Oqmachit qishlog‘i yer osti suvlarining ichishga yaroqlilik xususiyatlarini analitik baholash
![5
ADABIYOTLAR SHARHI
Mamlakatimizda aholini sifatli ichimlik suvi bilan ta minlashni yaxshilashʼ
borasida ulkan ishlar amalga oshirilmoqda. Ichimlik suvi bilan ta minlash tizimini
ʼ
rivojlantirish bo yicha juda muhim dasturlar izchillik bilan amalga oshirish shahar va
ʻ
qishloqlarda suv ta minoti muammolarini yaxshilash imkonini bermoqda [1].
ʼ
Hozirgi kunda suv resurslaridan oqilona foydalanish yurtimizning barqaror
taraqqiyotida hal qiluvchi masalalardan biriga aylandi. Shu jihatdan suv
resurslarining tanqisligi, ularning sifati yomonlashishi hamda mintaqada shakllangan
yangi iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy va ekologik jarayonlarda yanada dolzarb ahamiyat
kasb etmoqda. Shunga qaramay ayrim tuman,shahar va qishloqlarda ichimlik suv
muammosi saqlanib qolyapti. Yer osti va ochiq suv manbalaridan o’ylanmay
foydalanish, oqovalarni toza suvlarga oqizish, maishiy chiqindilarni suvga tashlash
oqibatida ayanchli holatlar yuz bermoqda. Bular atrof-muhitni muhofaza qilish
borasida jiddiy muammolarni yuzaga keltirmoqda. Bunday muammolarning oldini
olishda, albatta,yer osti va yer usti suvlarini doimiy ravishda analitik monitoring qilib
borishning ahamiyati g oyat kattadir [2-4].
ʻ
Yer osti ichimlik suvi sifatida foydalaniladigan suvlarning sanitar-kimyoviy
nazoratidan asosiy maqsad mavjud bo'lgan suv havzalaridan ularning ichishga
yaroqlilik xususiyatlarini o'rganish hamda aholining xo'jalik maqsadlarida,
o'simliklarni sug'orish tizimlarida foydalanish imkoniyatlarini o'rganishdan iborat.
Shuningdek ushbu suvlarning analitik monitoringi aniq maqsadga yo`naltirilgan
bo'lishi va qo'yilgan maqsadga erishishga yordam berishi ko`zda tutiladi[5].
Mahsulot sifatini baholashda mahsulotlarni yetishtirishda foydalaniladigan
sug orish ob’yektlarining yer osti yoki yer usti suvlaridan iborat ekanligiga alohida
ʼ
e'tibor qaratiladi. Bundan tashqari ichimlik suvlari tarkibidagi mineral qismlar va
ingrediyentlarni nazorat qilishga ham katta e’tibor qaratilmoqda[6].Toza suv nafaqat
inson organizmi balki butun tirik organizmlar hayvonlar va o simlik dunyosining
ʼ
mavjudligi kafolatidir. Suvning mavjudligi bizning hayot faoliyatimizni belgilab
beradi. Ichishga yaroqli bo Igan sifatli suvni yetarli miqdorda iste mol qiladigan
ʼ ʼ
odamlarda qon aylanish tizimi me yor darajasida faoliyat ko rsatadi. lehimlik suvlari
ʼ ʼ](https://docx.uz/documents/f8cc2e87-45fd-43c7-aa26-d9de152da0ce/page_5.png?v=1)
![6
tarkibidagi noorganik minerallarning foydali xususiyatlari to g'risida ko pʼ ʻ
gapirilsada, aslida u hamisha ham shunday emas. Ular qad-qomat yomanlashuviga,
bo g inlarning ortiqcha zo riqishiga, qon aylanish, nafas olish hamda ajratish
ʻ ʼ ʼ
tizimlari faoliyati yomonlashuvini keltirib chiqaradi va biz ichimlik suvi tarkibida
noorganik moddalar sababli tomirlarimiz kutilmagan darajada zararlanayotganligini
sezmaymiz. Insonlar tibbiyotda jigar serrozi, ya'ni fibroz-birlashtiruvchi
to'qimalarning ortiqcha bo lishi oqibatida tomirlarning qotishiga, ayniqsa, jigarning
ʼ
qotishiga suv tarkibida bo lgan og ir noorganik moddalar sababchi bo'lar ekan.
ʼ ʼ
Noorganik mineral moddalar umurtqa suyaklari orasidagi birlashtiruvchi to qimaga
ʼ
yig ilib og'riq hosil qiladi. Bundan tashqari o'tdagi va buyrakdagi toshlar hosil
ʻ
bo lishiga kalsiy korbanat va boshqa noorganik minerallarga to'yingan qattiq suv
ʼ
sabab bo lar ekan. Noorganik natriy xlorid odam tanasida sodir bo ladigan kimyoviy
ʼ ʼ
jarayonlar uchun zarar. Ammo organik natriy va uning xlorli birikmasida u limfaning
asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. Natriy faqat organik ko'rinishda, ya'ni meva va
sabzavotlar orgali inson organizniga tushsagina foydali bo'ladi, lekin suv bilan
emas[7-10].
Ishda eritmadagi kaliy ionlari miqdorini aniqlashda fosfomolibden kislota
asosidagi komleks tuzlardan kaliy selektiv elektrod ishlab chiqish bilan bog liq
ʼ
bo'lgan ilmiy tadqiqotlar natijasida tabiiy obyektlar tarkibidagi kaliy ionlari miqdorini
ionometrik aniqlash natijalarining ba'zilarini keltirib o'tamiz. Samarqand davlat
universiteti biokimyo institutidagi analitik kimyo kafedrasida ancha yillardan beri
viloyat tumanlari hududidagi yer osti va yer usti ichimlik suvlarining hamda qishloq
xo'jaligi mahsulotlari yetishtirishda foydalanilayotgan yer usti oqova suvlarining
kimyoviy, mineral tarkibini analitik nazorat qilib kelinmoqda.Yuqorida qayd etilgan
analiz obyektlari tarkibidagi kaliy ionlari bilan birgalikda mavjud bo lgan kalsiy,
ʼ
magniy, natriy, xlorid ionlari konsentratsiyalari ham ionometrik aniqlash natijalari
sifatida analitik baholandi va jadvalda keltirildi. Ma'ruzada jadvalda keltirilgan
Ionlarning kimyoviy aniqlash natijalari to'g'risida ham ma'lumotlar keltiriladi va
taqqoslash natıjalari bilan solishtiriladi[11].](https://docx.uz/documents/f8cc2e87-45fd-43c7-aa26-d9de152da0ce/page_6.png?v=1)
![7
Biz kundalik iste mol qiladigan yer osti va yer usti tabiiy suvlari tarkibidaʼ
sezilarli darajada kalsiy va magniy birikmalari bo lib tirik va mineral tabiatning
ʻ
o zaro tabiiy va ekologik ta'sirida muhim ro’l o'ynaydi. Kalsiy va magniyning inson
ʼ
organizmidan kamayib ketishi bugungi kunda tibbiyotdagi dolzarb muammo bo lib
ʻ
inson suyaklarining metabolik kasalligi-osteoporoz suyaklar mustahkamligining
susayishiga olib keladi[12].
Magniy energetik va elektrolit almashinuvida ishtirok etadi, to'qimalar
rivojlanishida regulyator sifatida qatnashadi, oqsil molekulalari sintezining barcha
bosqichlarida muhim hisoblanadi. Inson organizmida magniyning kamyobligi
ko'pincha keng tarqalgan hodisadir. Yurak qon tomiri kasalliklarining 40 foizi
magniy yetishmasligi tufayli kelib chiqadi. Magniy yuqori darajada kimyoviy
faollikka ega bo'lganligi uchun uni elementar holda iste'mol qilishga yo l
ʼ
qo yilmaydi. Bunda asosan uning eruvchan tuzlaridan magniy sulfat va magniy xlorid
ʼ
ko'proq qo'laniladi.
Ushbu maqolada ishqoriy yer metallaridan kalsiy ionlarini ionometrik aniqlash
uchun nanokompozit elektroaktiv plyonkalarning sintezi asosida yuqori sezgir ion
selektiv elektrodlarni ishlab chigish bo yicha ilmiy tadqiqot natijalari hamda ularning
ʻ
Samarqand viloyati tanlangan hududlaridagi yer osti ichimlik suvlari tarkibidagi
kalsiy ionlari konscntrasiyasini aniqlash bo'yicha rentgeno spektroskopik,kimyoviy
va elektrokimyoviy(ionometrik) analiz natijalari keltirilgan. Biz umumbashariy
muammo hisoblangan toza ichimlik suv taqchilligiga befarq bo'laolmaymiz. Chunki
hozirgi kunda dunyoda 1,1 millard inson toza ichimlik suvidan foydalanish
imkoniyatiga ega emas. 5 million kishi esa har yili iflos suv oqibatida kelib
chiqadigan kasalliklar tufayli hayotdan bevaqt ko z yumadi. Sanoat karxonalari
ʼ
oqova suvlarni analiz qilishda erigan va erimagan noorganik moddalarga, ifloslikning
60% miqdoriga to'g'ri keladigan organik moddalarga, muhitiga, suvning organoleptik
xususiyatiga, oksidlanishi va oksigenga biokimyoviy ehtiyojga, azot, fosfor, ftor va
ularning anionlari ammoniy, nitrit, nitrat, fosfat, ftoridlarga aylanishiga, xloridlarga,
sulfatlarga hamda ularning ruxsat etilgan konsentrasiyalarining me'yorida ekanligiga
e'tibor beriladi. Insonlar tomonidan foydalaniladigan tabiiy suvlarda sezilarli](https://docx.uz/documents/f8cc2e87-45fd-43c7-aa26-d9de152da0ce/page_7.png?v=1)
![8
miqdorda kalsiy birikmalari bo'lib, tirik va mineral tabiatning o'zaro ekologik ta'sirida
muhim ro l o'ynaydi.ʼ
Kalsiy va magniy ionlarining tabiiy suvlarini o'zaro tozalanish jarayoni, atrof-
muhitning kimyoviy muvozanatlashuvini barqarorlashtirish jarayoni kabilar barchaga
ma'lum va munozaralidir. Sanoatning ko'pgina tarmoqlarida ulkan hajmdagi suv
yumshatiladi va oqova suv bilan birgalikda aynan kalsiy va magniy ionlari tashlab
yuboriladi. Ko'p hollarda suvni yumshatishda kationitlardan (
CaCl 2 , MgCl 2 )
foydalaniladi. Bunda har 1000
m3 miqdordagi qayta ishlangan suv bilan 80 kg gacha
Ca 2+¿¿
va 20 kg dan ortiq Mg 2+¿¿ chiqarib yuboriladi. Kalsıy selektiv elektrod - fosfor
kislotasi diefirlarining kalsiy tuzlari asosidagi
Ca 2+¿¿ elektrodlari eng ko'p o rganilgan. ʻ
Ca 2+¿¿
selektiv elektrodi sirt faol moddalar, gumin kislota anionlari, salitsilat, ftalat,
fenol va karbamid ishtirokida ishlaydi.
Ca 2+¿¿ elektrodlarining qo llanilish sohalari ʻ
Ca 2+¿¿
faollik koefsiyentlari suvning qattiqligini CaSO
4 , MgSO
4 , assotsilanishini tadqiq
qilishdan iboratdir. Suyuq ion almashinuvchilar sifatida kalsiy va magniy
kationlarining yig indisiga nisbatan selektiv elektrodda-fosfor organik kislotalar
ʻ
ishlatiladi. Bu elektrodlar potentsialning
Ca 2+¿¿ va Mg 2+¿¿ ionlarining 10 −1 - 10 −4 M
diapazondagi umumiy konsentratsiyasiga Nernst bog liqligini aniqlashga qodir. Bu
ʼ
elektrod suvning qattiqligini aniqlash uchun ishlatiladi. Tarkibida oltingugurt bo lgan
ʼ
faol guruhlarga ega suyuqlik ion almashtirgichlari og ir metallar ionlariga nisbatan
ʻ
yuqori selektivlikka ega bo lib, ular kam eriydigan salfidlarni hosil qiladi [13-19].
ʼ
Ushbu maqolada suyuq membranali magniy selektiv elektrod uchun membrana
tanlash, uni tayyorlash, elektrod korpusi uchun material tanlash, elektrodning ichki
standart va fon elektrolitlari bilan ta'minlash hamda ishlab chiqilgan magniy selektiv
elektroddan foydalanib yer osti, yer usti suvlari, qishloq xo'jaligida foydalanayotgan
tuproq va yetishtirilayotgan ba'zi mabsulotlarning tarkibidagi magniy ionlari
konsentratsiyasini aniqlash bo'yicha ionometrik natijalar olinib, boshqa usullarda
olingan analiz ko'rsatkichlari bilan taqqoslash natijalari keltirilgan. Magniy
ionlarning aniqlash uchun ion selektiv elektrod membranasi tarkibi e'lon qilingan.
Kashfiyot ionometriyaga tegishli bo'lib, tarkibidan magniy bo'lgan turli eritmalar](https://docx.uz/documents/f8cc2e87-45fd-43c7-aa26-d9de152da0ce/page_8.png?v=1)
![9
analizda qo llaniladi. Ishning maqsadi bir va ikki zaryadli kationlar ishtirokidaʻ
magniy ionlarini selektiv aniqlashdan iborat [20].
Magniy fosfationlari ishtirokida atom-absorbsion usulida aniqlash jarayoniga
turli kimyoviy ta'sirlar halaqit beradi. Xuddi shunday ta'sir atom-emission
spektroskopiya usulida ham sodir bo ladi. Alangada qiyin ionlanadigan
ʻ
birikmalarning to'liq dissotsilanmasligi aniqlanadigan elementlarning atomlanishiga
halaqit beradi [21].
Ion selektiv elektrodlar ko'pchilik analitik talablarni bajarish hamma hollarda
ham mumkin bo'lavermaydi. lon seletiv elektrodlar qo'llab o'lchashlarda ko'pchilik
elektrokimyoviy usullarda uchragani kabi o'lchov natijalari elektrod eritma
chegarasidagi geterogen reaksiyalarga bog'liq bo lgan holatlarga duch kelinadi va
ʼ
qat'iy cheklovlarga ham uchraydi[22].
Amaliy jibatdan magniy ionlarini boshqa isbqoriy yer metallari ionlari ayniqsa,
birinchi navbatda kalsiy ionlari ishtirokida aniqlash favqulodda muhim vazifa bo'lib,
ion selektiv elektrodlar qo'lanilishining muhim sabablarini kengaytiradi. Shuning
uchun ion selektiv elektrodlar ,elektrodning selektivlik koeffitsiyenti va
aniqlanadigan kattaliklarni tavsiflaydi. Odatda ion selektiv elektrodlar-asboblar yoki
sensorlarning asosiy tarkibiy qismi membranadan hamda uning ososiy xususiyati esa
aniq ion uchun o'tkazuvchanlikdan iborat. Ikki eritma orasiga membrana o'rnatilgach
fazalar aro sakrash diffuziya potensialidan tashkil topgan potensiallar farqi yuzaga
keladi. Natijada aniqlanadigan ionning konsentratsiyasi galvanik elementning elektr
yurituvchi kuchini o lchash natijasida topilishi mumkin. Kalsiy va Magniy ionlariga
ʻ
selektiv bo'lgan elektrodlar suyuq ion almashinuvchilar sifatida fosfor organik
kislotalar, erituvchi sifatida esa detsil efiri qo'llaniladi. Ushbu elektrodlar kalsiy va
magniy ionlarini
10 − 1
-
10 − 4
M oralig'idagi umumiy konsentratsiyasi bilan potensiali
orasida Nernstga bog'liqlikni topish imkoniga ega. Bunday elektroddan suvning
qattiqliginí aniqlash uchun foydalanish juda qulay va elektrodlarning zamonaviy
konstruksiyasini plastifitsirlangan membranalar asosida bajariladi. Ularni tayyorlash
uchun elektrod aktiv modda ma'lum proporsiyalarda uchuvchan organik erituvchi,
polivinilxlorid va plastifikator bilan aralashtirib, olingan plyonkadan kerakli](https://docx.uz/documents/f8cc2e87-45fd-43c7-aa26-d9de152da0ce/page_9.png?v=1)
![10
diametrdagi disk qirqib olinadi hamda teflon korpusga yopishtiriladi. Magniy selektiv
elektrod bo'lmagan holda, kalsiy va magniy ionlariga bir xil selektivlik namoyon
qiladigan elektroddan va shu bilan birgalikda kalsiy selektiv elektroddan
foydalanishning ham amaliy ahamiyati katta. Bu amaliyotdan magniy ionlari
miqdorini ionometrik aniqlashning qulay usuli sifatida hozirgi paytgacha ham
qo'lanilib kelinmoqda[23].
Turli ingredientlar bilan atrof-muhit obyektlarining, shaharlar hududidagi
sanoat korxonalarining atmosfera havosi, yer usti va yer osti suvlarining, qishloq
xo'jaligida foydalaniladigan yerlarning hamda oziq-ovqat sanoati uchun zarur bo'lgan
har xil turdagi mahsulotlarning zararlanishi muammolarini hal qilishda analitik
usullarning, jumladan zamonaviy elektrokimyoviy analiz usullarining o'rni ham
beqiyosdir[24].
Atrof-muhit muhofazasi nafaqat regional va umumjahon miqyosdagi
muammodir. Ishlab chiqarish korxonalari va barcha tashkilotlarda ekologik
muammolarni hal qilishda ma'lum yo'nalishdagi tadbirlarni ishlab chiqishda xalqaro
standartlarga qisman kirgan va bunday turli yo'natishdagi sohalarda ilg'or amaliy
tajribani umumlashtirishga asoslangan ba zi tavsiyalarni hisobga olish lozim bo'ladi:ʼ
qayd etilgan tashkilotlarning atrof-muhit muhofazasi resurslarni tejash, ekologik
xavfsizlikka munosabati; ishlab chiqarish jarayonlarida manfaatdor tomonlarning
talablarini hisobga olish va ular bilan zaruriy aloqalar o'rnatish, atrof-muhitning turli
darajadagi ingrediyentlar bilan ifloslanishini bartaraf etish prinsiplariga sodiqlik, turli
darajadagi ishlab chiqarish bilan shug'ullanadigan korxonalarning mahsulotlari,
xizmatlariga va jarayonlari salbiy bo'lgan har qanday ekologik ta'sirni
minimallashtirish, respublikamiz xalqaro ekologik standartlar, qonunlar va
farmoishlarga rioya qilish bo'yicha har qanday majburiyatlarga amal qilish,
respublikamizdagi viloyatlarning mahalliy va mintaqaviy hokimiyat bilan o'zaro
ta'sir, hamda ekologiyaga ta'sir etuvchi sharoitlarini hisobga olish bo'yicha talab
qilingan majburiyatlarga e'tibor; ishlab chigarish korxonalarining va tashkilotlar
ishchilarining salomatligi uchun xavfsiz bo'lgan mehnat sharoitlarini ta 'minlash
bo'yicha majburiyatlar [25-26].](https://docx.uz/documents/f8cc2e87-45fd-43c7-aa26-d9de152da0ce/page_10.png?v=1)
![11
lon selektiv elektrodlardan foydalanib potensiometrik-ionometrik o'lchashlar
olib borish ancha oddiy bo'lib, ionometriyaning ommobopligiga asosiy sababdir.
Ammo haqiqatdan ham yaxshi natijalar olishga hamisha ham erishilaverilmaydi,
chunki o'lchov shartlari ma'lum talablarga javob berishi lozim va ular turli qarama-
qarshiliklarga ega bo'lib, bajarilishi ancha murakkab. Toza suv organizmlar uchun 5
% sho'rlik yuqori maksimal ijozat etilgan chegara hisoblanadi, kelgusida bu
miqdorning oshishida hayvonlar halok bo'ladi 5-8 % turli kritik chegara hisoblanib,
sho'rlik undan yuqori bo'lganda gidrobiontlarning biologik xossalari o'zgaradi va
fauna tipik dengiz hayvonlar xarakteriga ega bo'ladi. Sho rroq suv formalari uchunʻ
8-10 % optimal rivojlanish chegaradir , 10-16% sho'rlikda, dengiz evrigalin
organizmlari bilan birgalikda bu faunada maxsus sho'rroq turlar paydo bo'ladi.
Tabiatni muhofaza qilishning hozirgi asosiy vazifalari-tabiiy resurslardan
oqilona foydalanish, chiqindisiz ishlab chiqarishni joriy qilish, atrof-muhitni
ifloslanishdan saqlash, salbiy o'zgarishlarni bashorat qilish va ularni oldini olishdan
iboratdir. Tabiat muhofazasi haqidagi fan juda serqirra bo'lib bu faqatgina
geografiya, biologiya, fizika, kimyo, iqtisod va boshqa ko plab tabiiy va ijtimoiy
ʻ
fanlar tutashgan joydagina muvaffaqiyatli rivojlanadi. Hozirgi kunda insoniyat
oldida turgan eng katta muammolardan biri bu-tabiatni muhofaza qilishdir. Tabiiy
resurslarning tugaydigan va tugamaydigan turlari mavjud. Jamiyat hayotini yashash
vositasi bo'lgan turli tabiiy resurslarsiz tasavvur qilib bo'lmaydi. Tabiiy resurs
deganda insonning hayoti, xo'jalik faoliyati uchun zarur bo'lgan barcha tabiiy
jismlar, hodisalar, jarayonlar tushuniladi[27].
Ma'lumki bugungi kunda respublikamizda yetishtirilayotgan hosilning 60 %i
mineral va boshqa o'g'itlar hisobiga olinadi. Mineral va organik o'g'itlarning
birgalikda qo'llash birinchidan tuproqdagi chirindi moddasini ko'paytiradi,
ikkinchidan, tuproqdagi makro va mikroelementlar bilan boyitadi, uchinchidan,
sizot suvlarni ifloslanishini oldini oladi. Sizot suvlari yer osti va yer usti daryolarni
tabiiy suv havzalarini to'ldirishda ichimlik va maishiy xo'jalik maqsadlarida
foydalaniladigan suvlarning muhim zaxirasi hisoblanadi. Ulardan sifati bo'yicha
markaziy Osiyo davlatlari ichida shu jumladan O'zbekistonda ham birinchi o'rinda](https://docx.uz/documents/f8cc2e87-45fd-43c7-aa26-d9de152da0ce/page_11.png?v=1)
![12
turadi. Shuni alohida ta kidlab o'tish kerakki qishloq xo'jalik ekinlarini hosildorliginiʼ
oshirishda qo'llaniladigan mineral o'g'itlar sun'iy sug'orish va yog ingarchiliklar
ʻ
ta'sirida tuproqning chuqur qatlamlariga singib borib sizot suvlarini ifloslantirmoqda.
Bu o z navbatida atrof muhit ifloslanishiga, inson salomatligiga, ekologik holatning
ʻ
buzilishiga ta'sir etadi[28].
Kimyo sanoati ichimlikka yaroqli suvni eng ko'p sarflashi hammaga ma'lum,
shuning uchun sanoat korxonalarini suv manbalariga yaqin hududlarga joylashtiriladi.
Kapron tolasi ishlab chiqaradigan sanoat korxonasi aholi soni 120 ming kishi bo lgan
ʻ
shahar suvini yirik elektrokimyoviy kombinatlari esa 800ming aholiga yetadigan suv
sarflaydi. Dunyo bo'yicha atrof-muhitni, havoni iflos qilmaslik, ichimlik suvi
manbalariga turli oqavalarni oqizishga qarshi kurash avj olgan hozirgi paytda
"avesto"dagi ekologiyaga doir fikrlar ham katta nazariy va amaliy ahamiyatga ega.
Unda bitilgan shaharlarni, mahalla gulzorlarni obod etish, ariq va hovuzlar atrofini
pokiza tutish, u yerlarda mol boqmaslik, mozorlar atrofiga archa, sandal daraxtlar
o'tqazib u yerlarga mevali ko chatlar o'tkazmaslik kabi maslahatlarga ham shu
ʻ
kecha-kunduzda kishilar amal qilish koni foyda o'g'itlar ekanligini yoshlarimizga
uqtirmog imiz lozim[29].
ʻ
Hozirgi paytda ekologik muammolarni tashkil qiluvchi asosiy omillarni uchta
asosiy guruhga ajratish mumkin. Ular biologik, texnikaviy, ijtimoiy-iqtisodiy
omillardir. Tabiiy resurslardan intensiv foydalanish sharoitida insonlar o'z xo'jalik
faoliyatini va yashash sharoitlarini yaxshilab borishi bilan birgalikda tabiatga juda
katta zarar ham keltirmoqda. Yer yuzidagi chuchuk suv manbalari esa miqdoriy
jihatdan qanchalik darajada ekanligi bilan emas, ichishga yaroqliligi bilan
o lchanadigan bo ldi. Chunki ishlab chiqarish korxonalari ham toza suv manbalari
ʻ ʻ
atrofida qurilib undan foydalanishga asoslanadi, bu jihati bilan turli oqavalarni oqizib
suvning ham ekologik holatini buzilishiga sabab bo'lmoqda[30-31].
Ichimlik va oqova suvlarning turli anorganik hamda organik moddalarning
ruxsat etilgan me'yori darajasida bo'lishini nazorat qilish hozirgi zamon analitik
kimyosining ham dolzarb muammolaridan biridir. Vodorod sulfidi gidrosulfidlari va
sulfidlari suv havzalarida ichimlik suvlari tarkibida bo'lmasligi zarur. Aks holda](https://docx.uz/documents/f8cc2e87-45fd-43c7-aa26-d9de152da0ce/page_12.png?v=1)
![13
umuman sanitariya zaharlilik darajasi bo'yicha turli bo'g'imlarning qaqshashi, o pkaʻ
va nafas yo'llarning yallig'lanishi hamda oshqozon ichak faoliyatining buzilishiga
olib keladi. Sulfidlar mavjud bo'lgan suv namunalari tezda tahlil qilinishi zarur .
Chunki 1 mg vodorod sulfidiga 0.92 g havo kislorodi sarfi tufayli tiosulfatlarga va
hatto 1.89 mg kislorod ta sirida sulfatlargacha oksidlanib aniqlash murakkablashadi.
ʼ
sulfid (gidrosolfid)larni namuna manbai oldida sifatiy aniqlash qo'rg'oshin
ishtirokida qora , rangli, qurg'oshin sulfid hosil qilish analitik reaksiyasi yordamida
amalga oshiriladi[32].
Sulfitlarni kimyoviy usulda aniqlash esa titrlangan yod eritmasida eritishga
mo'ljallangan kadmiy sulfidi cho kmasi holida ajratishga asoslangan. Bunda
ʼ
ortiqcha yod natriy tiosulfatning standart eritmasi bilan titrlanadi. Bu usulda suvning
muhiti pH suv tarkibidagi sulfidi, gidrosulfid va sulfidlarning umumiy miqdorini
aniqlashga imkon beradi[33-34].
Tog'li hududlarda karst suvlari ko pincha quvurlar orqali aholi yashayotgan
ʻ
joylarga keltirilmoqda. Bu esa daryolar suv sarfini kamayishi, kichiklarini yoz kunlari
butunlay qurib qolishiga sabab bo'lmoqda. Bundan tashqari, buloqlar suvning
kamayishi tufayli bunday joylarning landshafti o zgarmoqda, o simliklar qurib qolib
ʻ ʻ
eroziya jarayonlari ko'paymoqda, bu esa karst suv buloqlari suvining to‘yinishiga
salbiy ta sir ko rsatmoqda. Shuning uchun karst buloqlari suvidan foydalanishda
ʼ ʻ
bunga e'tibor berish kerak. Bunday salbiy hollarning sodir bo'lmasligi uchun tog va
ʻ
tog' oldi chegarasidagi chuchuk yer osti yoriqlaridan chiqayotgan buloqlardan
ko'proq foydalanish maqsadga muvofiqdir.
Karst suvlar uchun shu narsa xarakterliki, ular boshqa tog' jinslarida hosil
bo'lsa yer osti suvlari singari tabiiy yo l bilan tozalanmaydi. Tashlangan iflos
ʻ
chiqindilar karst suvlariga tez qo shilib buloqlar tarzida chiqadi. Shuning uchun karst
ʻ
suvlari to yinayotgan hududlarda maxsus sanitariya kuzatishlarini joylashtirish lozim.
ʻ
Ushbu hududlardan mol boqishni chegaralash yoki cheklash, iflos chiqindilarni karts
bo'shliqlariga tashlamaslik tavsiya etiladi. Bundan tashqari buloqlar atrofida
sanitariya holatini yaxshilash zarur. Buning uchun karst buloqlari atrofidagi aholi,](https://docx.uz/documents/f8cc2e87-45fd-43c7-aa26-d9de152da0ce/page_13.png?v=1)
![14
sayyohlar va dam oluvchilar o rtasida buloqlar suvini muhofaza qilishga oidʻ
tashkilotlarni kengaytirish kerak[35].
O'rta Osiyoning markaziy qismida joylashgan unumdor tuproqqa, qulay tabiiy
geografik sharoitga ega bo lganlidan Zarafshon daryosida qadimdan kishilar
ʻ
dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik bilan shug'ullanishgan. Zarafshon
daryosining yuqori qismida suvning minerallashish darajasi 250-300mg/l bo lib,
ʻ
quyi tomon ko payib boradi; Samarqand shahri 500-600 mg/l, Xatirchi yaqinida
ʻ
700-800 mg/l, Navoiy shahri atrofida 1000-1200 mg/l tashkil etadi. Daryoning quyi
qismida suv sho'rligi 3100 mg/l gacha ko'tariladi. Umuman daryoning
boshlanishidan quyi deltasiga qadar suv sho'rligi 7-10 barobar oshadi. Zarafshon
daryosining fenol va neft mahsulotlari bilan ifloslanishi ham kattadir. Ular ayniqsa
Samarqand, Buxoro, Navoiy shaharlari yaqinida ko'p. Buning sababi shu
shaharlardan chiqariladigan xo'jalik maishiy va sanoat korxonalar oqovalari
hisoblanadi. Zarafshon ammoniy azoti va nitrat azoti bilan ifloslanishi uncha katta
emas. Ularning o'rtacha ko'p yillik miqdori belgilangan me'yordan ko'p oshmaydi.
Hozir shaharlarda turli xil sovunlar, parashoklar va kir tozalagich pastalarning ko'p
ishlatilishi azot birikmalari miqdorini ma'lum darajada ko'tardi. Samarqand yaqinida
siyob arig'ining quyulishidan keyin zarafshon suvida 1995-yilgi ma lumot bo'yicha
ʼ
ammoniy azotning o rtacha miqdori 10 barobar oshganligi qayd etilgan umuman
ʻ
daryoda ammoniy nitrat azotlari PEMdan biroz ko proq[36].
ʻ
Fan-texnika rivojlanish bilan bog'liq bo'lgan kimyoviy ishlab chiqarishning
o'sishi atrof-muhit umuman respublikamizning ekologik muhitga salbiy ta'sir
ko rsatmoqda. Jumladan yer osti va yer ustida ichimlik suvlari zararlandi. Yer
ʻ
atmosferasi ifloslandi. Yerning yer osti boyliklari kamayib bormoqda. Hayvonot
olamidagi ba'zi biologik turlar ayovsiz qirilib bormoqda. Shundan ayrim cho llar
ʻ
yo'qolib bormoqda. Respublikamizning hududida mavjud bo'lgan daryolar, ko llar,
ʻ
dengizning ifloslanishi ham katta xavf tug'dirmoqda. Turli xo'jaliklar va sanoat
korxonalari chiqindilari suv havzalariga oqizishni nazorat qilmasligi natijasida ham
inson kutmagan, rejalashtirilmagan turli falokatlar ro'y bermoqda. Ayniqsa aholi
zich yashaydigan tumanlar, shaharlar orqali oqib o tayotgan ariq va daryo suvlari
ʻ](https://docx.uz/documents/f8cc2e87-45fd-43c7-aa26-d9de152da0ce/page_14.png?v=1)
![15
oqova suvlarga aylanib ular yiliga millionlab zararli chiqindilar qo'shilmoqda,
Ifloslanish jarayonining yana shunday tez taraqqiy etishning sabablari to'g'risida
hozirgi paytda bugungi dunyodagi olimlar ko p bahs yuritmoqda. Atrof-muhitniʻ
himoya qilish muammosi aholining yoki ishlab chiqarishning o sishi natijasida emas,
ʻ
balki, qishloq xo'jaligiga va sanoat ishlab chiqarishda o zgarishlar oqibatda ro'y
ʻ
bermoqda. Bu o'zgarishlar ishlab chiqarishdagi turli texnologik jarayon va usullarni
turli davlatlardan keltirilgan eski yoki yangi usullarga almashtirishlari bilan
bog'liqdir. Hozirgi vaqtda xo jalikdagi oqova suvlar asosan biologik usulda
ʻ
tozalanadi. Shuning uchun katta zarrachalik qattiq jismlarni yo'qotishdan iborat
bo'lgan birinchi qayta ishlashda va bakteriyalarni yo'qotish maqsadida xlor yoki azon
bilan tozalanadi. Asosiy sanoat korxonalarida oqova suvlarni aktivlangan ko'mir
sorbsiya selektiv ratsiya fosfatlarini cho`ktirish, azot birikmalarni yo'qotish orqali
qayta sanoat uchun ishlatiladi. Oqova suvlardan bundan tashqari boshqa
qo shimchalar ya'ni zararli metodlar Pb, Cu, Zn, Hg, Cr, Ni, As ham bo'ladi . Shuning
ʻ
uchun ularni qayta ishlash qo'shimcha jarayonlar ya ni cho ktirish, ion almashish va
ʼ ʻ
ekstraksiya usullaridan foydalaniladi. Sanoatdagi oqova suvlar tarkibida bo'ladigan
tuzlarni yo'qotish uchun ion almashinish va elektrod analiz usullardan
foydalaniladi[37].
Quyosh ta'sirida turli tarkibli suvlar hovuzlarda saqlanishi natijasida sifatini
yaxshilanib uning tarkibidagi ishqorlar va organik kislotalar miqdor kamayadi,
oqibatda yozgi mavsumda suv tarkibidagi yod 10-12 marta, brom esa 4-5 marta
miqdori oshgani kuzatiladi. Bunday jarayonning tezlashishi suv havzasining yuza
maydonida va haroratga bog'liq bo'ladi. Suv tarkibidagi yod konsentratsiyasi
bog'lanish hisobiga oshishi davomida ma'lum miqdorda asosiy komponentlar ham
kamayadi. Shu sababli yod va brom tarkibli suvlarni hovuzlar to yintirishda uzoq
ʻ
muddat ya ni 10-15 sutkadan oshmasligi kerak. Harorat 2-35°C bo'lsa komponentlar
ʼ
bilan birgalikda yod va brom bog'lanadi. Bahor faslida hovuzlarda bir oy davomida
yodning bug lanib 20-25%ni tashkil etadi.Bu suv tarkibdagi asosiy komponentlarning
ʻ
o'zgarishi havodagi kislorod bilan oksidlanish hisobiga amalga oshadi[38].](https://docx.uz/documents/f8cc2e87-45fd-43c7-aa26-d9de152da0ce/page_15.png?v=1)
![16
Ma'lumki tabiiy materiallar, shuningdek ichimlik suvlar ham insoniyatning
extiyojini borgan sari kam darajada qanoatlantiryapti yoki insoniyatning ortib
borayotgan talablarini borgan sari kam darajada ta'minlamoqda. Analitik namuna
sifatida Samarqand viloyati Qo shrabot tumani Qo'shrabot jamoa xo'jaligiga qarashliʻ
hududida joylashgan shartli nomi Qo tirbuloq bo lgan buloq suvi tanlandi. Buloq
ʻ ʻ
Qo shrabot jamoat xo'jaligidan Oqtepa jamoat xo'jaligiga oshib o'tuvchi tog' dovon
ʻ
yo'lida joylashgan. Dovon to`liq qurilgandan keyin 10-12 yil muqaddam 570 km.dan
yo'l pastida yangi buloq ko'z ochdi. Buloq suvi qish bahor fasllarda ko payib, yoz
ʻ
oylarida kamayib ketadi. Buloq suvining harorati pasaymaydi. Yer aholi yashaydigan
hududda 25-30 km uzoqlikda joylashgan buloq suvi haqida keyingi yillarda
yo'lovchilarga Qo shrabot va Oqtepa qishloqlari aholisi ushbu suvning madaniylik
ʻ
xususiyatlari mavjudligi to'g'risida va inson salomatligiga foydasi haqida
aytishmoqda. Analitik jihatdan o'rganilayotgan qo’tirbuloq suvi birinchi marta
kimyoviy va elektrokimyoviy analiz usullari yordamida analiz qilindi. Qo'tirbuloq
suvi tarkibidagi insonning miqdori me'yori darajasidan ko'p yoki kamligi va har bir
aniqlanayotgan miqdorini inson salomatligi ta'siri va shifobaxsh xususiyatlari nazariy
o'rganildi[39].
Tarkibidagi zararli moddalarning yo'qotish maqsadida oqova suvlar qayta
ishlab tozalanadi. Oqova suvlarni turli qo'shimchalardan tozalash esa murakkab
jarayondir. Real oqova suvlar, bular toza stabil eritmalar bo'lmasdan organik va
noorganik tavsifdagi suvli aralashmalardan iborat aralashma hisoblanadi. Oqova
suvlarni tozalash usullari kimyoviy, mexanik, fizik-kimyoviy va biologik kabilarga
ajratiladi, Barcha oqova suvlarni tozalash usullari rekuperatsion va termik-desturiktiv
usullarga bo'linadi. Rekuperatsiya usulida turli moddalarni qayta ishlab bosqichli
ajratishga asoslangan. Destruktiv usullarda esa zararli moddalar parchalanadi va
parchalanishi mahsulotlari odatda eritmadan gazlar yoki cho kmalar holida
ʼ
yo'qotiladi[40].
Neft va gaz sanoatining atrof muhit tabiiy holatiga salbiy ta'siri oqibatlarining
asosiy sabablaridan biri yer, suv, mineral xomashyolardan foydalanish prinsiplarini
buzilishidir. Aynan shu prinsip neft va gaz sanoatining kam samarali-ekstensiv](https://docx.uz/documents/f8cc2e87-45fd-43c7-aa26-d9de152da0ce/page_16.png?v=1)
![17
yo ldan borishi uchun qulay sharoitlar yaratdi, resurslarni tejaydigan texnika vaʻ
texnologiyaning keng joriy qilinishiga to'sqinlik qildi, shuningdek, atrof muhitga
zarar yetkazgan holda rejani bajarish kabi g'ayri ekologik yondoshuvni keltirib
chiqardi. Neft va gaz sanoatining istiqbolini rivojlantirish bo’yicha hamda
mo'ljallangan tadbirlar o'z navbatida, parallel ravishda hududdagi ekologik
muammolarni hal etishni, ya'ni mavjud bo'lgan imkoniyatlardan foydalanib, gaz,
suyuq va qattiq chiqindilarni qayta ishlash, utilizatsiya qilish, alternativ energiya
tejamkorligiga erishishni talab etmoqda [41].
Atrof tabiiy muhitni ifloslanishi-ekologik holatga salbiy ta sir qiladigan
ʼ
moddalarning atrof muhitda mavjudligi. Atrof tabiiy muhitni ifloslanishi tabiiy
resurslarning kamayib ketishidan tashqari, ekologik tizimlarning buzilishiga va
energiya almashinuvining tabiiy holatda kechishiga jiddiy ta sir qiladi. Atrof tabiiy
ʼ
muhitni ifloslanishi tabiiy moddalar tuproq, suv, yer osti boyliklari, atmosfera havosi
tarkibining fizik va kimyoviy o zgarishiga olib keladi. Agar bunday o zgarish inson
ʻ ʻ
hayotining faoliyati bilan bog liq bo lsa-antropogen ifloslanish, uning ishtirokisiz
ʻ ʻ
bog liq bo lsa tabiiy ifloslanish deyiladi. Atrof tabiiy muhitning antropogen
ʻ ʻ
ifloslanishi umumiy ifloslanishning 90-97 % ni tashkil etadi. Ifloslanishni nazorat
qilish uchun mo'ljallangan oddiy choralar o'z-o'zidan yer osti suvlarining ifloslanishi,
tuproqning ifloslanishi, loyni tashlab yuborish va kimyoviy zaharlanish kabi
ikkilamchi o'zaro faoliyat muhit ta'sirini keltirib chiqarishi mumkin. Kimyoviy va
suvni kamroq iste'mol qilishga asoslangan hozirda mavjud bo'lgan konchilik
texnologiyasi an'anaviy jarayonlarga qaraganda atrof-muhitga kamroq ta'sir qiladi.
Biroq, uning keng qo'llanilishiga ko'p to'siqlar qolmoqda. Yer usti suvlaridagi
tozalanmagan konchilik chiqindilari ularning fizik, kimyoviy va biologik
xususiyatlarining tez yomonlashishiga olib kelishi mumkin. Quvurlar oxiridagi oddiy
oqova suvlarni tozalash jarayonlari to'xtatilgan qattiq moddalarning 50% dan ortig'ini
va oqova suvning biokimyoviy kislorodga bo'lgan ehtiyojini (BOD) olib tashlashi
mumkin[42].
Suv-tabiatning qimmatbaho resursi bo‘lib, biosferani mavjudligini
ta`minlovchi moddalar almashinish jarayonlarida o‘ta muhim rol o‘ynaydi. Suvning](https://docx.uz/documents/f8cc2e87-45fd-43c7-aa26-d9de152da0ce/page_17.png?v=1)
![20
cheklangan mintaqalarda maqbul variantga aylantirdi. Bundan tashqari, hukumatlar
va xalqaro tashkilotlar suv havzalarini boshqarish va suvni narxlash mexanizmlari
kabi barqaror suvni boshqarish amaliyotini targ‘ib qiluvchi siyosat va qoidalarni
amalga oshirish orqali chuchuk suv stressini hal qilishda muhim rol o‘ynaydi.
Umuman olganda, ushbu yechimlar chuchuk suv stressini yumshatish va
mavjudligini ta'minlashga hissa qo‘shishi mumkin hozirgi va kelajak avlodlar uchun
toza suvdan foydalanish imkoniyatidir.
Atrof-muhit obyektlari tarkibidagi turli ingrediyentlarni aniqlash, doimiy
nazorat qilish atmosfera va yer, suv obyektlarining musaffoligini ta’minlashning
asosiy omilidir. Yer usti suvlarining shahar aholisi va sanoat obyektlari, ishlab
chiqarish obyektlari hamda turli firma va fermer xo’jaliklari tomonidan
zaharlanayotgan har bir zaharli ingrediyentlarning analitik jihatdan baholanishi
ularning ayni komponent uchun ruxsat etilgan me’yordan oshib ketmasligini
ta’minlashning, ishlab chiqarish korxonalari oqova suvlarini qayta tozalash va qayta
ishlashning muhim omili hisoblanadi [43]. Kafedrada olib borilayotgan ilmiy
yo’nalishining dolzabrligi shundan iboratki, oqova suvlar tarkibidagi ba’zi
birikmalar, jumladan, nitratlar, nitritlar va ammoniy birikmalari oqova suvlarning
sifat ko’rsatkichlariga ta’sir etuvchi va ruxsat etilgan meyordan ortib ketishi sug’orish
maqsadlarida ishlatilayotgan ariq, soy va daryo suvlarining yetishtirilayotgan
sabzavot va poliz ekinlarining hamda barcha tirik organizmlarning zaharlanishi va
oqibatda inson salomatligiga ta’sirini bilgan holda modda va ionlarni sezgirligi,
aniqligi yuqori bo’lgan analiz usullari yordamida aniqlashdan iborat [44]. Shaharlar
va sanoat markazlari atrof-muhitidagi suv, tuproq va o’simliklarning og’ir metallar
bilan ifloslanishi muammosini o’rganish yanada dolzarb muammo bo’lib qolmoqda
[45].Og’ir metallarning miqdori mualliflar tomonidan atom-absorbsion
spektroskopiya va neytron aktivatsion usullar yordamida nazorat qilingan. Tuproq va
o’simliklar tarkibidagi qo’rg’oshin, rux, kalsiy, yuza qatlamlarida ko’proq
tarqalganligiga e’tiborni qaratishgan. O’simliklar tarkibidagi metallar miqdori shamol
yo’nalishi bo’ylab korxonadan 0,5-1,0 km gacha masofadagi hududlarda ko’proq
uchrashi aniqlandi. Sanoat korxonalari oqova suvlarini analiz qilishda erigan va](https://docx.uz/documents/f8cc2e87-45fd-43c7-aa26-d9de152da0ce/page_20.png?v=1)
![21
erimagan anorganik moddalar, ifloslikning 60% miqdoriga to’g’ri keladigan organik
moddalarga, muhitiga, suvning organaleptik xususiyatiga oksidlanishi va oksigenga,
biokimyoviy ehtiyojga azot, fosfor, ftor va ularning ammoniy, nitrit, nitrat, fosfat,
ftoridlarga aylanishiga, xloridlarga, sulfatlarga hamda ularning ruxsat etilgan
me’yorida ekanligiga e’tibor beriladi [46]. Insonlar tomonidan foydalaniladigan
tabiiy suvlarda sezilarli miqdorda kalsiy va magniy birikmalari bo’lib, tirik va
mineral tabiatning o’zaro ekologik ta’sirida muhim rol o’ynaydi. Tabiiy obyektlar
hisoblangan sanoat va sug’orish maqsadlarida foydalanilayotgan hamda ularning
oqovalari bilan to’yingan daryo, ariq suvlari, shaharlar hududidan oqib o’tuvchi suv
tizimlari tarkibidagi ularning sifat ko’rsatkichlarini baholashga imkon beradigan
moddalar, kationlar va anionlar miqdori analizning kimyoviy, elektrokimyoviy va
spektroskopik usullar yordamida monitoring qilib boriladi. Tekshirilayotgan suvlar
tarkibidagi ingrediyentlar elektrokimyoviy analizning ionometrik, konduktometrik,
energiya dispersiv rentgent spektroskopiyasi (EDS) va boshqa sezgirligi yuqori
bo’lgan kimyoviy usullardan foydalanib amalga oshirilib kelinmoqda [47]. Analitik
namunalar sifatida Samarqand viloyati va shahri hududidan oqib o’tuvchi Zarafshon
daryosi, Siyob kanalining boshlanish va oxirgi nuqtalari, chig’anoq arig’i, zarafshon
daryosidan ikkiga, ya’ni Qoradaryo va Oqdaryolarning Navoiy viloyati Xatirchi
tumaniga kelib tutashish joyi yoki oxirgi joylaridan olingan analitik namunalar har
faslda bir martadan tegishli tartibda analiz qilinib, yillik monitoring o’tkazilib
turiladi.
Sanitariya nuqtai nazaridan suvning ichimlik sifatida yaroqligini 1sm 3 suvdagi
mikroorganizmlarning umumiy miqdori, shu jumladan ichak tayoqchasining miqdori
orqali belgilanadi. 1
sm 3 suvni oziqaviy muhitda ekish va 24 soat davomida
o‘stirilgandan so‘ng bakteriyalarning soni 100 dan oshmasligi kerak. Bunda 1litr
suvdagi ichak tayoqchasi bakteriyasining soni (koli-indeks) 3dan oshmasligi kerak.
Ichak tayoqchasi bakteriyasining miqdorini ifodalash uchun koli-indesk
ko‘rsatkichidan alohida koli-litr ko‘rsatkichidan ham foydalaniladi. Koli-titr -1ta
ichak tayoqchasiga to‘g‘ri keladigan suvning miqdori. Bu ko‘rsatkichga ko‘ra
ichimlik suvida koli-titrning kattaligi 300
sm 3 dan kam bo‘lmasligi lozim. Xonalarni](https://docx.uz/documents/f8cc2e87-45fd-43c7-aa26-d9de152da0ce/page_21.png?v=1)
![24
organizmlarning asosiy talabidir. Antropogen omillarning turli ta'siri, xususan,
texnologiya va sanoatning jadal rivoji tufayli iste'molga yaroqli suv atigi umumiy
suvning 1% dan kam qismini tashkil etadi. Tabiiy suvlarning asosiy ifloslanish
manbalari: sanoat-korxonalari, qishloq xo jaligida ishlatiladigan turli hil kimyoviyʻ
moddalardir. Iqtisodiyotning asosini sanoat-korxonalar va kimyoviy zavodlar tashkil
qiladi, ularning doimiy ishlashini ta'minlash, atrof-muhitga hamda atrofida istiqomat
qiluvchi aholiga zararini kamaytirish kimyogarlar oldida turgan vazifalardan biridir.
Sanoat og ir metall ionlari va bo yoqlarning oz miqdori ham inson uchun xavf
ʻ ʻ
tug diradi va turli kasalliklarga sabab bo lishi mumkin[51]. Ayniqsa, og ir
ʻ ʻ ʻ
metallarning maksimal ruxsat etilgan konsentrasiyasi juda past qiymatga ega bo lib,
ʻ
bu esa oqova suvlarni standart talab darajasida tozalash qiyinligini anglatadi. Ba'zi
og ir metallar mikroelementlar sifatida biologik ahamiyatga ega, ammo ularning
ʻ
ko pchiligining biotoksik ta'siri inson biokimyosida katta xavf tug diradi. Demak,
ʻ ʻ
ularni zararli qiladigan konsentrasiyalar va oksidlanish jarayonlarni va biotoksiklik
bosqichlari qanday sodir bo lishi kabi sharoitlarni izchil o rganish lozimligini
ʻ ʻ
anglatadi. Shuning uchun ularning manbalarini, tozalash bosqichlarini, kimyoviy
konversiyalarini va atrof-muhitni ifloslantirish omillarini hamda cho ktirish usullarini
ʻ
bilish ham muhimdir, bu esa hayot uchun xavflarning oldini oladi. Adabiyot
manbalarida bu metallarning ham tabiiy, ham antropogen manbalar, ayniqsa, tog -
ʻ
kon va sanoat faoliyati, avtomobil chiqindilari (qo rg oshin uchun) ta'sirida atrof-
ʻ ʻ
muhitga chiqarilishi qayd etilgan. Ular yer osti suvlariga kirib, suv yo llari bo ylab
ʻ ʻ
harakatlanadi va oxir oqibat suvli qatlamga tushadi yoki yer usti suvlariga oqishi
natijasida yuviladi va natijada oqova suv ta'sirida biosfera qatlamining ifloslanishiga
olib keladi[52]. Og ir metall ionlari va kislota qoldiqlari noorganik ifloslantiruvchi
ʻ
moddalar sifatida biologik parchalanmaydi. Xususan, gidrometallurgiya sanoatidan
chiqadigan oqova suvlarda toksik ta'sir xususiyatli og ir metallarning ko pchiligini
ʻ ʻ
uchratish mumkin. Bulardan Cu (II), Ni (II), Co (II), Zn (II), Cr (III), Mn (VII), As
(V), Sr (VI) kabi ionlarning bunday suvlardagi konsentrasiyalarining ortishi atrof -
muhitga zararli ta'sir ko rsatmoqda[53].
ʻ](https://docx.uz/documents/f8cc2e87-45fd-43c7-aa26-d9de152da0ce/page_24.png?v=1)
![25
Umuman olganda, loyiha hududidagi suv ekotizimida sezilarli antropogen
ifloslanish mavjud emasligini aniqladi. Daryoning fon holati. Isfayramsoy inson
faoliyati bilan bog‘liq bo‘lgan o‘tish davri qoniqarli holatga aylantirilmoqda. Sobiq
sovet davrida sanoat ishlab chiqarishining qisqarishi va agrokimyoviy moddalar
iste‘molining kamayishi yer usti suvlarining sifatini yaxshilash omili sifatida
ko‘rilmoqda. Ijtimoiy baholash asosida uchta kichik loyiha hududida taxminan 975
804 kishi istiqomat qilishi aniqlandi. Aholining 30% ga yaqini qishloqlar deb
tasniflanadi. Etnik tarkibi quyidagicha: o zbeklar 81%, tojiklar va qirg izlar 16% vaʻ ʻ
boshqalar. Rasmiy statistik ma’lumotlarga ko‘ra, aholining qariyb 80 foizi suv
quvurlari tizimiga ulangan, ammo so‘rov ma’lumotlari kamroq qamrovni ko’rsatadi.
Loyiha hududiga kutilayotgan ijobiy ekologik ta sirlar sug orish tizimlarini
ʼ ʻ
takomillashtirish, suv yo qotishlarini kamaytirish, mavjud suv resurslarini
ʻ
ko paytirish, suv taqsimotini yaxshilash va tabiiy ekotizimlarning mahsuldor
ʻ
funksiyalarini saqlab qolishdan iborat [54-55].
Suv muhitida ifloslanuvchi moddalaming mavjudligi tirik organizmlar hayot
faoliyatiga va butun suv tizimiga o'z ta'sirini o'tkazadi. Tabiatdagi suv bir jinsli
bo'lmagan muhit bo'lib, unda turli kattalikdagi muallaq zarrachalar va mayda gaz
pufakchalari mavjud. Cho'kma zarrachalar mineral yadro va organik qatlamdan
iborat. Suvda, shuningdek, juda ko'p miqdorda mikroorganizmlar ham bor bo'lib, ular
atrof-muhit bilan muvozanatdadir. Issiqlik bilan ifloslanish suv
mikroorganizmlarining hayotiy jarayonlarini jadallashtiradi, bu esa ekotizim
muvozanatini buzadi. Mineral tuzlar bir hujayrali organizmlar uchun xavfli, muallaq
zarrachalar suvning shaffofligini kamaytiradi, suv o'simliklarining fotosintezini va
suv muhitining aeratsiyasini buzadi, oqimning kam tezlikdagi zonalarida suv tubida
cho'kindilarning hosil bo'lishiga olib keladi, suv organizmlari filtratorlarning hayot
faoliyatiga salbiy ta'sir o'tkazadi. Muallaq zarrachalar o'ziga turli ifloslovchi
moddalarni sorbsiyalashi mumkin; ular suv tubiga cho'kib, suvning ikkilamchi
ifloslanishini keltirib chiqaradi. Suvning og'ir metallar bilan ifloslanishi ekologik
zarar yetkazish bilan birga, sezilarli iqtisodiy talofot ham keltiradi. Suvning og'ir
metallar bilan ifloslanishi manbalari bo'lib galvanik sexlar, tog'-kon sanoati, rangli va](https://docx.uz/documents/f8cc2e87-45fd-43c7-aa26-d9de152da0ce/page_25.png?v=1)
![26
qora metallurgiya korxonalari xizmat qiladi. Suv neft mahsulotlari bilan
ifloslanganda suv yuzasida parda hosil bo'ladi va u suvning atmosfera bilan gaz
almashinuviga to'sqinlik qiladi. Og'ir fraksiyalar emulsiyasida boshqa ifloslanuvchilar
yig'iladi, bundan tashqari, neft mahsulotlarining o'zi suv organizmlarida to'planadi.
Suvning neft mahsulotlari bilan ifloslanishining asosiy manbalari - suv transporti va
shahar hududi yuzasidagi oqovalardir.
Kimyoviy oqova suvlarni tozalash zararsizlantirish, oksidlanish, qaytarilish,
ifloslantiruvchi moddalarni kam eriydigan va erimaydigan birikmalar ko'rinishida
ajratib olishning reaktiv usullarini o'z ichiga oladi va ularni aylanma suv ta'minoti
tizimiga Yetkazib berishdan oldin va suv ob'ektiga yoki shahar kanalizatsiya
tarmog'iga tushirishdan oldin amalga oshiriladi; yoki fizik-kimyoviy va biologik
tozalash bosqichidan oldin bo'ladi. Bundan tashqari, kimyoviy tozalash oqova
suvlarni dezinfeksiya qilish yoki rangini o'zgartirish uchun ishlatiladi. Oksidlovchi
moddalardan foydalanganda eng ko'p ishlatiladigan xlor, kalsiy gipoxlorit,
oqartiruvchi, xlor dioksidi, ozon, sanoat kislorodi, havo kislorodi va kamroq
tarqalgan bo'lib vodorod periks, marganets oksidi, kaliy permanganat va dixromat.
Kimyoviy tozalash jarayonida erimaydigan aralashmalarni 95% gacha va eruvchan
aralashmalarni 25% gacha kamaytirishga erishiladi[56].
Hozirgi vaqtda oqova suvlarni ifloslanishining oldini olishga juda katta
axamiyat berilmoqda. Sanoatda suvni xomashyo va energiya manbai sifatida,
sovituvchi yoki isituvchi, erituvchi va ekstragent sifatida ishlatib, oqova suvlarni
tozalash inshoatlarida muayyan tozalanib ular yana suv xavzalariga oqiziladi.
Shuning uchun, suvni muxofaza qilishda iflos suvlarni tozalashdagi muxandislik
ishlarini yanada takomillashtirish muhim hisoblanadi[57]. Keyingi yillarda atrof
muhitni turli kimyoviy moddalar bilan ifloslanishi ortib borishi bilan oqova suvlarni
bo‘yoq ionlaridan tozalash ham dolzarb muammolardan biriga aylanmoqda. Bu
birikmalarni ichimlik suvlariga tushishi insonlarni, hayvon va o‘simlik dunyosini
zararlaydi [58].
Ion almashinuvi bu suvni tozalash usuli bo lib, unda bir yoki bir nechta kiruvchiʻ
ionli ifloslantiruvchi moddalar boshqa nomaqbul yoki kamroq nomaqbul ion](https://docx.uz/documents/f8cc2e87-45fd-43c7-aa26-d9de152da0ce/page_26.png?v=1)
![27
moddalar bilan almashinish orqali suvdan chiqariladi. Har ikkala ifloslantiruvchi
ham, almashtirilgan modda ham eritilgan bo lishi va bir xil turdagi elektr zaryadigaʻ
ega bo lishi kerak. Ion almashinuvining odatiy misoli kalsiy va magniy miqdorini
ʻ
kamaytirishga qaratilgan suvni yumshatish deb ataladigan jarayondir. Shunga
qaramay, ion almashinuvi zaharli metallarni suvdan olib tashlashda ham
samaralidir[59].
Ion almashinadigan suvni tozalash tizimi, suvda erigan ionlar va
ifloslantiruvchi moddalarni olib tashlash uchun oqova suvlarni tozalashda
qo llaniladigan maxsus texnologiyadir. Ushbu tizim oqova suvdagi kiruvchi ionlarni
ʻ
o ziga tortadigan va ularni ko proq kerakli ionlar bilan almashtirib, suvni oqizishdan
ʻ ʻ
oldin samarali ravishda tozalaydigan ion almashinadigan qatronlarga tayanadi. Ion
almashinadigan suvni tozalash tizimlari oqova suvlarni tozalashda muhim rol
o ynaydi va suv sifatini yaxshilab, turli sanoat va maishiy ehtiyojlarni qondirishga
ʻ
yordam beradi. Barcha tabiiy suvlarda turli konsentratsiyalarda erigan tuzlar mavjud
bo lib, ular suvda zaryadlangan ionlarni hosil qiladi. Musbat zaryadlangan ionlar
ʻ
kationlar, manfiy zaryadlangan ionlar esa anionlar deyiladi. Ion aralashmalari qozon
yoki texnologik tizimning ishonchliligi va ish samaradorligiga jiddiy ta’sir ko rsatishi
ʻ
mumkin. Ushbu aralashmalar natijasida hosil bo lgan shkala yoki konlarning
ʻ
to planishi natijasida haddan tashqari qizib ketish quvurlarning halokatli ishdan
ʻ
chiqishiga, qimmatbaho ishlab chiqarish yo qotishlariga va rejadan tashqari ishlamay
ʻ
qolishlariga olib kelishi mumkin.
Mintaqaning yana bir muhim muammosi suvni muhofaza qilish va suvni tejash
bo‘yicha chora-tadbirlarni amalga oshirish zaruriyati bilan bog‘liq bo‘lib, suv
yo‘qotishlarni minimallashtirish uchun sug‘orish tarmog‘i rejimi va parametrlarini
sug‘orish texnikasi bilan yaqin muvofiqlashtirishni o‘z ichiga oladi. Kollektor-drenaj
suvi chiqindilarini yanada soddalashtirish va oqova suvlarni daryolar va suv
omborlariga tashlashni butunlay to‘xtatish kerak. Suv resurslarining sifati eng muhim
muammolardan biridir. 60-yillardan boshlab yangi yerlarning keng ko‘lamda
o‘zlashtirilishi, sanoatning, chorvachilik komplekslarining keng rivojlanishi,
urbanizatsiya, O‘rta Osiyoda kollektor-drenaj tizimlarining qurilishi va sug‘orish](https://docx.uz/documents/f8cc2e87-45fd-43c7-aa26-d9de152da0ce/page_27.png?v=1)
![28
uchun daryolar suvining doimiy o‘sib boradigan to‘siqlari tufayli daryo havzalarida
suvning sifati asta-sekin yomonlasha boshladi. Boshqa tomondan, daryo suvlari
tarkibidagi tuz miqdori Amudaryo, Sirdaryo, Zarafshon va boshqa daryolarning delta
mintaqalarida tuproqning sho‘rlanishini kuchaytiradi, bu esa qo‘shimcha meliorativ
ishlarni amalga oshirish, drenaj tizimini yuvish va qurishga ta’sir qiladi. [59].
Atrof-muhitni og ir metallar, qo rg oshin bilan zaharlanishning asosiyʻ ʻ ʻ
sabablaridan biri bu sanoatda keng miqyosda qo llanilishiga bog liq. Qo rg oshindan
ʻ ʻ ʻ ʻ
zaharlanishning asosiy manbalari quyidagilardan iborat:qo rg oshin rudalar qazib
ʻ ʻ
olishda, yoqilg i sanoatida, bo yoq ishlab chiqarishda, bosmaxonalarda, qadimiy
ʻ ʻ
rasmlarni qayta restavratsiya qilish jarayonida, batareyalar ishlab chiqarishda, shisha
sanoatida, sopol buyumlar ishlab chiqarishda ishlatiladi[60;134-141-b].
Atmosfera havosi va suv, tuproq obektlarining ifloslanishi va REM dan ortishi
asosan yirik avtomobil yo llari bo yida va sanoat ob’ektlari atrofida yashovchi aholi,
ʻ ʻ
bolalar sog ligiga xavflilik darajasi yuqori bo lib qolmoqda. Inson tanasiga
ʻ ʻ
qo rg oshin teri va havo orqali nafas olish tizimi bilan kiradi. Qo’rg’oshin PbO,
ʻ ʻ
PbSO ,4
Pb (CH 3COO )2 ) shaklida qo llaniladi [61; 94-98 b]. Qo rg oshin asosan oziq- ʻ ʻ ʻ
ovqat va suv bilan organizmga kiradi. Uning asosan eng yuqori konsentratsiyada
og iz bo shlig ida, tishlarda uchraydi. Og iz orqali qabul qilingan qo rg oshin
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
ichaklarga singib, jigarga etib boradi va u erdan safro bilan qayta ichakka va o n ikki
ʻ
barmoqli ichakka tushadi. Qo rg oshinni bir qismi qayta so riladi qolgan qismi nafas
ʻ ʻ ʻ
bilan chiqarib tashlanadi. Qo rg oshin buyraklar orqali chiqariladi, bir qismi
ʻ ʻ
suyaklarga singadi. Qo rg oshin qondagi temirni va fermentlarni ingibirlaydi.
ʻ ʻ
Organizmga tushgan qo rg oshin karboksil, sulfigidril, imidazol, fosfat ionlari bilan
ʻ ʻ
kompleks hosil qiladi [62; 154-158 b]. Oqova suvlarni tuzsizlantirishda adsorbrsion
usullar o ziga xos o rin tutadi. Og'ir metall ionlari hamda turli xil sanoatning toksik
ʻ ʻ
ionlar ta'sirida biosferaning ifloslanish darajasiga bog'liq holda sorbsion tozalashning
turli usullaridan foydalanishimiz mumkin . [63]](https://docx.uz/documents/f8cc2e87-45fd-43c7-aa26-d9de152da0ce/page_28.png?v=1)
Oqmachit qishlog‘i yer osti suvlarining ichishga yaroqlilik xususiyatlarini analitik baholash