Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 113.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Ona tili va adabiyot fanini o‘qitishda zamonaviy ta'lim texnologiyalari va innovatsiyalar

Купить
ONA TILI VA ADABIYOT FANINI O'QITISHDA ZAMONAVIY TA'LIM TEXNOLOGIYALARI VA INNOVATSIYALAR 1 MAVZU: ONA TILI VA ADABIYOT FANINI O'QITISHDA ZAMONAVIY TA'LIM TEXNOLOGIYALARI VA INNOVATSIYALAR MUNDARIJA: Kirish. O’qitish texnologiyalari haqida I.bob. Ona tilini o‘qitishning innovatsion texnologiyalari fanning taraqqiyot bosqichlari II.bob. Ona tili va adabiyot ta’limda o‘qituvchi va o‘quvchi munosabatlarining o‘ziga xos xususiyatlari III.bob. Ona tili va adabiyot darslarida o‘yin texnologiyalaridan foydalanish. IV.bob. Shaxsning individual imkoniyatlari va innovatsion texnologiyalar. Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar 2 KIRISH. O’QITISH TEXNOLOGIYALARI HAQIDA Muammoli, rivojlantiruvchi va evristik o’qitishning qiyosiy tavsiflari O’qitishdagi evristik yondoshuvlarni rivojlantirish va boyitish innovatsion didaktik tizimlar bilan bog’liq. Bunday tizimlar XX asrning ikkinchi yarmida rivojlana boshladi. O’qitishning evristik aspekti muammoli (A.V.Brushlinskiy, 1983) va rivojlantiruvchi (D.B.Elkonin, 1995; V.V.Davidov, 1986, 1996; L.V.Zankov 1986 va b.) o’qitish texnologiyalariga xos. O’qitishning bu ikki texnologiyasi 60-70-yillarda yalpi qo’llanadigan normativ yo’nalishli o’qitish usuliga muqobil bo’lib yuzaga chiqdi. Ta’lim tizimida o’quvchining rolini oshirish amaliyoti kiritila boshladi. Muammolilik printsipi axborot izlashni oddiy taqlid qilishdan boshlangan bo’lib, bunda o’qituvchi o’quvchining nimani izlashi lozimligini ilgaridan bilgan, o’quvchini to’g’ri javobga yo’naltirgan. Keyinchalik pedagogikaga ta’lim mahsuloti nafaqat o’quvchiga, balki o’qituvchi uchun ham noma’lum bo’lishi mumkin, degan g’oya kirib keldi (V.S.Bibler, 1975). Buning natijasida, o’qituvchi va o’quvchi bir xilda noma’lumlik vaziyatida bo’lib, o’quvchi bilan o’qituvchi o’rtasida dialogli o’qitish metodikasi paydo bo’ldi (S.Yu.Kurganov, 1989). Muammolilik g’oyasi o’qitishda keng ko’lamda qo’llanila boshladi (V.G.Kudryavtsev,1991). Evristik o’qitishning uni muammoli va rivojlanuvchan o’qitishdan farqlovchi xususiyatlarini qisqacha ko’rib chiqamiz. Muammoli o’qitish maqsadi – o’qituvchi tomonidan taklif etilgan, maxsus bilim orttirishga xizmat qiladigan masala – muammoni o’quvchilar o’z aql – idroklari bilan yechishdan iborat. Muammoli o’qitish metodikasiga ko’ra, o’qituvchi o’quvchilarni masalani yechishga yo’naltiradi. Ta’limda evristik yondoshish o’qituvchi va o’quvchini oldindan noma’lum bo’lgan natijaga erishishlarini ko’zlagani uchun muammoli o’qitish imkoniyatlarini kengaytirishga imkon beradi. Evristik o’qitish maqsadi o’tgan tajribani oddiy uzatish emas, balki o’quvchilarda mavjud ma’lumotlarga nisbatan yangi, kelajakni tuzishga 3 qaratilgan shaxsiy tajriba va uning mahsulini yaratish faoliyatiga erishishdan iborat. Demak, talabalar ma’lum yechimlarni o’zlashtirish bilan cheklanmasdan, faoliyat usullarini o’rganishlari lozim, shundagina ta’limdagi reproduktiv faoliyat ijodga ko’maklashishi mumkin. Muammoli o’qitish umumqabul etilgan shaklda, odatda, intellektual yondoshish talab etiladigan mavzu va fanlarda qo’llaniladi. «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» yuksak umumiy madaniyatga va kasb – hunar madaniyatiga, ijodiy va ijtimoiy faollikka, siyosiy hamda ijtimoiy hayotda to’g’ri yo’l topa bilish mahoratiga ega bo’lgan, istiqbol vazifalarini ilgari surish va hal etishga qodir kadrlarning yangi avlodini shakllantirish, shuningdek, har tomonlama kamol topgan, jamiyatda turmushga moslashgan, ta’lim va kasb – hunar dasturlarini ongli ravishda puxta o’zlashtirgan, jamiyat, davlat va oila oldida o’z javobgarligini nazarda tutgan pedagogik g’oyani ilgari suradi. Ushbu pedagogik g’oya ta’lim oldiga: - ta’lim va kadrlar tayyorlash tizimini jamiyatda amalga oshirilayotgan yangilanish, rivojlangan huquqiy – demokratik davlat qurilishi jarayonlariga moslash; - kadrlar tayyorlash milliy tizimi va mazmunini mamlakatning ijtimoiy – iqtisodiy taraqqiyoti istiqbollaridan, jamiyat ehtiyojlaridan, fan, madaniyat, texnika va texnologiyaning zamonaviy yutuqlaridan kelib chiqqan holda qayta qurish; - ta’lim oluvchilarni ma’naviy–ahloqiy tarbiyalashning samarali shakllari va uslublarini ishlab chiqish hamda joriy etishni hal etish vazifalarini ko’ndalang qilib qo’ydi. «Texnologiya» yunoncha so’z bo’lib, «techne» - mahorat, san’at, «logos» - tushuncha, o’rganish demakdir. Pedagogik texnologiya atamasiga har bir didakt olim o’z nuqtai nazaridan kelib chiqqan holda ta’rif beradi. Hali bu tushunchaga to’liq va yagona ta’rif qabul qilinmagan. Ushbu ta’riflar ichida eng maqsadga muvofig’i YuNESKO tomonidan berilgan ta’rif sanaladi. Pedagogik texnologiya –ta’lim shakllarini optimallashtirish maqsadida o’qitish va bilimlarni o’zlashtirish jarayonining inson salohiyati va texnik resurslarni qo’llash, ularning o’zaro ta’sirini aniqlashga imkon beradigan tizimli 4 metodlar majmuasidir. Pedagogik texnologiya ta’lim amaliyotida uchta darajada qo’llaniladi: 1 . Umumiy pedagogik daraja . Umumiy pedagogik (umumdidaktik, umumtarbiyaviy) texnologiya ta’lim–tarbiya jarayonining yaxlit tizimliligi, ma’lum bir hudud, o’quv yurti tomonidan uzluksiz ta’lim tizimining muayyan bir bosqichidagi texnologiyaning umumiy qonuniyatlari, ilmiy nazariy asoslari, printsiplari, amaliyotda qo’llashning umumiy xususiyatlari, shart–sharoitlarini ifodalaydi. Shu o’rinda qayd etish kerakki, uzluksiz ta’lim mazmuni orqali tegishli o’ziga xos maqsad va vazifalarni amalga oshirish ko’zda tutilganligi sababli, pedagogik texnologiya ham o’ziga xos xususiyatga ega bo’ladi. Bu darajada pedagogik texnologiya pedagogik tizim tushunchasiga sinonim hisoblanadi. Uningtarkibiga ta’lim–tarbiya jarayonining maqsad va vazifasi, mazmuni, vosita va metodlari, tarbiya jarayonining ob’ekti va sub’ekti faoliyatining algoritmlari kiradi. 2. Xususiy metodik daraja. Bunda pedagogik texnologiyaning muayyan bir predmet, kursni o’qitish jarayonining maqsad va vazifalarini amalga oshirish maqsadida foydalaniladigan ta’lim mazmuni, o’qitish vositalari, metodlari, shakllarining majmuasi tushuniladi. 3. Lokal (modul) daraja. Bunda talim – tarbiya jarayonining ma’lum bir qismining xususiy didaktik va tarbiyaviy maqsadini hal etishga qaratilgan texnologiya tushuniladi. Unda o’quvchilarning mustaqil ishlashlarini tashkil etish, o’quvchilar bilimini nazorat qilish, shaxsiy fazilatlarni shakllantirish kabi masalalar ko’zda tutiladi. Pedagogik texnologiyaning yuqorida qayd etilgan uchta darajasi bir–birini to’ldiradi va taqozo etadi. Biz pedagogik texnologiyani qo’llash haqida so’z yuritishdan avval, pedagogik texnologiyaning didaktikada ishlab chiqilgan tasnifiga to’xtashni lozim topdik. Pedagogik texnologiyalar mazmuni, mohiyatiga ko’ra quyidagicha tasniflanadi: 5 I. Shaxsga mo’ljallanganligiga ko’ra: - bilim, ko’nikma va malakalarni shakllantirishga mo’ljallangan axborot texnologiyalari; - aqliy faoliyat usullarini shakllantirishga qaratilgan aqliy faoliyat turlari; - estetik va axloqiy munosabatlarni tarkib toptirishga mo’ljallangan hissiyotli– estetik va hissiyotli– axloqiy texnologiyalar; - ijodiy faoliyatni rivojlantirishga qaratilgan evristik texnologiyalar. II. Mazmun va tuzilishiga ko’ra: - ta’lim–tarbiya berishga qaratilgan texnologiyalar; - dunyoviy va diniy ta’limga mo’ljallangan texnologiyalar; - umumta’lim va kasb ta’limi texnologiyalari; - insonparvarlik va texnokrat texnologiyalari; - xususiy predmet texnologiyalari; - monotexnologiya va kompleks (majmua) texnologiyalari. III. Ta’lim oluvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish va boshqarilishiga ko’ra V.P.Bespalko quyidagi texnolgiya turlarini tavsiya etadi: 1. Klassik ma’ruza ta’limi. 2. O’TV yordamida ta’lim berish. 3. ”Maslahatchi - konsultant” tizimi. 4. ”Kichik guruhlar” tizimi–guruhli differentsial o’qitish usuli. 5. Kompyuter ta’limi. 6. ”Repetitor” tizimi– indvidual ta’lim. 7. Dasturli ta’lim. 8. Mustaqil ish. IV. Ta’lim–tarbiya jarayonida o’quvchi shaxsining tutgan o’rni muhim ahamiyat kasb etadi. Shunga ko’ra pedagogik texnologiyalar quyidagi guruhlarga ajratiladi: A) avtoritar texnologiyalar; B) didaktotsentrik texnologiyalar; V) shaxsni har tomonlama rivojlantirishga qaratilgan texnologiyalar; G) insonparvarlik va hamkorlik texnologiyalari; D) erkin tarbiya texnologiyalari. V. Hozirgi zamon ta’lim tizimida amal qilayotgan an’anaviy ta’limni mazmunan yangilash va ta’lim jarayonini tashkil etishni tubdan o’zgartirishga qaratilgan texnologiyalarni quyidagi guruhlarga ajratish mumkin: 1. Pedagogik munosabatlarni insonparvarlashtirish va demokratlashtirish asosidagi pedagogik texnologiya. 6 2. O’quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish va samaradorligini oshirishga qaratilgan pedagogik texnologiya. 3. Ta’lim jarayonini tashkil etish va boshqarishning samaradorligini oshirishga qaratilgan pedagogik texnologiya. 