Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 50.5KB
Покупки 22
Дата загрузки 25 Август 2023
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Ona tilidan integratsiyalashgan darslarni tashkil qilish metodikasi

Купить
Ona tilidan integratsiyalashgan darslarni tashkil qilish metodikasi Reja: Kirish I BOB. Ona tili o’qitishda integrativ yondashuvning ilmiy-metodik asoslari 1.1. Ona tili o’qitishda integrativ yondashuv muammosining ilmiy-metodik adabiyotlarda yoritilishi 1.2. Integrativ yondashuv imkoniyatlari yuzasidan umumiy o’rta maktablarning ona tili va adabiyot fanlari dastur va darsliklari tahlili II BOB. Ona tili darslarini fanlararo integratsiyalash asosida tashkil qilish metodikasi 2.1. Ona tili fanini fanlararo integratsiyalab o’qitishning mazmuni 2.2. Ona tili fanini fanlararo integratsiyalab o’qitish usullari Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati Kirish Mavzuning dolzarbligi. Hozirgi kunda mustaqil respublikamizda ta’lim sohasi o’ziga xos rivojlanish davrini boshdan kechirmoqda. Bu o’ziga xoslik, eng avvalo, ta’lim-tarbiya mazmunini milliylashtirish, ya’ni o’zimizning juda boy o’tmishimiz tariximiz, madaniyatimiz, fanimiz, tilimizda o’z mohiyati bilan yuksak insoniy-axloqiy mazmuniga ega bo’lgan jarayonda yosh avlodni o’qitishga baxtiga muyassar bo’ldik. Davrimizning hayotiy ehtiyojlari maktablarda ta’lim- tarbiya ishlari darajasini yuqori bosqichga kо’tarishni, har tomonlama puxta bilim olgan, fan va texnika asoslari bilan qurollangan kelajak avlodni tarbiyalab voyaga yetkazishni talab qiladi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev “Bizning vazifamiz – to’plangan tajriba va ilg’or xalqaro amaliyotga suyangan holda, o’zimizning taraqqiyot va yangilanish modelimizni qat'iy amalga oshirishdan iborat. Shu borada yaqin va o’rta muddatga belgilangan marralarga erishish uchun qat'iyat bilan harakat qilishimiz zarur” 1 deb ta’kidlaganlari bejiz emas. Negaki, taraqqiyotga erishishda mamlakat jtimoiy tizmining barcha sohalari faol bo’lmoqliklari shart. Umumta’lim maktablarining asosiy vazifasi о’quvchilarning fikrlash salohiyatini, aqliy rivojlanishini, mantiqiy tafakkurini о’stirish; ularni о’z-о’zini, moddiy borliqni tilning ifoda vositalari yordamida anglashga hamda о’z fikri va his-tuyg’ularini ona tilining keng imkoniyatlari doirasida bayon eta olish, ma’lum fanlar yuzasidan turli bilim va malakalarni hosil qilish, tо’la savodxonlikni ta’minlash, ularda zamonaviy dunyoqarashni shakllantirishdan iborat 2 . Bu vazifani amalga oshirishda о’qituvchi hal qiluvchi rol о’ynaydi. Biroq о’quvchilarni ongli, yuksak saviyali, g’oyaviy siyosiy jihatdan yetuk qilib tarbiyalashda о’qituvchining bilimi yoki undagi tо’plangan tajribaning о’zi yetarli emas. Yuksak axloqiy sifatlarni tarbiyalash, avvalo, bu sifatlarni o’zimizda mujjasamlashtirishni talab qiladi. Shu bilan birga ta’lim tarbiyaga yangicha yondashish, yangicha uslub va mazmun, shakl va vositalardan foydalanishni ham 1 Mirziyoyev Sh. M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. – Toshkent: O‘zbekiston NMIU, 2016 2 Umumiy o rta ta limning davlat ta lim standarti va o quv dasturi // O zR Xalq ta limi vazirligining axborotnomasi.ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ №1. – Toshkent. 47-bet taqazo qiladi. O’quv jarayonini tashkil etishdagi asosiy vazifa pedagogik texnologiyadan samarali foydalanish ekanligi isbot talab qilmaydigan haqiqatdir. Ammo shu kunga qadar pedagogik texnologiyaning aksariyati nazariy muammolarga bag’ishlangan bo’lib, amaliyotga ta’siri kamroq sezilmoqda. Buning uchun zamonaviy texnologiyalarni tezroq amaliyotga joriy etish usullarini ishlab chiqish talab etiladi. Integratsiya-ayrim bo’laklarning yoki elementlarning bir-biriga qo’shilishi, bir butunga aylanishi, yaxlitlanishidir 3 . “Integratsiya” tushunchasi XVIII asrdayoq Spenser tomonidan izohlangan edi. Biz ham integratsiyani tafakkur o’stirish omili sifatida qarab, uni fanlararo aloqa hamda ta’lim shakllarini sintezlash tarzida talqin etishga harakat qildik. Integratsiya – “butun” degan ma’noni bildiradi, demak, bu tafakkur o’sishi jarayonining turli qism va elementlarini bitta butunga birlashtirish bo’lib hisoblanadi. Ona tili ta’limiga integrativ yondashuv uning sifatini yanada oshirishga xizmat qiladi. Biz mazkur bitiruv malakaviy ishimizda ona tili ta’limida integratsiyaning roli va uning ahamiyati xususida so’z yuritmoqchimiz. Mazkur masalaning metodik jihatlarini tahlil qilish va integratsiyaga asoslangan darslarni ta’lim jarayonida qo’llashning uslubiy taraflarini o’rganish ushbu ishimiz mavzusining dolzarbligini belgilaydi. Ishning maqsadi ona tili darslarini integratsiyalashga oid metodikani takomillashtirish. Ishning vazifasi quyidagilardan iborat: - fanlararo integratsiya haqidagi ilmiy-metodik adabiyotlarni o’rganib chiqish; - ona tili darslarida integratsiyadan foydalanish bo’yicha ta’lim metodlarini aniqlash; - fanlararo integratsiyalab o’qitish usullarini ishlab chiqish va takomillashtirish; - integratsiyaga asoslangan yangi pedagogik texnologiyalar asosida o’qitishga yo’naltirilgan dars ishlanmalar tayyorlash. 3 O zbek tilining izohli lug ati. –T.: I - M.: ʼ ʼ Русский язык , 1981.-B. 380. Ishning obyekti . Ta’lim bosqichlarining ona tili darslarida integrativ yondashuv asosidagi dars jarayoni. Ishning predmeti . Ona tilini o’qitishda integrativ yondashuvning mazmuni, usullari hamda uslubiy tavsiyalar. Ishning tarkibi . Kurs ishi kirish, ikkita bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati. I BOB. ONA TILI O’QITISHDA INTEGRATIV YONDASHUVNING ILMIY-METODIK ASOSLARI 1.1. Ona tili o’qitishda integrativ yondashuv muammosining ilmiy- metodik adabiyotlarda yoritilishi Ma’lumki, o’quv fanlari miqdorini oshirish, albatta, har doim ham ijobiy natija beravermaydi. Chunki bugungi zamonaviy texnologiya son orqasidan quvish emas, balki sifat o’zgarishlarining ham bo’lishini taqozo etmoqda. Bu jihatdan rivojlangan davlatlarning tajribasiga tayanmoq lozim. Ularning 70 foizi ta’lim tizimida integrativ xarakterdagi o’quv dasturlari va darsliklardan foydalanmoqdalar. Jumladan, Buyuk Britaniya ta’lim tizimida asosan integrativ fanlar joriy qilingan bo’lsa, Koreya va Shveysariyada integratsiyalashgan fanlar, Vengriyada madaniyat yo’nalishidagi o’quv fanlari, Irlandiyada fan va texnika kabi bloklarda barcha o’quv fanlari mujassamlashtirilgan holda o’qitiladi 4 . A. G’ulomov hamda H. Ne’matovlar ta’kidlashicha, boshqa fanlardan olingan ma’lumotlardan foydalanib, o’quvchilarni nutq uslublari bilan tanishtirish imkoniyatiga ega bo’lmoq lozim. O’quvchilar badiiy uslubni adabiyot, ilmiy uslubni biologiya, kimyo, fizika, matematika, ish qog’ozlari uslubini huquq asoslari fanlaridan olingan materiallar asosida o’rganishlari zarur 5 . Ta’lim samaradorligini oshirish uchun integratsiya holatidagi dastur va darsliklar yaratilishi lozim. Pedagog U.Musayev integratsiyaning quyidagicha turli darajalarini taklif etadi 6 . Mavzularni ketma-ket taqdim etish asosidagi integratsiya; bunda o’quv materiallarini bayon qilishda konsentrizm prinsipiga amal qilinadi, ya’ni oldingi o’quv-materiali keyingisini to’ldiradi. Integratsiya fanlarning mexanik birlashishi emas, bu sintez, yangi narsaning kelib chiqishi, kashfiyotdir. Alohida sistemalarning yaqinlashishi, bog’lanishi va yagona bir yangi narsaning yaratilishidir. Integratsiya – differensiatsiyaning aksi bo’lib, unga teskari bo’lgan jarayondir. Uni quyidagi yo’nalishlarda tatbiq etish maqsadga muvofiq: 4 Ta lim taraqqiyoti. -T.: Sharq, 1999.-B. 48ʼ 5 G ulomov ʼ А ., Ne matov H. Ona tili ta lim mazmuni.-T.: O qituvchi, 1995.-B. 38. ʼ ʼ ʼ 6 Musaev U. Integratsiya darajalari // Xalq ta limi. – 2002. - № 6.-B. 5-6. ʼ a) o’quv predmetlari va fanlar doirasidagi mazmunni integratsiyalab o’rganish; b) turli o’quv predmetlaridan tahsil beruvchi shaxslarning faoliyatlarini integratsiyalash; v) ta’lim-tarbiya ishini tashkil etish shakllari yoki o’quv kunini integratsiyalash. Tadqiqotchi B.S.Abdullayeva ham fanlararo aloqadorlikni quyidagi turlarga ajratadi: 1) mazmunli; 2) operatsion; 3) metodik; 4) tashkiliy 7 . B. Abdullayeva ta’kidlaganidek, ko’nikma, malakalar fikrlash operatsiyalari orqali o’quv-tarbiya jarayonini tashkil etadi. Integratsiya Farididdin Attorning quyidagi fikrlariga hamohangdir: bu ro’yi zaminda mayda narsaning o’zi yo’q, hamma narsa bir-biriga bog’liq va bir-birini to’ldiradi 8 . Dars faqat ta’limiy bo’lib qolmasdan, o’quvchilarni insonparvarlik jihatlarini tarbiyalashga qaratilgan bo’lishi kerak. Mavzuni mazmunidan kelib chiqqan holda, tabiat, jamiyat, inson tafakkuri, taraqqiyoti haqidagi ilmiy bilimlar, o’quv respublikamiz kelajagiga ishonch va e`tiqodni shakillantirishga qaratilgan bo’lishi kerak. Umuman olganda integratsiya darsi bir-biriga mos kelishi (mavzu jihatdan) va puxta reja asosida tuzilgan bo’lishi kerak. Maktablarda o’qitish va tarbiyalash integratsiyasi muammolari nazariy va amaliy jihatdan hozirgi zamon nuqtayi nazardan juda muhim bo’lib, yangi ijtimoiy talablar asosida yanada dolzarblik kasb etadi. Bugungi kunda fan rivoji va ishlab chiqarishdagi ulkan o’zgarishlar tufayli kelib chiqayotgan talablar maktab ta'limi oldiga yangi vazifalarni qo’ymoqda. Hozirgi zamon ilm berish sistemasi yuqori darajada fan asoslarini o’rnatishga, tafakkurni rivojlangan, olamni bir butunlikda anglashga va tasavvur etishga, tevarak atrofda bo’layotgan voqealarni to’g’ri anglashga, ularni mohiyatini anglab oladigan yoshlarni tarbiyalashga yo’naltirilgan. 7 А bdullaeva B.S.Fanlararo aloqadorlik turlari xaqida // Uzluksiz ta lim. –2005. -.№1. - B.14ʼ 8 Ro zimuhammad B. Buyuk shaxslar silsilasi // Ma rifat. - 2002. -№26. -B.6. ʼ ʼ Maktablarda o’rgatiladigan fanlarning tarqoqligi maktab bitiruvchisida bir ko’rinishli (fragmentar) dunyoqarashni keltirib chiqaradi. Hozirgi zamon ilm- fanida esa iqtisodiy, siyosiy va madaniy fanlari integratsiyasiga moyillik yuqori turadi. Maktab umumta’lim fanlarining tarqoq holda o’rgatilishi, ularni bir-biriga uzviy bog’liqlikda o’rgatilmasligi o’quvchilar bilimini to’la bo’lishi va butun borliqni bir butun holda anglashlariga to’sqinlik qilib, o’quvchilarda qiyinlik uyg’otadi. Olimlarimizning fikricha, integratsiya didaktik prinsiplar qatoriga kiradi va ular orasida yetakchi o’rin egallaydi. Bunday tushuncha ta’lim tizimida integratsiya masalasini, fanlararo uzviylik va bog’liqlik masalasini yana bir bor ko’rib chiqish zaruratini yuzaga keltiradi. Ta’lim sistemasiga integratsiyani kiritish maktab va jamoatchilik o’rtasida turgan ta’lim va tarbiyaga oid vazifalarni hal etishda asosiy vosita bo’lishi mumkin. Integratsiyalashtirilgan darslar bolalar dunyoqarashida bir butunlikni, voqealar uzviyligini tushunishini tabiatan anglab yetishga o’rgatadi. Shuni alohida hisobga olish kerakki, maktablardagi boshlang’ich sinflarda darslarning integratsion bog’lanishlari ilmiy jihatdan kam ishlab chiqilgan. Mavjud turli fiklar va qarashlar esa bir-biriga zid va uzviy bo’lmaganligi sababli integratsiya muammosi hamon olimlarimiz o’rtasida bahsli masalalardan biri bo’lib qolmoqda. O’qitish jarayonida integratsiyani qo’llash nazariyasi taraqqiyoti ilmiy pedagogik tushunchalar rivoji, asosiy va muhim ahamiyatga ega. Integratsiya differensiya bilan uzviy bog’liqdir. Bu uzviylik o’quvchilarda olayotgan bilimlarini anglashga bo’lgan intilishlari sistemasini barpo qilishlarida yaqqol namoyon bo’ladi. Integratsiya – bu fanlarning differensial jarayon davomida yaqinlashuvi va bog’liqligidir. Integratsiya jarayoni fanlar orasidagi aloqani yangi, yuqori sifatda bir-biriga bog’lash bosqichi bo’lib, o’zini yuqori ko’rinishda namoyon etadi. Shuni alohida qayd etish kerakki, integratsiya jarayoni asoslari uzoq o’tmishdagi xalq pedagogikasi va ilmiy pedagogikaga asoslangan. Integratsiya fanlararo bog’liqlikdir. Fanlararo bog’liqlik asoslari tabiatni to’la holda o’quv darsliklarda ko’rsatish va tushuntirish zaruratidan paydo bo’lgan. Zamonaviy ta’lim tizimida o’quv jarayonini umumiy o’quv predmetlari mazmuni va maqsadlarini ma’lum uzviylikda va o’zaro mantiqiy bog’langan holda tashkil qilish ta’limni sifat va samaradorligini oshirish bilan bir qatorda o’quvchi yoshlarni dunyoqarashini kengaytirib, ularni fikrlash olamini yorqin obrazlar bilan boyitishga xizmat qiladi. Ta’lim mazmuni va ko’lamini optimallashtirish, o’quv jarayonini zamonaviy pedagogik texnologiyalar va axborot kommunikatsiya texnalogiyalari bilan boyitish, ta’lim mazmunini o’quvchi yoshlar ongi va tafakkurida hayotiy obrazlar vositasida gavdalantirishda ham predmetlararo aloqaning imkoniyatlari cheksiz. Ona tili darslarini har bir mavzu doirasida o’zaro turdosh va boshqa fanlar bilan bog’langan holda tashkil etish, o’quv jarayonining mazmunli bo’lishini ta’minlaydi. Axborotlar ko’lamining kengayishi, o’quvchilar bilishi zarur bo’lgan bilim va ko’nikmalar hajmining oshishi, integratsion jarayonlarning optimal variantlarini ishlab chiqishni taqozo etmoqda. Bu kabi keng qamrovli jarayonlarni tashkil etish, boshqarish va yo’naltirish uchun esa, albatta, o’qituvchidan tinimsiz ravishda o’z ustida ishlash va intellektual salohiyatni talab qiladi. Ona tili fanini o’qitishda integratsiya o’zaro turdosh va boshqa fanlar bilan tarkibiy bog’lanishni mustahkamlab, ularni umumlashtirib, o’quvchilarning tabiat va jamiyat haqidagi yaxlit tasavvurlarini yanada boyitish uchun xizmat qiladi. Bu jarayon o’qituvchining qanday usul va vositalardan samarali foydalanishiga bog’liq. Shu o’rinda birinchi galda DTS va o’quv dasturlarini predmetlararo bog’lanish imkoniyatlarini aniqlay olishga e’tibor qaratish lozim. Taqvim mavzu rejalar tuzish jarayonida har bir mavzu mazmunidan kelib chiqib, bog’lanish mumkin bo’lgan fanlarni aniqlay olishi muhim ahamiyat kasb etadi. Ona tili fanini o’zaro a’loqadorlikda o’rganishda o’quvchilarning yoshi, psixologik xususiyatlarini hisobga olib, yangi o’quv-metodik majmualar mazmuni va zaruriy bog’lanishlarni o’rgatish kabi bir qator tadbirlarni amalga oshirish bu borada samarali natijalarga erishishni kafolatlaydi. 1.2. Integrativ yondashuv imkoniyatlari yuzasidan umumiy o’rta maktablarning ona tili va adabiyot fanlari dastur va darsliklari tahlili Ona tili va adabiyot fanlari dastur va darsliklarini tahlil qilar ekanmiz, umumta’lim tizimida o’qitiluvchi barcha fanlar xronologiyasi bir-biriga mutanosib ekanligini kuzatdik. Bu esa o’z navbatida o’qitishga yangicha yondashuvni tatbiq etishga monanddir. Ona tili va adabiyot fanining uzviy aloqadorligi bois o’qitilayotgan mavzular ham mutanosib bo’lishi lozim. Davlat ta’lim standarti talabiga ko’ra umumiy o’rta ta’lim maktablarida ona tili fanidan o’quvchilar egallashi lozim bo’lgan bilim, ko’nikma va malakalar uch yo’nalishdagi ko’rsatkichlar asosida tekshiriladi va aniqlanadi. Birinchi ko’rsatkich o’qish texnikasi bo’lib, bu orqali o’quvchining notanish matnni ifodali o’qiy olish ko’nikmasi aniqlanadi. Ikkinchi ko’rsatkich o’zgalar fikrini va matn mazmunini anglash malakasi bo’lib, bu talab bolaning og’zaki bayon qilinayotgan fikrni hamda yozma matn mazmunini anglay olish darajasini aniqlash maqsadida kiritilgan. Uchinchi ko’rsatkich esa fikrni yozma shaklda bayon etish malakasidir. Ta’kidlash lozimki, ona tili ta’limining maqsadi shu yo’nalishda mujassamlashadi. Darsni darslikka asoslanib tashkil etish degani darslikda berilgan o’quv topshiriq- laridangina foydalanishni anglatmaydi, albatta. O’qituvchi darslikdan ijodiy foydalanishi, ya’ni zarurat tug’ilganda mashq shartiga qo’shimcha shartlar kiritishi, berilgan shartni yangi shart bilan almashtirishi, lozim topsa, darslikdagi mashq o’rnida o’zi tuzgan mashqdan foydalanishi mumkin. Darslik materialiga yordamchi vosita sifatida turli jadvallardan, rasmli albomlar va tarqatma materiallardan, diapozitiv va diafilmlardan, ovozni yozib olish vositalaridan foydalanish mumkin 9 . Ta’lim jarayonida axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish hozirgi davrda muhim ahamiyat kasb etishi barchaga yaxshi ayon. Ammo dars jarayonida kompyuter texnikasidan hamma vaqt ham foydalanish imkoniyati 9 Uzviylashtirilgan Davlat ta’lim standarti va o‘quv dasturi Ona tili Adabiyot O‘zbek tili (5 – 9 sinflar). – Toshkent, 2010. bo’lavermaydi va bu metodik jihatdan to’g’ri ham emas. Shunga ko’ra ona tili fani to’garak mashg’ulotlarida o’quvchilarning dars jarayonida o’zlashtirgan nazariy bilimlarini mustahkamlashda, og’izaki va yozma nutqlarini rivojlantirishda o’quv- chilarning xohish-istaklari bilan kompyuter texnikasidan ijodiy foydalanish katta samara beradi. Ta’kidlash joizki, DTS va o’quv dasturlari uzviylik hamda uzluksizlik nuqtayi nazaridan tahlil qilinib, optimallashtirilganidan amaliyotchilar xabardor. Xususan, ona tili fani bo’yicha 10 soat hajmdagi 10ta mavzu optimallashtirilgan edi. Shundan 5-sinfda 4 soat, 8-sinfda 1 soat hajmdagi mav- zular murakkab deb topilib, ularga takrorlash darslaridan 1 soatdan qo’shib berilgan. 9-sinfda esa 5 soat hajmdagi 5ta mavzu murakkab deb topilib, kasb-hunar ta’limi dasturiga o’tkazilgan. Optimallashtirilgan mavzular bo’yicha tayyorlangan tavsiyalar risola holida hamda elektron nusxada joylarga yetkazilgan. Adabiyot murakkab va ko’p qirrali o’quv fanidir. U o’quvchilarni hayot bilan tanishtiradi, ularda atrof-muhit va inson xarakterining murakkabligini tushunish qobiliyatini, Vatanga, xalqiga sadoqatli bo’lish tuyg’usini rivojlantiradi. Adabiyot fanidan darsliklarga diqqat qiladigan bo’lsak, keyingi yillarda darsliklar ancha takomillashtirildi. Jumaladan, J. Jabborov she’rlari dasturida berilmagani tufayli darslikdan chiqarilib, optimallashtirilgan o’quv dasturida berilgan H.Olimjonning “O’zbekiston” she’ri kiritildi. E. Vohidovning “Nido” dostoni 5- sinfga o’tkazilgani tufayli, uning o’rniga shoirning “O’zbegim” qasidasi darslikka kiritildi. A.Nurmonov boshchiligidagi mualliflar guruhi tomonidan yozilgan “Hozirgi o’zbek adabiy tili” 10 darsliklarida ham mavzular o’rta maktab dasturlarida berilgan materiallarni kengaytirgan holda, shuningdek, boshqa fanlar bilan aloqada o’rgatishga mo’ljallangan. Bizningcha, til ta’limida fanlararo bog’lanish (integratsiya) tamoyilini ijobiy hal etish uchun dastur hamda darsliklarda berilgan materiallarning amaldagi tizimini alohida ishlab chiqish lozim. 10 Нурмонов А. ва бошқалар. Ҳозирги ўзбек адабий тили. Академик лицейларнинг 1-босқичи учун дарслик. – Т.: Ўзбекистон, 2001; Нурмонов А., Собиров А., Юсупова Ш. Ҳозирги ўзбек адабий тили. Академик лицейларнинг 2-босқич учун дарслик. –Т.: Шарқ, 2002; Nurmonov A . va b . Hozirgi o ‘ zbek adabiy tili . Akademik litseylarning 3-bosqich talabalari uchun darslik. –Т.: A.Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2010 Yuqoridagilardan xulosa qilib shuni aytish mumkinki, hozirgi o’zbek adabiy tili darslarini adabiyot, milliy istiqlol g’oyasi, odobnoma, shuningdek, rasm, chizmachilik fanlari bilan bog’lab o’qitish uchun modulli dars texnologiyalariga amal qilmoq joiz. Chunki bunday darslar o’quvchilarni ijod qilishga, mustaqil fikrlashga o’rgatadi. O’qituvchining ijodkorligi shundaki, ular fan uchun ma’lum, ammo o’quvchi bilmaydigan tomonlarni, avvalo, o’zi loyihalaydi va o’quvchilarini ham shunga undaydi. Modomiki, shunday ekan, akademik litsey o’quvchilarida tafakkur o’stirish uchun modul darslarini tashkil qilish orqali integratsiyani amalga oshirish samarali usul hisoblanadi. Integratsiya go’yoki bilim berishda zarur emasga o’xshaydi, biroq u insonning dunyoni kengroq tushunishi uchun bir yo’l bo’lib, u orqali o’quvchilar dunyoqarashi kengayadi: til, san’at, tarix, musiqa, adabiyotning qonuniyatlarini chuqur anglaydi, aloqadorlikni bilib oladi. O’quvchilarni ijod qilishga o’rgatish, izlanishga yo’naltirish, tasavvur, fantaziyani hosil qilish, o’qitishning zamonaviy usullariga kiradi. Jumladan, o’qituvchi darsga kirib, o’quvchilarni munozaraga chorlaydi. Adabiyot fanidan berilgan she’rlarni til o’qitish darslarida modullashtirish mumkin. Biz modul darslarini integratsiya asosida qanday olib borish kerakligi yuzasidan fikr-mulohazalarimiz bilan o’rtoqlashdik. Integratsiyali darslarni tashkil qilish uchun o’qituvchi darsga tayyorgarlik ko’rishda o’quvchilarda faollikni oshirish yo’llarini, mavzuni o’tish modellarini, mashg’ulot jarayonida foydalanish lozim bo’lgan vositalarni, usullarni aniqlab oladi. Bu ishlarni amalga oshirishda mavzuga oid izchil talablar qo’yilishi lozim. Buning uchun o’qituvchi darsning kengaytirilgan rejasini tuzib, shu reja asosida ish olib boradi. O’quvchilar mustaqil fikrlash orqali individual ravishda izlanadilar, natijada tafakkur qobiliyatlari rivojlanadi. Metodist B. Ziyomuhammadov va Sh. Abdullaevalar o’quv jarayoni texnologiyasi alohida olingan bitta darsga, bitta mavzuga yoki o’quv predmetining bir qismiga, butun o’quv predmetiga tuzib chiqilishi lozimligini ta’kidlab, uning 5 ta tamoyili borligini ko’rsatadi. Birinchisi - muayyan dars, mavzu, qism, o’quv predmetidan kutilgan asosiy maqsadni shakllantirib olish; ikkinchisi-darsni yoki o’quv predmetini modullarga ajratib, har bir moduldan kutilgan maqsad va modullar ichida hal qilinishi lozim bo’lgan masalalar tizimini aniqlab olish; uchinchisi - modul ichida test savollarini tuzib chiqish; to’rtinchisi - maqsadlarga yetish usullarini aniqlash, beshinchisi – bir butunlik tamoyiliga asoslanib, dars qismlari orasidagi zaruriy bog’liqliklar va fanlararo aloqalarga alohida e’tibor qaratish hisoblanadi 11 . Integratsiya tafakkur o’stirish uchun imkoniyat, sharoit yaratib beradi. Integratsiya-o’quvchi bilan individual ishlash va uni faollashtirishning muhim vositasi. Fanlararo aloqani darslarda tashkil qilish natijasida o’quv fanlarining soni kamayib, samarasi puxta bo’ladi, tahsil oluvchilarni mustaqil ishlashga jalb etish oson kechadi. Integrativ darslarni tashkil qilish orqali munozara qildirish, fantaziya qila olishga o’rgatish, guruhlararo musobaqa, savol-javoblar tashkil qilish mumkin. Bunday zamonaviy dars turlarini qo’llashdan asosiy maqsad o’quv jarayonida tinglovchilar faoliyatini faollashtirish, o’quv materialini o’zlashtirishning yuqori darajasiga erishishdan iborat. Ana shunday texnologiya o’quvchilarda dunyoni o’zgacha tasavvur qilishga o’rgatadi, amaliyotni hayot bilan bog’lashga, nazariy qoidalarni so’zma-so’z yodlamaslikka, shaxs va jamiyat uyg’unligini anglashga, fikrlar rang-barangligiga erishishga, nostandart tafakkur qilishga, shuningdek, o’z- o’zini rivojlantirish yo’llarini tushunishga imkon yaratadi. Ta’lim samaradorligini oshirish uchun integratsiya holatidagi dastur va darsliklar yaratilishi lozim. Pedagog U.Musaev integratsiyaning quyidagicha turli darajalarini taklif etadi 12 . Mavzularni ketma-ket taqdim etish asosidagi integratsiya; bunda o’quv materiallarini bayon qilishda konsentrizm prinsipiga amal qilinadi, ya’ni oldingi o’quv-materiali keyingisini to’ldiradi. 11 Ziyomuhammadov B., А bdullaeva Sh. Ilgʼor pedagogik texnologiya.-T.: А bu А li ibn Sino, 2001.-B. 24-25. 12 Musaev U. Integratsiya darajalari // Xalq taʼlimi. – 2002. - № 6.-B. 5-6. A. Nurmonov boshchiligidagi mualliflar guruhi tomonidan yozilgan “Hozirgi o’zbek adabiy tili” darsliklarida ham mavzular o’rta maktab dasturlarida berilgan materiallarni kengaytirgan holda, shuningdek, boshqa fanlar bilan aloqada o’rgatishga mo’ljallangan. Integratsiyali darslarni tashkil qilish yuzasidan yuqorida bildirilgan fikr- mulohazalardan quyidagicha xulosalarga kelish mumkin: 1. O’quv dasturlarida o’zaro uyg’unlashgan nuqtalarni vujudga keltirishga asoslangan integratsiya, ya’ni mavzulararo uyg’unlikni ta’minlash. Tarix va adabiyot, milliy istiqlol g’oyasi, botanika faniga oid mavzu va matnlarni ona tili darslarida berilishi maqsadga muvofiqdir. 2. Modullashgan integratsiyada turdosh o’quv fanlariga oid bilim va tushunchalar bir tizimga solingan holda beriladi. 3. Mavzulararo integratsiya: bunda ayni bir kurs doirasida beriladigan o’quv materiallari boshqa bir kurs doirasidagi mohiyatan yaqin bo’lgan o’quv materiallari bilan uyg’unlashtiriladi. Tajribadan shu narsa ma’lum bo’ldiki, o’quv fanlari va mavzularni integratsiyalashning ilmiy, pedagogik asoslarini ishlab chiqish natijasida ta’lim samaradorligi oshadi hamda ortiqcha kuch, zo’riqish sarflanishlarining oldi olinadi. Bugundagi ta’limning maqsadi barcha imkoniyatlarini yuzaga chiqara oladigan ijodkor shaxsni tarbiyalashdan iborat. Ana shu maqsadni amalga oshiradigan-tizim ichida o’zgarishlar qilishni taqozo etadigan «innovatsion» tushunchadir. Bu tushuncha “yangilik” ma’nosini bildirib, ta’lim islohotlarida nazarda tutilgan ta’limda totalitarlikdan demokratik ta’lim tizimiga o’tish, shaxsning qiziqishlari, qobiliyatini hisobga olish, ta’limni insonparvarlashtirish, ta’lim tizimini jamiyatning iqtisodiy sharoitlarga moslashtirish, bilimlarni chuqur o’zlashtirishni ta’minlaydigan ta’lim tizimini shakllantirishga sharoit yaratish kabilarni hisobga olish zarur 13 . 13 Yoʼldasheva D. Taʼlim maqsadiga muvofiq keladigan taʼlim mazmunini belgilash imkoniyatlari //Uzluksiz taʼlim. Toshkent, 2007 № 2. 7-bet Ta’lim uslublari o’quvchilarning qobiliyatini namoyon etishga, zehnini o’tkirlashga, tafakkurini rivojlantirishga xizmat qilmog’i zarur. Shu maqsadda she’riy san’atdan foydalanish, o’rganilyotgan mavzularni sharhlash va izohlash kabilardan foydalanish maqbul yo’l hisoblanadi. Bu uslublar o’quvchini rag’batlantirish, uning o’qishga bo’lgan qiziqishini oshirish va qobiliyatini namoyon etishga xizmat qiladi. Shu bois biz muammo yechish san’atlaridan bo’lmish “Botanika” fanidan 5-sinfda o’rganilishi lozim bo’lgan mavzularni she’rga soldik. Chunki ta’lim sohasida “Innovatsiya” ta’lim-tarbiya maqsadi, mazmuni, shakli va metodlarini, umuman olganda, pedagogik jarayonni tashkil etishda yangiliklar kiritishni nazarda tutadi hamda o’quvchilarda ilmiy xulosalar chiqarishga yordam beradi. Ta’lim jarayonining ta’lim maqsadiga mos kelishini ta’minlash uchun quyidagilarga erishish talab etiladi: 1. Ijtimoiy talab va ta’lim maqsadidan kelib chiqqan holda ta’lim mazmuniga asoslangan yangi o’quv modellarini o’qitish jarayoniga tatbiq etish. Bunda o’quv-biluv jarayonida o’quvchining faolligini ta’minlash asosiy maqsadlardan biri bo’lishi lozim. Shu bilan bir qatorda ta’lim maqsadiga mutanosib bo’lgan ta’lim mazmunining shaxsga yo’naltirilganligini ta’minlovchi yo’nalishlarini kengaytirish hamda fanlararo aloqadorlikni ta’minlashdan iboratdir 14 . Haqiqatdan ham ta’limda maqsad va mazmun birligi o’z aksini topmog’i kerak, ya’ni: a) borliqni his qildirishga o’rgatish; b) o’qituvchilarning o’qitishning zamonaviy usullaridan foydalanish mahoratini ta’lim maqsadlari va mazmuniga mos tarzda rivojlantirib borish; v) ehtiyoj tufayli bilim olishga odatlantirish; g) o’quvchilarni mustaqil bilim olishini to’g’ri tashkil etishdan iboratdir. O’quvchilar topshiriqlarni bajarish jarayonida voqea va hodisalarni, ularning izohi, isbotini yagona bir tizimga soladi, xulosa chiqaradi, umumlashtiradi, xayol va fantaziya qila oladi. O’quvchilar mustaqil fikr yuritish, mustaqil so’zlashga o’rgatish uchun ma’lumotlarni qabul qilish 14 Yoʼldasheva D. Taʼlim maqsadiga muvofiq keladigan taʼlim mazmunini belgilash imkoniyatlari //Uzluksiz taʼlim. Toshkent, 2007 № 2. 25-bet darajasiga ko’ra aniqlash mumkin. Buning uchun o’quvchi shaxsini rivojlantirishga qaratilgan topshiriqlar berish o’rinlidir: 1. She’r tarkibidan atamalarni aniqlash, ularning xususiyatlarini ta’riflash. 2. She’rni tashkil etuvchi qismlar orasidagi bog’lanishlarni anglab yetish. 3. She’rda aks ettirilgan, ammo o’quvchiga ma’lum bo’lgan obye’ktlar orasidagi bog’lanishni aniqlash. 4. She’rni nasriy yo’l bilan bayon etish, ilmiy xulosalar chiqarish kabilar talab etilishi lozim. Bunday topshiriqlar o’quvchi shaxsiga yo’naltirilgan ta’lim jarayonini to’g’ri tashkil etish uchun imkoniyat yaratadi. Nazariy tahlil, amaliy kuzatishlar amalga oshadi. O’quvchilar topshiriqlarni bajarish jarayonida voqea va hodisalarni, ularning izohi, isbotini yagona bir tizimga soladi, xulosa chiqaradi, umumlashtiradi, xayol va fantaziya qila oladi. Ma’lumki, har qanday fan o’ziga yaqin bo’lgan fanlarning ta’sirida yuzaga keladi va ular bilan birgalikda rivojlanadi. Ona tili bosqichlarda to’plangan bilimlarni o’ziga xos ravishda jamlagan falsafa fanidan keyinchalik, xususan, uyg’onish davrida, insoniyat bilimlarining rivojlangan sharoitida mustaqil fan tarmoqlari ajralib chiqa boshlagan, natijada fanlarni tabaqalashtirish jarayoni boshlanib, bu, o’z navbatida, maktab o’quv predmetlari orasida, shuningdek, olamning predmet va hodisalarning o’rtasidagi mavjud bo’lgan tabiiy dialektik aloqalarni ham buza boshladi. Bu esa tabiatdagi narsa va hodisalarning o’zaro bog’liqligi va o’zaro munosabatlari haqidagi o’quvchilar tasavvurini toraytirish kabi sxolastik bilimlarga olib keladi. Tizimli (sistematik) bilim, tushuncha va dunyoqarash g’oyalarni shakllantirish uchun fanlararo aloqa bog’lash zarur bo’ladi. Fanlararo aloqa bog’lash predmetlar uchun umumiy bo’lgan faktlar, tushuncha va g’oya, o’qish mehnatining ko’nikma va malakalarini shakllantirish bo’yicha o’rnatilishi kerak. Shuning uchun har bir maktab (dars) predmetlarining faktik va nazariy materiallarning boshqa predmetlarga to’g’ri keladigan tomonlarini hisobga olish lozim. Mamlakatimizdagi uzluksiz ta’limni fan, ishlab chiqarish hamda jahon ilm- fani va ta’limi bilan integratsiyalashuvi ro’y berayotgan hozirgi sharoitda o’quv predmetlariga integratsion yondashish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ona tili o’qituvchisi predmetlararo ichki bog’lanishda birinchi navbatda uzviylikni ta’minlashi lozim. Predmet mavzulari o’zaro uzviy bog’lanib, oddiydan murakkabga, osondan qiyinga qarab borish tamoyili asosida yangi mavzuni oldin o’tilgan mavzular bilan bog’lab olib borishdir. Bu tadbirlar fanlararo bog’lanishning ma’lum bo’lgan uch turi, ya’ni yangi mavzuni o’tishdan oldin, yangi mavzuni o’rganish jarayonida va yangi mavzuni o’tib bo’lgandan so’ng bog’lash usullaridan foydalanib amalga oshiriladi. Ona tili ta’limidagi tashqi bog’lanish esa uning boshqa turdosh va turdosh bo’lmagan sohalar va fanlar bilan bo’lgan o’zaro bog’lanishni bildiradi. Bu borada ona tili fani adabiyot, ona tili, geografiya, vatan tuyg’usi, milliy istiqlol g’oyasi va manaviyat asoslari, davlat va huquq asoslari, informatika, fizika, matematika, kimyo, biologiya, iqtisodiy bilim asoslari fanlari bilan o’zaro bog’lanadi va mavjud bilimlar umumlashgan holda tasniflanadi. O’quvchilarda milliy tafakkurni shakllantirishda va rivojlantirishda fanlararo integratsiyani amalga oshirishda quyidagilarga e’tibor qaratish maqsadga muvofiqdir: - O’qituvchi sinfda (qaysi sinfda dars berishiga qarab) o’qitiladigan barcha fanlar darsliklaridagi materiallarni atroflicha o’rganib chiqishi, ulardagi bog’lanish obyektlarini aniqlab olishi: - Fan darsliklaridagi mazkur materiallarni o’zaro bog’lanish nuqtalarini aniqlab olishi: - Dars jarayonida fanlararo bog’lanish nuqtalarining yechimiga olib keluvchi shart-sharoitlar yaratishga e’tibor qaratish: - Fanlararo integrasiyani amalga oshirishning faol yo’l va usullarini va vositalarini oldindan tanlash, ishlab chiqish va dars jarayonida mohirona foydalanish: - Fanlararo integrasiyani amalga oshirishda yetarlicha adabiyotlarni to’plash va ulardan ko’rgazmali vosita sifatida dars jarayonida foydalanish: - Turli fanlarni bir xil obyektlarni o’rganishga qaratilgan turdosh mavzularini aniqlab olish: - Bir fan usullaridan boshqa bir fan obyektlarini o’rganishda qo’llay olish: - Turli fanlarda ba’zi obyektlarni o’rganishda bir xil nazariyadan foydalanish nuqtalarini belgilash va uni amalga oshirish: - biror voqelikni aks ettirishda sahna ko’rinishi orqali jarayonni jonlantirish, shu o’rinda o’quvchida adabiy nutq madaniyatini shakllantirish: Bu tadbirlarni to’liq amalga oshirishda faqat birgina ona tili fani o’qituvchisini sa’y-harakatlari kamlik qiladi. Bunga barcha fan o’qituvchilari fan uslubiy birlashmalarida va maktab metodik kengashlarida muhokama qilinib, yagona ishchi dastur ishlab chiqilishi hamda o’zaro hamjihatlikda faoliyat yuritishi bu boradagi muvaffaqiyatni kalitidir. Bu borada yana quyidagilarga a’lohida e’tibor qaratish maqsadga muvofiq: 1. Har bir o’qituvchi o’zining mutaxassislik fani bo’yicha integratsion dasturlarni ishlab chiqadi. 2. Metodik kengashda ko’rib chiqilgach, barcha fan dasturlari umumlashtirilib yagona ishchi dastur ishlab chiqiladi. 3. O’qituvchi o’zining taqvim-mavzu rejasiga fanlararo bog’lanish nomli ustunni kiritish orqali bog’lanadigan fan va mavzular kiritiladi va foydalanish usullari ko’rsatiladi. Yuqoridagi misollar asosida bir necha o’quv predmetlari yoki o’quv fanlariga oid mavzularni uyg’unlashtirgan integrativ dasturlar, asosida o’quv muhitini tashkil etish o’zlashtirish samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Ona tili darslarida integratsion aloqalardan kengroq va unumliroq foydalanish, voqelikni obrazli qilib tasvirlash o’quvchilar tomonidan o’zlashtiriladigan bilimlar uzviyligini ta’minlab, ona tili ta’limining barcha maqsadlarini, davlat talablari va DTS ning to’laqonli sifatli va samarali bajarilishini ta’minlaydi. II BOB. ONA TILI DARSLARINI FANLARARO INTEGRATSIYALASH ASOSIDA TASHKIL QILISH METODIKASI 2.1. Ona tili fanini fanlararo integratsiyalab o’qitishning mazmuni Maktabda o’qitiladigan har qanday fandan beriladigan bilim, tarkib toptiriladigan ko’nikma va malakalarning shakllantirilishida turdosh o’quv fanlarning o’zaro uyg’unlikdagi imkoniyatlaridan yetarlicha fodalanishning ahamiyatini chuqur anglab yetmog’imiz har bir pedagog va tarbiyachi o’zining kundalik pedagogik faoliyatini o’z fani doirasida fanlararo aloqani amalga oshirishga yo’naltirish zarur va muhim masalalar tarkibiga kiradi. Ulug’ didaktik Yan Amos Komenskiy ta’kidlashicha: “Bir-biri bilan bog’liq bo’lgan hamma narsa, huddi shunday holda o’rganilishi kerak”. Fanlararo bog’liqlik g’oyasiga keyinchalik juda ko’p pedagoglar yondoshib, uni rivojlanishi va umumlashtirilishiga hissa qo’shdilar. D.Lokk g’oyasiga ko’ra: “Ta’lim mazmuning aniqlanishida bir fan boshqa fanlar elementlari va faktlari bilan to’ldirilishi kerak”. I. V. Pestalossi o’zining didaktik maqolasida o’quv darsliklaridagi bog’liqlik masalasiga keng to’xtalib o’tar ekan: “Bir-biri bilan bog’liq fanlari ongiga keltir, ularni tabiatdagi uzviy bog’liqlik holatida ekanini angla” -deydi. Pestalossi bir fanning boshqa bir fandan uzoqlashuvi hatto havfliligini ta'kidlaydi. O’tmish pedagogikasida didaktik ta’sirining ruhiy-pedagogik xususiyati hamda psixologik-pedagogik bog’liqlik to’g’risida K. D. Ushenskiy shunday deydi: “Har qanday fan tomonidan xabar qilinayotgan bilim va g’oya dunyo va xayotga keng nigoh va yorituvchan holatda berilishi lozim”. Fanlararo bog’liqlik nazariyasining ishlab chiqishda K. D. Ushenskiy juda katta ta’sir ko’rsatdi. Ushbu metodika rivojida X. V. Stoyunin, N. F. Bunakov, V. I. Vodovozov va boshqa pedagoglar samarali ish olib bordilar. Fanlararo aloqa va bintegratsiyaning maktablarda o’qitish va tarbiyalashdagi ahamiyati juda ko’p pedagog olimlar tomonidan ko’rib chiqiladi. Pedagog olimlardan D. Zvernov, A. Danilov, N.Maksimova, P.Baranov, M.Skatkin; ruhshunos olimlar Y.Kabanova-Miller, M.Polizina, A.Samarin, I.Vergelis; Metodist olimlar R.Lvov, G.Goreskiy, N.Svetlovskaya, M.Kolyagina, N.Pristupa va boshqalar. Bir qator ilmiy ishlar boshlang’ich maktablarda fanlararo va fanlar ichidagi bog’liqliklar muammosiga bag’ishlangan bo’lib, o’quv qo’llanmalari integratsiyasini asta-sekin yaratib, yo’lga qo’yish masalalariga qaratilgan masalan: T. Ramzayev, G. N. Akvilev, N. Vinelkin, G.Beltyukov va boshqalar. Integratsiya jarayoni o’rganishda I. Boguslovskiyning “Go’dakdan-olamga, olamdan-go’dakka” maqolasining ahamiyati katta. Unda aytilishicha: Bolalarning atrof-muhitni his qilish, unga o’rganish va maktab ta’limida bu muhitni turli fanlarga sun’iy ravishda bo’linishi turli xil qarama qarshiliklarga sabab bo’ladi. Bunday qarashlar XIX asrning o’rtalaridayoq olimlarimiz tomonidan e’tirof etilgan edi. G’arbiy Yevropaning bir qator mamlakatlarida (ayniqsa Germaniyada) umumlashtirilgan dasturlar tuzila boshlandi. Bu dastur mualliflari o’rganilayotgan hodisalarni mo’ayyan bir o’zak atrofiga jipslashtirishga harakat qiladilar. Ko’pincha bu o’zak atrof muhitni o’rganishdan iborat bo’lib, mehnat jarayoni va madaniyatini ham o’ziga biriktirgan edi. XIX asr va XX asr boshlarida integratsiya g’oyasi ilg’or g’oyalar qatori qadrlanadi. Nomdor ta’lim islohotchisi J. Dyun farzandni quyosh qatori qo’yib, uni pedagogika markazi deb, o’quv dasturlarini takomillashtirishning yangi prinsiplarini ilgari surdi. Bunga “Go’dakdan-olamga, olamdan-go’dakka”, tezisi misol bo’la oladi. Keyinchalik markazlashtirilgan fanlar o’ziga bolaning ongini kengaytiruvchi mavzular paydo bo’ldi. Bola ulg’aygan sari uning dunyoqarashi kengayib, ongida oila maktab tuman shahar mamlakat insoniyat koinot kabi tushunchalar paydo bo’la boshlaydi va ilm darajasi ham o’sib boradi. XX asr boshlarida pedagogika yo’nalishida bir nechta qiziqarli ishlar bilimlarni integratsiyalash yo’lida olib borildi. Bu yo’nalishda ayniqsa boshlang’ich ta'lim sohasida ilg’or siljishlar ro’y berdi. Masalan: Pedagog-navator N. I. Papov rahbarligida ochilgan “Moskva shahri o’qituvchilari to’garagi” (1910-1915). Samarali ish olib bordi. Bu o’qituvchilar o’zlarining ish dasturlarini ishlab chiqdilar. Unda iloji boricha ko’proq fanlarni birlashtirib, integratsiyalash imkoniyatlarini kengaytirish g’oyasi ilgari surildi. Bu holatda boshlang’ich maktablarda asosiy o’rinda ikki fan yo’nalishi turishi ko’zda tutilgan. 1. Tabiatshunoslik. 2. Jamiyatshunoslik Bu fanlar bolalarda atrof-muhit bilan tanishish, odamlar, jamiyat, tashkilotlar hamda o’zining vazifalari bilan tanishishga yo’l ochib beradi. Gumanitar va tabiiy fanlar bo’lmish tarix, geografiya, tabiatshunoslikni bir- biri bilan chuqur va keng bog’liqliklari qayt etib o’tiladi. Grammatika va arifmetika fanlari esa boshqa fan materiallari orqali birlashtirilishi ko’zda tutildi. Bu bilan boshlang’ich ta’lim maktablarida o’z ichiga ko’p fanlarni mujassamlashtirgan bita fan–olamshunoslik (dunyoshunoslik) fanini o’qitish g’oyasi o’rtaga tashlanadi. Bu fan ta’lim-tarbiya yo’nalishida integratsiya yo’lini tugan asosiy fan hisoblanadi. O’quv materiallarini integratsiyalash, fanlararo uzviylikni mustahkamlash va maktab islohati hususida 1915-16-yillarda xalq ta’limi yo’nalishida samarali ishlar olib borilgan. Shu davrda o’quvchilarni atrof-muhit xayoti materiallarini o’zlashtirish va kuzatishaga mo’ljallangan “Vatanshunoslik” kursini qo’llash nazarda tutilgan. Bunda tabiat, xayvonot olami, inson kabi tushunchalarni o’z ichiga olgan keng dastur mo’ljallangan. Birlashtiruvchi o’zak sifatida maktab ko’cha qishloq shahar viloyatlar olindi. Lekin integratsiya muammosi o’zining yuqori pedagogik darajasiga 1920- yillarda yetdi. Davlat olimlar kengashi fanlarni asosan uchta bloka ajratdilar. Bu bloklar bilimlar mazmunini yo’naltirishda katta ahamiyatga ega edi. Ular: 1. Jamiyatshunoslk. 2. Mehnatshunoslik. 3. Tabiatshunoslik. Bunday holatda o’quv darslari integratsiyaga kirishib, o’zlarining xususiyatlarini yo’qotishadi yoki o’rta zvenoda qolib ketardi. Lekin o’zining mazmuni va jihatlari bilan umumlashgan mavzu: shahar kolxoz fabrika tushunchalarini o’zlashtirishda qatnashadi. Bunday integratsiya yo’nalishi hamma fanlar uchun bir xil bo’lmadi. 1927- yilgacha tarix, geografiya va adabiyot fanlari jamiyatshunoslik faniga qo’shib yuborilgan edi. Lekin 1930-yillar boshlarida bunday novoshirlik, pedagogik izlanishlarga chek qo’yildi. Maktab tizimi an’anaviy alohida fanlar ta’limi sistemasiga qaytdi. Albatta, ba’zi ba’zida oldingi kurslar va fanlararo bog’liqliklarga qaytishga chaqiriqlar bo’lib turdi. Adabiyot darsida o’qituvchi L. Tolstoyning “Urush va tinchlik” asarini o’qitish jarayonida 1912-yilgi Ulug’ Vatan Urushini L. Tolstoy o’ylab topmagan desa, shuning o’zi kifoya qilardi. Tarix o’qituvchisi esa ushbu voqealarga qiziqqanlarga asarni o’qib chiqishni maslahat beradi. Fanlararo integratsiyaning yuqori cho’qqisi deb jamiyatshunoslik darsidagi “Materiya” mavzusini tarix, fizika va Kimyo fanlari o’qituvchilari bilan o’tkazish hisoblanadi. Huddi shunday konyuktor-ideologiya integratsiyasi sanoat ishlab chiqarish korxonalarida, qishloq xo’jaligida nazariy bilimni ishlab chiqarishdagi mehnat va texnologik jarayonlarni amalga oshirishda qo’llanadi. 80-yillarning yarmidan maorif tizimida integratsiya masalasiga yondoshuvlar yana rivojlandi. Bunda asosan 4 ta yo’nalishga e’tibor qaratildi. Ularni birlashtirishda mazmun jihatdan integratsiya manbalarini alohida fanlar tashkil etadi. Integrativ manbada hamma fanlar rivojlanayotgan ijod mahsuli sifatida hal qilinishi, texnologik integratsiya asosga umumta’lim jarayoni kompyuterlashtirish yo’nalishiga o’tish, dars jarayonida hamma o’qituvchilar uchun aktiv bo’lgan usulda o’qitish usullarini va sintetik harakterga (Dunyo badiiy madaniyatiga) ega bo’lgan darslar hamda sun’iy ravishda barpo etilgan metopredmetlar (belgi, son, simvol) bo’lishi nazarda tutilgan. Maktab ta’limi bolalarni fan asoslari bilan qurollantirishga qaratilgan. Barcha o’quv predmetlari yagona maqsadga – barkamol insonni etkazib chiqarishga da’vat etilgan. Bu ta’limning umumiy maqsadi hisoblanadi. Ta’lim jarayonining umumiy maqsadi nazariy bilimlar, malakalar o’quvchining aqliy taraqqiyoti, tafakkuri, dunyoqarashi kabi uzvlardan tashkil topadi. Ta’lim jarayonining umumiy maqsadini tashkil etgan uzvlar o’zaro uzviy bog’langan. Nazariy bilimlarni o’rganmasdan, malakalar hosil qilmasdan o’quvchilarni aqliy jihatdan taraqqiy ettirish mumkin emas. O’quvchilarni aqliy jihatdan taraqqiy ettirmasdan, ularning tafakkurini o’stirmasdan, bolalarda dunyoqarashni shakllantirib bo’lmaydi. Tafakkur - jarayon, xotira uning mahsulidir. Shunday bo’lgach, o’quv jarayonida o’rganiladigan bilim o’quvchining o’z tafakkuridan qancha ko’p o’tsa, o’rganilayotgan mavzu ustida bolalarning faol aqliy faoliyati qancha ko’proq tashkil etilsa, o’rganilgan bilim xotirada shuncha ko’p va uzoq muddat saqlanadi. Ta’lim jarayoni maqsadini tahlil qilishni yana davom ettirsak, xususiy maqsadni, xususiy maqsadni amalga oshirishda rioya qilinadigan juz’iy maqsadni, juz’iy maqsadning uzvlari yoki yaqin didaktik maqsadni ajratib olish mumkin. Ta’lim jarayonining xususiy maqsadi alohida olingan bir o’quv predmetini o’rgatishdan ko’zlangan maqsaddir. Ta’lim jarayonining juz’iy maqsadi deganda, ma’lum bir o’quv materialini o’rganishdan ko’zlangan maqsadni tushunamiz. Juz’iy maqsad o’quv materialiga ko’ra belgilanadi. Masalan, “Ravishlarning ma’no jihatdan turlari” mavzusini o’tishning maqsadi o’quvchilarga holat, payt, o’rin, daraja-miqdor ravishlarini ajrata olishni, ularning o’zaro farqlari, o’ziga xos xususiyatlarini, ma’nolarini singdirishdir. Ta’lim jarayonidagi juz’iy maqsadlarni amalga oshirish yo’li bilan o’quvchilar bo’lakdan butunga qarab boradilar. O’quv predmeti to’liq o’rganilgach, ularda shu o’quv predmetiga oid ma’lum tushuncha hosil bo’ladi. Demak, ta’lim jarayonining juz’iy maqsadi o’quv predmetining mazmuni, o’quv materialining xususiyatlari ko’ra belgilanadi. Shunday qilib o’quv materiallarini integratsiyalashga bo’lgan intilish butun Dunyo va bizning maorif tizimimizda asosiy e’tiborda turgan muammolardan biridir. Hozirgi vaqtda ham integratsiya muammosiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Hozirgi vaqtda maktablarda integratsiya deganda biz yangi aktiv pedagogik izlanishlarni, pedagogic jamoada ijodiy o’sishni, o’quvchilarga foydali, o’quvchilar ongiga singdirishning qulay usullarini qo’llash mahoratini tushunamiz. Integratsiya–tarqoq, bo’lak–bo’lak, ayrim–ayrim xoldagi narsalarni bir butun, yaxlit, tizimlashgan holatga keltirish. Integratsiya–turli fanlarga oid bilimlarni yagona maqsadni hal etishga yo’naltirishdan iboratligini anglash S. L. Rubinshteyn integratsiya masalasini yechishda fikrlash xodisani bog’liqlik yo’llarini analiz qilishdan va keyingi boskichda sintezlashdan iborat deb ko’rsatadi. shaxs sifatida shakllanishi, uzoq umr ko’rishinining sabablari inson psixikasining rivojlanishiga bog’liq. Bu borada buyuk ajdodlarimiz Abu Rayhon Beruniy “O’tmishdan kolgan yodgorliklar” asarida odamning uzoq umr ko’rishini biologik va irsiy omillar bilan bog’laydi. K. D. Ushinskiy bolani faqat o’zi qiziqtirgan narsa bilan emas, tevarak atrofga ongli qarashga o’rgatishni, ta’lim jarayonida o’quv materiallarining ma’nosini, mohiyatini, ilmiy asoslarini eslab qolishi va esga tushirish orqali mantiqiy xotira takomillashishini asoslab bergan. Integratsiya kurslarining sinflarga bo’linishini turli asoslarda qilish mumkin: - maqsad va muammolar asosida; maktab tabiiy-ilmiy tizimidagi vazifalari asosida; - qo’shiluvchi fan tarmoqlari asosida; - integratsiya usullari va yo’llari asosida; - o’quv rejasidagi o’rni asosida; kursni o’rganishga sarflangan vaqt asosida; - o’quvchilar uchun qiyinlik darajasi asosida va hokazo. Shuni e’tiborga olamizki, bu kurslarning mualliflari odatda o’z oldilariga bir necha maqsad va muammolarni yechish masalasini qo’yadilar, shu sababli kurslar ko’p maqsadli, turli vazifali bo’ladi. Ko’p miqdordagi dasturlar va ularni tadbiq etishga urinishlarni ko’rib chiqib, biz bu kurslar qurilishining asosiy yo’nalishlarini ajratishimiz va ularni mohiyatiga qarab sinflarga bo’lishimiz mumkin. 2.2. Ona tili fanini fanlararo integratsiyalab o’qitish usullari Ona tili fanini integratsiya asosida o’qitishning ko’plab usullari mavjud. Masalan, 6-sinf darsligida berilgan “Atoqli va turdosh otlar” mavzusini geografiya o’quv fani bilan bog`lab o’tgan dars ishlanmasi bilan tanishaylik. Men darsda O’zbekiston Respublikasi xaritasidan foydalandim. O’tgan darsda o’quvchilarni “Atoqli va turdosh otlar” mavzusi bilan tanishtirgan edim. Shu bois o’tilgan mavzuni mustahkamlash va yangi mavzuga zamin tayyorlash maqsadida darsni “Zanjir” grammatik o’yini bilan boshlashni ma’qul ko’rdim. Bunda o’quv- chilardan biri shahar nomini aytadi, qolgan o’quvchilar esa shu shahar nomining oxirgi harfi bilan boshlanadigan boshqa shahar nomini topadilar. O’yinda quyidagi shaharlarning nomlari keltirildi: Andijon -- Do’stlik Namangan -- Kogon Nukus -- Nishon Sirdaryo -- Navbahor Yorkent -- Rishton Toshkent -- Nurobod Toshovuz -- Dang`ara Zafarobod -- Asaka Do’stobod -- Angor Dehqonobod -- Romiton O’quvchilarning ayrimlaridan shaharlarning nomini yozib ko’rsatishni talab qildim. Masalan: Dehqonobod, Do’stobod shaharlarining nomlarini yozib ko’rsatish ularning imlo savodxonligini oshirishga yordam beradi. .... ... ... ... ... ... ... daryo, ko’l, suv omborlari nomini aniqlash topshirig`ini berdim. (Har bir o’quvchi topshiriqni o’z viloyati misolida beradi). Bu o’yindan keyin o’quvchilarga savol-topshiriqlar yozilgan kartochkalar tarqatdim. So’ng g’olib guruhni aniqlab, darsda faol ishtirok etgan o’quvchilarni baholadim. Ushbu darsda o’quvchilar joy nomlarini lotin alifbosi asosidagi yangi yozuvda bexato yozish va geografiya darslarida olgan bilimlarini mustahkamlashga muvaffaq bo’ldilar. Demak, “Turdosh va atoqli otlarni o’tishda toponim so’zlardan foydalanish” mavzusidagi dars o’quvchilarning og`zaki va yozma nutq malakalarini o’stirish, erkin fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish hamda ularning til va geografiya bo’yicha nazariy bilimlarini yanada kengaytirishda yordam beradi. Ona tili darslari boshqa o’quv predmetlaridan alohida, mustaqil yashay olmaydi. Aksincha u ta’lim bosqichlarida o’rganiladigan xilma-xil o’quv predmetlari, xususan, adabiyot, matematika, fizika, informatika, xorijiy tillar bilan o’zaro aloqadorlikda o’rganilsa, o’z samarasini beradi. Chunki ta’lim tizimida fanlararo aloqadorlik – integratsiya darslarini tashkil etisho’quvchilarning mavzuni tez va oson anglashiga olib keladi. Ona tili darslari asosida so’z va matn turgani uchun ham bu imkoniyat yanada kengayadi. Chunki matn vazifasini istagan o’quv fani materiali bajara oladi. Umuman olganda, fanlararo aloqalarni amalga oshirishning turli xil usullari mavjud. Ona tili darslarida badiiy matnning til xususiyatlarini, uslublarini o’rganish, shu orqali o’quvchilarning nutq madaniyatini rivojlantirishda bajariladigan ish turlaridan biri undan biror til hodisasi yoki uslubini aniqlash va izohlash, bunda o’quv fanlararo integratsiyalashdan foydalanishdir. Mazkur ish usuli mohiyatan hosil qilinayotgan bilimlarni mustahkamlash jarayonini ifoda etadi. Dastlab o’qituvchi uslublar haqida umumiy ma’lumot beradi va o’quvchilarga kerakli manbaalarni yozdirib o’tadi. Mavzu tushintirib berilgan keyin, bevosita boshqa fanlar bilan bog’laydi. Ta’lim bosqichlarida, xususan, dars jarayonida “Uslubiyat” mavzusini o’tishda qo’shimcha manbalardan foydalanish maqsadga muvofiq bo’ladi. Buning uchun o’qituvchi o’quvchilar qo’liga har-xil turdagi matnlar aks etgan tarqatma materiladan foydalanashi mumkin. Bu bilan o’qituvchi darsning qiziqarli o’tishi va shu bilan bir qatorda o’quvchining faol bo’lishiga imkon yaratadi. Masalan, quyidagi materiallardan foydalanishimiz mumkin: - Yaxshi ham boshqa bolalar bilishmadi, dedi Gulchehra xo’rsinib. – bilishganda, bittasi emas, bittasi aytib qo’yardi. -Ha, rozi bo’ldi Abdulla, rosa to’polon bo’lardi. -Men amakidan qo’rqaman. Ko’zi yomon. Gulchehra Dadavoy amakining ko’zlarini ko’rsatmoqchi bo’lib olaydi, o’xshata olmadi. Abdulla kulib yubordi. (O’. Umarbekov. “Odam bo’lish qiyin” asaridan) Qalandarovning hovlisi kattagina ekan. Bir tomonda uncha did bilan solinmagan bo’lsa ham, kattagina imorat, sirkor ayvon: uning ro’parasida hovuz, chog’roq shiypon, sim tortib ko’tarilgan tok, bog’cha, poliz… lekin bularning hammasi hovli egasining havasi zo’ru, hafsala va didi yo’qligini ko’rsatib turar edi: tokning bir necha novdasi simga o’z holicha tirmashibdi- yu, qolgani yerda yotibdi; meva daraxtlarining ostini, polizini sho’ra va g’umay bosib ketibdi. (A. Qahhor. “Sinchalak” qissasidan) -Vatan, istiqlol, ma’naviyat… bu so’zlar inson ongidagi eng buyuk tushunchalarni ifodalashda pur hikmat so’zlardir. Agar insonda shu so’zlarning birortasi yo’q bo’lsa, hayotning qayeridir kemtik bo’lib turaveradi. (Gazetadan) O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI QONUNI Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosini joriy etish to’g’risida Ushbu qonun O’zbekiston Respublikasi Konsititutsiyasiga asoslanib va o’zbek yozuvining lotin alifbosiga o’tilgan 1929-1940-yillardagi ijobiy tajribasidan kelib chiqib, jamoatchilik vakillari bildirgan istak-xohishlari inobatga olingan holda respublikaning har taraflama kamol topishi va jahon kommunikatsiya tizimiga kirishni jadallashtiruvchi qulay sharoit yaratishga xizmat qiladi. Ozbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov Toshkent shahri, 1993- yil 2-sentabr Yomg’ir-suyuq tomchi holidagi atmosfera yog’ini. Tomchining diametri 0,5-0,6mm bo’ladi. Yomg’ir bulutlardagi mayda suv zarralarining qo’shilib yiriklashuvidan hosil bo’ladi. Yomg’ir ikki xildir: jala yomg’ir, shivalama yomg’ir. Jala yomg’ir to’p-to’p bulutlardan yog’adi, ko’p vaqt o’tmay to’xtaydi, tomchilari yirik bo’ladi. (Darslikdan) Matnlardan ko’rinib turibdiki, har bir uslubni o’quvchiga tushuntirishda boshqa fanlar bilan bog’langan. O’quvchilar qo’lidagi matnlar jamlanmasini o’qituvchi bilan birgalikda kuzatib boradilar va bu uning ko’z o’ngida qolishiga yordam beradi. O’qituvchi tushintishni boshlaydi: birinchi matn badiiy asardan olingan bo’lib, so’zlashuv uslibiga, aynan, badiiy so’zlashuv uslubiga xosligini va so’zlashuv uslubiga xos belgilarni ko’rsatib o’tadi. Ikkinchi gapda esa, badiiy uslub ishtirok etganini va bu uslubni yoritish uchun badiiy asarga yuzlanganini aytadi. Uchinchi gapda publitsistik uslubning yozma shaklini aytib, bu uslubning muhim xususiyati axborot berish va ta’sir etish bo’lib, soddalilik, tushunarlilik, adabiy til me’yorlariga qattiy amal qilishi ekanligi eslatilib o’tib ketiladi. To’rtinchi matn rasmiy uslubida yozilganligini tushuntish bilan bir qatorda rasmiy uslub turlariga yana bir marotaba to’xtab, quyida berilgan matn rasmiy uslubning sof qonunchilik uslubida yozilganligini sharhlab o’tadi. Va nihoyat, beshinchi matnda o’qituvchi ilmiy uslubni organish uchun fizika faniga murojat etganligini aytib o’tadi va ilmiy uslubni yana bir bor takrorlab o’tadi. O’qituvchini bu usul, yani uslubiyat mavzusini boshqa predmetlarga murojat etish yo’li bilan o’rganish o’quvchi tez va oson organishini va mavzuni yana bir bor takrorlanishini ta’minlaydi. Integratsiya uslubidan foydalanib bo’lgandan so’ng o’qituvchi quyidagi “Charxpalak” metodini qo’llab, o’quvchining mavzuni qay darajada o’rganganligini tekshirish mumkin. CHARXPALAK GAPLAR So’zlashuv Badiiy Publitsistik Rasmiy Ilmiy 1. Bahor… bu kun olam uyg’onmoqda! 2. Atomlar kimyoviy bo’linmaydigan zarralardir 3. Zargarov qiyqirab kuldi, chapak chaldi va bunga ham qanoat qilmay o’rnidan turib o’yinga tushdi 4. -Nimalar qilyapsan? -Imtihonga tayyorlanyapman. O’zingchi? -Kitob mutola qilyapman. 5. Istiqlol tig’ini zabardast qo’llarda ushlab uni mustahkamlash, vatan ravnaqi uchun kurashish oliy saodat. 6. Hakim Salimovich Olimov haqiqatdan ham Xiva tumanidagi 10- umumiy o’rta ta`lim maktabining 9-sinfida o’qiydi. 7. Bozor iqtisodiy kategoriyasi sifatida takror ishlab chiqarishning ayirboshlashini tushunish kerak. 8. Martning oxirgi kunlari ko’k yuzida suzib yurgan bulut parchalari oftobni bir zumda yuz kuyga solyapti. 9. Tobe so’zning hokim so’z talabi bilan ma’lum kelishik qo’shimchalari yoki ko’makchi bilan kelishiga boshqaruv deyiladi. 10. Siyosiy tutqunli og’ir, lekin milliy o’lim- millatning butkul halokatidur. Xulosa Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, ona tili darslarini adabiyot bilan uyg’unlikda olib borish, о’quvchilarning badiiy-estetik dunyoqarashlarini yanada boyishiga olib keladi. Aynan ona tilida biron bir nazariy ma’lumot о’rganilayotgan bir paytda о’quvchilarga aynan shu damda adabiyotdan о’tilayotgan hikoya, asardan parchalardan misollar topib kelish, ruboiy, g’azallardagi sо’zlarni til nuqtayi nazaridan tahlil qilishga о’rgatib borilsa maqsadga muvofiq bо’ladi. Bu keyinchalik ularning ilmiy salohiyatlarini yanada oshirishga, oliy ta’limda tahlil yuzasidan bilim, kо’nikma, malakalar bо’yicha mustahkam bilimga ega bо’lib, til bо’yicha nazariy ma’lumotlarini mustahkamlab borishda yordam beradi. Ona tili — millat tafakkurini ifodalovchi, shakllantiruvchi hamda rivojlantiruvchi eng asosiy vositadir. O’tkaziladigan har bir mashg’ulot tilimizning beqiyos go’zalligi, joziba va qudratini o’rganishga qiziqish uyg’otishi, uning keng qonuniyatlari bilan tanishtirishi zarurki, bu zamonaviy ta’limni yo’lga qo’yishda eng asosiy va muhim omillardan biridir. Umumiy o’rta ta’lim maktablarining ona tili Davlat ta’lim standartlari talablariga ko’ra o’quvchilar egallagan bilim, ko’nikma va malakalar uch yo’nalishdagi ko’rsatkichlar asosida tekshiriladi va aniqlanadi. Birinchi ko’rsatkich — o’qish texnikasi orqali o’quvchining notanish matnni ifodali o’qiy olish ko’nikmasi aniqlanadi. Ikkinchi ko’rsatkich – o’zgalar fikri va matn mazmunini anglash malakasi bo’lib, bolaning og’zaki bayon qilinayotgan fikrlarni hamda yozma matn mazmunini anglay olish darajasini aniqlash maqsadida kiritilgan. Uchinchi ko’rsatkich – fikrni yozma shaklda bayon etish malakasi hisoblanadi. Ona tili ta’limining maqsadi shu yo’nalishda mujassamlashadi. Maktabda o’qitiladigan ona tili fanining maqsadi, ta’lim-tarbiyaviy vazifalarning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi o’qitishning mazmuniga, uning g’oyaviy-siyosiy va nazariy jihatdan pishiq bo’lishiga bog’liq bo’lganidek, o’quvchilarning ona tili fanining o’zlashtirish darajasi ham, o’z navbatida, o’qitishning amaliy-ilmiy asosda maqsadga muvofiq tashkil qilinishiga, o’qituvchining o’rganiladigan mavzuning maqsadi, ta’lim-tarbiya vazifalari va mazmuniga mos keladigan ta’lim shakllari, usullari hamda vositalaridan foydalana olishiga bog`liqdir. Shuningdek, o’qitishning natijalari ham o’qituvchining, o’qitishning ko’zlangan maqsadi, uning ta’lim-tarbiyaviy vazifalarini aniq belgilab olishiga kursning mazmuniga mos tarzda amalga oshirishga yordam bera oladigan metod va usullaridan ilmiy asosda foydalana bilishga bog’liqdir. Ona tili o’qitish jarayonining tarkibiy qismlari o’rtasidagi bu o’zaro dialektik bog’lanish natijasida ular bir-biriga uzluksiz ta’sir ko’rsatib boradi. Ona tili o’qitishda ana shu qonuniyatlarga suyanmasdan, ularni e’tiborga olmasdan turib yaxshi natijalarga erishib bo’lmaydi. Foydalanılgan adabıyotlar ro’yxatı 1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2. Mirziyoyev Sh. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. – T.: O’zbekiston, 2017. 3. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетини ташкил этиш тўғрисида” ги ПФ-4797 сонли Фармони. 2016 йил 13 май. 4. Mirziyoyev Sh. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. – T: O’zbekiston, 2017. 5. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha Harakatlar strategiyasi to’g’risida”gi 2017- yil 7- fevraldagi farmoni. 6. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari” to’g’risidagi qarori. – Xalq so’zi, 2017-yil, 21- aprel. 7. Ўзбекистон Республикасининг K онституцияси. – T .: O ’ zbekiston , 2014. 8. Ўзбекистон Республикасининг «Давлат тили ҳақида» ги Қонуни //Ўзбекистоннинг янги Қонунлари: Тўплам. –Т., 1996. – Б. 20-30. Elektron sayt materiallari: 1. http://uza.uz/oz/documents/alisher-navoiy-nomidagi-toshkent-davlat-zbek- tili- va-adabiye-13-05-2016 2. http://navoiy-uni.uz/uz-l/content/ozbek-tili-va-adabiyoti-boyicha-malakali- mutaxassislar-tayyorlashning-yangicha-tamoyillari 3. http://www.ziyonet.uz/ 4. http://www.pedagog.uz/ 5. www.forum.uz 6. www.ref.uz 7. www.ilm.uz

Ona tilidan integratsiyalashgan darslarni tashkil qilish metodikasi

Купить