Onlayn firibgarlikning jinoiy huquqiy kvalifikatsiyasi masalalari 26 - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	56.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Onlayn firibgarlikning jinoiy huquqiy kvalifikatsiyasi masalalari 26

Купить

Onlayn firibgarlikning jinoiy huquqiy kvalifikatsiyasi masalalari
MUNDARIJA
KIRISH ........................................................................................................... 2
I BOB. ONLAYN FIRIBGARLIKNING TUSHUNCHASI, TURLARI
VA TARIXIY RIVOJLANISHI ................................................................... 5
1.1. Onlayn firibgarlik tushunchasi va belgilari .............................................. 5
1.2. Onlayn firibgarlikning turlari va usullari ................................................. 7
1.3. Onlayn firibgarlikning tarixiy rivojlanishi va statistik
ko‘rsatkichlari .................................................................................................. 9
II BOB. ONLAYN FIRIBGARLIKNING JINOIY HUQUQIY TAHLILI
VA KVALIFIKATSIYA MASALALARI ................................................... 11
2.1. O‘zbekiston Respublikasida onlayn firibgarlikni huquqiy tartibga
Solish ............................................................................................................... 11
2.2. Onlayn firibgarlikning jinoyat tarkibini tahlil qilish ................................ 13
2.3. Onlayn firibgarlikni kvalifikatsiya qilishdagi muammolar ...................... 15
III BOB. ONLAYN FIRIBGARLIKKA QARSHI KURASH VA
XALQARO TAJRIBA .................................................................................. 18
3.1. Onlayn firibgarlikning oldini olish choralari ............................................ 18
3.2. Xalqaro hamkorlik va chet davlatlar tajribasi .......................................... 20
3.3. O‘zbekistonda kiberjinoyatlarga qarshi kurashni takomillashtirish ......... 21
TAKLIFLAR ................................................................................................. 24
XULOSA ........................................................................................................ 29
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ...................................................... 31

KIRISH
Zamonaviy jamiyatda axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi inson
hayotining barcha sohalarini qamrab olmoqda. Internet tarmog‘ining keng
tarqalishi, raqamli iqtisodiyotning shaklllanishi, elektron to‘lov tizimlari va onlayn
xizmatlarning kundalik hayotimizga kirib kelishi fuqarolar uchun katta qulayliklar
yaratayotir. Biroq bu yutuqlar bilan bir qatorda yangi turdagi jinoyatlar –
kiberjinoyatlar, xususan onlayn firibgarlik holatlari ham keskin oshib bormoqda.
O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda raqamli texnologiyalardan
foydalanish darajasi misli ko‘rilmagan sur’atlarda o‘sib kelmoqda. Mamlakat
aholisining katta qismi bank kartalaridan, mobil ilovalardan va onlayn savdo
platformalaridan foydalanmoqda. Shunday sharoitda jinoyatchilar ham o‘z
faoliyatlarini raqamli muhitga ko‘chirib, yangi firibgarlik usullarini ishlab
chiqmoqdalar. O‘zbekiston Ichki Ishlar Vazirligi Kiberjinoyatlar markazining
ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yilda kiberjinoyatlarning umumiy jinoyatchilikdagi
ulushi 44,4 foizga yetib, deyarli har ikkita jinoyatning biri axborot texnologiyalari
orqali sodir etilgan. 2021-2024-yillarda esa kiberjinoyatlar oqibatida fuqarolarning
1 trillion 909 milliard so‘mdan ortiq mablag‘i talon-toroj qilingan.
Mazkur holat mamlakatimizda onlayn firibgarlikka qarshi samarali kurash
mexanizmlarini ishlab chiqish, jinoiy qonunchilikni takomillashtirish va bu turdagi
jinoyatlarni to‘g‘ri kvalifikatsiya qilish masalalarini hal etishning dolzarbligi va
zaruriyatini belgilab bermoqda. Shu bilan birga, texnologiyalarning tez rivojlanib
borishi jinoyatchilik usullarining ham doimiy o‘zgarishiga olib kelmoqda, bu esa
huquqni muhofaza qiluvchi organlar va sudlar oldida yangi-yangi muammolar
qo‘ymoqda.
Kurs ishining dolzarbligi. Hozirgi paytda onlayn firibgarlik O‘zbekiston
Respublikasi qonunchiligi bo‘yicha asosan Jinoyat kodeksining 168-moddasi
(Firibgarlik) va 278¹-moddasi (Axborotlashtirish qoidalarini buzish) doirasida
ko‘rib chiqilmoqda. Biroq bu borada bir qator nazariy va amaliy muammolar
mavjud: onlayn firibgarlikning alohida jinoyat turi sifatida ajratilmaganlik,

kvalifikatsiya masalalarida bahsli jihatlarning ko‘pligi, xalqaro huquq normalari
bilan uyg‘unlikni ta’minlash zarurati kabi muammolar hal etilishini talab etmoqda.
Kurs ishining maqsadi. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi O‘zbekiston
Respublikasi jinoyat qonunchiligi doirasida onlayn firibgarlikning jinoiy huquqiy
xususiyatlarini o‘rganish, uni kvalifikatsiya qilishdagi nazariy va amaliy
muammolarni aniqlash hamda ularni hal etish bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar
ishlab chiqishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat:
– onlayn firibgarlik tushunchasi, belgilari va turlarini ilmiy-nazariy jihatdan
tadqiq etish;
– O‘zbekiston Respublikasida onlayn firibgarlikni jinoiy huquqiy tartibga
solishning hozirgi holati va muammolarini tahlil qilish;
– onlayn firibgarlikning jinoyat tarkibini va uning tarkibiy elementlarini
o‘rganish;
– onlayn firibgarlikni boshqa o‘xshash jinoyatlardan farqlash mezonlarini
belgilash;
– xalqaro tajriba va kelgusida qonunchilikni takomillashtirish yo‘llari
bo‘yicha takliflar ishlab chiqish.
Kurs ishining tadqiqot ob’ekti – onlayn firibgarlik sohasida yuzaga
keladigan ijtimoiy munosabatlar, shu jumladan ularni jinoiy huquqiy tartibga solish
bilan bog‘liq munosabatlar hisoblanadi.
Kurs ishining tadqiqot predmeti – onlayn firibgarlikni jinoiy huquqiy
kvalifikatsiya qilish masalalari, jumladan O‘zbekiston Respublikasi jinoyat
qonunchiligi normalari, sud amaliyoti va xalqaro-huquqiy tajriba hisoblanadi.
Tadqiqot usullari. Kurs ishini yozishda qiyosiy huquqiy tahlil, tizimli tahlil,
mantiqiy-huquqiy, tarixiy va statistik tahlil usullaridan foydalanildi.
Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishi kirish, uch bob (to‘qqiz paragraf), takliflar,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
Kurs ishi tayyorlashda O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi,
«Axborotlashtirish to‘g‘risida»gi Qonun, «Elektron tijorat to‘g‘risida»gi Qonun,

Prezident qarorlari, Ichki ishlar vazirligi Kiberjinoyatlar markazi ma’lumotlari,
shuningdek lex.uz va boshqa rasmiy manbalar asosida foydalanildi.

I BOB. ONLAYN FIRIBGARLIKNING TUSHUNCHASI, TURLARI VA
TARIXIY RIVOJLANISHI
1.1. Onlayn firibgarlik tushunchasi va belgilari
Firibgarlik qadimdan mavjud bo‘lgan jinoyat turlaridan biri bo‘lib, u aldash
yoki ishonchni suiiste’mol qilish yo‘li bilan boshqa shaxsning mulkini yoxud mulk
huquqini noqonuniy ravishda egallashga qaratilgan harakatlarni o‘z ichiga oladi.
Internet texnologiyalarining rivojlanishi bilan an’anaviy firibgarlikning yangi
ko‘rinishi – onlayn firibgarlik paydo bo‘ldi. Bu hodisa zamonaviy jinoyatchilikda
alohida o‘rin egallaydi va uni huquqiy jihatdan to‘g‘ri baholash muhim amaliy
ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 1
168-moddasiga ko‘ra,
firibgarlik deb – aldash yoki ishonchni suiiste’mol qilish yo‘li bilan o‘zganing
mol-mulkini yoxud mulk huquqini noqonuniy egallab olish tushuniladi. Ushbu
ta’rif an’anaviy firibgarlikka nisbatan ishlab chiqilgan bo‘lsa-da, axborot
texnologiyalari orqali sodir etiladigan firibgarlikka ham tadbiq etiladi. Jinoyat
kodeksining 168-moddasi uchinchi qismining «g» bandiga ko‘ra, firibgarlik
«axborot tizimidan, shu jumladan axborot texnologiyalaridan foydalanib sodir
etilgan bo‘lsa» – bu holat javobgarlik hamda jazoni og‘irlashtiruvchi holat sifatida
belgilanadi va 5 yildan 8 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosi ko‘zda tutiladi.
Onlayn firibgarlik (internet firibgarligi, kiberfiribgarlik) – bu internet
tarmog‘i, raqamli kommunikatsiya vositalari, elektron to‘lov tizimlari, ijtimoiy
tarmoqlar yoki boshqa axborot-kommunikatsiya texnologiyalari orqali amalga
oshiriladigan 2
, aldash yoki ishonchni suiiste’mol qilishga asoslangan jinoiy
harakatlar majmuasi bo‘lib, uning maqsadi boshqa shaxsning mol-mulkini, pul
mablag‘larini yoki boshqa moddiy ne’matlarini noqonuniy ravishda egallash
hisoblanadi.
Huquqshunoslik fanida onlayn firibgarlikning quyidagi asosiy belgilari
ajratib ko‘rsatiladi:
1
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2024.ʻ
2
Saidov N.S. Kiberjinoyatlar va ularning jinoiy-huquqiy tavsifi. – Toshkent: TDYU, 2022. – B. 44.