4. O’quv materialini didaktik jihatdan takomillashtirish vaqayta ishlash asosidagi pedagogik texnologiya. 5. Xalq pedagogikasi metodlaridan foydalanish pedagogik texnologiyasi. 6. Alternativ pedagogik texnologiya. 7. Majmuali politexnologiya. Yuqorida tasniflangan pedagogik texnologiyalar ichida V guruh hozirgi zamon ta’lim tizimida hukmronlik qilayotgan an’anaviy ta’limni mazmunan yangilash va ta’lim jarayonini tashkil etishni tubdan o’zgartirishga qaratilgan texnologiyalar eng katta guruhni tashkil etadi. 7 I.BOB. ONA TILINI O‘QITISHNING INNOVATSION TEXNOLOGIYALARI FANNING TARAQQIYOT BOSQICHLARI Metodika so’zi quyidagicha izohlanadi: 1. Biror ishni bajarish, amalga oshirish, ado etish metodlarining, usullarining yig’indisi. Ilmiy tadqiqot metodikasi. 2. O’qitish usullari haqida tahlimot. Ona tili metodikasi. Maqsadga etishishdagi qo’llaniladigan usullar tizimi usul yoki yo’l – metodika deyiladi. Metodologiya so’ziga “O’zbek tilining izohli lug’ati”da quyidagicha izoh berilgan: ”Umuman, ilmiy metod haqidagi xususan, ayrim fanlarning metodlari haqidagi tahlimot. Tarix metodologiyasi. (O’TIL. 2006. 583-b.) Kishi maqsad sari qilgan harakatida unga tamoyil bo’lib xizmat qiladigan maqsad ko’rsatkichlari bilan shu harakat davomida amal qilishi shart bo’lgan qonuniyatlar majmuiga Metodologik asos deyiladi. Inson faoliyati jarayonida umumiy va xususiy metodologiyalardan bir xilda o’z ishlarini amalga oshiradilar, aks holda harakatlari zoe ketadi. «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»da tahlim tizimiga ilg’or pedagogik texnologiyalarni joriy qilish va o’zlashtirish zarurligi ta’kidlanadi. Rus pedagogi B. T. Lixachyov tahkidlashicha, pedagogik texnologiya – o’qitishning, tahlim shakllari, metodlari, usullari, yo’llari tarbiyaviy vositalarning maxsus yig’indisi va kompanovkasi (joylashuvi)ni belgilovchi tartiblar majmuasi; u pedagogik jarayonning tashkiliy – uslubiy vositalaridan iborat. Pedagoik texnologiya o’quv jarayonini texnologiyalashtirishni butunligicha aniqlovchi tizimli kategoriyadir. Ta’lim texnologiyalari pedagogik faoliyatning mahlum sohasini qamrab oladi. Faoliyat sohasi, bir tomondan, tanlangan texnologiyaga muvofiq uning asosini tashkil etuvchi qatorlar tizimini hosil qilsa, ikkinchi tomondan, faoliyatning tarkibiy qismi sifatida yuzaga chiqadi. Texnologik yondashuv turli sohalarni kontseptual va loyihali o’zlashtirish, tahlimiy, pedagogik, ijtimoiy faoliyat qirralarini ochishda yangi 8 imkoniyatlarni yaratadi. Jumladan: - natijalarni yuqori aniqlikda qayd etish va pedagogik jarayonni samarali boshqarish; - mavjud amaliy tajribani ilmiy asosda tahlil etish va qo’llash; - tahlimiy va ijtimoiy-tarbiyaviy muammolarni yaxlit hal etish; - shaxs rivojlanishi uchun qulay sharoitni tahminlash; - resurslardan oqilona foydalanishni yo’lga qo’yish; - samarador yangi texnologiyalarni ishlab chiqarish va ijtimoiy-pedagogik muammolarni hal etish imkonini beradi. Pedagogik texnologiyaning markaziy muammosi–o’quvchi shaxsini rivojlantirish orqali tahlim maqsadiga erishishni tahminlashdan iboratdir. Pedagogik texnologiya muayyan loyiha asosida tashkil etiladigan, aniq maqsadga yo’naltirilgan hamda ushbu maqsadning natijasini kafolatlovchi pedagogik faoliyat jarayonining mazmunidir. Tahlim-tarbiya jarayoni butun mashg’ulot davomida o’quvchi faolligi va qiziquvchanligini muntazam ravishda uyg’otib borish maqsadini ko’zda tutadi. O’quv ommilarini yaratishga asoslangan pedagogik texnologiya o’quvchilarning tezkorlik bilan o’quv yoki o’quv ishlab chiqarish faoliyatiga jalb qilish imkonini beradi. Aks holda, zaif, etarli darajada tushunarli bo’lmagan yoki aniq natija ko’zlanmagan topshiriqlar mashg’ulotning samarasiz yakunlanishiga olib keladi. Bunday holatlar o’qituvchining o’quvchiga nisbatan salbiy munosabatda bo’lishiga zamin yaratadi hamda bu hol o’quvchining ortiqcha hissiyotlarga berilishi, o’quv faoliyatiga undovchi rag’batning pasayishi, o’qishdan bezishi hamda o’quv predmeti va o’qituvchiga nisbatan salbiy munosabatda bo’lishiga sabab bo’ladi. O’qituvchi va o’quvchi orasidagi munosabat insonparvarlik mezonlari asosida tashkil etilib, noxush hissiyotlarni bartaraf etishga yo’naltirilishi lozim. O’qituvchi va o’quvchi orasidagi munosabat erishilgan yutuqlardan zavqlanish, o’quv faoliyatiga nisbatan chanqoqlik bilan intilish hamda birgalikdagi ijodiy muloqotga chorlashi kerak. Bu esa pedagogik tahsirning yuzaga kelishi uchun zarur bo’lgan o’zaro aloqa vositasi – “ko’prik”ni hosil qiladi. 9 Tahlim jarayonida o’quvchi shaxsiga nisbatan hurmatsizlik bilan yondashilganda ko’zda tutilgan talabchanlikka, ayniqsa, ongli intizomni o’rnatish mumkin emas. Boshqa bir tomondan olib qaraganda, pedagogik munosabatning tarkibiy qismi bo’lgan muloqot (kommunikativ faoliyat)ni turli shakllarda uyushtirish mumkin. O’qituvchi va o’quvchilar o’rtasidagi munosabat turlarini shartli ravishda uch turga bo’lish mumkin: 1) sust ijobiy 2) barqaror ijobiy 3) barqaror. 1. Sust ijobiy. O’qituvchilarning umumiy hissiy-ijobiy holatdagi vaziyatlarda o’quvchilar jamoasi bilan ijobiy, ammo faol bo’lmagan munosabatni tashkil etishlari bilan tavsiflanadi. 2. Barqaror ijobiy. O’qituvchining o’quvchilarga nisbatan barqaror – ijobiy munosabati, ularga g’amxo’rlik ko’rsatish, qiyinchiliklarni engishga yordam berish, ular bilan vazmin va teng ohangda muloqotda bo’lish bilan amalga oshadi. 3. Barqaror. Barqaror xususiyatga ega munosabat o’qituvchilarning umumiy hissiy-ijobiy holatdagi vaziyatlarda o’quvchilar jamoasiga nisbatan barqaror munosabatda bo’lishlari bilan tavsiflanadi. O’quv omillarini yaratishga asoslangan pedagogik texnologiya o’qituvchilarning o’quvchilarga muloqot asosida tahsir etish yo’llarini ham o’z ichiga oladi. Keng tarqalgan metod yoki muloqot tahsirlari quyidagilardan iborat: ishontirish, isbotli natijalarga asoslanish, bevosita hamda bilvosita tahsir, o’z-o’zini tarbiyalash va o’zaro tahsir metodlari. Ona tili tahlimida musobaqa darslarini o’tkazishdan maqsad o’quvchining olgan bilimlarini sinab ko’rish, o’zaro munozara – muloqot jarayonida til imkoniyatlaridan foydalana bilish, nutqiy mahorat, tez va aniq fikrlash darajasini, muammoli vaziyatlardan chiqa olish malakasini baholashdan iboratdir. Musobaqa darslari o’quvchilarda faollik, topqirlik, zukkolik fazilatlarini shakllantiradi, ularni mustaqil ijodiy mushohada yuritishga odatlantiradi, zarur va foydali ko’nikmalarni hosil qilishga yordam beradi. Samarali dars shakllaridan bo’lgan musobaqa darsi til mashg’ulotlarining qiziqarli o’tishi va o’quvchilarning faol ishtirokini tahminlovchi vositadir. 10 Musobaqa darslari uchun mavzular: “Nutq tovushlarining siri”, “So’z harfidan so’z yasang”, “Tinish belgilar musobaqasi”, “So’zshunoslar anjumani”, “Zakovat” darslari va h. O’zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan ijtimoiy islohotlar jamiyat taraqqiyotini tahminlash, uzluksiz tahlim tizimini joriy etish, shuningdek, mustaqil fikr egasi, erkin va ijodkor shaxsni tarbiyalab voyaga etkazishda alohida ahamiyat kasb etmoqda. Tahlimiy islohotlarning ikkinchi sifat bosqichi kechayotgan mavjud sharoitda O’zbekiston Respublikasinig «Tahlim to’g’risidagida»gi Qonuni hamda «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»da belgilangan vazifalarni to’laqonli amalga oshirishga erishish hamda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish xususiyatlariga tayangan holda dastur mazmuniga tegishli o’zgartirishlarni kiritish yo’lida amaliy harakatlar olib borilmoqda. Ta’lim jarayoniga yangi ilg’or pedagogik texnologiyalarni joriy etishga qaratilgan mazkur sharoitda hosil qilingan muayyan tajribaga tayangan holda tahlim muassasalarida barcha o’quv fanlarini o’qitish jarayonida yangi pedagogik texnologiya larni faol joriy etish, uni o’qituvchi va o’quvchi faoliyatining ijodiy hamkorligiga asoslangan yangi bosqichga ko’tarishga, jumladan, ona tili fanidan o’quvchilarda mustaqil tahlim olish ko’nikma va malakalarini shakllantirishga, tahlimni noanhanaviy shakl, metod va vositalar yordamida tashkil etishga yo’naltirilgan pedagogik faoliyatni yo’lga qo’yish imkonini berdi. Bizga mahlumki, Kadrlar tayyorlash milliy modelining bosh g’oyasi komil inson va malakali mutaxassisni tarbiyalab voyaga etkazishdan iborat. Mustaqil fikrlash hamda ijodkorlik barkamol shaxs qiyofasida aks etuvchi ifodalarni yanada boyitadi. Zero, ijtimoiy taraqqiyotning muayyan bosqichida tashkil etiladigan faoliyatning ijobiy natijaga ega bo’lishida Ushbu ikki xislat asosiy mezonlar sifatida eg’tirof etilmoqda. O’quvchi-talaba shaxsini mustaqil fikrlash va ijodkorlik ko’nikmalarini shakllantirishda umumiy o’rta tahlim maktablari, akademik litsey va kasb-hunar kollejlarida tashkil etiladigan ona tili tahlimi katta imkoniyatlarga ega. 11 Mazkur imkoniyat tubandagi holatlar bilan tavsiflanadi. 1) umumiy o’rta tahlim muassasalarida, akademik litsey va kasb-hunar kollejlarida taxsil olish shaxs tomonidan ijtimoiy borlik mohiyatini anglab olishida muhim o’rin tutuvchi o’smirlik davrida kechadi, ushbu davr shaxsiy va psixologik sifatlarning muayyan xususiyat (ijobiy va salbiy) kasb etishi va barqarorlashuvida o’ziga xos o’rin tutadi. 