Optik teleskoplar va ularning xususiyatlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	1.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Optik teleskoplar va ularning xususiyatlari

Купить

Optik teleskoplar va ularning xususiyatlari
Reja:
1. Optik teleskoplar va ularning turlari
2. Optik teleskoplarning asosiy xarakteristikalari
3. Teleskoplarning kattalashtirish qobiliyati

Optik teleskoplar va ularning turlari
Fazo jismlarining fizik tabiatini o’rganishda optik teleskoplar ishlatiladi. Optik
teleskoplar ikki xil bo’ladi: linzali (refraktor) va ko’zguli (reflektor) teleskoplar.
Refraktor (linzali) teleskopining obyektivi yorug’lik nurini yig’uvchi linzalardan
va reflektor teleskopini obyektivi botiq ko’zgudan iborat. Teleskoplarning
mohiyati, ularni katta kattalashtirishga ega ekanligi emas, balki ko’p miqdorda
yorug’lik energiyasini yig’ishdan iborat.
Fazo jismlaridan Yerga qarab paralel yorug’lik nurlari keladi va bulardan
ozgina qismi ko’zga kelib tushadi, chunki ko’z qorachig’ini diametri 6-7mm
(Rasm.1a). teleskop obyektivi va ma’lum razmerga ega bo’lishidan qat’iy nazar
katta yorug’lik oqimini qabul qiladi va kuchsiz fazo jismlarini ko’radi, lekin bu
qurollanmagan ko’z buni ko’raolmaydi (Rasm-1.b).

Harqanday optik linzalar ma’lum kamchiliklardan xoli emas. Bu
kamchiliklarni kamaytirish uchun – reflaktor teleskopini obyektivini egriligi uncha
katta bo’lmagan ikkita yoki uchta linzadan iborat bo’lib, birinchi linza ikki
tomonlama qavariq, ikkinchi linza tekis botiq linzalar (Rasm-2.) obyektiv Ёруғлик оқими Кўз
Кўз
Расм-1. Қуролланмаган кўз (а) ва телескопларни (б) ёруғлик
оқимини қайд қилиши

tushayotgan yorug’lik nurlari (S), optik o’qqa paralel bo’lib, linzada sinadi va
obyektivni (F) fokusiga yig’iladi. Obyektivni fokusi optik o’qqa yotuvchi va
obyektiv markazidan obyektivni fokus masofa deb ataluvchi masofadan (OF)
joylashgan nuqta. Ma’lum burchak ostida obyektivning optik o’qiga paralel
tushayotgan AV nurlar sinadi va singan nurlar fokusda emas, balkifokus orqali
o’tib optik o’qqa perpendikulyar bo’lgan fokal tekisligida joylashgan (a,b)
nuqtalarda yig’iladi. Shuning uchun (a,b) tasvir sezilarli  burchak ostida
teleskopni fokal tekisligida to’ntarilgan holda yotadi.
Optik teleskoplarning asosiy xarakteristikalari
Teleskopning asosiy xarakteristikalaridan biri bu teleskop obyektivi-ning
fokus oralig’i (F) bo’lib, undan Quyosh, Oy, planetalar, tumanliklar tasvirining
chiziqli razmeri bog’liq bo’ladi.
l=2F tg ρ
2 (2.3)
bu yerda,  - AV nurlar orqali aniqlanadigan obyektning burchakli razmeri. Agar 
- obyektlar orasidagi burchak masofasi bo’lsa (masalan: yulduzlar orasidagi), unda
(2) formula teleskopning fokal tekisligida obyekt tasvirlari orasidagi chiziqli
masofani beradi. Lekin ko’rinadigan fazo obyektlarining ko’rinarli burchak
razmeri sezilarli emas. Masalan, Quyosh va Oy uchun 33’ dan ko’p emas. Расм – 2. телескопни фокал текислигида фазо объектини
тўнтарилган тасвири

Matematikadan ma’lumki tangens burchakni kichik qiymatida radianda
ifodalangan ( 
rad ) burchakni o’zaro teng bo’ladi. Ma’lumki
1 radian=3440’=206295’’ bo’lsa, unda tg ρ
2= 1
2ρрад = 1
2
ρ'
3440 = 1
2
ρ''
20626 { 5''¿

bunda  ‘ – minutda ifodalangan burchak o’lchamlari,  ‘‘ – sekundda ifodalangan
burchak o’lchamlari. Bundan:

l=2F1
2
ρ'
344 { 0'=F ρ''
20626 { 5''¿¿ (2.4)
l
- fokus oralig’i F ning chiziqli birliklarni ifodalagan. Bunday chiziqli razmerlar
teleskopning fokal tekisligida obyektlarni fotografiyasi qayd qilingan
plastinkalarda hosil qilinadi. Bundan (fotosnimka) fotonegativni masshtabi
aniqlanadi:

u=ρ'
l=344 { 0'
F ¿ yoki u= ρ''
l=20626 { 5''
F ¿ (2.5)
bu yerda F – mm da ifodalangan, snimkadagi 1 mm ga to’g’ri keladigan yoyni
minut yoki sekund sonini ko’rsatadi.
Teleskopni ikkinchi asosiy xarakteristikasi obyektiv diametridir. Chunki
obyektiv tufayli yig’iladigan yorug’lik oqimi obyektga diametrini kvadratiga
proporsional bo’ladi. teleskopni uchinchi xarakteristikasi – nisbiy tirqishi
(svetosila)