Birinchi belgi – raqamli muhit orqali amalga oshirilishi. Onlayn firibgarlik
har doim axborot-kommunikatsiya vositalari – internet, kompyuter tizimi, mobil
ilovalar, elektron pochta, ijtimoiy tarmoqlar, messenjerlar yoki boshqa raqamli
platformalar orqali sodir etiladi. Bu jihat uni an’anaviy firibgarlikdan farqlash
uchun asosiy mezon hisoblanadi.
Ikkinchi belgi – anonimlik imkoniyati. Onlayn muhit jinoyatchiga o‘z
shaxsini yashirish 3
, soxta identifikatorlar ostida harakat qilish, bir vaqtda ko‘plab
qurbonlarga ta’sir ko‘rsatish imkonini beradi. Jinoyatchi va jabrlanuvchi bir-birini
ko‘rmasdan, hatto turli mamlakatlardan turib o‘zaro muloqot qilishi mumkin.
Uchinchi belgi – geografik chegarasizlik. Internet tarmog‘ining global
xususiyati onlayn firibgarlikni transmilliy jinoyat sifatida namoyon etadi 4
.
Jinoyatchi bir mamlakatdan turib boshqa mamlakat fuqarolariga nisbatan jinoyat
sodir etishi mumkin, bu esa ishni jinoiy-protsessual jihatdan hal qilishni
qiyinlashtiradi.
To‘rtinchi belgi – masshtablilik.Onlayn firibgarlar bir vaqtning o‘zida
minglab, hatto millionlab potentsial qurbonlarga soxta xabarlar yuborishi, soxta
veb-saytlar yaratishi mumkin. Bu jihat onlayn firibgarlikning ijtimoiy xavflilik
darajasini an’anaviy firibgarlikka nisbatan oshirib yuboradi.
Beshinchi belgi – texnologik jihatdan murakkabligi. Onlayn firibgarlik
ko‘pincha zamonaviy texnologiyalar – phishing dasturlari, zararli dasturiy ta’minot
(malware), soxta veb-saytlar, deepfake texnologiyasi, sun’iy intellekt va
boshqalarni qo‘llashni nazarda tutadi.
Yuridik nuqtai nazardan onlayn firibgarlikning asosiy xususiyatlaridan biri
shundaki, uni kvalifikatsiya qilishda an’anaviy firibgarlikdagi kabi aldash va
ishonchni suiiste’mol qilish mexanizmlari saqlanib qoladi. Faqat ushbu aldash
raqamli vositalar orqali amalga oshiriladi. Shuning uchun ham ko‘plab huquq
tizimlari onlayn firibgarlikni alohida jinoyat turi sifatida emas, balki an’anaviy
firibgarlikning og‘irlashtiruvchi holatda sodir etilgan ko‘rinishi sifatida huquqiy
tartibga soladi.
3
Raxmonov A.X. Zamonaviy kiberjinoyatlar muammolari. – Toshkent, 2021. – B. 57.
4
Convention on Cybercrime (Budapest Convention). Budapest, 2001. – Article 8.

Biroq bir qator huquqshunoslar, jumladan professor N.S. Saidov, professor
A.X. Raxmonov va boshqalar, onlayn firibgarlikni alohida mustaqil jinoyat turi
sifatida belgilash kerakligini ta’kidlaydilar. Ularning fikricha, raqamli muhitning
o‘ziga xos xususiyatlari (anonimlik, masshtablilik, transmilliylik, texnologik
jihatdan murakkablik) bu jinoyatni an’anaviy firibgarlikdan sifat jihatdan
farqlanuvchi yangi hodisa sifatida ko‘rib chiqishni talab etadi.
Xalqaro hujjatlarda ham onlayn firibgarlikning ta’rifi berishga harakat
qilingan. 2001-yilgi Kiberjinoyatlar to‘g‘risidagi Budapesht konvensiyasining 8-
moddasida «kompyuter firibgarligi» mustaqil jinoyat turi sifatida belgilab
qo‘yilgan. Ushbu konvensiya kompyuter ma’lumotlarini kiritish, o‘zgartirish,
o‘chirish yoki yashirish, shuningdek kompyuter tizimining ishlashiga ta’sir qilish
orqali boshqa shaxsning mulkiy zarariga o‘z foydasiga yoki uchinchi shaxs
foydasiga mulkni noqonuniy olishni kompyuter firibgarligi deb belgilaydi.
1.2. Onlayn firibgarlikning turlari va usullari
Raqamli texnologiyalarning rivojlanishi onlayn firibgarlikning ko‘plab
turlarining paydo bo‘lishiga olib kelgan. O‘zbekiston Ichki ishlar vazirligi
Kiberjinoyatlar markazi ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatimizda onlayn firibgarlik
quyidagi asosiy usullarda sodir etilmoqda:
1. Phishing (fishing) – bu eng keng tarqalgan onlayn firibgarlik usullaridan
biri 5
. Jinoyatchi soxta veb-sayt, elektron xabar yoki SMS-xabar orqali
jabrlanuvchini o‘z shaxsiy ma’lumotlari (login, parol, bank kartasi raqami, SMS-
kodi va h.k.) ni kiritishga majbur qiladi. Jinoyatchi odatda o‘zini bank, davlat
organi, taniqli kompaniya yoki ishonchli tashkilot vakili sifatida tanitadi.
IIV ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yilda sodir etilgan kiberjinoyatlarning 60
foizi zararli havolalar va dasturlar yuborish orqali bank kartasi yoki mobil qurilma
boshqaruvini qo‘lga kiritish yo‘li bilan amalga oshirilgan 6
. Bundan tashqari, 16
foizi turli aldovlar bilan bank kartasi hamda mobil ilovalardagi akkauntlar
boshqaruvini tasdiqlovchi SMS kodni qo‘lga kiritish orqali sodir etilgan.
5
O zbekiston Respublikasi IIV Kiberjinoyatlar markazi ma lumotlari, 2024-yil.ʻ ʼ
6
O zbekiston Respublikasi IIV Kiberjinoyatlar markazi hisobotlari, 2024-yil.
ʻ

2. Karding 7
– bu bank kartasi ma’lumotlarini ruxsatsiz olish va ulardan
foydalanish. Karding bir nechta bosqichni o‘z ichiga oladi: birinchidan, bank
kartasi ma’lumotlarini o‘g‘irlash (phishing, zararli dasturlar, skimmer qurilmalari
orqali); ikkinchidan, o‘g‘irlangan ma’lumotlardan pul o‘tkazish yoki tovarlar sotib
olish uchun foydalanish. Kiberjinoyatlar markazining ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-
yilda kelib tushgan murojaatlarning taxminan 35 foizi karding bilan bog‘liq
bo‘lgan.
3. Onlayn savdo platformalarida firibgarlik 8
– bu Olx.uz, Olcha.uz va shunga
o‘xshash onlayn savdo platformalarida tovarlarni sotishni va’da qilib, avans yoki
to‘liq to‘lovni olganidan so‘ng yo‘qolib ketish yoxud sifatsiz tovar yetkazib berish
shaklidagi firibgarlikdir. Bu turdagi jinoyatlar 2024-yil ma’lumotlariga ko‘ra
kiberjinoyatlarning 11 foizini tashkil etgan.
4. Soxta onlayn kredit tashkilotlari va moliyaviy piramidalar – bu
yo‘nalishda jinoyatchilar fuqarolarni yuqori foyda va’dasi bilan jalb qilib, pul
mablag‘larini yig‘adi va keyin yo‘qolib ketadi. Mazkur turdagi jinoyatlar
qurbonlarining katta qismi ijtimoiy jihatdan himoyasiz toifalar – nafaqaxo‘rlar,
kam ta’minlangan oilalar vakillaridan iborat.
5. Romantik firibgarlik (Romance scam) – bu ijtimoiy tarmoqlar yoki
tanishish platformalari orqali hissiyotga asoslangan munosabat o‘rnatib, keyin pul
so‘rash shaklida sodir etiladigan firibgarlikdir. Jinoyatchi uzoq vaqt mobaynida
qurboni bilan muloqot olib borib, ishonch hosil qilgandan so‘ng turli bahonalar
bilan pul mablag‘larini talab qiladi.
6. Deepfake va AI (sun’iy intellekt) yordamida amalga oshiriladigan
firibgarlik 9
– bu eng yangi va xavfli onlayn firibgarlik turi bo‘lib, jinoyatchi sun’iy
intellekt texnologiyasi yordamida taniqli shaxslar – siyosatchilar, san’atkorlar,
bloggerlar, sportchilarning soxta video yozuvlarini yaratadi va ularni firibgarlik
maqsadlarida ishlatadi. IIV ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yilda deepfake usulida
sodir etilgan jinoyatlar umumiy kiberjinoyatlarning 31 foizini tashkil etgan.
7
Interpol Cybercrime Report. – Lyon, 2023.
8
O zbekiston Respublikasining “Elektron tijorat to g risida”gi Qonuni, 2015-yil 14-may.ʻ ʻ ʻ
9
UNESCO Artificial Intelligence and Cybersecurity Report. – Paris, 2024.