2) ona tili mavzulari, ularga mos yaratilgan jumla, matn vositasida o’quvchi- talabalarni ijtimoiy munosabatlar mazmuni, shuningdek, yaxshilik va yomonlik, ezgulik va qabohat, olijanoblik va qabihlikning mohiyatidan xabardor etish uchun zarur sharoitni yaratish imkoniyatini yaratadi. Ana shu munosabat negizida o’quvchi-talabaning dunyoqarashi, hayotiy pozitsiyasi va maqsadi aks etadi. Hozirgi kunda amaliyotda pedagogik texnologiyani qo’llash, dars jarayonini demokratlashtirish, o’qituvchi va o’quvchi hamkorligini, ijodkorligini rivojlantirmoqda. O’quvchi va o’qituvchini doimiy izlanishga, o’z ustida ishlashga, do’stona munosabatda bo’lishga undash bilan dars samaradorligini oshirish va o’quvchi bilim doirasining o’sishiga asosiy omil bo’lmoqda. Interfaol degani bu – o’qituvchi va o’quvchilarning o’zaro hamkorligi asosida do’stona muhit yaratish, dars samaradorligini oshirish, o’quvchilarda mustaqil fikrlash, fikr – mulohaza yuritish, munosabat bildirish ko’nikmasini shakllantirish demakdir. Bu usulda o’quvchi o’zi faol ishtirok etgan holda, yakka, juftlikda, guruhlarda muammo va savollarga javob topishga harakat qiladi, fikrlaydi, baholaydi, yozadi, so’zga chiqadi, dadil hamda asoslar orqali qo’yilgan masalani yoritib borishga harakat qiladi. Bu esa o’quvchilarning xotirasida uzoq saqlanadi. Yangi mavzu (axborot)ni o’zlashtirishda tanqidiy, tahliliy yondosha oladi. O’qituvchi faqat fasilitator (yo’l-yo’riq ko’rsatuvchi, tashkil qiluvchi, kuzatuvchi) vazifasini bajaradi. Ilg’or pedagogik texnologiyalarning juda ko’p usullari mavjud. Bu usullardan o’quvchining yoshi, psixologik xususiyati, bilim darajasiga qarab foydalanish lozim bo’ladi. 12 5-7 sinflarda «Aqliy hujum», «Kichik guruhlarda ishlash», «Sinkvoyn», «B,B,B usuli» (Bilar edim, bilishni xohlayman, bilib oldim»), «Menga oxirgi so’zni bering», «Test» usullaridan foydalanish yuqori samara beradi. Yuqori sinflarda ushbu usullar bilan birga «Tanqidiy tafakkur», «Debatlar» (yozma va og’zaki) «Nuqtai nazaring bo’lsin», «Har kimga har kim o’rgatadi», «Kubiklar», «Insert» usullaridan o’rinli foydalanish dars sifatining yuqori bo’lishi bilan birga, o’quvchilarning shaxs sifatida shakllanishida, har qanday sharoitda ham o’z nuqtai nazariga ega bo’lgan erkin fikrlovchi inson bo’lishida katta yordam beradi. Yangi pedagogik texnologiyaning ayrim o’yinlari tubandagilar: «Aqliy hujum:» Sinfdagi har bir o’quvchiga o’qituvchi qo’ygan savol yoki muammo yuzasidan o’z fikrini bayon etishiga imkon beruvchi o’quv uslulidir. Usul mohiyati «bir kala – yaxshi, o’n beshtasi undan ahlo » printsipi bo’yicha o’qituvchi tomonidan belgilangan muammo yoki savol yuzasidan ehtimol tutiladigan hamma fikrlar variantlarining barcha fikrlari shu jumladan, aytarli to’g’ri bo’lmaganlari ham inobatga olinadi. «Aqliy hujum» ni o’tkazish usluli: 1) O’qituvchi sinfga savol, topshiriq yoki muammo beradi va o’quvchilarga o’z fikrlarini aytishni taklif qiladi. 2) Istisno tariqasida barcha fikrlar (qancha ko’p bo’lsa, shuncha yaxshi) sinf taxtasiga yozib boradi. 3) barcha fikrlar yozib olinganidan keyin o’qituvchi o’quvchilar bilan birga g’oyalarni aniqlashtiradi, aytilgan fikrlarga tuzatishlar kiritadi, keyinchalik ishdan foydalanish maqsadida ulardan eng muhimlarini ajratib ko’rsatadi. « Aqliy hujum »ni o’tkazish qoidalari: 1) «Aqliy hujum»ni o’tkazish uchun belgilangan vaqt reglamentiga aniq rioya qilish lozim. 2) Belgilangan vaqt doirasida barcha xohlovchilarga o’z fikrini bayon etish imkoniyatini berish kerak. 3) O’quvchilar tomonidan aytilgan fikrlar tanqid va muhokama qilinmasligi yoki baholanmasligi mumkin. 4) Zarur bo’lib qolgan taqdirda bayon etilgan fikrga tuzatishlar kiritish kerakki, bu narsa g’oya yoki fikrni aniq va qisqacha ifodalash imkonini beradi. Mazkur usulni ona tilidan o’tkaziladigan 13 murakkab mavzular: so’z tarkibi, o’zak, qo’shimchalarning turlari; ergash gapli qo’shma gaplar haqidagi mavzularni o’tishda foydalanish mumkin. Yangi pedagogik texnologiyaning tamoyillaridan biri tahlim-tarbiya jarayonini individuallashtirish, yahni tahlim-tarbiya jarayonining o’ziga xos yo’nalishda olib borish. Ikkinchisi, o’quvchi-o’qituvchi munosabati bo’lib, tahlim jarayonida o’quvchi tahlimning ham obhekti, ham subhekti bo’la olishi, o’qituvchi uning faoliyatini tashkil etuvchi, boshqaruvchi, asosiy mashuliyatni o’z zimmasiga olgan subhektdir. O’quvchilarning fikrlashi, ongi o’zgarayotgani, mustaqil fikrlash qobiliyati ham shakllanayotgan tahlimdagi yangilanishlar samara bera boshlaganligi natijasi sifatida baholanishi kerak. Hozirgi kunda tahlim jarayonida interaktiv metodlar, innovatsion- integratsion texnologiyalar, pedagogik va axborot texnologiyalarni o’quv jarayonida qo’llashga bo’lgan qiziqish, ehtibor kundan-kunga kuchayib bormoqda, bunday bo’lishining sabablaridan biri, shu vaqtgacha anhanaviy tahlimda o’quvchi- talabalarni faqat tayyor bilimlarni egallashga o’rgatilgan bo’lsa, zamonaviy texnologiyalar ularni egallayotgan bilimlarini o’zlari qidirib topishlariga, mustaqil o’rganib, tahlil qilishlariga, hatto xulosalarni ham o’zlari keltirib chiqarishlariga o’rgatadi. O’qituvchi bu jarayonda shaxsning rivojlanishi, shakllanishi, bilim olishi va tarbiyalanishiga sharoit yaratadi va shu bilan bir qatorda boshqaruvchilik, yo’naltiruvchilik funktsiyasini bajaradi. Tahlim jarayonida o’quvchi-talabi asosiy figuraga aylanadi. Shuning uchun oliy o’quv yurti talabalariga zamonaviy o’qitish metodlari- integraktiv metodlar, innovatsion texnologiyalarni o’qitishning o’rni va roli benihoya kattadir. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahoratga oid bilim, tajriba va interaktiv metodlar o’quvchi – talabalarni bilimli, etuk malakaga ega bo’lishlarini tahminlaydi. Innovatsiya (inglizcha inovation) – yangilik kiritish, yangilikdir. Innovatsion texnologiyalar pedagogik jarayon hamda o’qituvchi va talaba 14 faoliyatiga yangilik, o’zgartirishlar kiritish bo’lib, uni amalga oshirishda asosan interaktiv metodlardan to’liq foydalaniladi. Interaktiv metodlar – bu jamoa bo’lib fikrlash deb yuritiladi, pedagogik ta’sir etish usullari bo’lib, tahlim mazmunining tarkibiy qismi hisoblanadi. Bunday pedagogik hamkorlik jarayoni o’ziga xos xususiyatlarga ega bo’lib, ularga quyidagilar kiradi: - o’quvchi-talabalarning dars davomida befarq bo’lmaslikka, mustaqil fikrlash, ijod eti shva izlanishga majbur etishi; - o’quvchi-talabalarni o’quv jarayonida bilimga bo’lgan qiziqishlarini doimiy ravishda bo’lishini tahminlash; - o’quvchi-talabaning bilimga bo’lgan qiziqishini mustaqil ravishda har bir masalaga ijodiy yondoshgan holda kuchaytirishi; - pedagog va o’quvchi-talabaning hamisha hamkorlikdagi faoliyati. Pedagogik texnologiyaning eng asosiy negizi – bu o’qituvchi va o’quvchi- talabaning belgilangan maqsaddan kafolatlangan natijaga erishishda qo’llanadigan har bir tahlim texnologiyasi o’qituvchi va o’quvchi o’rtasida hamkorlik faoliyatini tashkil eta olsa, har ikkalasi ijobiy natijaga erisha olsa, o’kuv jarayonida o’quvchi- talabalar mustaqil fikrlay olsalar, ijodiy ishlay bilsalar, izlansalar, tahlil eta olsalar, o’zlariga, guruhga, guruh esa ularga baho bera olsa, o’qituvchi esa ularning bunday faoliyatiga imkoniyat va sharoit yarata olsa, o’qitish jarayonining asosi hisoblanadi. Har bir dars, mavzu, o’quv predmetining o’ziga xos texnologiyasi bor, yahni o’quv jarayonidagi pedagogik texnologiya – bu yakka tartibdagi jarayon bo’lib, u o’quvchining ehtiyojidan kelib chiqqan holda bir maqsadga yo’naltirilgan, oldindan loyihalashtirilgan va kafolatlangan natija berishiga qaratilgan pedagogik jarayondir. Yuqoridagilardan ko’rinib turibdiki, maqsadning amalga oshishi va kafolatlangan natijaga erishish, ham o’qituvchi, ham o’quvchining hamkorlikdagi faoliyati hamda ular qo’ygan maqsad, tanlangan mazmun, metod, shakl, vosita, yahni texnologiyaga bog’liq. 15 16 II.BOB. ONA TILI VA ADABIYOT TA’LIMDA O‘QITUVCHI VA O‘QUVCHI MUNOSABATLARINING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI Pedagogik hamkorlik – ta’lim olishning asosiy shakli sifatida O’qitishdan ko’zlanadigan maqsad bu davlat ta’lim standartlarida belgilangan bilim va ko’nikmalarni o’quvchiga yetkazishdan iborat. Qachonki o’quvchi tomonidan bilim qabul qilinsa va tushunib yetilsa hamda egallangan malaka va ko’nikmalarini amalda namoyish etib bera olsa o’qitish muvaffaqiyatli kechdi, deb hisoblasa bo’ladi. An’anaviy dars – muayyan muddatga mo’ljallangan, ta’lim jarayoni ko’proq o’qituvchi shaxsiga qaratilgan, mavzuga kirish, yoritish, mustahkamlash va yakunlash bosqichlaridan iborat ta’lim modelidir. Ma’lumki, ta’lim olish jarayoni – bu ma’naviy va aqliy qobiliyatlarni tizimli rivojlantirib borish, bilim va tushunchalarni shakllantirish va olingan bilimdan foydalana olish qobiliyatini tarkib toptirishdan iborat jarayondir. Bu jarayon ta’lim oluvchi tomonidan mustaqil yoki ta’lim beruvchining ko’magida amalga oshirilishi mumkin. Mutaxassislar ko’rsatishicha, an’anaviy o’qitish shakli ta’lim olishning samarali shakllaridan (modellaridan) biri bo’lib qolmoqda. O’quv materiali yangi va ancha murakkab bo’lganda, an’anaviy dars ko’p hollarda ta’lim jarayonining birdan-bir modeli bo’lib qolayotir. Ma’lumki, an’anaviy darsda ta’lim jarayoni markazida o’qituvchi turadi. Shu bois, ba’zida an’anaviy darsni “markazda o’qituvchi bo’lgan ta’lim modeli” , deb ham atashadi. An’anaviy darsning asosiy maqsadi dars mavzusining asosiy mazmuni, tushuncha va faktlarni o’qituvchi tomonidan o’quvchilarga yetkazish va tushuntirishdan iborat. Dars – oldin o’zlashtirilgan bilimlar bilan o’zlashtirilishi lozim bo’lgan bilimlar o’rtasida aloqa o’rnatilishidan boshlanadi. Yangi mavzuni yoritish, turli mashqlar yordamida mustahkamlash, darsga yakun yasash, xulosalash, baholash va uyga vazifa topshirish bilan 17 yakunlanadi. An’anaviy dars o’tish modelida ko’proq ma’ruza, savol–javob, amaliy mashq kabi metodlardan foydalaniladi. Shu sabab, bu hollarda an’anaviy dars samaradorligi ancha past bo’lib, o’quvchilar ta’lim jarayoning passiv ishtirokchilariga aylanib qoladilar. Tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, an’anaviy dars shaklini saqlab qolgan holda, unga o’quvchilar faoliyatini faollashtiradigan turli–tuman metodlar bilan boyitish o’zlashtirish darajasining ko’tarilishiga olib kelar ekan. Odatda, an’anaviy dars berishga passiv dars berish usuli sifatida qaraladi. Lekin darsda o’quvchilarning faol yoki nofaolligi darsni qanday o’tishga va uni rejalashtirishga bog’liq. An’anaviy darsning samaradorligini oshirish va darsda o’quvchilarning faolligiga erishish uchun yangi materialni kichik-kichik bo’limlarga bo’lib o’tish tavsiya etiladi. Shuningdek, o’quvchilarning bu materialni qanday o’zlashtirib borayotganliklarini nazorat qilib borish va bu maqsadda turli xil mashq va topshiriqlarni bajarish maqsadga muvofiq bo’ladi. Buning uchun dars jarayonini oqilona tashkil qilish, o’qituvchi tomonidan o’quvchilarning qiziqishini orttirib, ularning ta’lim jarayonida faolligini muttasil rag’batlantirib turish, o’quv materialining mazmunini ochishda bahs, munozara, aqliy hujum, kichik guruhlarda ishlash, tadqiqot, rolli o’yinlar metodlaridan foydalanish, rang–barang qiziqtiruvchi misollarni keltirish, o’quvchilarni amaliy mashqlarni mustaqil bajarishga undash, turlicha baholash usullari va ta’lim vositalarini o’z o’rnida qo’llash talab etiladi. An’anaviy darsning asosiy bosqichlari An’anaviy dars o’tishning turli xil tuzilmalari mavjud bo’lib, uning keng tarqalgan tuzilmasini e’tiboringizga havola qilamiz. Quyida an’anaviy dars berishning bosqichlari haqida qisqacha to’xtalamiz. An’anaviy darsning quyidagi bosqichlari mavjud: 1. Tashkiliy qism–salomlashish, davomatni tekshirish, zarur ko’rgazmali qurol va jihozlarni darsga hozirlash; 18 2. Yangi mavzuni boshlashga hozirlik, motivasiya – yangi mavzu bilan bog’liq o’tgan dars mavzularini takrorlash, yangi mavzuni boshlashdan oldin o’quvchilarning bu mavzuga oid bilim darajalarini aniqlash, baholash va yangi materialni o’zlashtirishga tayyorlash, yangi dars maqsadini tushuntirish va darsga qiziqtirish; 3. Yangi mavzuni yoritish–dars materiallarini kichik–kichik bo’limlarga bo’lib, ketma-ket ma’lum uzviylikda va mantiqiy bog’liqlikda, ko’rgazmali tarzda va turli xil o’qitish uslublaridan foydalangan holda berish; 4. Yangi mavzuni mustahkamlash–olingan nazariy bilimlarni yorqin misollarda qo’llash va turli xil topshiriqlarni bajarish asosida o’quvchilarda yangi mavzuga oid amaliy ko’nikmalarni hosil qilish va baholashdan iborat. Bunda baholash uchun beriladigan savol topshiriqlar aynan dars maqsadidan kelib chiqqan bo’lishi, unga erishilgan yoki erishilmaganligini aniqlashga qaratilishi lozim. Yangi mavzuni mustahkamlash butun sinf ishtirokida, turli xil tarqatma materiallar bilan ishlash, kichik guruhlarda yoki juft-juft bo’lib ishlash asosida amalga oshirilishi mumkin. O’quvchilar amaliy mashg’ulotni bajarayotgan vaqtida o’qituvchi ularning faoliyatini kuzatishi, ba’zi o’quvchilarning tushunmagan savollariga javob berishi mumkin. Shuningdek, bu bosqichda o’quvchilarning mustaqil ishlashlariga ham sharoit yaratib berish lozim bo’ladi; 5. Darsga yakun yasash va baholash–darsning maqsadini yana bir bor eslatish va unga qanchalik erishilganligini o’quvchilar bilpn birgalikda aniqlash lozim. Shuningdek, o’quvchilarning mavzu bo’yicha savollariga javob berish, darsning asosiy lahzalarini qayd qilish, o’quvchilarning o’zlashtirganlik darajasini aniqlash, darsda faol qatnashgan o’quvchilarni tilga olish va baholash ham ushbu bo’lim tarkibiga kiradi. O’quvchilar bilimini baholashni butun dars davomida turli xil usullar yordamida bajarish mumkin. Baholashdan maqsad o’quvchilarga faqat qandaydir ballarni qo’yib borish emas, balki o’quvchilarning o’zlashtirish 19 darajasini nazorat qilib borishdan iboratdir. Kerak bo’lganda darsning borishiga o’zgartishlar kiritish, tushunish qiyin bo’lgan joylarga qayta to’xtalish lozim bo’ladi; 6. Uyga vazifa – o’tilgan mavzu bo’yicha bilim, malaka va ko’nikmalarni yanada mustahkamlashga yoki kelgusi dars uchun hozirlik ko’rishga qaratilgan, mustaqil bajarishga mo’ljallangan savol, mashq va topshiriqlar majmuasidan iborat bo’lmog’i lozim. Ta’lim olishning noan’anaviy shakllari Ta’lim olishning noan’anaviy turlarini shartli ravishda uchga ajratish mumkin: * modellashtirilgan dars * hamkorlikda o’rganish * tadqiqot-izlanish Bu modellar asosan o’quvchi shaxsiga qaratilgan bo’lib, uni o’quvchi markazda turgan ta’lim modellari deb ham atashadi. Modellashtirilgan dars real hayotda va jamiyatda yuz berayotgan hodisa va jarayonlarning ixchamlashtirilgan va soddalashtirilgan ko’rinishini (modelini) sinfxonada yaratish va ularda o’quvchilarning shaxsan qatnashishi va faoliyat evaziga ta’lim olinishini ko’zda tutuvchi metodlar majmuidir. Hamkorlikda o’rganish o’quvchilarning mustaqil guruhlarda ishlashi evaziga ta’lim olishini ko’zda tutadigan metodlar majmuidir. O’rganishning tadqiqot–izlanish modeli–o’quvchilarni muayyan muammoni yechishga yo’naltiradigan, mustaqil tadqiqot olib borishini ko’zda tutuvchi metodlar majmui hisoblanadi. O’quvchiga markazlashgan o’quv jarayonining maqsadi va uning ijobiy jihatlari quyida keltirilgan asoslarga tayanadi: 1. O’quvchining o’qishga bo’lgan ishtiyoqini oshirib borish 2. Ilgari egallangan bilimlarni ham inobatga olish 3. O’qish jarayoni tezligini muvofiqlashtirish 4. O’quvchi tashabbusi va majburiyatini qo’llab – quvvatlash 5. Amaliyot orqali o’rganish 6. Ikki tomonlama fikr – mulohazalar bilan ta’minlash 7. O’qish jarayonini to’g’ri yo’lga qo’yish 20 8. O’qituvchi–o’quvchilar uchun o’quv jarayonini yengillashtiruvchi shaxs 9. O’quv jarayonini baholash Ta’lim olishning hamkorlikda o’rganish shakli Bu model o’quvchilarning guruhlarda mustaqil ishlashi evaziga ta’lim olishini ko’zda tutadigan metodlar majmuidan iborat. Hamkorlikda o’rganish “ta’lim beruvchi–ta’lim oluvchi” dialogidan voz kechishni va “ta’lim beruvchi – guruh–ta’lim oluvchi” ko’rinishidagi uch tomonlama o’zaro munosabatga o’tishni nazarda tutadi. Hamkorlikda guruhlarda ishlash orqali o’rganish guruh a’zolari va guruhlar o’rtasida ta’lim oluvchilarning faoliyatini, ularning mustaqilligini, bir-birlari bilan muloqatda bo’lish, hamkorlikda ishlash, o’zaro bog’liq munosabatlarda mas’uliyatini sezish kabi ko’nikmalarni egallashni ta’minlaydi. Modellashtirilgan dars Modellashtirilgan dars real hayotdagi voqyea hodisalarni o’yin shaklida loyihalashtirib, undagi asosiy muammoni hal etishga qaratilgan yo’l – yo’riq va usullardan iborat modeldir. Modellashtirilgan dars–ta’lim oluvchining real hayotdagi hodisalarni tasavvur qilish asosida, unda ishtirok etishi hisobiga malaka, ko’nikma va tajribalarni o’zlashtirish jarayoni hisoblanadi. Modellashtirilgan darsning bosqichlari: 1. O’quv maqsadlarini aniqlashtirish: Modellashtirilgan dars uchun zarur bo’lgan tushuncha va atamalarni va dars davomida o’zlashtirilishi lozim bo’lgan malaka va ko’nikmalarni aniqlash; Modellashtirilgan darsning maqsadini tushuntirish. 2. Tayyorgarlik: Rollarni taqsimlash; Qoidalarni tushuntirish; O’yinni o’tkazish tartibi bilan tanishtirish; Qisqa sinov mashq raundi (zarur bo’lganda). 3. O’yinni o’tkazish: Mashqlarni bajarish; O’quvchilar bilan o’yin vaqtida aloqani ta’minlash; Noto’g’ri hatti- harakatlarni , xatolarni tuzatish; Mashqlarni davom ettirish 21 4. Tahlil: Sodir bo’lgan hodisalar bo’yicha umumiy xulosaga kelish; Qiyinchiliklarni muhokama qilish va ularni bartaraf etish usullarini topish; O’yin jarayonini tahlil qilish; O’yinni real hayot bilan solishtirib, ular o’rtasida bog’lanish o’rnatish. O’yin ijtimoiy tajribani to’plash va uzatishdan iborat bo’lib, u amaliy jihatdan turli xil vaziyatlardagi xulq–atvor normalari va qoidalari orqali amaliy faoliyat ko’nikmalarini o’zlashtirilishini ta’minlaydi. O’yin metodlarining asosiy maqsadi tinglovchilarning faqat tinglashi emas, balki bilimlarni o’zlashtirishda bevosita ishtirokini ta’minlash orqali ta’lim jarayoni samaradorligini oshirishga qaratilgan. O’yin har xil muammolarni hal etishdagi imitasion faoliyatlarni tuzish uchun eng qulay asos hisoblanadi. Ta’lim olishning tadqiqot–izlanish shakli Tadqiqot o’quvchilarga inson hatti–harakatiga nisbatan savollar qo’yishni o’rganish va ularga javoblarni esa faktlarni jiddiy tahlil qilish yordamida topishga ko’maklashadi. Tadqiqot o’quvchilarda savol qo’yish jarayonida va javob qidirishda qiziqish uyg’otishni nazarda tutadi. Muammolarni aniqlashda va berilgan ma’lumotlarni tahlil qilish davomida o’quvchilar hissiyotlarga berilishdan chetlanishga va obyektiv yondashuvga o’rganadilar. Ular har qanday bilim nisbiy ekanligini yangi ma’lumotlar paydo bo’lishi bilan o’zgarishini mohiyatan tushunib yetadilar. O’quvchilar o’zlarining taxminlarini tekshirish va boshqalarni tasdiqlash, turli xil axborotlar va mantiqlarni qo’llashni o’rganadilar. Ta’lim olishning tadqiqot– izlanish turi oliy darajada fikrlashga imkoniyat yaratadi. Tadqiqot modeli bo’yicha tashkil etilgan dars bosqichlari Darsda o’quvchiga qiziqish uyg’otadigan muammo yoki savol qo’yiladi. O’quvchilarga shu masalini yechish haqida gipoteza (faraz) taklif qilinishi mumkin yoki o’quvchilarning o’zlari gipotezalarni ilgari surishadi. O’quvchilar o’zlari shu muammo haqida kerakli ma’lumotlarni topshiradi. Turli adabiyotlarni o’qib, jadval, grafik, xaritalarni o’rganib, o’z tadqiqotlarini amalga 22 oshirashidi. Olingan ma’lumotlarga asoslanib, o’quvchilar qo’yilgan muammoni yechish haqida xulosa qilishadi. O’quvchilar ilgari surilgan gipotezalarni tekshirishadilar yoki yangi gipotezani shakllantiradilar. Odatda seminar mashg’ulotlarining uch turi farqlanadi: seminaroldi mashg’uloti, seminar va maxsus seminar. Seminaroldi mashg’ulotlari, asosan, talabalarni mustaqil ishning o’ziga xos xususiyatlari bilan tanishtirish maqsadida o’tkaziladi. Unda adabiyotlar, ma’lumotnoma–adabiyotlar va boshqa manbalar bilan ishlash usullari o’rgatiladi, talabalarni boshlang’ich shaklda ilmiy– tadqiqot ishlariga o’tishga hozirlaydi. Seminaroldi mashg’ulotlari seminar mashg’ulotlarining tayyorgarlik shakli hisoblanadi va odatda birinchi kurslarda o’tkaziladi. Seminaroldi mashg’ulotlarida o’qituvchi yetakchilik qiladi, chunki talabalar muayyan ixtisoslik bo’yicha o’quv ishlariga ham e’tibor beradilar, shuning uchun ham yetarli darajada tashabbus ko’rsata olmaydilar. Seminar mashg’ulotlarida seminaroldi mashg’ulotlariga nisbatan o’ta muhim vazifalar hal qilinadi. Masalan, ayrim seminarlar tematik bog’langan muayyan muntazam kursni chuqur o’rganishni maqsad qilib qo’yadi. Boshqalari esa biror mavzuni yoki kursning alohida va nihoyatda muhim va umumiy bo’lgan mavzularini metodologik jihatdan ishlab chiqishga bashlangan bo’ladi. Maxsus seminarlar ma’ruza mavzulariga aloqador bo’lmaydi va ona tili fanining dasturi mazmuniga kirmaydi. Odatda ona tili fanining xususiy masalalarini chuqur o’rganish maqsadini ko’zlaydi. Seminar mashg’ulotlari davomida o’qituvchi va o’quvchi o’rtasida yaqin aloqa, ya’ni ular o’rtasida ikki tomonlama do’stona aloqa o’rnatiladi. Bu esa tarbiyaviy – ma’rifiy ahamiyatga molik bo’ladi: o’qituvchi o’quvchilar bilan uzoq vaqt yaqin aloqada bo’ladi, ma’ruza guruhlariga nisbatan talabalar bilan kichik guruhlarda jonli suhbat olib boriladi. O’zaro fikr almashiladi, turlicha qarashlarni ifoda etadi. Noan’anaviy dars shakllari: 1) Konferensiya darsi; 2) seminar darsi; 3) musobaqa darsi; 4) 23 debat- munozara darsi; 5) o’yin darsi; 6) muhokama, bahs darsi; 7) ijod darsi; 8) ekskursiya-sayohat darsi; 9) suhbat darsi; 10) ssenariy darsi; 11) ma’ruza darsi; 12) sinov darsi kabi ko’rinishda bo’lishi mumkin. Yangi pedagogik texnologiya talablari asosida turli usulda o’tkaziladigan dars shakllari xilma-xil bo’lib, ular o’z ichiga ham an’anaviy, ham noan’anaviy dars tiplarini qamrab oladi. Ona tili darslarida induktiv (o’rni bilan deduktiv) tavsifiy, savol- javob, munozara, ochiq havoda dars o’tish, bumerang o’yin usullari yetakchi bo’lishi maqsadga muvofiq. Ona tili darslarida tarqatma-didaktik materiallardan, munozarali jadvallardan, turli rasmlardan, boshqotirmalardan, maqol, hikmatli so’zlardan, Hadisi sharifdan unumli foydalanish, shuningdek, tadrijiy ravishda o’quvchilarning og’zaki va yozma nutqi, dastxati bilan ishlab borish shu kunning talabi. 24 III.BOB. ONA TILI VA ADABIYOT DARSLARIDA O‘YIN TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISH. O’quvchilarga “So’z tarkibi adashdi” o’yini orqali ularni topqirlikka, zukkolikka o’rgatish mumkin. Zamonaviy ta’limni tashxis etishga qo’yiladigan muhim talablaridan biri ortiqcha ruhiy va jismoniy kuch sarf etmay, qisqa vaqt ichida yuksak natijalarga erishishdir. Qisqa vaqt orasida muayyan nazariy bilimlarni o’quvchilarga yetkazib berish, ularda ma’lum faoliyat yuzasidan ko’nikma va malakalarni hosil qilish, shuningdek, o’quvchilar faoliyatini nazorat qilish, ular tomonidan egallangan bilim, ko’nikma hamda malakalar darajasini baholash o’qituvchidan yuksak pedagogik mahorat hamda ta’lim jarayoniga nisbatan yangicha yondashuvni talab etadi. Innovatsion pedagogik texnalogiya o’z mohiyatiga ko’ra subyektiv hususiyatga ega, ya’ni, har bir pedagog ta’lim va tarbiya jarayonini o’z imkoniyati, kasbiy mahoratidan kelib chiqqan holda ijodiy tashkil etishi lozim. Qanday shakl, metod va vositalar yordamida tashkil etilishidan qat’iy nazar pedagogik texnolagiyalar: pedagogik faoliyat (ta’lim–tarbiya jarayonining) samaradorligini oshirishi; o’qituvchilar va o’quvchilar o’rtasida o’zaro hamkorlikni qaror toptirishi; o’quvchilar tomonidan o’quv predmetlari bo’yicha puxta bilimlarning egallanishini ta’minlashi; o’quvchilarda mustaqil, erkin va ijodiy fikrlash ko’nikmalarini shakllantirish; o’quvchilarning o’z imkoniyatlarini ro’yobga chiqara olishlari uchun zarur shart – sharoitlarni yaratishi; pedagogik jarayonda demokratik va insonparvarlik g’oyalarining ustivorligiga erishishini kafolatlashi zarur. Innovatsion texnalogiyalardan majburan foydalanish emas. Aksincha, tajribali pedagoglar tomonidan asoslangan yoki ular tomonidan qo’llanilayotgan ilg’or texnalogiyalardan maqsadga muvofiq foydalanish bilan birga, ular ijodiy rivojlantirish maqsadga muvofiqdir. Bugungi kunda bir qator rivojlangan mamlakatlarda o’quvchilarning o’quv va ijodiy faolliklarini oshiruvchi hamda 25 ta’lim–tarbiya jarayonining samaradorligini kafolotlovchi pedagogik texnalogiyalarini qo’llash borasida katta tajriba to’plagan bo’lib, ushbu tajriba asoslarini tashkil etuvchi metodlar interfoal metodlar nomi bilan yuritilmoqda. Quyidagi ta’lim amaliyotida foydalanilayotgan interfoal metodlardan bir nechtasining mohiyati va ulardan foydalanish borasida so’z yuritamiz. Ona tili ta’limida mazkur metod mashg’ulotlar jarayonidagi faollikni ta’minlash, ularni erkin fikr yuritishga rag’batlantirish hamda bir xil fikrlash inersiyasidan ozod etish, muayyan mavzu yuzasidan rang- barang g’oyalarni to’plash, shuningdek, ijodiy vazifalarni hal etish jarayonining dastlabki bosqichida paydo bo’lgan fikrlarni yengishga o’rgatish uchun xizmat qiladi. “ Fikriy hujum ” metodi. A.F.Osborn tomonidan tavsiya etilgan bo’lgan, uning asosiy tamoyili va shartli mashg’ulot (baxs)ning har bir ishtirokchisi tomonidan o’rtaga tashlanayotgan fikrga nisbatan tanqidni mutlaqo taqiqlash, har qanday luqma va hazil-mutoyibalarni rag’batlantirishdan iboratdir. Bunday ko’zlangan maqsad o’quvchilarning mashg’ulot (bahs) jarayonidagi erkin ishtirokini ta’minlashdir. Ta’lim jarayonida ushbu metoddan samarali va muvafaqqiyatli foydalanish o’qituvchining pedagogik mahorati va tafakkur ko’lamining kengligiga bog’liq bo’ladi. “ Fikriy hujum ” metodidan foydalanish chog’ida o’quvchilarning soni 15 nafardan oshmasligi maqsadga muvofiqdir. Ushbu metodga asoslangan mashg’ulot bir soatga qadar tashkil etilishi mumkin. “Yalpi fikriy hujum” metodi Ushbu metod. J.Donal’d Filips tomonidan ishlab chiqilgan bo’lib, uni bir necha o’n (20-60) nafar o’quvchilardan iborat sinflarda qo’llash mumkin. Metod o’quvchilar tomonidan yangi g’oyalarning o’rtaga tashlanishi uchun sharoit yaratib berishga xizmat qiladi. Har biri 5 yoki 6 nafar o’quvchilarni o’z ichiga olgan guruhlarga 15 daqiqa ichida ijobiy hal etilishi lozim bo’lgan turli xil topshiriq yoki ijodiy vazifalar beriladi. Topshiriq va ijodiy vazifalar berilgan vaqt ichida ijobiy hal etilgach, bu haqida guruh a’zolaridan biri axborot beradi. Guruh tomonidan 26 berilgan axborot (topshiriq yoki ijodiy vazifaning yechimi) o’qituvchi va boshqa guruhlar a’zolari tomonidan muhokama qilinadi va unga baho beriladi. Mashg’ulot yakunida o’qituvchi berilgan topshiriq yoki ijodiy vazifalarning yechimlari orasida eng yaxshi va o’ziga xos deb topilgan javoblarni e’lon qiladi. Mashg’ulot jarayonida guruh a’zolarining faoliyatlari ularning ishtiroklari darajasiga ko’ra baholab boriladi. “Fikrlarning shiddatli hujumi” metodi So’z yuritilayotgan metod Ye.A.Aleksandrov tomonidan asoslangan hamda G.Ya.Bush tomonidan qayta ishlangan. Metodning mohiyati quyidagichadir: jamoa orasida muayyan topshiriqlarni bajarayotgan har bir o’quvchining shaxsiy imkoniyatlarini ro’yobga chiqarishga ko’maklashish; o’quvchilarda ma’lum jamoa (guruh) tomonidan bildirilgan fikrga qarshi g’oyani ilgari surish layoqatini yuzaga keltirishdan iboratdir. Yuqorida mohiyati bayon etilgan “ Fikrlarning shiddatli hujumi ” metodining ijtimoiy, gumanitar va tabiiy yo’nalishlardagi fanlar yuzasidan tashkil etiladigan mashg’ulotlar jarayonida birdek muvaffaqiyatli qo’llash mumkin. Ushbu metoddan foydalanishga asoslangan mashg’ulot bir necha bosqichda tashkil etiladi. Ular quyidagilardir: 1-bosqich; Ruhiy (psixologik) jihatdan bir-biriga yaqin bo’lgan o’quvchilarga o’zida biriktirgan hamda son jihatdan teng bo’lgan. 6x6x6 metodi Ushbu metod yordamida bir vaqtning o’zida 36 nafar o’quvchini muayyan faoltiyatga jalb etish orqali ma’lum topshiriq yoki masalani hal etish, shuningdek, guruhlarning har bir a’zosi imkoniyatlarini aniqlash, ularning qarashlarini bilib olish mumkin. “6x6x6” metodi asosida tashkil etilayotgan mashg’ulotlari har birida 6 nafardan ishtirokchi bo’lgan 6 ta guruh o’qituvchi tomonidan o’rtaga tashlangan muammo (masala)ni muhokama qiladi. Belgilangan vaqt nihoyasiga yetgach o’qituvchi 6 ta guruhni qayta tuzadi. Qaytadan shakllangan guruhlarning har birida avvalgi 6 ta guruhdan bittadan vakil bo’ladi. 27 Yangi shakllangan guruh a’zolari o’z jamoadoshlari guruhi tomonidan muammo (masala) yechimi sifatida taqdim etilgan xulosani bayon etib beradilar va mazkur yechimlarni birgalikda muhokama qiladilar. Eng muhimi, mashg’ulot ishtirokchilarining har biri qisqa vaqt (20 daqiqa) mobaynida ham munozara qatnashchisi, ham tinglovchi, ham ma’ruzachi sifatida faoliyat olib boradi. Ushbu metodni 5, 6, 7 va hatto 8 nafar o’quvchidan iborat bo’lgan bir necha guruhlar ham qo’llash mumkin. Biroq yirik guruhlar o’rtasida “6x6x6” metodi qo’llanilganda vaqtni ko’paytirishga to’g’ri keladi. Chunki bunday mashg’ulotlarda munozara uchun ham, axborot berish uchun ham birmuncha ko’p vaqt talab etiladi. So’z yuritilayotgan metod qo’llanilayotgan mashg’ulotlarda guruhlar tomonidan bir yoki bir necha mavzu (muammo)ni muhokama qilish imkoniyati mavjud. “6x6x6” metodidan ta’lim jarayonida foydalanish o’qituvchidan faollik, pedagogik mahorat, shuningdek, guruhlarni maqsadga muvofiq shakllantira olish layoqatiga ega bo’lishni talab etadi. Guruhlarning to’g’ri shakllantirmasligi topshiriq yoki vazifalarning to’g’ri hal etilmasligiga sabab bo’lishi mumkin. “6x6x6” metodi yordamida mashg’ulotlar quyidagi tartibda tashkil etiladi: 1. O’qituvchi mashg’ulot boshlanishidan oldin 6 ta stol atrofiga 6 tadan stul qo’yib chiqadi. 2. O’quvchilar o’qituvchi tomonidan 6 ta guruhga bo’linadilar. O’quvchilarni guruhlarga bo’lishda o’qituvchi quyidagicha yo’l tutish mumkin: 6 ta stolning har biriga muayyan obyekt (masalan kema, to’lqin, baliq, delfin, kit, akula) surati chizilgan lavhani qo’yib chiqadi. Mashg’ulot ishtirokchilariga kema, to’lqin, baliq, delfin, kit hamda akula surati tasvirlangan (jami 36 ta) varaqlardan birini olish taklif etiladi. Har bir o’quvchi o’zi tanlagan varaqchada tasvirlangan surat bilan nomlanuvchi stol atrofiga qo’yilgan stuldan joy egallaydi. 28 3.O’quvchilar joylashib olganlaridan so’ng o’qituvchi mashg’ulot mavzusini e’lon qiladi hamda guruhlarga muayyan topshiriqlarni beradi. Ma’lum vaqt belgilanib, munozara jarayoni tashkil etiladi. 4. O’qituvchi guruhlarning faoliyatini kuzatib boradi, kerakli o’rinlarda guruh a’zolariga maslahatlar beradi, yo’l–yo’riqlar ko’rsatadi hamda guruhlar tomonidan berilgan topshiriqlarning to’g’ri hal etilganligiga ishonch hosil qilganidan so’ng guruhlardan munozaralarni yakunlashlarini so’raydi. 5. Munozara uchun belgilangan vaqt nihoyasiga yetgach, o’qituvchi guruxlarni qaytadan shakllantaradi. Yangidan shakllangan har bir guruhda avvalgi 6 ta guruhning har biridan bir nafar vakil bo’lishiga alohida e’tibor qaratiladi. O’qituvchilar o’z o’rinlarini almashtirib olganlaridan so’ng belgilangan vaqt ichida guruh a’zolari avvalgi guruhlariga topshirilgan vazifa va uning yechimi xususida guruhdoshlariga so’zlab beradilar. Shu tartibdan yangidan shakllangan guruh avvalgi guruhlar tomonidan qabul qilingan xulosalar (topshiriq yechimlari)ni muhokama qiladilar va yakuniy xulosaga keladilar. “Aqliy xujum” metodi Mazkur metod muayyan mavzu yuzasidan berilgan muamolarni hal etishda keng qo’llaniladigan metod sanalib, u mashg’ulot ishtirokchilarini muammo xususida keng va har tomonlama fikr yuritish hamda o’z tasavvurlari va g’oyalaridan ijobiy foydalanish borasida ma’lum ko’nikmalarni hosil qilishga rag’batlantiradi. Bu metod yordamida tashkil etilgan mashg’ulotlar jarayonida ixtiyoriy muammolar yuzasidan bir necha original yechimlarni topish imkoniyati tug’iladi. “Aqliy hujum” metodi tanlab olingan mavzular doirasida ma’lum qadriyatlarni aniqlash va ularga muqobil bo’lgan g’oyalarni tanlash uchun sharoit yaratadi. Dars jarayonida “Aqliy hujum” metodidan foydalanishda quyidagi qoidalarga amal qilish talab etiladi: 1. O’quvchilarni muammo doirasida keng fikr yuritishga undash, ularning mantiqiy fikrlarni bildirishlariga erishish. 29 2. Har bir o’quvchi tomonidan bildirayotgan fikrlar rag’batlantirilib boriladi. Bildirilgan fikrlar orasidan eng maqbullari tanlab olinadi. Fikrlarning rag’batlantirilishi navbatdagi–yangi fikrlarning tug’ilishiga olib keladi. 3. Har bir o’quvchi o’zining shaxsiy fikrlariga asoslanishi va ularni o’zgartirishi mumkin. Avval bildirilgan fikrlarni umumlashtirish, turkumlashtirish yoki ularni o’zgartirish ilmiy asoslangan fikrlarning shakllanishiga zamin hozirlaydi. 4. Mashg’ulot jarayonida o’quvchilar faoliyatini standart talablar asosida nazorat qilish, ular tomonidan bildirilayotgan fikrlarni baholashga yo’l qo’yilmaydi. Ularning fikrlari baholanib borilsa, diqqatlarini shaxsiy fikrlarini himoya qilishga qaratadilar, oqibatda yangi fikrlar ilgari surilmaydi. Metodni qo’llashdan asosiy maqsad o’quvchilarni muammo bo’yicha keng fikr yuritishga undash ekanligini yodda tutgan holda ularning faoliyatini baholab borishdan voz kechish maqsadga muvofiqdir. “Klaster” metodi Klaster (g’uncha, bog’lam) metodi pedagogik, didaktik strategiyaning muayyan shakli bo’lib, u o’quvchilarga ixtiyoriy muammo (mavzu)lar xususida erkin, ochiq o’ylash va shaxsiy fikrlarni bemalol bayon etish uchun sharoit yaratishga yordam beradi. Hozirgi kunda amaliyotda pedagogik texnologiyani qo’llash dars jarayonini demakratlashtirish, o’qituvchi va o’quvchi hamkorligini, ijodkorligini rivojlantirmoqda. O’quvchi va o’qituvchini doimiy izlanishga, o’z ustida ishlashga,do’stona munosabatda bo’lishga undash bilan dars samaradorligini oshirish va o’quvchi bilim doriasini o’sishiga asosiy omil bo’lmoqda. Interfaol degani bu – o’qituvchi va o’quvchilarning o’zaro hamkorligi asosida do’stona muhit yaratish, dars samaradorligini oshirish, o’quvchilarda mustaqil fikrlash, fikr-mulohaza yuritish, munosabat bildirish ko’nikmasini shakllantirish demakdir. Bu usulda o’quvchi o’zi faol ishtirok etgan holda, yakka, juftlikda, guruhlarda muammo va savollarga javob topishga harakat qiladi, fikrlaydi, baholaydi, yozadi, so’zga 30 chiqadi, dadil hamda asoslar orqali qo’yilgan masalani yoritib borishga harakat qiladi. Bu esa o’quvchilarning xotirasida uzoq saqlanadi. Yangi mavzu (axborot)ni o’zlashtirishda tanqidiy, tahliliy yondosha oladi. O’qituvchi faqat fasilitator (yo’l-yo’riq ko’rsatuvchi, tashkil qiluvchi, kuzatuvchi) vazifasini bajaradi. Ilg’or innovasion texnologiyalarning juda ko’p usullari mavjud. Bu usullardan o’quvchining yoshi, psixologik xususiyati, bilim darajasiga qarab foydalanish lozim bo’ladi. 5-6-7 sinflarda «Aqliy hujum», «Kichik guruhlarda ishlash», «Sinkvoyn», «B,B,B usuli» (Bilar edim, bilishni xohlayman» bilib oldim), «Menga oxirgi so’zni bering», «Test» usullaridan foydalanish yuqori samara beradi. Yuqori sinflarda ushbu usullar bilan birga «Tanqidiy tafakkur», «Debatlar» (yozma va og’zaki) «Nuqtai nazaring bo’lsin», «Har kimga har kim o’rgatadi», «Kubiklar», «Insert» usullaridan o’rinli foydalanish dars sifatining yuqori bo’lishi bilan birga, o’quvchilarning shaxs sifatida shakllanishida, har qanday sharoitda ham o’z nuqtai nazariga ega bo’lgan erkin fikrlovchi inson bo’lishida katta yordam beradi. Yangi pedagogik texnologiyaning ayrim tamoyillari tubandagilar: «Aqliy hujum:» Sinfdagi har bir o’quvchiga o’qituvchi qo’ygan savol yoki muammo yuzasidan o’z fikrini bayon etishiga imkon beruvchi o’quv uslubidir. Uslub mohiyati «bir kala-yaxshi, o’n beshtasi undan a’lo prinsipi bo’yicha o’qituvchi tomnidan belgilangan muammo yoki savol yuzasidan ehtimol tutiladigan hamma fikrlar variantlarining barcha fikrlari shu jumladan, aytarli to’gri bo’lmaganlari ham inobatga olinadi. «Aqliy hujum»ni o’tkazish uslubiyati: 1) O’qituvchi sinfga savol, topshiriq yoki muammo beradi va o’quvchilarga o’z fikrlarini aytishni taklif qiladi. 2) Istisno tariqasida barcha fikrlar (qancha ko’p bo’lsa, shuncha yaxshi) sinf taxtasiga yozib yuoradi. 3) barcha fikrlar yozib olinganidan keyin o’qituvchi o’quvchilar bilan birga g’oyalarni aniqlashtiradi, aytilgan fikrlarga 31 tuzatishlar kiritadi, keyinchalik ishdan foydalanish maqsadida ulardan eng muhimlarini ajratib ko’rsatadi. «Aqliy hujum»ni o’tkazish qoidalari: 1) «Aqliy hujum»ni o’tkazish uchun belgilangan vaqt reglamentiga aniq rioya qilish lozim. 2) Belgilangan vaqt doirasida barcha xohlovchilarga o’z fikrini bayon etish imkoniyatini berish kerak. 3) O’quvchilar tomonidan aytilgan fikrlar tanqid va muhokama qilinmasligi yoki baholanmasligi mumkin. 4) Zarur bo’lib qolgan taqdirda bayon etilgan fikrga tuzatishlar kiritish kerakki, bu narsa g’oya yoki fikrni aniq va qisqacha ifodalash imkonini beradi. Mazkur usulni ona tilidan o’tkaziladigan murakkab mavzular: so’z tarkibi, o’zak, qo’shimchalar turlari; ergash gapli qo’shma gaplar haqidagi mavzularni o’tishda foydalanish mumkin. Debatlar. Debatlar – o’z nuqtai nazarini asoslashda barcha o’quvchilarning (yoki asosiy qismining) bahslashuvida faol ishtirok etishini ta’minlovchi o’qitish uslubidir. Bu uslubdan foydalanish tanqidiy tafakkkurni rivojlantiradi. O’quvchilar o’z tuqtai nazarini ishlab chiqsh, uni tanqid etishi va himoya qlishi, so’ngra raqib nuqtai nazarini rad etish kerak. Bahs haqiqatni yuzaga keltirgani bois o’qituvchi sinf o’quvchilarini ikki guruhga bo’lgan holda muammolarni atayin avj oldiradi. Masalan, gapning ifoda maqsadiga ko’ra turlari mavzusini o’tishda (akademik liseyning 3- guruhi) guruh o’quvchilari mavzuni uyda ko’rib kelgan bo’lishlari kerak. O’qituvchi guruhlarga savollar, bahsli topshiriqlar beradi. Yozma debat o’tkazish usullari: 1. Ta’lim oluvchilarga yozma debatlar uslubiyati haqida gapirib bering. -- debatlar-ikki tomon o’rtasidagi yozma muloqat shaklidir; -- debatlar ikki o’quvchi yoki o’quvchilar guruhlari o’rtasida o’zaro olib borilishi mumkin; -- ushbu uslub bahsli. Masalan, sodda gap sintaksisi bilan qo’shma gap, ergashgan gap, qo’shma gap mavzularini 32 muhokama qilganda ayniqsa foydalidir; -- munozara paytida o’quvchilar nafaqat o’z asosli dalillarini jumla- misollar asosida tushuntiradilar, qolaversa boshqa tomonning asosli dalillariga javob beradi; -- bunday ish turi o’quvchilarning muhokama qilinayotgan muammolarga doir bilimlarini chuqurlashtiradi, munozara madaniyatiga o’rgatadi, nutqini o’stiradi, asoslab berish malakasini oshiradi. -- o’qituvchi qo’lga kiritgan ajoyib material baholash uchu nasos bo’lib xizmat qiladi. 3. Ishtirokchi 8 guruhga bo’ling. Guruhlarni stul-stollarga o’tkazing. Bu mashqda 1-4 guruhlar mavzuni qo’llab-quvvatlashini, 5-8 guruhlar esa qarshi chiqishini tushuntiring. 1-guruh 5-guruh; 2-guruh 6-guruh, 3-guruh 7- guruh, 4- guruh 8-guruh bilan bahs yuritadi. 1-4-guruhlarga qizil, 5-8- guruhlarga qora rangli flamaster tarqating. Debat yuritiladigan jadvllarni tanishtiring va batafsil tushuntiring. Asosiy tamoyillarni eslating, 1-4-guruhlarga jadvallarni topshirib, mashq boshlanishi uchun signal bering. 4. Mashq yakunlanganidan keyin debatlarni birinchi tugatgan guruhlar vakillaridan plakatlarni o’kishni iltimos qiling (Biron-bir sharhsiz). Agar ixtiyoringizda vaqt qolsa, boshqa guruhlardan ham o’z plakatlarini o’qib berishni iltimos qilish mumkin. Yangi pedagogik texnologiyaning tamoyillaridan biri ta’lim-tarbiya jarayonini individuallashtirish, ya’ni ta’lim-tarbiya jarayonining o’ziga xos yo’nalishda olib borish. Ikkinchisi, o’quvchi-o’qituvchi munosabati bo’lib, ta’lim jarayoninida o’quvchi ta’limning ham obyekti, ham subyekti bo’la olishi, o’qituvchi uning faoliyatini tashkil etuvchi, boshqaruvchi, asosiy mas’uliyatni o’z zimmasiga olgan subyektdir. O’quvchilarning fikrlashi, ongi o’zgarayotgani, mustaqil fikrlash qobiliyati ham shakllanayotgan ta’limdagi yangilanishlar samara bera boshlaganligi natijasi sifatida baholanishi kerak. 33 IV.BOB. SHAXSNING INDIVIDUAL IMKONIYATLARI VA INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR. Individuallik – insonning takrorlanmas havasi, qiziqishi, iste’dodi, qobiliyati, darsga munosabati, tayyorlanish darajasi, ruhiy holati hisobga olinadi va yillar davomida o’rganib boriladi. Har bir o’quvchi dastur asosida yaratilgan darslik bilan o’qitiladi. Demak, har kim individual ta’lim oladi. Agar o’quvchi o’tilgan darslarni o’zlashtirib bilib bormasa berilayotgan bilimlarni tadrijiy ravishda o’zlashtira olmaydi. Ayrim o’quvchilarning o’quv faoliyati o’ziga xos bo’lib (sekinlik, sustlikda), boshqa o’quvchilardan farq etadi. O’qituvchi qiziqarli, eng munosib, eng qulay tushuntirish usulini tanlashi lozim. Individual ta’lim berish ma’nosi shundaki, o’qituvchi sinfdagi o’zlashtirishi turlicha bo’lgan o’kuvchilarga bir xil munosabatda bo’la olmaydi. (Har xil munosabatda bo’lish ham oson emas, buning o’ziga xos xususiyatini topa bilish kerak). O’quvchilarni yaxshi o’rgangan o’qituvchi o’qitish usulini ham topa biladi. O’qiy olmaslik, bila olmaslik o’quvchining doimiy holati emas, u ta’lim jarayonida asta-sekin rivojlanib, o’sib, o’zgarib boradi. Bu ichki ruhiy holatning o’zgarib borishi bilan bog’liq. O’quvchining o’ziga nisbatan bo’lgan talabchanligini o’zgartirish uning mahoratiga, ishga munosabatiga bog’liq. Shuni ham bilishimiz, hisobga olishimiz kerakki, o’quvchining individual rivojlanishining genetik 1 (irsiyat) jihatdan shartli ravishda ilmiy g’oyalarga asoslanadi. (Bolalar qobiliyatlarining tengsizligini belgilab berishi hayotiy hodisadir). Hayotda uchraydigan voqyea hodisalardan yana biri, masalan, bir o’quvchi rasm chizishda a’lo, o’zi zo’rg’a o’qiydi, ikkinchi o’quvchi esa fizikani, uchinchi o’quvchi adabiyotni berilib o’qiydi, o’zining bilimi bilan (ko’rsatilgan fanlardan boshqalardan ajralib turadi. Bularning boshqa fanlardan bilimi o’rtacha). Bunday o’quvchilar bilan fan o’qituvchilari alohida ishlashlari zarur. Ayrim o’quvchilar ortiqcha mehnat sarf qilmay ham qisqa muddat ichida yuksak darajalarga erishadi. Boshqa 34 o’quvchi esa qanchalik intilmasin, harakat qilmasin yuqori darajaga ko’tarila olmaydi. - Bugungi kunda hyech kim «Yomon o’quvchi yo’q, yomon o’qituvchi bor», - degan fikrni qabul qilolmaydi. Bu muammoning yechimi ko’p narsaga bog’liq. To’g’ri 100% o’zlashtirish talab qilinadi. Bunga tabiiy holat vijdonan ishlash bilan erishish kerak. Sun’iy yo’l bilan emas (yomon bahoni qalamda yaxshiga aylantirish yo’li bilan emas). O’qiy olishlik – kishining individual xususiyatlari yig’indisi bo’lib, unga barcha teng sharoitlarda ta’limning muvaffaqiyati o’zlashtirishda, fikrlash faoliyatining xususiyatlari bilan bog’liqdir. (Z.I.Kalmakova). Shuni ham aytish kerakki, o’qiy olishdagi individual farqlar shu qadar kattaki, har xil xususiyatga ega bo’lgan o’quvchilar uchun bir xilda optimal bo’lgan umumiy ta’lim shart-sharoitlarini yaratib bo’lmaydi. O’qishi past darajada bo’lgan (yoki sekin rivojlanuvchi) o’quvchilarning psixologik xususiyatlarini, shuningdek, ularning shaxsiga oid ba’zi xususiyatlarini sinchiklab tahlil qilish asosida, umuman, o’zlashtirmaslikning oldini olish va unga barham berish yo’llari psixologik tomondan asoslab berilgan. Yuqoridagi holat aqliy faoliyat davrida haddan tashqari charchashdan ham kelib chiqadi (ayniqsa, sekin o’zlashtiruvchi, passivlarda), buni hisobga olish zarur. Shuning uchun o’qishni bilishga oid qiziqishlarni rivojlantirishga qaratilgan ta’limning qiziqarli usullariga ko’proq e’tibor berilishi kerak. Bu o’quvchilar bilan ishlashda ularning aqliy rivojlanishi faol ta’sir ko’rsatish tamoyil bo’lmog’i zarur. To’g’ri ta’lim berish hamisha o’quvchilarning ma’naviy tomondan o’sishiga, yuksalishiga yaqindan yordam beradi. Vazifamiz o’quvchilarning har tomonlama rivojlanishini ta’minlaydigan shart-sharoitlarni yaratish va ZPTdan unumli foydalanish, ya’ni ta’limning turli usullaridan ijodiy foydalanish shu kunning talabi. Ta’limni tashkil etishga nisbatan innovasion yondashuvlvr mazmuni zamonaviy ta’limning eng muhim unsurlari qadimdan shakllanib kelgan. Ta’lim maqsadi, mazmuni, shakl, uslub va vositalari ta’lim jarayonlari mazmunini 35 tahlil qilish uchun qo’llanilgan an’anaviy kategoriyalar bo’lib hisoblanadi. Aynan shu kategoriyalar ma’lum predmet, mutaxassislik yoki ixtisoslik bo’yicha o’vuv-tarbiyaviy jarayonni tashkil qiluvchi pedagog faoliyatining predmeti sifatida yuzaga chiqadi. Pedagogik yordamning asosiy mohiyati pedagogik jarayonining tafsifi, uning ma’lum maqsadga yo’naltirilganligi, shuningdek, shaxsni shakllantirish va tarbiyalash borasida hal etiladigan vazifalar bilan ifodalanadi. Pedagog axborotlarni e’lon qilish, ko’rsatish, eslatish, tushuncha yoki maslahat berish, yo’naltirish, haqqoniylashtirish, kengashish, bartaraf etish, hamdardlik qilish, ilhomlantirish, qiziqish va xurmatni izhor qilish, talabchanlikni qo’llab-quvvatlash kabi ko’rinishlarda yordam beradi. Bu o’rinda ta’lim maqsadlarining belgilanishi (kimga va nima uchun?), mazmunni tanlash va ishlab chiqish (nima?), ta’lim jarayonlarini tashkil qilish (qanday?), ta’lim metod va vositalarining belgilanishi (nimalar yordamida?), shuningdek, o’qituvchilar malaka darajasi (kim?), erishilgan natijalarni baxolash metodi (qanday qo’l bilan?) inobatga olinishi lozim. Keltirilgan mezonlarining majmuaviy tarzda qo’llanilishi o’quv jarayonlarining mohiyati va texnologiyasini belgilab beradi. Pedagogik vazifalarning hal etilishini taminlovchi o’qitish texnologiyasini loyihalashga qaratilgan o’qituvchi faoliyatining mazmuni metod, shakl va vositalar asosida shakllantiriladi. O’qitish jarayoniga faoliyat nuqtai nazaridan yondashish konsepsiyasiga asoslanib, uni tashkil etish quyidagi mantiqiy ketma–ketlikka asoslanishi mumkin: dastlab o’quv materiali mazmunining tavsifi, uni o’rganishdan ko’zlangan maqsad (o’zlashtirish darajalari), shuningdek, pedagogik vazifaning qo’yilish shartlari tahlil etiladi. So’ngra, o’qitishning mos ravishdagi metodlari hamda o’quvchilarning bilish faoliyatini boshqarish tizimi ishlab chiqariladi. Shu asosda o’qitish vositalarining ro’yxati tuziladi. Ushbu usul bilan hosil qilingan metod va ta’lim 36 vositalarining yaxlit tizimi tashkiliy shakllar bilan uyg’unlashtiriladi, ya’ni, muayyan texnologiya ishlab chiqiladi. Umumlashgan pedagogik texnologiyalar ma’lum pisixo–pedagogik asoslarda qurilgan “ sintetik nazariya ” sifatida qaraladi. Tatbiqiy pedagogik texnologiyalar oldindan rejalashtirilgan natijaga erishishga yo’naltirilgan kasbiy tayyorgarlik jarayonini loyihalash muammosini metodik jihatdan hal etishga yo’naltiriladi. Bugungi kunda pedagogik texnologiyalar tatbiqiy asosini shaxsiy faoliyatli yondashuv, tanqidiy – ijodiy fikrlash, muammolarini hal etish, qaror qabul qilish va jamoada hamkorlikni qaror toptirishga oid pedagogik texnologiyalarni ishlab chiqish ehtiyoji yuzaga kelmoqda. Ayni vaqtda ta’lim muassasalari amaliyotida quyidagi pedagogik texnologiyalardan samarali foydalanmoqda: Pedagogik texnologiya turi maqsadi mohiyati mexanizmi Muammoli o’qitish o’quvchilarning bilish faolligi hamda ijodiy mustaqilligini oshirish o’quvchilarga bilimlarni o’zlashtirish borasidagi faollikni yuzaga keltirishga xizmat qiluvchi masalani maqsadga muvofiq, ketma– ket berib borish Tadqiqotchilik metodlari, bilish faoliyatiga yo’naltirilgan masalalarni yechish Mujassamlashirilgan ta’lim Shaxsning his qilish xususiyatlariga maksimal darajada yaqinlashtirilgan ta’lim jarayoni tuzilmasini yaratish Mashg’ulotlarni bloklarga biriktirish hisobiga fanlarni chuqur o’zlashtirishga erishish. O’quvchilar ish qobiliyati dinamikasini hisobga oluvchi ta’lim metodlari . Modul tizimi Ta’lim mazmunini shaxsning indvidual ehtiyojlari va uning bazaviy tayyorgarligi darajasida muvofiqlashtirish O’uvchilarning individual o’quv dasturi assosida mustaqil ishlari Muammoli yondashuvni amalga oshirishning individual maromi Rivojlantiruvchi ta’lim Shaxs va uning qobiliyatlarni rivojlantirish O’quv jarayonini shaxsning ichki imkoniyatlari va ularni ro’yobga chiqarishga yo’naltirish O’quvchilar faoliyatini turli sohalarga 37 yo’naltirish Differensiyalashgan ta’lim O’quvchilarning layoqati, qiziqish va qobiliyatlarini aniqlash uchun qulay sharoitlarni Turli o’zlashtirish darajalari bo’yicha majburiy me’yor Individual ta’lim metodlari yaratish (standart)dan kam bo’lmagan hajmdagi dastur materialini o’zlashtirish Faol o’qitish (majmuaviy ta’lim) O’quvchilar faolligini yuzaga keltirish Bo’lajak kasbiy faoliyatning predmetli va ijtimoiy mazmunini modellashtirish Faol o’qitish metodlari O’yin texnologiyalari Bilim, ko’nikma va malakalarni o’zlashtirishning shaxsiy faoliyat tavsifida bo’lishini ta’minlash O’quv axborotlarini qayta ishlash va o’zlashtirishga yo’naltirilgan mustaqil bilish faoliyati O’quvchilarni ijodiy faoliyatga jalb etishning o’yin metodlari Shunday qilib, avvaldan loyihalashtirilgan ta’lim–tarbiya jarayonining pedagogik texnologiyasi o’zida metodlar tizimi, ta’lim metodik usullari, maqsad, vositalari, o’qituvchilarning birgalikda faoliyat ko’rsatish imkoniyatlari hamda yakuniy natijalarga erishish borasidagi majmuani mujassamlashtiradi. Ta’lim jarayoni ta’lim texnologiyasining asosini, yadrosini tashkil etadi hamda ta’lim maqsadi, ta’lim mazmuni, o’quvchi, ta’lim shakli, metod, vositalar va ta’lim beruvchi kabi unsurlardan iborat tizim sifatida nomayon bo’ladi. Ta’lim jarayoni bir necha shartlarga muvofiq tashkil etiladi. Ular quyidagilardir: 1. Ta’lim olish, muayyan nazariy hamda amaliy bilimlarni uzlashtirishga bo’lgan ijtimoiy (yoki shaxsiy) ehtiyojlarning yuzaga kelishi (TE). 2. Ta’lim olish, muayyan nazariy hamda amaliy bilimlarni o’zlashtirishga nisbatan rag’batning uyg’onishi (TR); 3. O’quvchining o’quv-bilish faoliyati mazmuni (O’FM)ni belgilash. 4. O’quvchining o’quv-bilish faoliyatini boshqarish (O’FB)ni yo’lga qo’yish omillarining mavjudligi. Ta’lim texnologiyasining funksional tuzilmasi bevosita ta’lim jarayonining mohiyatining to’laqonli yoritishga xizmat qiladi Ya’ni, ushbu tuzilma o’zida ta’lim jarayonining umumiy ko’rinishi (tashkiliy shakli va ichki 38 mohiyati), obrazini ifoda etadi. Ta’lim texnologiyasining funksional tuzilmasini tasvir orqali quydagichia aks ettirishga harakat qildik. Bozor munosabatlariga asoslangan ijtimoiy rivojlanish qonuniyatlaridan biri- ijtimoiy raqobatning paydo bo’lishidir. Ijtimoiy raqobat mavjud bo’lgan sharoitda mo’tadil faoliyat yuritish,raqobatga nisbatan ishchanlik immunitetini hosil qilish manfaatlar to’qnashuvida “omon” qolish, yuqori mavqyega ega bo’lish uchun imkoniyat yaratadi. Shu bois fuqarolarda ta’lim olish, nazariy va amaliy bilimlarni o’zlashtirishga nisbatan ongli yondashuv hissi qaror topmoqda. Bu esa ularda ta’lim olishga bo’lgan rag’batni hosil qilmoqda. Endilikda ta’lim olish, muayyan kasb-hunar yoki mutaxasislik ma’lumotlarini egallash, bu borada ma’lum ko’nikma va malakalarini shakllantirish hayotiy ehtiyojga aylanmoqda. Ta’lim olishga bo’lgan rag’bat va uning mazmuni ta’lim jarayoni muvaffaqiyatining garovi, kafolati bo’la oladi. Ta’lim olishga bo’lgan rag’bat o’quvchi hamda o’qituvchi ishtirokidagi o’quv-bilish faogiyati asosining shakillanishida ham muhim ahamiyat kasb etadi. Yaqin o’tmishda o’quvchining ta’lim jarayonidagi ishtiroki nazariy bilimlarni qabul qilib oluvchi va o’zlashtirilgan nazariy bilimlar, amaliy ko’nikmalarni namoyish etuvchi subyekt sifatidagi roli bilan aifoyalangan bo’lsa, ta’lim texnalogiyasi talablariga ko’ra o’quvchi ta’lim jarayonining yetakchi subyekt, asosiy ijrochisi sifatida ko’riniladi. Endilikda o’quvchi o’qituvchi tomonidan uzatilayotgan axborot (bilim)larni qabul qilmaydi. Balki ta’lim beruvchining yo’llanmasi, ko’rsatmasiga qarab bilim oladi. 39 XULOSA O`zbekistonda ta`lim-tarbiya soxasini islox qilishning asosiy omillaridan biri “shaxs manfaati va ta`lim ustuvorligi“dir. Bu omil davlatimizning ijtimoiy siyosatini belgilab berganligi tufayli ta`limning yangi modeli yaratildi. Prezidentimiz tomonidan bu modelni amalga oshirish bilan hayotimiz jabxalarida ruy beradigan “portlash effekti“ natijalari ruy-rost ko`rsatib berildi, ya`ni: - ijtimoiy-siyosiy iqlimga ijobiy ta`sir qiladi va natijada mamlakatimizdagi mavjud muhit butunlay o`zgaradi.; - insonning hayotidan o`z o`rnini topish jarayoni tezlashadi; - jamiyatda mustaqil fikrlovchi erkin Shaxsning shakllanishiga olib keladi; -jamiyatimizning potensial kuchlarini ruyobga chiqarishda juda katta ahamiyat kasb etadi; - fuqarolik jamiyati qurishni ta`minlaydi, model vositasida dunyodan munosib o`rin olishga, o`zbek nomini yanada keng yoyib tarannum etishga erishiladi . “Portlash effekti“ sari shijoat bilan qadam tashlash, yo`llarda uchraydigan qiyinchiliklarni bosqichma-bosqich va izchil xal etish masalalari nafaqat pedagog nazariyachi va amaliyotchilarni junbushga keltiradi, balki jamiyatimizni to`liq pedagoglashtirish muammosini ijtimoiy buyurtma sifatida keltirib chiqaradi. Demak, jamiyatimizning har bir fuqarosini tarbiyashunoslik asoslari bilan tanishtirish, yosh avlodni barkamol inson qilib voyaga yetkazish jarayonini yangi pedagogik “qurol“ va vositalar bilan ta`minlash davr taqozosidir. Pedagogik texnologiya (PT) - shunday bilimlar soxasiki, ular yordamida 3- ming yillikda davlatimiz ta`lim soxasida tub burilishlar yo`z beradi, o`qituvchi faoliyati yangilanadi, talaba yoshlarda xurfikrlilik, bilimga chanqoqlik, Vatanga mehr-muhabbat, insonparvarlik tuyg`ulari tizimli ravishda shakllantiriladi 40 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Adabiyot o`qitish metodikasi (tuzuvchilar. Q.Yo`ldoshev, O.Madayev, A.Abdurazzoqov). Toshkent. 1994 yil. 2. Barkamol avlod- O`zbekiston taraqqiyotining poydevori. –T.: «Sharq» 1998 3. Bobokalonov R, Ne’matova G. Ona tili o’qitishning yangi texnologiyasi haqida. — T.: 1998. 4. 4. http:// www.ziyonet.uz 5. http:// www.pedagog.uz ; 6. Karimov I. Barkamol avlod orzusi. –T. «Sharq», 1999 7. Mirqosimova M. Adabiy ta`lim metodikasi. –T. 1993 8. Nazarova S. «O’zbek tili o’qitish metodikasi». «O’qituvchi», 1992. 9. Rahmatullaev Sh. va boshq. «O’zbek tilining imlo lug’ati». — T.: «O’qituvchi», 1995. 10. To`xliyev B. Adabiyot o`qitish metodikasi. Toshkent «Yangi asr avlodi», - 2006 11. To’xliyev B . va boshqalar «O’zbek tili o’qitish metodikasi». T. 2010. 12. Yu.K.Babanskiy. Hozirgi zamon umumiy ta`lim maktabida o`qitish metodlari. Toshkent. «O`qituvchi» 1990 yil. 13. Ziyodova T. O’quvchilarni mustaqil fikrlashga o’rgatish. — T.: «O’qituvchi», 2000. 41

Ona tili va adabiyot fanini o‘qitishda zamonaviy ta'lim texnologiyalari va innovatsiyalar

Купить