A= D
F=1:(F/D) (2.6)
F/D nisbat qancha kichik bo’lsa, unda teleskopning fokal tekisligida hosil
bo’ladigan obyektlarning tasviri shuncha yorug’ bo’ladi. Haqiqatan ham
obyektivning fokus masofasini kamaytirish bilan obyektlar tasvirining chiziqli
razmeri ham kamayadi. Teleskop diametrini o’zgarmas holatida qayd qilinayotgan
yorug’lik oqimi ham avvalgisiday saqlanadi. Shuning uchun obyekt tasviri juda
yorug’ bo’ladi.
Teleskoplarning kattalashtirish qobiliyati

Obyektivning fokus masofasini imkoniyat chegarasida kamaytirilsa, tasvir
o’lchami kichikroq va aniq ko’rinarli bo’ladi. obyekt masofalarini keng miqyosda
o’rganish uchun katta kattalashtiruvchi uzun fokusli teleskoplar bo’lsa yaxshiroq
bo’ladi. u vaqtda tasvirli aniq yorug’ligini saqlash uchun obyektiv diametrini
kattalashtirish kerak, buni ma’lum sharoitda amalga oshirish mumkin. Obyektiv
diametrini kattalashtirish masalasi murakkabroq masaladir. Shuning uchun ulkan
teleskop – refraktorlar uchun obyektiv diametri 70 sm dan oshmaydi, nisbiy tirqish
1:16 dan 1:10 gacha bo’ladi.
Teleskopni kattalashtirishi
W = F
f (2.7)
bunda F – obyektivni fokus masofasi, f – okulyarni fokus masofasi.
Har bir teleskop bir nechta okulyarlar bilan ta’minlangan bo’ladi. Yorqinligi
sust bo’lgan obyektlarni (kometalar, tumanliklar, yulduz to’dalari) yorug’
ko’rinishi uchun obyektni teleskopni eng kichik kattalashtirishi bilan kuzatish
kerak. Planetalar va Oyni teleskopni eng katta kattalashtirilishi orqali kuzatish
mumkin. Shuni ta’kidlash kerakki, eng yaqin atmosfera sharoitida teleskopdan
erkin juda katta kattalashtirish mumkin bo’lmaydi, fokus masofadagi kichik
okulyarlarni qo’llaganda ham, chunki linzaning optik kamchiliklari ta’sir qiladi.
Shuning uchun ham har qaysi teleskop ma’lum chegaragacha kattalashtirish
qobiliyatiga ega bo’ladi:

W m=2D (2.8)
D – mm da o’lchanib, o’lchov birligi yo’q deb hisoblanadi. Teleskop diametri
teleskopni voqyeani qayd qilish qobiliyatini ( θ ) aniqlash bilan birga teleskopni
juda kichik burchak masofasini ko’rsatadi. Fazoda obyektlarni bir-biriga juda
yaqin joylashganligini aniqlash mumkin.
Fizikadan ma’lumki θ obyektiv diametriga teskari proporsional va
elektromagnit to’lqinlar uzunligiga to’g’ri proporsionaldir. Qayd qilish qobiliyati

θ=25164 { 0''λ
D¿ (2.9)

bunda  va D – bir xil o’lchov birliklarida ifodalanadi.
Fazo yoritgichlarining rangi yulduz kattaliklarida ifodalanadi, yoritgich
yorug’ligi qancha kichik bo’lsa, shuncha marotiba uning yulduz kattaligi m katta
bo’ladi. Ideal sharoitda, qorong’u, bulutsiz, shamolsiz, qorong’u kechada
qurollanmagan inson ko’zi θ ’’’ li yulduzlarni ajratadi, teleskopda esa kuchsiz
yulduzlar ko’rinadi. Bu chegaraviy (eng kichik) yulduz yorqinligi teleskopni
(o’tkazuvchanlik qobiliyati) qobiliyatini xarakterlaydi va buni ko’pincha optik
quvvat deyiladi va (9) formula orqali aniqlanadi:
mT=2,1 +5lg D (2.10)
bunda D – obyektiv diametri (mm da).
Kuzatuvchiga teleskopni ko’rish maydonini bilish zarur, ya’ni teleskopda
fazo osmonini uchastkalarini burchak o’lchami ko’rinadigan bo’lishi zarur. Bu
o’lchamlar qo’llaniladigan kattalashtirish W ga bog’liq. Tajriba asosida teleskopni
minutda ifodalangan ko’rish maydonini diametri