7. Fishing-qo‘ng‘iroqlar (Vishing) – bu telefon qo‘ng‘iroqlari orqali amalga
oshiriladigan firibgarlik bo‘lib, jinoyatchi o‘zini bank xodimi, soliq organi vakili,
politsiyachi yoki boshqa rasmiy shaxs sifatida tanitib, jabrlanuvchidan maxfiy
ma’lumotlarni yoki pul o‘tkazmasini talab qiladi.
8. Shaxs nomiga onlayn kredit rasmiylashtirish – bu jinoyatchi boshqa
shaxsning shaxsiy ma’lumotlaridan foydalanib, uning nomiga kredit
rasmiylashtiradi. 2024-yilda bunga oid murojaatlar soni 42 foizga oshgan.
Onlayn firibgarlikning yuqoridagi turlaridan tashqari, texnologiyaning
rivojlanishi bilan yana ko‘plab yangi ko‘rinishlar paydo bo‘lmoqda: kriptovalyuta
firibgarligi, NFT platformalarida aldash, metaverse tizimida firibgarlik va h.k. Bu
holat qonunchilikni doimiy ravishda yangilab borishni va huquq
amaliyotchilarining texnologik savodxonligini oshirishni talab etadi.
1.3. Onlayn firibgarlikning tarixiy rivojlanishi va statistik ko‘rsatkichlar
Internet tijoratining rivojlanishi bilan bir qatorda unga nisbatan jinoyatlar
ham ko‘payib bordi. Tarixan, dastlabki internet firibgarligi holatlari 1990-yillarda
qayd etilgan 10
. O‘sha davrda elektron pochta orqali soxta xabarlar yuborish –
«Nigeria 419» nomi bilan tanilgan firibgarlik sxemasi keng tarqaldi. Bu sxemada
jinoyatchilar chet el fuqarolarga katta miqdorda pul yutib olishlari uchun oldindan
ko‘p bo‘lmagan miqdorda pul o‘tkazishni talab qilgan.
2000-yillarning boshida internet foydalanuvchilari soni keskin oshishi bilan
onlayn firibgarlikning yangi turlari paydo bo‘la boshladi. Elektron tijorat saytlari,
onlayn auktsionlar (eBay, Amazon kabi) orqali firibgarlik holatlari ko‘paydi. 2010-
yillardan boshlab esa ijtimoiy tarmoqlar va mobil ilovalar onlayn firibgarlikning
asosiy maydoniga aylandi.
O‘zbekistonda onlayn firibgarlikning rivojlanishini uch davrga ajratish
mumkin. Birinchi davr (2000-2015-yillar) – internet foydalanuvchilari soni hali
kam bo‘lgan bu davrda kiberjinoyatlar ham nisbatan kam uchrar edi. Ikkinchi davr
(2015-2020-yillar) – smartfonlarning keng tarqalishi, mobil internetning
10
Wall D. Cybercrime: The Transformation of Crime in the Information Age. – Cambridge University Press, 2007.
– P. 21.

arzonlashuvi va bank kartalaridan foydalanish ko‘lamining oshishi bilan onlayn
firibgarlik holatlari sezilarli darajada ko‘paydi. Uchinchi davr (2020-yildan hozirga
qadar) – COVID-19 pandemiyasi davrida onlayn xizmatlardan foydalanishning
keskin oshishi onlayn firibgarlikni tezkor ko‘payishiga olib keldi 11
.
Statistik ko‘rsatkichlar jihatdan O‘zbekistondagi holat juda
tashvishlantiruvchi. 2020-yilda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari orqali
sodir etilgan jinoyatlar soni 800 tani tashkil qilgan bo‘lsa, 2023-yilga kelib bu
ko‘rsatkich qariyb 6 000 taga yetgan, 2024-yilda esa 50 mingdan ortiq kiberjinoyat
qayd etilgan 12
. Bu 5 yil ichida kiberjinoyatlar sonining 62 baravarga oshganini
anglatadi.
2021-2024-yillarda kiberjinoyatlar oqibatida fuqarolarning 1 trillion 909
milliard so‘mdan ortiq mablag‘i talon-toroj qilingan. 2024-yilning o‘zida esa zarar
603 milliard so‘mni tashkil etgan. 2024-yilda firibgarlik bo‘yicha 35 mingdan ortiq
ariza kelib tushib, o‘tgan yilga nisbatan 35 foizga oshgan.
Global miqyosda ham onlayn firibgarlik ulkan iqtisodiy zarar keltirayotgani
qayd etilmoqda. Mutaxassislar 2025-yilda global miqyosda kiberjinoyatlar
yetkazgan zararning umumiy qiymati taxminan 10,5 trln AQSh dollariga yetishi
mumkin deb baholagan edi. Bu raqam ba’zi yirik mamlakatlarning yalpi ichki
mahsulotidan ham oshib ketadi.
O‘zbekistonda 2023-yilda kiberjinoyatlarning umumiy jinoyatchilikdagi
ulushi 6,2 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2024-yilda bu ko‘rsatkich 44,4 foizga yetib,
deyarli har ikkita jinoyatning biri axborot texnologiyalari orqali sodir etilgan. Bu
statistika onlayn firibgarlikka qarshi kurashni mamlakatimiz uchun eng dolzarb
huquqiy-kriminologik muammolardan biriga aylantirgan.
11
UNODC Cybercrime and COVID-19 Report. – Vienna, 2021.
12
O zbekiston Respublikasi IIV statistik ma lumotlari, 2024-yil.ʻ ʼ

II BOB. ONLAYN FIRIBGARLIKNING JINOIY HUQUQIY TAHLILI VA
KVALIFIKATSIYA MASALALARI
2.1. O‘zbekiston Respublikasida onlayn firibgarlikni huquqiy tartibga solish
O‘zbekiston Respublikasida onlayn firibgarlikni jinoiy huquqiy tartibga
solish bir nechta normativ-huquqiy hujjatlarga asoslanadi. Asosiy huquqiy asos
sifatida quyidagi qonunchilik hujjatlarini ko‘rsatish mumkin:
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi (1994-yil 22-sentabrda qabul
qilingan, keyinchalik qayta-qayta tahrir va o‘zgartirishlar kiritilgan) – bu hujjat
onlayn firibgarlikni jinoiy huquqiy tartibga solishning asosiy manbayi
hisoblanadi 13
. Kodeksning bir nechta moddalari onlayn firibgarlikka bevosita yoki
bilvosita tegishlidir:
168-modda – Firibgarlik. Ushbu modda firibgarlikni, ya’ni aldash yoki
ishonchni suiiste’mol qilish yo‘li bilan o‘zganing mol-mulkini yoxud mulk
huquqini noqonuniy egallab olishni jinoyat sifatida belgilaydi. Moddaning birinchi
qismi oddiy firibgarlik uchun 3 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish, ikkinchi qismi
qo‘shimcha holatlar (takroran, uyushtirgan guruh, katta miqdor) uchun 3 yildan 5
yilgacha ozodlikdan mahrum qilish, uchinchi qismi yanada og‘irlashtirilgan
holatlar (oldindan til biriktirib, uyushgan guruh, juda katta miqdor, axborot
texnologiyalaridan foydalanish) uchun 5 yildan 8 yilgacha ozodlikdan mahrum
qilish jazosini nazarda tutadi.
Xususan, 168-moddaning uchinchi qismining «g» bandi – «axborot
tizimidan, shu jumladan axborot texnologiyalaridan foydalanib sodir etilgan
bo‘lsa» – onlayn firibgarlikni qualifikatsiya qilishning asosiy huquqiy asosi
hisoblanadi 14
. Bu holat O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga 2017-yil
o‘zgartirishlar bilan kiritilgan bo‘lib, raqamli muhitda sodir etiladigan
firibgarlikning ijtimoiy xavflilik darajasini oshiruvchi holat sifatida tan olingan.
13
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2024.ʻ
14
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi, 168-modda 3-qism “g” bandi
ʻ

278¹-modda – Axborotlashtirish qoidalarini buzish 15
. Bu modda kompyuter
tizimlariga ruxsatsiz kirish, kompyuter ma’lumotlarini o‘chirish, buzish,
o‘zgartirish, bloklash kabi harakatlarni jinoyat sifatida belgilaydi. Onlayn
firibgarlik ko‘pincha ushbu harakatlarni ham o‘z ichiga olganligi sababli, ba’zi
hollarda firibgarlik 168-modda va 278¹-modda bilan birgalikda kvalifikatsiya
qilinadi.
«Axborotlashtirish to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni (2003-
yil, keyinchalik o‘zgartirishlar kiritilgan) – internet va axborot texnologiyalari
sohasidagi munosabatlarni tartibga soladi, axborot xavfsizligi talablarini
belgilaydi.
«Elektron tijorat to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni – elektron
tijorat munosabatlarini tartibga soladi va iste’molchilarni himoya qilish bo‘yicha
qoidalarni belgilaydi.
«Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida»gi 16
O‘zbekiston Respublikasi
Qonuni – shaxsiy ma’lumotlarni ruxsatsiz to‘plash, saqlash va tarqatishni
taqiqlaydi. Bu qonun shaxsiy ma’lumotlarni o‘g‘irlash asosida sodir etiladigan
onlayn firibgarlikning muhim huquqiy asosini tashkil etadi.
«Elektron to‘lovlar va elektron pul to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi
Qonuni – elektron to‘lov tizimlari sohasidagi munosabatlarni tartibga soladi.
O‘ta muhim normativ hujjat sifatida O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2025-yil 30-aprel PQ-153-sonli «Axborot texnologiyalari
yordamida sodir etiladigan jinoyatlarga qarshi kurashish faoliyatini yanada
kuchaytirishga qaratilgan chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi qarorini ko‘rsatish lozim.
Ushbu qarorga ko‘ra, Ichki ishlar vazirligi O‘zbekistonda kiberjinoyatlarga qarshi
kurashish yo‘nalishida vakolatli organ etib belgilandi. Shuningdek, kiberjinoyatni
sodir etishda o‘z nomidagi bank kartasi, bank hisobraqami, SIM kartasi hamda
elektron hamyonidan foydalanishga yo‘l qo‘ygan shaxslar uchun ma’muriy va
jinoiy javobgarlik belgilandi.
15
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi, 278¹-modda.ʻ
16
O zbekiston Respublikasining “Shaxsga doir ma lumotlar to g risida”gi Qonuni. – 2019-yil 2-iyul.
ʻ ʼ ʻ ʻ

Bundan tashqari, Markaziy bank tomonidan onlayn kreditlar berish bo‘yicha
qo‘shimcha nazorat va xavfsizlik talablari kiritilgan. 2024-yilning 1-noyabridan
boshlab sinov tarzida onlayn kredit berishda vaqtinchalik tartib joriy qilingan
bo‘lib, bu chora natijasida 285 milliard so‘m miqdoridagi onlayn kreditlar
firibgarlardan qaytarib qolindi.
Xalqaro huquq nuqtai nazaridan O‘zbekiston Respublikasi «Kiberjinoyatlar
to‘g‘risida»gi 2001-yilgi Budapesht konvensiyasini hali ratifikatsiya qilmagan
bo‘lsa-da, ushbu konvensiyaning tamoyillari va yondashuvlari mamlakatimiz
qonunchiligini takomillashtirish uchun muhim orientir bo‘lib xizmat qilmoqda.
2.2. Onlayn firibgarlikning jinoyat tarkibini tahlil qilish
Onlayn firibgarlikning jinoiy huquqiy tahlilini to‘liq o‘tkazish uchun uning
to‘rtta asosiy tarkib elementini – ob’ekt, ob’ektiv tomon, sub’ekt va sub’ektiv
tomonni alohida ko‘rib chiqish zarur.
Onlayn firibgarlikning ob’ekti. Jinoyat tarkibining ob’ekti 17
deganda jinoiy
harakatlar yo‘naltirilgan ijtimoiy munosabatlar tushuniladi. Onlayn firibgarlikning
ob’ekti ikki darajada ko‘rib chiqiladi. Umumiy ob’ekt – mulkiy munosabatlar,
ya’ni fuqarolarning, yuridik shaxslarning va davlatning mulkini jinoiy
tajovuzlardan himoya qilishga qaratilgan ijtimoiy munosabatlar hisoblanadi.
Onlayn firibgarlikning o‘ziga xos tomonini qo‘shimcha ob’ekt tashkil etadi –
axborot xavfsizligi munosabatlari, shaxsiy ma’lumotlarga bo‘lgan huquq, elektron
tijorat ishonchliligiga bo‘lgan munosabatlar. Bu jihat onlayn firibgarlikni
an’anaviy firibgarlikdan farqlovchi muhim xususiyatdir.
Onlayn firibgarlikning ob’ektiv tomoni. Ob’ektiv tomon jinoyat sodir
etishning tashqi ko‘rinishini ifodalaydi. Onlayn firibgarlikning ob’ektiv tomoni
quyidagi elementlardan iborat:
a) Harakat (actus reus) – aldash yoki ishonchni suiiste’mol qilish, ammo bu
harakatlar axborot-kommunikatsiya texnologiyalari orqali amalga oshiriladi.
Harakat qilish shakllari: soxta veb-saytlar yaratish, fishing xabarlari yuborish,
17
Rustambayev M.X. O zbekiston Respublikasi Jinoyat huquqi. Maxsus qism. – Toshkent, 2021. – B. 233.ʻ

zararli dasturlar tarqatish, soxta reklama va taklif joylash, ijtimoiy muhandislik
usullaridan foydalanish, soxta identifikatsiya qilish va h.k.
b) Jinoiy natija – boshqa shaxsning mol-mulkini yoki mulk huquqini
noqonuniy egallab olish. Onlayn firibgarlikda bu ko‘pincha bank hisobvarag‘idan
pul mablag‘larini o‘tkazish, shaxsiy ma’lumotlardan foydalanib moliyaviy
operatsiyalar amalga oshirish, tovar yoki xizmat uchun pul olganidan so‘ng
bajarmaslik shaklida namoyon bo‘ladi.
v) Sabab aloqasi – jinoyatchi tomonidan amalga oshirilgan harakatlar bilan
yuzaga kelgan ziyon o‘rtasidagi bevosita bog‘liqlik.
Onlayn firibgarlikning ob’ektiv tomonini belgilashda muhim jihat – bu
jinoyat «tamom bo‘lgan» paytini aniqlash masalasidir. An’anaviy firibgarlikda
jinoyat mol-mulk jinoyatchi tomonidan egallanganda tamom bo‘ladi. Onlayn
firibgarlikda esa bu masala murakkabdir: pul mablag‘lari bank hisobvarag‘iga
o‘tkazilgan paytda yoki jinoyatchi ularni o‘z tasarrufiga olgan paytda, yoxud
jabrlanuvchi ko‘rsatmalar bergan paytda jinoyat tamom bo‘ladi deb hisoblash
mumkin. Mazkur masala hali jinoyat huquqi doktrinasida to‘liq hal etilmagan.
Onlayn firibgarlikning sub’ekti. Jinoyat sub’ekti – jinoyat sodir etgan va
jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin bo‘lgan shaxs. Onlayn firibgarlik
sub’ektining xususiyatlari quyidagilardan iborat:
– Umumiy sub’ekt: 16 yoshga to‘lgan aqli raso jismoniy shaxs;
– Maxsus sub’ekt holatlari: onlayn firibgarlik ko‘pincha kompyuter
texnologiyalari sohasida bilim va ko‘nikmalarga ega shaxslar tomonidan sodir
etiladi. Bu holat «professional jinoyatchi» xususiyatini namoyon etadi;
– Uyushgan guruh tomonidan sodir etilishi: zamonaviy onlayn
firibgarlikning ko‘p qismi uyushgan jinoiy guruhlar – kiberjinoyatlar sindikatlari
tomonidan amalga oshiriladi. Bunday guruhlarda texnik mutaxassislar, pul
mablag‘larini yuvuvchilar, maxfiy ma’lumot o‘g‘rlovchilar va boshqa
«mutaxassislar» bo‘lishi mumkin.

Onlayn firibgarlikning sub’ektiv tomoni. Sub’ektiv tomon jinoyatning ichki,
psixologik tomonini ifodalaydi. Onlayn firibgarlik faqat qasddan sodir etiladi 18
–
jinoyatchi boshqa shaxsning mulkini egallash maqsadini ko‘zlaydi. Bunda to‘g‘ri
qasd (dolus directus) mavjud bo‘lib, jinoyatchi o‘z harakatlarining jinoiy
xarakterini anglab yetadi, ularning ijtimoiy xavfli oqibatlarini oldindan ko‘radi va
ana shu oqibatlarni keltirib chiqarishni xohlaydi.
Onlayn firibgarlikni boshqa jinoyatlardan farqlash masalasi. Amaliyotda
onlayn firibgarlikni quyidagi jinoyatlardan farqlash zarur bo‘ladi:
– 169-modda bo‘yicha o‘g‘rilik bilan farqi: o‘g‘rilik jabrlanuvchi sezmasdan
mol-mulkni qo‘lga kiritishni ko‘zda tutsa, firibgarlikda jabrlanuvchi aldash
natijasida o‘zi mulkini beradi. Onlayn firibgarlikda bu farq saqlaning qoladi: bank
kartasi ma’lumotlarini o‘g‘irlab pul o‘tkazish o‘g‘rilik, aldab pul o‘tkazishga
majbur qilish firibgarlik sifatida kvalifikatsiya qilinishi mumkin.
– 170-modda bo‘yicha aldash yoki ishonchni suiiste’mol qilish yo‘li bilan
mulkiy zarar yetkazish bilan farqi: bu jinoyatda mulkni bevosita egallash maqsadi
yo‘q, faqat mulkiy zarar yetkaziladi. Masalan, to‘lanmagan qarzni yashirish yoki
shartnoma majburiyatlarini to‘liq bajarmay qolish.
– 278¹-modda bo‘yicha axborotlashtirish qoidalarini buzish bilan
munosabati: onlayn firibgarlik sodir etilayotganda kompyuter tizimiga ruxsatsiz
kirib yoki zararli dasturlarni kiritib qo‘yish bo‘lsa, bu harakatlar idealni ko‘p
jinoyatchilik (sovokupnost) sifatida – ham 168, ham 278¹-moddalar bo‘yicha –
kvalifikatsiya qilinishi mumkin.
2.3. Onlayn firibgarlikni kvalifikatsiya qilishdagi muammolar
Onlayn firibgarlikni jinoiy huquqiy kvalifikatsiya qilish amaliyotda bir qator
murakkab muammolarga duch kelmoqda. Ushbu muammolarni quyidagicha
guruhlash mumkin:
Birinchi muammo – onlayn firibgarlikning alohida jinoyat turi sifatida
mustahkamlanmaganligi 19
. Hozirgi kunda O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat
18
Jinoyat huquqi nazariyasi / prof. M.X. Rustambayev tahriri ostida. – Toshkent, 2020. – B. 144.
19
Saidov N.S. Kiberjinoyatlar va ularning jinoiy-huquqiy tavsifi. – Toshkent, 2022. – B. 77.

kodeksida onlayn firibgarlik alohida mustaqil jinoyat turi sifatida belgilanmagan.
U faqat an’anaviy firibgarlikning og‘irlashtiruvchi holatda sodir etilgan ko‘rinishi
(168-modda, 3-qism, «g» bandi) sifatida tartibga solinadi. Bu holat bir qator
muammolarga olib keladi: axborot texnologiyalari orqali sodir etilgan barcha
firibgarlik holatlari ushbu bandga kirmaydi, ayniqsa murakkab texnologik usullar
qo‘llaniladigan hollarda jinoyatni 168-modda bilan to‘g‘ri qualifikatsiya qilish
qiyinlashadi.
Ikkinchi muammo – raqamli mulk va elektron tovarlar bilan bog‘liq
firibgarliklarni qualifikatsiya qilishning qiyinligi. Kriptovalyutalar, NFT tokenlari,
virtual mulk ob’ektlari O‘zbekiston qonunchiligi bo‘yicha hali to‘liq tartibga
solinmagan. Bunday ob’ektlar bilan bog‘liq firibgarlik hollarda ularning «mulk»
sifatida tan olinishi va jinoyat ob’ekti bo‘la olishi masalasi tortishuv tug‘dirmoqda.
Uchinchi muammo – jinoyat sodir etilgan joyni aniqlash qiyinligi. Internet
tarmog‘ining global xususiyati sababli onlayn firibgarlikda jinoyat sodir etilgan
joyni aniqlash murakkab. Jinoyatchi O‘zbekistondan tashqarida joylashgan
bo‘lishi, serverslar boshqa mamlakatda bo‘lishi va VPN texnologiyasi orqali
haqiqiy joy yashirilishi mumkin. O‘zbekiston Jinoyat-protsessual kodeksining
hududiy va shaxsiy amal qilish normalari bunday holatlarga to‘liq javob bermaydi.
To‘rtinchi muammo – jinoyatchilarni aniqlash va sudga berish qiyinligi.
Onlayn firibgarlar ko‘pincha anonim kommunikatsiya vositalaridan, VPN, Tor
brauzeri va boshqa texnologiyalardan foydalanadilar. Soxta identifikatorlar ostida
yashirinishadi. IIV Kiberjinoyatlar markazi boshlig‘ining ma’lumotlariga ko‘ra,
Ko‘pincha kiberjinoyatchilar O‘zbekistondan tashqarida harakat qiladi, bu esa
ularni qo‘lga olishni qiyinlashtiradi.
Beshinchi muammo – jinoyatni isbotlash qiyinligi 20
. Raqamli muhitda
dalillar osonlik bilan yo‘q qilinishi mumkin.
Elektron dalillarning qabul qilinishi, saqlash tartibi, ularga ishlov berish va
sudda taqdim etish masalalari hali jinoyat-protsessual qonunchiligida to‘liq tartibga
20
Yuldashev B. Elektron dalillar nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent, 2023. – B. 88.

solinmagan. Bundan tashqari, raqamli dalillarni baholashda huquqni muhofaza
qiluvchi organlar xodimlarining maxsus bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lishi zarur.
Oltinchi muammo – sun’iy intellekt va deepfake texnologiyalari qo‘llanilgan
holatlarda qualifikatsiya qilish. Zamonaviy sun’iy intellekt texnologiyalari
yordamida yaratilgan deepfake videolar, soxta ovoz yozuvlari va boshqa kontent
orqali amalga oshirilgan firibgarlikni qualifikatsiya qilishda qanday normani
qo‘llash masalasi hali aniq huquqiy tartibga solinmagan.
Yettinchi muammo – korporativ onlayn firibgarlikni kvalifikatsiya qilish.
Yuridik shaxslar tomonidan yoki yuridik shaxslarning axborot tizimlaridan
foydalanib sodir etiladigan firibgarlikni qualifikatsiya qilishda javobgarlik sub’ekti
masalasi murakkab. O‘zbekiston qonunchiligi bo‘yicha yuridik shaxslar jinoyat
sub’ekti bo‘la olmaydi, shuning uchun bunday hollarda jinoyatni yuridik shaxs
nomidan harakat qilgan mansabdor yoki ish ko‘rsatuvchi shaxslarga nisbatan
qualifikatsiya qilish kerak bo‘ladi.
Sakkizinchi muammo – uyushgan guruh tomonidan sodir etilgan onlayn
firibgarlikda ishtirokchilikni aniqlash. Kiberjinoyatlar sindikati shtatida
ishtirokchilar turli rollarda – dasturchi, pul yuvuvchi, qahramon oldiga boradigan
«mule» va h.k. – bo‘lib, ularning har birini ishtirokchilik doktrinasi asosida to‘g‘ri
qualifikatsiya qilish zamonaviy qonunchilikda yetarlicha belgilanmagan.

III BOB. ONLAYN FIRIBGARLIKKA QARSHI KURASH VA XALQARO
TAJRIBA
3.1. Onlayn firibgarlikning oldini olish choralari
Onlayn firibgarlikka qarshi kurash faqat jinoyat sodir etilgandan so‘ng
jazolash bilan cheklanishi mumkin emas. Samarali kurash uchun profilaktika va
oldini olish choralari muhim ahamiyat kasb etadi. Bu borada quyidagi asosiy
yo‘nalishlar ajratib ko‘rsatilishi mumkin:
1. Huquqiy-normativ choralar. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda
onlayn firibgarlikka qarshi normativ-huquqiy bazani mustahkamlash bo‘yicha
muhim qadamlar qo‘yildi. Prezidentning 2025-yil 30-aprel PQ-153-sonli qaroriga
ko‘ra 21
, «Axborot texnologiyalari yordamida sodir etiladigan jinoyatlarga qarshi
kurashish faoliyatini yanada kuchaytirishga qaratilgan chora-tadbirlar
to‘g‘risida»gi qator muhim qarorlar qabul qilindi. Jinoyat sodir etishda axborot
texnologiyalaridan foydalanish javobgarlik hamda jazoni og‘irlashtiruvchi holat
sifatida alohida belgilandi.
Shuningdek, bank kartasi, SIM-karta, elektron hamyonini kiberjinoyatchilar
ixtiyoriga bergan shaxslar uchun ham jinoiy javobgarlik belgilanishi ko‘zda tutildi.
Bu chora «pul mule» (money mule) tizimiga – ya’ni firibgar tomonidan boshqa
shaxs nomini ishlatish orqali pul yuvish mexanizmiga qarshi kurashda muhim
ahamiyatga ega.
2. Institutsional choralar. IIV Kiberjinoyatlar markazi onlayn firibgarlikka
qarshi kurashning asosiy institutsional tuzilmasi sifatida faoliyat yuritmoqda.
Markazning asosiy vazifalari: kiberjinoyatlarni ro‘yxatga olish va tergov qilish,
fuqarolarning murojaatlarini ko‘rib chiqish, profilaktik tadbirlar o‘tkazish, xalqaro
hamkorlikni amalga oshirishdan iborat.
Har oy yakuni bo‘yicha tizimida eng ko‘p kiberjinoyatlar qayd etilgan
banklar va to‘lov tashkilotlari ro‘yxati ommaga e’lon qilinishi belgilandi. Bu chora
banklar va to‘lov tashkilotlarining o‘z axborot xavfsizligi siyosati va
21
O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 30-apreldagi PQ-153-son qarori.ʻ

kiberxavfsizlik talablariga rioya etish borasidagi mas’uliyatini kuchaytirishga
xizmat qiladi.
3. Texnik choralar. Onlayn firibgarlikning oldini olishda texnik choralar
alohida o‘rin tutadi. Markaziy bank tomonidan 22
shubhali frod operatsiyalarini
aniqlash tizimi joriy etildi va onlayn kredit berishda qo‘shimcha tekshirish
bosqichlari kiritildi. Natijada 285 milliard so‘m miqdoridagi onlayn kreditlar
firibgarlardan qaytarib qolindi.
Banklar va to‘lov tizimi operatorlari o‘z ilovalarida antiviruslarni o‘rnatishi
va foydalanuvchilarni zararli havolalardan himoyalashga qaratilgan choralarni
ko‘rish bo‘yicha talablar belgilandi. Agar moliyaviy firibgarlik banklar yoki to‘lov
xizmatlari e’tiborsizligi tufayli sodir bo‘lsa, zarar ular hisobidan undirilishi
belgilandi.
IIV Kiberjinoyatlar markazi tomonidan veb-saytlar yoki ijtimoiy tarmoqlarni
havola orqali haqiqiyligini aniqlaydigan platforma yaratildi. Ushbu platforma
fuqarolarga internetdagi shubhali manzillarni tekshirish imkonini beradi.
4. Ta’lim va ma’rifat choralari. Raqamli savodxonlikni oshirish va
fuqarolarni onlayn firibgarlikning usullari haqida xabardor qilish profilaktikaning
muhim yo‘nalishi hisoblanadi. IIV Kiberjinoyatlar markazi tomonidan maxsus
guruhlar uyma-uy yurib, fuqarolarni ushbu turdagi firibgarlik bilan bog‘liq xavf-
xatarlardan ogohlantirib, tushuntirish ishlarini olib bordi. Shuningdek, respublika
miqyosida har yilning noyabr oyi «Kibermadaniyatni yuksaltirish oyligi» deb e’lon
qilindi.
Moliyaviy savodxonlikni oshirish ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Kiberjinoyatlar ortishiga asosiy sabablardan biri sifatida aholida moliyaviy
savodxonlik yetishmayotgani ko‘rsatilmoqda. Odamlarning o‘zlari SMS kodlarni
aytib berishi, soxta treydinglar va lotereya g‘alabalariga ishonib pul o‘tkazib
berishi – bularning barchasi moliyaviy savodxonlik va raqamli ehtiyotkorlikni
oshirish zaruratini ko‘rsatadi.
22
O zbekiston Respublikasi Markaziy banki axboroti, 2024-yil.ʻ

5. Jabrlanuvchilarga yordam choralarining yo‘lga qo‘yilishi. Onlayn
firibgarlik qurbonlariga nisbatan tezkor yordam mexanizmlarining yo‘lga
qo‘yilishi ham muhim. Kiberjinoyat sodir etilganda dastlabki qilinishi kerak
bo‘lgan harakatlar – bank va to‘lov tizimiga murojaat qilib pulni qaytarish yoki
to‘xtatib turish, IIVga ariza berish, raqamli dalillarni saqlash – bo‘yicha
fuqarolarni xabardor qilish profilaktik choralarning tarkibiy qismi hisoblanadi.
3.2. Xalqaro hamkorlik va chet davlatlar tajribasi
Onlayn firibgarlikning transmilliy xususiyati sababli, unga qarshi samarali
kurash xalqaro hamkorliksiz mumkin emas. Xalqaro tajriba va hamkorlik tajribasi
O‘zbekiston uchun muhim dars beradi.
Xalqaro huquqiy asoslar. Kiberjinoyatlar sohasida eng muhim xalqaro hujjat
– «Kiberjinoyatlar to‘g‘risida»gi 2001-yil 23-noyabrda qabul qilingan Budapesht
konvensiyasi hisoblanadi 23
. Ushbu konvensiya birinchi xalqaro shartnoma sifatida
kompyuter tizimlariga qarshi jinoyatlar, kompyuter tizimlaridan foydalanib sodir
etiladigan jinoyatlar (jumladan kompyuter firibgarligi) va kompyuter ma’lumotlari
bilan bog‘liq jinoyatlarni tartibga soladi. Konvensiya hozirda 65 dan ortiq davlat
tomonidan ratifikatsiya qilingan.
Konvensiyaning 8-moddasida kompyuter firibgarligi alohida jinoyat turi
sifatida belgilangan. Unga ko‘ra, ishtirokchi davlatlar kompyuter ma’lumotlarini
kiritish, o‘zgartirish, o‘chirish, bloklash orqali yoki kompyuter tizimining
ishlashiga boshqacha tarzda ta’sir ko‘rsatish orqali boshqa shaxsning iqtisodiy
zarari hisobiga mulkiy foyda ko‘rishni jinoyat sifatida belgilashi lozim.
BМТ darajasida 2019-yildan boshlab «Kompyuter jinoyatchiligi
to‘g‘risida»gi xalqaro konvensiya ishlab chiqish bo‘yicha muzokaralar olib
borilmoqda. Ushbu konvensiya kiberjinoyatlarning keng ko‘lamini qamrab olishi
va xalqaro hamkorlikni kuchaytirishi kutilmoqda.
Rivojlangan mamlakatlar tajribasi. Qo‘shma Shtatlar Internetda
firibgarliklarni kuzatib boruvchi Internet Crime Complaint Center (IC3)
23
Convention on Cybercrime (Budapest Convention). – 2001.

tuzilmasini 2000-yilda tashkil etgan. Bu tashkilot 2024-yilda yillik hisobotiga
ko‘ra 800 000 dan ortiq shikoyatni ko‘rib chiqib, 16,6 milliard dollar zarar haqida
ma’lumot to‘plagan. AQShda firibgarlik, identifikatsiyani o‘g‘irlash, bank
firibgarligi uchun federal jinoyat qonunlari mavjud bo‘lib, ular onlayn firibgarlikka
ham qo‘llaniladi.
Evropa Ittifoqida Europol’s European Cybercrime Centre (EC3)
kiberjinoyatlarga qarshi kurash bo‘yicha markazlashtirilgan tashkilot sifatida
ishlamoqda. Yevropa Ittifoqining Umumiy Ma’lumotlarni Himoya Qilish
Reglamenti (GDPR) shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish va ularning ruxsatsiz
ishlatilishiga chek qo‘yishda muhim vosita hisoblanadi.
Xitoyda «Kiber xavfsizlik to‘g‘risida»gi qonun, «Shaxsiy ma’lumotlarni
himoya qilish to‘g‘risida»gi qonun va boshqa qator maxsus qonunlar qabul qilinib,
onlayn firibgarlikka qarshi keng qamrovli huquqiy asos yaratilgan. Xitoy
amaliyotida ijtimoiy kredit tizimi ham kiberfiribgarlarga nisbatan qo‘shimcha ta’sir
chorasi sifatida ko‘rib chiqilmoqda.
Singapur kiberjinoyatlarga qarshi kurashda yuqori samaradorlikka
erishgan 24
. «Firibgarlikni bartaraf etish to‘g‘risida»gi qonun (POHA) va maxsus
tashkil etilgan «Anti-Scam Centre» (ASC) orqali bank hisobvaraqlarini tez
bloklash va pul mablag‘larini qaytarish mexanizmlari yo‘lga qo‘yilgan. Bu tajriba
O‘zbekiston uchun juda muhim.
Rossiya Federatsiyasida 159.6-modda «Kompyuter ma’lumotlari sohasidagi
firibgarlik» alohida jinoyat turi sifatida belgilangan 25
. Bu tajriba O‘zbekistonga
ham o‘xshash qonunchilik islohoti o‘tkazish uchun munosib namuna bo‘la oladi.
MDH mamlakatlari bilan hamkorlik. O‘zbekiston MDH mamlakatlarining
Kiberjinoyatlar bo‘yicha Muvofiqlashtirish Markazi (MKCC) bilan hamkorlik olib
bormoqda. MDH mamlakatlari o‘rtasida jinoyatchilar va dalillar almashish,
qidiruvdagi shaxslarni extraditsiya qilish bo‘yicha shartnomalar mavjud. Biroq
kiberjinoyatchilar ko‘pincha MDH doirasidan tashqarida – Sharqiy Yevropa,
Janubi-Sharqiy Osiyo va boshqa hududlardan faoliyat yuritadi.
24
Singapore Police Force Annual Scam Report, 2024.
25
Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksi, 159.6-modda.

3.3. O‘zbekistonda kiberjinoyatlarga qarshi kurashni takomillashtirish
Yuqoridagi tahlillar asosida O‘zbekistonda onlayn firibgarlikka qarshi
kurash mexanizmlarini takomillashtirish yo‘llarini belgilash mumkin.
Qonunchilikni takomillashtirish yo‘nalishlari. Birinchi navbatda O‘zbekiston
Respublikasi Jinoyat kodeksiga «Kompyuter firibgarligi» yoki «Onlayn
firibgarlik» nomi bilan alohida modda kiritish tavsiya etiladi. Bu modda Budapesht
konvensiyasining 8-moddasi va MDH mamlakatlari, xususan Rossiya
Federatsiyasining 159.6-moddasi tajribasini inobatga olgan holda ishlab chiqilishi
kerak.
Yangi modda quyidagi holatlarni qamrab olishi maqsadga muvofiq: phishing
orqali mol-mulk egallash; zararli dasturlar yordamida bank operatsiyalarini amalga
oshirish; soxta onlayn savdo faoliyati; moliyaviy piramidalar tashkil etish; shaxs
nomiga onlayn kredit olish; deepfake va sun’iy intellekt yordamida sodir etiladigan
firibgarlik.
Elektronli dalillar bilan ishlash tartibini ham Jinoyat-protsessual kodeksida
aniqroq tartibga solish zarur. Elektron dalillarni to‘plash, saqlash, tekshirish va
sudda taqdim etish tartiblari hozirgi vaqtda yetarlicha belgilanmagan, bu esa
onlayn jinoyatlar bo‘yicha ishlarni ko‘rib chiqishda amaliy qiyinchiliklarga olib
kelmoqda.
Shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish qonunchiligini kuchaytirish ham zarur.
Kiberfiribgarlikning katta qismi shaxsiy ma’lumotlarni o‘g‘irlash va ularni
noqonuniy maqsadlarda ishlatishga asoslanganligi sababli, shaxsga doir
ma’lumotlarni himoya qilish sohasidagi qonunchilikni YeI GDPR standartlari
darajasiga yaqinlashtirish maqsadga muvofiq.
Texnologik va operativ choralar yo‘nalishi. O‘zbekistonda bank va to‘lov
tizimi operatorlari uchun umumiy firibgarlikni aniqlash tizimini (Fraud Detection
System) joriy etish muhim. Bunday tizim shubhali tranzaksiyalarni real vaqtda
aniqlash, bloklash va tegishli organlarga xabar berish imkonini beradi.
Bundan tashqari, Singapur tajribasiga o‘xshash «Kiberfiribgarlikka qarshi
markaz» (Anti-Scam Centre) ni tashkil etish va banklar bilan integratsiyalangan

bloklash tizimini yo‘lga qo‘yish onlayn firibgarlikka qarshi kurashda katta samara
berishi kutilmoqda. Bu markaz soatlar ichida shubhali operatsiyalarni to‘xtatib, pul
mablag‘larini jabrlanuvchilarga qaytarishda muhim rol o‘ynaydi.

TAKLIFLAR
Mazkur kurs ishi doirasida olib borilgan tadqiqotlar asosida O‘zbekiston
Respublikasida onlayn firibgarlikni jinoiy huquqiy jihatdan tartibga solishni
takomillashtirish bo‘yicha quyidagi batafsil takliflar ishlab chiqildi:
1. Jinoyat kodeksiga alohida modda kiritish
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga «168¹-modda. Kompyuter
(onlayn) firibgarligi» nomli alohida modda kiritish tavsiya etiladi. Ushbu modda
quyidagi tuzilmaga ega bo‘lishi maqsadga muvofiq:
Birinchi qism – asosiy tarkib: kompyuter tizimi, internet tarmog‘i yoki
boshqa axborot-kommunikatsiya vositalari orqali aldash yoki ishonchni suiiste’mol
qilish yo‘li bilan o‘zganing mol-mulkini yoki mulk huquqini noqonuniy egallash.
Sanksiyasi: 3 yildan 5 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish.
Ikkinchi qism – og‘irlashtiruvchi holatlar: oldindan til biriktirib guruh
tomonidan; bir necha marotaba; katta miqdorda (masalan, 50 BHM dan ortiq);
shaxs identifikatsiya ma’lumotlaridan foydalanib; davlat tashkiloti yoki bank nomi
bilan aldab. Sanksiyasi: 5 yildan 8 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish.
Uchinchi qism – o‘ta og‘irlashtiruvchi holatlar: uyushgan guruh tomonidan;
juda katta miqdorda (masalan, 200 BHM dan ortiq); ko‘p qurbonlarga nisbatan;
davlat idoralarini soxtalashtirish orqali; sun’iy intellekt yoki deepfake
texnologiyasidan foydalanib. Sanksiyasi: 8 yildan 12 yilgacha ozodlikdan mahrum
qilish.
Bunday moddaning kiritilishi amaldagi 168-modda bilan raqobatni bartaraf
etadi va huquq amaliyotchilariga onlayn firibgarlikni aniqroq kvalifikatsiya qilish
imkonini beradi.
2. Jinoyat-protsessual kodeksni takomillashtirish
Jinoyat-protsessual kodeksiga «elektron dalillar» tushunchasini kiritish va
ularni yig‘ish, saqlash, tekshirish hamda sudda taqdim etish tartibini belgilovchi

alohida bob yoki bo‘lim kiritish tavsiya etiladi. Bu borada quyidagi masalalar
tartibga solinishi kerak:
– raqamli qurilmalardan (kompyuter, smartfon, server) elektron
ma’lumotlarni olib qo‘yish tartibi;
– bulut (cloud) xizmatlarida saqlanadigan ma’lumotlarni olish mexanizmi;
– elektron dalillarning haqiqiyligi va butunligini tekshirish usullari;
– xorijiy serverlardan ma’lumotlarni so‘rab olish bo‘yicha xalqaro huquqiy
yordam tartib-qoidalari;
– raqamli sud ekspertizasini o‘tkazish bo‘yicha talablar va standartlar.
3. Maxsus tashkiliy-huquqiy tuzilma yaratish
O‘zbekistonda «Kiberfiribgarlikka qarshi milliy markaz» (National Anti-
Scam Centre) tashkil etish tavsiya etiladi. Ushbu markaz Singapur, Buyuk
Britaniya va Avstraliya tajribasiga asoslanib, quyidagi vakolatlarni amalga
oshirishi kerak:
– barcha banklarning real vaqtdagi tranzaksiya ma’lumotlarini kuzatish va
shubhali operatsiyalarni aniqlash;
– kiberjinoyat qurbonlarining murojaatlarini 24/7 rejimida qabul qilish va
darhol reaktsiya ko‘rsatish;
– bank hisobvaraqlarini operativ bloklash mexanizmi – bu o‘g‘irlangan
pullarni qaytarib olish imkonini beradi;
– onlayn firibgarlik haqida ma’lumot to‘plash, tahlil qilish va statistika
yuritish;
– xalqaro kiberjinoyatlar markazi (Interpol, Europol va b.) bilan
muvofiqlashtirilgan hamkorlik.
4. Shaxsga doir ma’lumotlarni himoya qilish qonunchiligini
kuchaytirish
«Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida»gi qonunni Yevropa Ittifoqining
GDPR standartlariga muvofiqlashtirish tavsiya etiladi. Bu borada:

– shaxsiy ma’lumotlarning noqonuniy to‘planishi va savdosi uchun jinoiy
javobgarlikni belgilash;
– ma’lumotlar bazalarini ruxsatsiz sotish va uzatish uchun og‘irlashtirilgan
jazo ko‘zda tutish;
– jabrlanuvchi fuqarolarga shaxsiy ma’lumotlari o‘g‘irlanishi haqida xabar
berish mexanizmini joriy etish zarur.
5. Bank va to‘lov tizimlarida texnik himoya choralarini kuchaytirish
Barcha bank va to‘lov tizimi operatorlari uchun majburiy ravishda quyidagi
choralarni joriy etish tavsiya etiladi:
– ko‘p omilli autentifikatsiya (multi-factor authentication) tizimini barcha
moliyaviy operatsiyalar uchun joriy etish;
– sun’iy intellekt asosidagi firibgarlikni aniqlash tizimlarini (AI-based fraud
detection) o‘rnatish va doimiy yangilab borish;
– firibgarlik bo‘yicha voqealarni majburiy ravishda regulyator va IIVga
xabar berish tartibini o‘rnatish;
– bank xizmatlaridan foydalanuvchilarni firibgarlik haqida muntazam
ogohlantirish va xabardor qilish majburiyatini belgilash;
– firibgarlik oqibatida yetkazilgan zarar uchun banklar va to‘lov
tizimlarining iqtisodiy javobgarligi mexanizmini yaratish.
6. Xalqaro hamkorlikni kuchaytirish
O‘zbekiston Respublikasining «Kiberjinoyatlar to‘g‘risida»gi Budapesht
konvensiyasiga qo‘shilishi ko‘rib chiqilishi tavsiya etiladi. Bu qadam mamlakat
kiberjinoyatlariga qarshi kurashda xalqaro sheriklar bilan huquqiy hamkorlik
imkoniyatlarini sezilarli darajada kengaytiradi.
Bundan tashqari, Interpol va Europol bilan kiberjinoyatlarni birgalikda
tergov qilish va jinoyatchilarni qidirishda hamkorlik shartnomalari tuzish
maqsadga muvofiq. Ayniqsa, O‘zbekistondan tashqarida joylashgan
kiberjinoyatchilarni qo‘lga olish uchun davlatlararo extraditsiya shartnomalari va
huquqiy yordam protokollarini takomillashtirish zarur.

7. Kadrlar tayyorlash va ixtisoslashuv
Onlayn firibgarlik bo‘yicha ishlarni ko‘rib chiquvchi ixtisoslashtirilgan
prokurorlar, tergovchilar, sudyalar va advokatlar tayyorlash muhim. Buning uchun:
– huquq ta’limi muassasalari dasturlariga «Kiberjinoyatlar huquqi» va
«Raqamli kriminalistika» (Digital Forensics) fanlarini kiritish;
– amaldagi huquq amaliyotchilari uchun kiberjinoyatlar bo‘yicha
ixtisoslashtirilgan malaka oshirish kurslarini joriy etish;
– raqamli kriminalistika laboratoriyalarini zamonaviy uskunalar bilan
jihozlash va ularni mamlakatning barcha viloyatlarida tashkil etish tavsiya etiladi.
8. Aholi savodxonligini oshirish bo‘yicha tizimli chora-tadbirlar
Raqamli va moliyaviy savodxonlikni oshirish onlayn firibgarlikni
profilaktika qilishning asosiy yo‘nalishi hisoblanadi. Bu borada:
– maktab va oliy ta’lim dasturlariga kiberhavfsizlik va internet savodxonligi
fanini kiritish;
– keng aholi uchun televizion va raqamli media orqali kiberfiribgarlik turlari
va ularda o‘zini tutish bo‘yicha maxsus dasturlar yaratish;
– bank va moliyaviy xizmatlar iste’molchilari uchun onlayn firibgarliklardan
himoyalanish bo‘yicha majburiy yo‘riqnomalar taqdim etish;
– zaif ijtimoiy guruhlar (keksalar, kam ta’minlangan fuqarolar) uchun
maxsus moslashtirilgan savodxonlik dasturlarini ishlab chiqish tavsiya etiladi.

XULOSA
Mazkur kurs ishi doirasida olib borilgan tadqiqotlar onlayn firibgarlikning
O‘zbekiston Respublikasida tobora dolzarb huquqiy-kriminologik muammoga
aylanib borayotganini yaqqol ko‘rsatib berdi. Raqamli texnologiyalarning
rivojlanishi, internet foydalanuvchilari sonining oshishi va moliyaviy
operatsiyalarning raqamli muhitga ko‘chishi bilan onlayn firibgarlik yangi-yangi
ko‘rinishlar kasb etib, an’anaviy huquqiy mexanizmlar bilan tartibga solib
bo‘lmaydigan darajaga yetib bormoqda.
Kurs ishi natijalari asosida quyidagi asosiy xulosalar shakllantirildi:
Birinchi xulosa: Onlayn firibgarlik an’anaviy firibgarlikdan bir qator muhim
belgilari bilan farqlanadi. Raqamli muhit orqali amalga oshirilishi, anonimlik
imkoniyati, geografik chegarasizlik, masshtablilik va texnologik murakkablik –
bularning barchasi onlayn firibgarlikni o‘ziga xos ijtimoiy xavfli hodisa sifatida
alohida jinoiy-huquqiy tartibga solishni talab etadi.
Ikkinchi xulosa: O‘zbekiston Respublikasida onlayn firibgarlikning ko‘lami
xavotirli darajada oshib bormoqda. 2024-yilda kiberjinoyatlarning umumiy
jinoyatchilikdagi ulushi 44,4 foizga yetib, 2021-2024-yillarda fuqarolarning 1
trillion 909 milliard so‘mdan ortiq mablag‘i talon-toroj qilingan. Bu statistika
qonunchilikni yanada takomillashtirish zaruriyatini tasdiqlaydi.
Uchinchi xulosa: Amaldagi qonunchilik bazasi onlayn firibgarlikka qarshi
kurash uchun yetarli emas. Jinoyat kodeksida onlayn firibgarlik mustaqil jinoyat
turi sifatida belgilanmagan, faqat firibgarlikning og‘irlashtiruvchi holatda sodir
etilgan ko‘rinishi sifatida tartibga solingan. Bu holat amaliyotda qualifikatsiya
qilishda bir qator muammolarga olib kelmoqda.
To‘rtinchi xulosa: Xalqaro tajriba, jumladan Budapesht konvensiyasi,
Singapur, Buyuk Britaniya va boshqa davlatlar amaliyoti, onlayn firibgarlikni
alohida mustaqil jinoyat turi sifatida belgilash va maxsus tashkiliy-huquqiy
mexanizmlar yaratish zaruratini ko‘rsatmoqda.

O‘zbekiston ushbu tajribalardan kerakli saboqlarni chiqarishi va o‘ziga xos
milliy sharoitlarga moslashtirib joriy etishi lozim.
Beshinchi xulosa: Onlayn firibgarlikka qarshi kurash kompleks yondashuvni
– huquqiy, texnik, tashkiliy va ma’rifiy choralarni birgalikda qo‘llashni – talab
etadi. Faqat jazoni kuchaytirish yoki faqat texnik vositalarni joriy etish yetarli
samara bermaydi.
Oltinchi xulosa: 2025-yilda qabul qilingan Prezident qarorlari onlayn
firibgarlikka qarshi kurashda ijobiy qadam bo‘lib, qonunchilikni takomillashtirish
yo‘lida muhim ahamiyat kasb etmoqda. Biroq hali yechimini kutayotgan
muammolar ko‘p. Eng muhimi – Jinoyat kodeksiga alohida modda kiritish,
elektron dalillar bilan ishlash tartibi, Budapesht konvensiyasiga qo‘shilish
masalalarini hal etish zaruridir.
Yakuniy xulosa sifatida shuni ta’kidlash lozimki, onlayn firibgarlik nafaqat
jinoyat-huquqiy balki keng ijtimoiy muammo hisoblanadi. Raqamli iqtisodiyot va
axborot jamiyatining rivojlanishi jarayonida fuqarolarning raqamli muhitga
bo‘lgan ishonchini saqlab qolish – bu nafaqat huquqiy vazifa, balki ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishning muhim sharti hisoblanadi. Shu sababli onlayn
firibgarlikka qarshi kurash butun jamiyatning, davlat organlari, fuqarolik jamiyati,
xususiy sektor va alohida fuqarolarning birgalikdagi sa’y-harakatlarini talab etadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Normativ-huquqiy hujjatlar
1. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. 1994-yil 22-sentabrda qabul
qilingan. So‘nggi tahrir bilan (2024-yil 20-sentabr, O‘RQ-963-son). // www.lex.uz
2. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi. So‘nggi tahrir
bilan. // www.lex.uz
3. O‘zbekiston Respublikasining «Axborotlashtirish to‘g‘risida»gi Qonuni. 2003-
yil 11-dekabr. // www.lex.uz
4. O‘zbekiston Respublikasining «Elektron tijorat to‘g‘risida»gi Qonuni. 2015-yil
14-may. // www.lex.uz
5. O‘zbekiston Respublikasining «Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida»gi
Qonuni. 2019-yil 2-iyul. // www.lex.uz
6. O‘zbekiston Respublikasining «Kiberxavfsizlik to‘g‘risida»gi Qonuni. 2022-
yil. // www.lex.uz
7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Axborot texnologiyalari yordamida
sodir etiladigan jinoyatlarga qarshi kurashish faoliyatini yanada kuchaytirishga
qaratilgan chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi Qarori. PQ-153-son, 30.04.2025. //
www.lex.uz
8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Raqamli O‘zbekiston-2030» dasturi
to‘g‘risidagi Farmoni. 2020-yil 5-oktabr. // www.lex.uz
9. O‘zbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati raisining «Kiberxavfsizlikni
ta’minlash bo‘yicha davlat siyosatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida»gi buyrug‘i. 91-son, 2023-yil 4-sentabr. // www.lex.uz
Ilmiy-o‘quv adabiyotlar
10. Saidov N.S., Raxmonov A.X. Jinoyat huquqi. Umumiy qism. Darslik. –
Toshkent: Akademiya, 2022. – 584 b.
11. Saidov N.S. Jinoyat huquqi. Maxsus qism. Darslik. – Toshkent: Toshkent
Davlat Yuridik Universiteti, 2023. – 612 b.

12. Toshmatov Sh.A. Axborot texnologiyalari sohasidagi jinoyatlar. O‘quv
qo‘llanma. – Toshkent: TDYU, 2021. – 180 b.
13. Muxtorov A. Kiberjinoyatlar va ularning oldini olish. – Toshkent: Sharq, 2020.
– 245 b.
14. Umarov B.A. Mulkka qarshi jinoyatlar: nazariya va amaliyot. – Toshkent:
TDYU nashriyoti, 2022. – 296 b.
15. Qalandarov F.R. Firibgarlik jinoyatining jinoiy huquqiy tahlili. Monografiya. –
Toshkent: Adolat, 2021. – 210 b.
16. Иванов А.Н. Уголовная ответственность за мошенничество в сфере
компьютерных технологий. – Москва: Юрист, 2021. – 312 с.
17. Крылов В.В. Расследование преступлений в сфере информации. –
Москва: Городец, 2019. – 264 с.
18. Goodman M. Future Crimes: Everything Is Connected, Everyone Is Vulnerable
and What We Can Do About It. – New York: Doubleday, 2015. – 464 p.
19. Wall D.S. Cybercrime: The Transformation of Crime in the Information Age. –
Cambridge: Polity Press, 2020. – 280 p.
Ilmiy maqolalar
20. Nazarov O.A. Onlayn firibgarlikning jinoyat-huquqiy muammolari. //
O‘zbekiston huquq jurnali. – 2023. – №4. – B. 45-52.
21. Ergashev I.B. Kiberjinoyatlar va ularga qarshi kurash mexanizmlari. // Huquq
va hayot. – 2024. – №2. – B. 18-26.
22. Karimov J.A. Raqamli muhitda firibgarlikning kriminologik xususiyatlari. //
Jinoyatchilik va profilaktika. – 2023. – №3. – B. 33-41.
23. Mirabdullayev M. O‘zbekistonda kiberjinoyatlar dinamikasi. // Ichki ishlar
vazirligi axborotnomasi. – 2024. – №1. – B. 8-15.
24. Mirzayev Sh.O. Shaxsiy ma’lumotlarni o‘g‘irlash va onlayn firibgarlik
o‘rtasidagi bog‘liqlik. // Xavfsizlik va huquq. – 2024. – №1. – B. 22-30.
25. Mahmudov B.T. Kiberjinoyatlar sohasidagi xalqaro hamkorlik masalalari. //
Xalqaro huquq va xalqaro munosabatlar. – 2023. – №2. – B. 61-68.

Internet manbalar
26. O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. //
https://www.lex.uz (murojaat sanasi: 2025-yil may)
27. Toshkent Davlat Yuridik Universiteti kutubxonasi. //
https://www.tsullibrary.uz
28. O‘zbekiston Milliy Universiteti kutubxonasi. // https://www.unlibrary.uz
29. O‘zbekiston Ichki ishlar vazirligi rasmiy sayti. // https://iiv.uz
30. Yuridik kadrlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish instituti.
Kiberjinoyatlar uchun javobgarlik choralari va ulardan himoyalanish usullari. //
https://minjusttraining.uz/news/kiberjinoyatlar-uchun-javobgarlik-choralari
31. Gazeta.uz. O‘zbekistonda 2021-2024-yillarda banklar va fuqarolar
kiberjinoyatlardan 1,9 trln so‘m zarar ko‘rdi. //
https://www.gazeta.uz/oz/2025/05/29/kiberjinoyat/ (murojaat sanasi: 2025-yil
may)
32. Spot.uz. 2024-yilda O‘zbekistonda kiberjinoyatchilar fuqarolardan ko‘p pul
yechib oldi. // https://www.spot.uz/oz/2025/05/29/cybercrime (murojaat sanasi:
2025-yil may)
33. Anhor.uz. Kiberjinoyat uchun jazo choralari kuchaytirilmoqda. //
https://anhor.uz/uzl/news/kiberjinoyat-uchun-jazo-choralari-kuchaytirilmoqda/
(murojaat sanasi: 2025-yil may)
34. Council of Europe. Budapest Convention on Cybercrime. //
https://www.coe.int/en/web/cybercrime
35. FBI. Internet Crime Report 2024. Internet Crime Complaint Center (IC3). //
https://www.ic3.gov

Купить