N=200 { 0'
W ¿ (2.11)
formula orqali ifodalanishi qayd qilingan.
Kuchsiz fazo yoritgichlarini o’rganish uchun o’lchami katta linzali
obyektivlarni yasash zarur. Lekin bundan ulkan linzalarni yasash murakkabroq
bo’lib, hozirgi sharoitda dunyoda mavjud bo’lgan refraktorlardan faqatgina
bittasini obyektivini diametri D =102 sm ( F =1940 sm), ikkinchisiniki D =91 sm
( F =1730 sm). bu obyektlar amerikalik optiklar A. Klark (1897, 1886 yillar)
tomonidan yasalgan va amerikaning Yerksskoy va Likskoy observatoriyalarida
o’rnatilgan. Rossiyada ulkan teleskop – refraktor katta astronomik
observatoriyasida o’rnatilgan bo’lib, diametri D =65 sm ( F =1040 sm).
Refraktor teleskoplarida fotografiya usuli bilan fazo obyektlari rasmga
tushirildi. Bu usul astrografiya deyiladi. Astrograflar fazo obyektlarini osmondagi
vaziyatini va harakatini o’rganish uchun ularni rasmga tushiradi. Fazo jismlarini
fizik tabiatini tadqiq qilish uchun obyektivini egriligi uncha katta bo’lmagan botiq
parabolik ko’zgudan iborat bo’lgan teleskop refraktorlardi foydalanish zarur.

Bunda egriligi uncha katta bo’lmagan botiq parabolik ko’zgu qalin shishadan
yasalgan bo’lib, sirtiga katta bosim ostida poro щ ok shaklidagi alyuminiy yupqa
qatlami surtilgan bo’ladi. ko’zgudan qaytgan yorug’lik nurlari uning fokal
tekisligida yig’iladi va obyektivda to’ntarilgan tasviri hosil bo’ladi. Rossiyalik
olim D.D.Maksutov meniskli teleskop-reflektorni yasadi. Bunda ko’zguli obyektiv
sferik formaga ega bo’lib, uning optik kamchiliklari obyektivi egriligi kichik
bo’lgan yupqa linza (menisk) oldiga o’rnatilishi bilan tuzatiladi. Maksutov
teleskop-reflektorlari bir necha variantda mavjud (Rasm-3).
Zamonaviy ulkan teleskoplar diametrlari 1,5-4 m gacha bo’lgan fokus
masofasi 9-12 m gacha bo’lgan ko’zguli obyektivlar bilan ta’minlanadi. Dunyoda
eng katta ulkan teleskop-reflektorlar ( D =6 m va F =24 m) B.K.Ioannisian proyekti
asosida qurilgan bo’lib, ko’zgu og’irligi 420 kN va teleskopda ishlatilgan shishalar
og’irligi 700 kN. Teleskopni umumiy og’irligi 8500 kN. Bu teleskop 1974 yil Расм – 3. Телескоп – рефлектор схемаси.

rossiya FA qoshidagi astrofizika observatoriyasida dengiz sathidan 2070 m
balandlikda Stavropol viloyati Pastuxova tog’ida o’rnatilgan.
Ko’zguni diametri D =2,6 m, fokus masofasi F =10,0 m bo’lgan teleskop-
reflektor Rossiya FA Kr ы m astrofizika observatoriyasida o’rnatilgan. Xuddi
shunday teleskop-reflektor Byurakan astrofizika observatoriyasida
(ANRArmeniya). Uncha katta bo’lmagan teleskop-reflektorlarni astronomiyaga
qiziqqan maktab bolalari (№5 maktab bolalari) uchun Uglich shahrini Grinshin
o’qituvchilari yasagan.
Hozir katta teleskoplarda vizual kuzatishlar o’tkazilmayapti, yorug’lik
nurlanishlari, teleskopni fokal tekisligida o’rnatilgan fotoplastinkalar,
fotoelementlar, fotoqarshiliklar, elektron-optik preobrazovatellar, spektral
apparatlar, foton schetchiklari va boshqa energiyani qayd qiluvchi asboblar
yordamida qayd qilinadi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. A. V. Loktin, V. A. Marsakov Leksii po zvyozdnoy astronomii, Ural MGU.
2009, 280 bet
2. Nuritdinov S. A. Galaktik astronomiya kursi. Ma’ruzalar matni, O’z MU 2000
3. T. B. Borkova, V. A. Marsakov Izbrann’ye zadachi po zvezdnoy astronomii,
Rostov – na donu, 2008
4. Efremov Yu. N. Ochagi zvezdo obrazovaniya v galaktikax. M.: Nauka, 1989
5. J. Binney, M.Merrifield Galaktik astronom, Princeton University Press, 1998
6. J. Binney, Scott Tremeine Galaktik Dynamics: Second edition,Princeton
University Press, 2008
7. Galakticheskaya astronomiya (N. Ya.Sotnikova, kurs leksiy) http;//www.astro.
spbu. Ru/staff/nsot/ Teaching/galast/galast.html
8. www.astronet .ru/db/boobks/
9. M. N. Dagayev Astrofizika, 1988

Optik teleskoplar va ularning xususiyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish