Қорақалпоғистон шароитида ўспиринлар
![Ҳозирги вақтда соғлиқни сақлаш муаммолари ҳар қандай давлатнинг
ижтимоий ва социал ривожланишидаги устувор вазифалардан бири бўлиб,
улар тегишли илмий тадқиқотларни ўтказиш ва соғлиқни сақлаш, унинг
шаклланиши ва ривожланишида муайян услубий ва ташкилий ёндашувларни
ишлаб чиқиш долзарблиги ва заруриятини белгилайди [17, б. 184; 21, б.3; 69,
б. 103-105] .
Шу билан бирга ҳозирги пайтда мамлакатимизда ижтимоий-турмуш,
экологик, гигиеник ва психологик ҳаёт шароитларининг ёмонлашиши,
айниқса, ўсиб келаётган авлоднинг саломатлик ҳолатига таъсир кўрсатмоқда,
бу атроф-муҳит ҳолатининг объектив индикаторидир [19, б. 176; 64, б. 87-95;
73, б. 196].
Статистикага кўра, олий таълим муассасалари талабаларининг 60% дан
ортиғи ста ц ионар даволанишга муҳтож дир . Битирувчилар соғли г ининг паст
даражаси мамлакатнинг ишлаб чиқариш салоҳияти ва мудофаа қобилиятига
таъсир салбий қилади. Таъкидлаш жоизки, с ўнгги 10 йил ичида
чақирилувчиларнинг сурункали касалл аниши 49 % га ошди ва ҳарбий
хизматга тайёрлик даражаси 69,5 фоизни ташкил этди [76, б. 12-16; 77, б.216;
72, б. 72-73; 106, б. 56-58; 158, б. 23; 167, б. 17].
Саломатликнинг етакчи мезонлари сифатида организмнинг жисмоний
ривожланиш и ва адаптацион имкониятлари тан олинган [3, б. 180; 15, б. 35;
26, б. 19-21; 30, б.120; 82, б. 45-48; 83, б. 72-73; 120, p . 213; 151, p . 722 . ] ,
бироқ уларни баҳолаш учун ягона ёндошув мавжуд эмас [20, б. 66-70; 29, б.
22-39; 44, б. 550].
Жисмоний ривожланиш даражаси антропометрик хусусиятларнинг
мутаносиблик ва уйғунлик тушунчасини белгилайдиган ўзаро таъсири,
мослиги, тана структура компонентларининг ҳаётий функцияларининг
намоён бўлишидаги функционал кўрсаткичларга боғлиқ [61, б.74-77; 62, б.
111-114; 96, б. 319].
12](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_12.png?v=1)
![Таъкидланишича, жисмоний ривожланиши номутаносиб бўлган
болаларда кўп функционал ўзгаришлар ва соғлиқнинг бузилиши кузатилади
[45, б. 12-14;]. Атроф-муҳитнинг антропоген ифлосланиш зоналарида
ривожланишдаги оғишларнинг кўпайиши кузатилмоқда [17, б. 184; 21, б. 3;
27, б. 75-78].
Ҳарбий чақириқ ёшидаги ў спиринлик даври онтогенетик жиҳатдан
инсоннинг биологик камолотга етишиши тугайдиган ва барча
морфофункционал кўрсаткичлар ўзларининг дефинитив ўлчовларга эришиши
даври ҳисобланади. Бу даврда физиологик тизимлар турли бўғинларининг
ўзаро таъсири, органлар ва тизимлар ўзаро алоқасининг ривожланиши
одатий ҳолдир [51, б. 257;].
Организмдаги физиологик ўзаро таъсирларни тартибга солиш зарур
бўлган минимал миқдордаги алоқалар ва ўзаро таъсир қилувчи тизимларни
мувофиқлаштиришда фойдаланишга асосланган, соматик ва вегетатив
назоратнинг марказий механизмларини такомиллаштириш орқали амалга
ошади [51, б. 257]. Шу сабабли, ушбу даврда соғлиқни сақлаш даражаси
мавжуд турмуш тарзидаги онтогенезнинг олдинги босқичларида амалга
оширилган гигиена тадбирларининг бутун тизимнинг самарадорлигини
назорат қилиш учун хизмат қилиши ва ёш авлодни такомиллаштириш бўйича
кейинги тадбирларни тартибга солиши, зарурий тузатишлар киритиши
мумкин [123, p. 455-470].
Бугунги кунга келиб, жисмоний ривожланиш ва саломатлик ўртасидаги
боғлиқлик бўйича ягона тугал фикр мавжуд эмас. Шундай қилиб, “жисмоний
ривожланиш” ва “саломатлик” тушунчаларини тенглаштиришга уринишлар
мавжуд, чунки кўпинча заиф жисмоний ривожланиш ва сурункали
касалликларнинг комбинациялари мавжуд. Г.С. Шишкин ва бошқ. (2005)
инсоннинг жисмоний ривожланиши уни ҳар томонлама баҳолаш билан инсон
саломатлигининг кўрсаткичларидан бири деб ҳисоблайди. О.Ю. Иванова
(2004) “жисмоний ҳолат” тушунчасини инсон саломатлиги ва жисмоний
ривожланишини ҳар томонлама баҳолаш учун фойдаланишини таклиф
13](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_13.png?v=1)
![қилади ва жисмоний ривожланиш ва саломатлик ўртасидаги ўзаро боғлиқлик
табиатини ўрганиш зарур, бу нафақат беморларни, балки соғлом
контингентни ҳам кенг ўрганиш орқали ҳал қилиниши зарур бўлган муҳим
амалий вазифа деб ҳисоблайди. Кўп сонли морфологик тадқиқотлар
натижалари шуни кўрсатадики, сўнгги ўн йилликда ҳарбий чақириқ ёшидаги
ўспиринлик ва ёшлик давридаги одамларда жисмоний ривожланиш
кўрсаткичлари даражасининг ўзгариш тенденцияси кузатилган [ 16, б. 128;
34, б. 23-24; 39, б. 56-59; 56, б. 72-75; 63, б. 115-118; 109, б. 7-11; 167, б. 17].
Бунинг учун соғлиқни сақлашни баҳолашга ёндашувларни ишлаб чиқиш ва
ушбу мамлакат меҳнат салоҳияти сифатида сақлашга қаратилган
тадқиқотлар талаб этилади [76, б. 12-16].
Гаркави Л.Х. ва ҳаммуаллифларнинг (1990) 4
таъкидлашича, жисмоний
ривожланиш авлод саломатлигини акс эттиради ва болалар ҳамда ҳарбий
чақириқ ёшидаги ўспиринларни даволаш ва соғломлаштириш
самарадорлигини мониторинг қилишнинг муҳим мезонларидан бири
ҳисобланади. Жисмоний ривожланиш кўрсаткичлари ва саломатликнинг
ўзаро боғлиқлиги туғруқдан кейинги онтогенезда жуда аниқ равшан
кўринади [166, б. 17].
Маълумки, нейтрал болалик даврида, айниқса туғилишдан уч ёшгача,
бўлган саломатлик коэффициенти жисмоний ривожланиш билан ишончли
равишда боғлиқдир. Функционал бузилишларсиз 8-11 ёшли уғил болалар
нормал жисмоний ривожланиши билан ортиқча вазнли ёки кам вазнли уғил
болаларга қараганда кўпроқ учрайди [52, б. 16-19; 59, б. 152-153; 60, б. 74-
77].
Организмнинг ўсиши ва шаклланиш жараёнларини акс эттирадиган
жисмоний ривожланиш саломатлик ҳолатига бевосита боғлиқ, чунки мавжуд
бўлган жиддий касаллик жисмоний ривожланиш жараёнини узоқ вақтга
секинлаштириши мумкин. Аммо, касалликнинг кечиши ва натижаси кўп
4
Гаркави Л.Х., Квакина Е.Б., Уколова М.А. Адаптационные реакции и резистентность организма. — 2-е изд.,
доп. — Ростов-на-Дону: Изд-во Ростов. ун-та, 1990. — 224 с.
14](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_14.png?v=1)
![жиҳатдан тананинг жисмоний ривожланиши билан белгиланади, деб ҳеч ким
баҳс қила олмайди [ 22, б. 215; 23, б. 31-39; 46, б. 92-94].
Саломатлик баркамол жисмоний ривожланишнинг муҳим шартидир.
Сурункали касалликлар кўпинча жисмоний ривожланишдаги турли хил
бузилишларнинг сабаби, айниқса болалар ва ҳарбий чақириқ ёшидаги
ўспиринларда тана умумий ҳажмининг пасайишига, мушак-скелет
тизимидаги нуқсонларга ( қад қомат , кўкрак қафаси шакли, оёқ ва қўлларнинг
бузилишидир ). Шу билан бирга, қулай ижтимоий-иқтисодий ва санитария-
гигиеник яшаш шароитлари жисмоний ривожланишни яхшилайди, болалар
ва катталар орасида касалланиш даражасини камайтиради [48, б. 84-89].
Шу билан бирга, О.В. Визгалов нинг (2002) фикрига кўра, жисмоний
ривожланиш даражаси ва катталарнинг саломатлиги ҳолати ўртасидаги
муносабатни кўрсатадиган объектив маълумотлар йўқ, жисмоний
ривожланишнинг саломатлик ҳолатига таъсири, аксинча аниқланмаган ва
муаллифнинг фикрича, улар параллел равишда ривожланмоқда [156, б. 23]
С.В. Масалов (2009) бу фикрга қўшилмайди ва муаммонинг бундай
баёноти шу пайтгача соғлиқни сақлаш муаммоларига назарий ва амалий
ечимларни жисмоний ривожланишга етарли даражада эътибор берилмагани
сабаб бўлган деб ҳисоблайди [163, б. 24].
Жисмоний ривожланиш генотипик потенциаллар фенотипик
жиҳатларда намоён бўлганда постнатал онтогенезнинг маълум босқичларида
организмнинг ўсиши ва ривожланиш жараёнларини акс эттиради. Генотип
организмнинг ота-онадан мерос бўлиб ўтган индивидуал морфологик ва
функ ц ионал хусусиятларини тавсифлайди [162, б. 42]. Атроф муҳит
омиллари таъсири остида генотип фенотипга айланади. Фенотип ҳаёт
давомида ўзгаради, бу жисмоний ривожланишнинг ёшга боғлиқ
динамикасини акс эттиради [162, б. 42].
Маълумки, генетик дастур ва атроф-муҳит омилларининг жисмоний
ривожланишига таъсири турли ёш даврларида ўзгариб туради. Ҳарбий
чақириқгача бўлган болалар ва ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринларнинг
15](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_15.png?v=1)
![жисмоний ривожланишини ўрганган республикамиз ва хорижий
муаллифларнинг кўплаб тадқиқотлари шуни кўрсатадики, жисмоний
ривожланиш йўналиши ва даражаси биологик омилларга (ирсият ва
бошқалар) қўшимча равишда ижтимоий ва экологик шароитлар (жамиятнинг
ижтимоий-иқтисодий ривожланиш даражаси, уй-рўзғор ва гигиена
кўникмалари, жисмоний тарбия ни ташкил қилиш , атроф-муҳит шароитлари,
турмуш тарзи ва бошқалар) билан белгиланади [113, p . 100-107; 117, p . 946;
126, p . 685-688].
Онтогенезнинг ўспиринлик даври ҳанузгача турли соҳалар
мутахассисларининг диққат марказида бўлиб келмоқда [24, c . 4-12; 32, c . 239
и др.]. Ўспиринлик ёшида, шунингдек, морфологик ва функ ц ионал
ўзгаришлар кузатилади, жинсий етилиш барқарорлашади, фено- ва генотип
яққол намоён бўлади [50, б. 47-49; 51, б. 257].
Ҳ арбий чақириқ ёшидаги ўспиринлик даври мактабни тугатиб,
организмнинг функционал ҳолатига таъсир этувчи муҳим ижтимоий омиллар
бўлган олий мактабда таълим олиш даврига тўғри келади [38, б. 62-64; 52, б.
16-19; 59, б. 152-153; 87, б. 101-103]. Талабалар - бу аҳолининг алоҳида
контингенти бўлиб, улар саломатлигининг ҳолати олдинги даврлардаги
ижтимоий фаровонлик ва тиббий таъминотнинг барометри, шунингдек
кейинги йилларда аҳоли саломатлигидаги ўзгаришларнинг элчисидир [90, б.
64].
Бир қатор муаллифларнинг фикрига кўра, сўнгги ўн йилликда талаба
ёшлар саломатлигининг пасайиши кузатилмоқда [94, б. 72-73; 110, б. 79-83],
функционал оғишларнинг юқори даражада тарқалиши [93, б. 118-131] ва
сурункали касалликлар тарқалиши қайд қилинмоқда. Ўртача 20-40%
талабаларда турли хил сурункали касалликлар, асосан, нерв психик, юрак-
қон томир, нафас олиш органларининг касалликлари мавжуд [37, б. 8-10; 42,
б. 12-14; 121, р. 49] .
Кўп сонли морфологик тадқиқотлар натижалари шундан гувоҳлик
берадики, сўнгги ўн йилликда ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринлик ва
16](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_16.png?v=1)
![ёшлик давридаги шахсларда жисмоний ривожланиш кўрсаткичлари
даражасининг ўзгариш тенденциялари кузатилган [47, б. 53-57; 80, б. 3-8;
111, б. 32-37; 122, p. 235-243]. Бу эса соғлиқни сақлашни баҳолашга
йўналтирилган ёндашувларни ишлаб чиқиш ва аҳолининг ушбу контингенти
орасида мамлакат меҳнат салоҳияти сифатида сақлашга қаратилган
тадқиқотларни олиб боришни талаб этади [128, p. 65-68; 155, б. 40].
Мавжуд бўлган адабиётларда саноатлашган шаҳарларда истиқомат
қилувчи ўспиринларда кардиореспиратор тизимнинг функционал ҳолати ва
унинг жинс, ёш, доимий яшаш жойи ва соматотипига қараб ўзига хос
хусусиятларини таҳлил қилинган маълумотлар жуда кам ва тўлиқ эмас. Бир
қатор минтақалар учун ташқи нафас тизими (ТНТ) ва юрак-қон томир тизими
(ЮҚТТ) кўрсаткичлари бўйича стандартлар ишлаб чиқилган [11, б. 4-18; 13,
б. 48].
Ҳарбий чақириқ ёшидаги ў спиринларнинг морфологик ва функционал
ҳолати ҳамда ўзига хос хусусияти тўғрисидаги маълумотларни ўз ичига
олган кўплаб илмий тадқиқот ишлари мавжуд бўлишига қарамай, ТНТ ва
ЮҚТТ ишларининг механизмларини турли хил тана типлари учун уларнинг
асосий параметрларини таҳлил қилишни ҳисобга олган ҳолда тавсифлаш
жуда кам учрайди. Бу тана тузилишининг ҳар хил типларига эга бўлган
одамларда юқоридаги тизимларнинг шаклланиши тўғрисида яхлит тасаввур
беришга имкон бермайди [63, б. 115-118; 79, б. 20-38].
Бироқ, шу билан бирга ҳозирги пайтда мамлакатимизда ҳаётнинг
ижтимоий-турмуш, экологик, гигиеник ва психологик шароитларнинг
ёмонлашиши, айниқса, атроф-муҳит ҳолатининг объектив кўрсаткичларидан
бири бўлган ўсиб келаётган авлоднинг саломатлик ҳолатига салбий таъсир
кўрсатмоқда [110, б. 85-91; 113, б. 79-83]. Саломатликнинг етакчи мезонлари
жисмоний ривожланиш ва организмнинг адаптацион қобилиятлари эканлиги
қабул қилинган [3, б. 180; 6, б.160; 28, б. 41-42; 140, p. 235-243; 146, p. 265; ] ,
аммо уларни баҳолашда ҳали ҳануз ягона ёндашув мавжуд эмас [19, б. 176;
107, б. 85-91].
17](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_17.png?v=1)
![Жисмоний ривожланиш даражаси пропорционаллик ва уйғунлик
тушунчаларини белгилайдиган антропометрик хусусиятларнинг ўзаро
намоён бўлиши, мослиги ва ўзаро таъсирига, шунингдек тананинг таркибий
қисмларининг ҳаётий функцияларининг намоён бўлиши бўлган
кўрсаткичларга боғлиқ [77, б. 24-29;].
Атроф-муҳитнинг антропоген ифлосланиш зоналарида
ривожланишдаги оғишларнинг кўпайиши кузатилмоқда [110, б. 79-83; 114, p.
658; 131, p. 235; 127, б. 235; 142, p. 159; 149, p. 442-445].
Ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринлик даври онтогенетик нуқтаи-
назардан инсоннинг биологик камолотга етишиши ва барча
морфофункционал кўрсаткичлар дефинитив ўлчовларга эришиши даври
ҳисобланади. Бу даврда физиологик тизимларнинг турли қисмларининг ўзаро
таъсири, органлар ва тизимлар ўзаро алоқаси ривожланиши одатий ҳолдир
[48, б. 84-91]. Организмдаги физиологик алоқаларнинг тартибга солиш зарур
бўлган минимал миқдордаги алоқалардан фойдаланишга ва ўзаро таъсир
қилувчи тизимларни координациялашга асосланган ҳамда соматик ва
вегетатив назорат марказий механизмларини такомиллаштириш орқали
амалга ошади. Шу сабабли, ушбу даврда соғлиқни сақлаш даражаси мавжуд
турмуш тарзидаги онтогенезнинг олдинги босқичларида амалга оширилган
гигиеник тадбирларининг бутун тизим самарадорлигини назорат қилиш учун
хизмат қилиши ва ёш авлодни такомиллаштириш бўйича кейинги саъи-
ҳаракатларни тартибга солиши, зарурий коррекциялар киритиши мумкин
[111, б. 32-37].
Ҳарбий чақириқ ёшидаги ў спиринлик даврида шахсиятнинг ижтимоий
шаклланиши, хулқ-атворга, соғлом турмуш тарзи принципларига бўлган
муносабатга асосланган қадр-қиммат мотивациясини шакллантириш ва
мустаҳкамлаш ишлари давом этади. Қишлоқ хўжалиги учун ёш
мутахассисларни тайёрлаш жараёнида олий ўқув юртлари олдида юқори иш
қобилияти, ақлий фаоллик, талабалар саломатлигининг сақланиб қолиши
учун шароит яратиш вазифаси турибди [27, б. 75-78]. Интенсив ақлий
18](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_18.png?v=1)
![фаолият бўш вақт ва жисмоний машқлар учун вақтнинг камайиши билан
бирга давом этади. Ҳаракат фаоллигининг чекланиши организмнинг
функционал ҳолатига салбий таъсир қилади ва бир қатор касалликларнинг
пайдо бўлишига олиб келади [31, б. 70-78; 95, б. 59]. Соғликни мустаҳкамлаш
ва жисмоний имкониятларни яхшилашга йўналтирилган коррекцион
дастурларни яратиш зарурияти пайдо бўлди [62, c. 111-114; 89, б. 670-677;].
Ушбу масалаларни ҳал қилишда ҳар бир одамнинг жисмоний ривожланиши
ва мушак фаоллигининг индивидуал жиҳатлари билан боғлиқ индивидуал
ёндашувлардан фойдаланиш керак.
Одамнинг жисмоний ривожланиши организмнинг функционал ҳолати
билан боғлиқ – саломатликнинг яна бир таркибий қисмидир. Морфологик ва
функционал кўрсаткичларнинг комбинацияси, уларнинг аҳамияти биологик
принципларидан бири - структура ва функциянинг бирлиги нуқтаи назаридан
кўриб чиқилиши керак. Физиометрик кўрсаткичлар функционал барқарорлик
даражасини белгилайди ва одам организмининг индивидуал
ўзгарувчанлигини акс эттиради [160, б. 22; 165, б. 22].
Адабиётларда ўтказилган таҳлил шуни кўрсатадики, Қорақалпоғистон
Республикаси ҳудудида яшовчи ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринларнинг
соғлиги бўйича тадқиқотлар етарли эмас. Шу муносабат билан,
Қорақалпоғистон Республикаси экологик жиҳатдан ноқулай шароитларда
яшовчи ўспиринларнинг физиометрик кўрсаткичларини чуқур ўрганишни
талаб қилади, улар функциональ барқарорлик даражасини белгилайди ва
организмнинг индивидуал ўзгарувчанлигини барча босқичларини акс
эттиради.
1.2. Ҳарбий чақириқ ёшидаги ў спиринларнинг жисмоний ва фунционал
ривожланиши муоммалари бўйича тадқиқотлар ҳолати
Жисмоний ривожланиш даражаси пропорционаллик ва уйғунлик
тушунчасини белгилайдиган антропометрик хусусиятларнинг ўзаро таъсири,
19](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_19.png?v=1)
![мослиги ва ўзаро таъсирига, шунингдек одам организми таркибий
қисмларининг ҳаётий функцияларининг намоён бўлиши бўлган функционал
кўрсаткичларга боғлиқ [143, p. 215; 159, б. 23]. Жисмоний ривожланишида
номутаносиблиги бўлган уғил болаларда кўп функционал силжишлар ва
саломатлигининг бузилиши кузатилмоқда [130, p. 316; 145, p. 337; 161, б. 38].
Атроф-муҳитнинг антропоген ифлосланиш минтақаларида ривожланишдаги
оғишларнинг кўпайиши кузатилмоқда [20, б. 66-70; 70, б. 169; 71, б. 41-42].
Бежизга академик Э.И. Чазов амалий соғлиқни сақлашнинг энг долзарб
муаммоларидан бири юрак қон томир тизими касалликларининг келиб
чиқиши механизмларини аниқлаш, хавф омиллари ва клиникасининг ўзига
хос жиҳатларини ўрганиш билан боғлиқ эканини таъкидлаб ўтмаган (1992).
Россиядаги танлаб қилинган тадқиқотлар натижаларига кўра, вояга етган
аҳоли популяциясининг 25-40% қон айланиш тизими касалликлари, биринчи
навбатда, гипертоник каслликлар мавжуд [69, б. 103-105; 83, б. 72-73]. Кичик
ёшдаги шахслар касалланишининг барқарор ўсиб бораётгани диққатга
сазовордир [112, p. 195-200; 116, p. 35-40; 131, p. 191-198].
Ўпка ларни тириклик сиғими ( ЎТС ) ташқи нафас олиш аппарати
функ ц ионал ҳолатининг муҳим кўрсаткичларидан биридир. ЎТС нинг
индивидуал қийматларини ўрганиш, иш лаш пайтида олинган қийматларни
тегишли равишда таққослаш орқали амалга оширилади. У ёки бу даражада ,
ЎТС антропометрик маълумотларга ва тадқиқ қилинувчиларнинг ёшига
асосланади.
Аммо, ёш ривожланиш даврининг охирига келиб, эркак жинсидаги
шахслар ЎТС даражаси пастлиги билан ажралиб туради. Бу факт ни тинчлик
даврида нафас олишнинг юқори самарадорлигига қарамай, ушбу тизимнинг
захира ҳажмининг пасайиши деб талқин қилиш мумкин.
Ҳарбий чақириқ ёшидаги ў спиринлик давридаги ташқи нафас олишнинг
шаклланиши нафас олиш паттернининг ёш динамикаси билан ажралиб
туради: 19-21 ёшларда, йигитлар худди 17-18 ёшлардагидек нафас
чуқурлигини сақлаб қолиб, тезроқ нафас олишади. Шу билан бирга, уларда
20](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_20.png?v=1)
![жадал нафас олиш билан бирга, нафас чиқариш чуқурлигининг камайиши
тенденцияси сақланиб қолади.
Кўпгина олимлар томонидан ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринларнинг
ташқи нафас олиш кўрсатгичларининг қиёсий таҳлили шуни кўрсатдики,
уларнинг организми самарали ва тежамкор нафас олиш, шунингдек юқори
заҳира қобилиятлари ва юқори тезлик характеристикалари билан ажралиб
туриши қобилиятига эга [45, б. 84-91; 86, б. 70-79; 89, б.670-677; 92, б.64-76].
Маълумотлари бўйича Ҳарбий чақириқ ёшидаги ў спиринлик даврида
организмнинг ривожланишида тинчлик даврида нафас олиш характери
шаклланишининг ёшга боғлиқ динамикаси қайд этилиб, унинг
самарадорлиги ошиши билан амалга ошади, аммо самарадорлигининг
пасайиши билан тавсифланади [110, б. 79-83; 111, б. 32-37; 164, б. 37].
Ҳарбий чақириқ ёшидаги ў спиринлик ёшида тинчлик ҳолатида
ўпкаларни тириклик ҳажмини ҳақиқий кўрсаткичи ҳисобланган
қийматлардан фарқ қилмайди. Бироқ, жадал нагрузкалардан фойдаланиш
тегишли қийматларга нисбатан сезиларли пасайишни кўрсатди. Ўпкаларни
тириклик ҳажмининг ҳақиқий кўрсаткичларининг тегишли кўрсаткичларга
нисбатан пасайиши фақат ўспирнлик даврининг охирларида қайд этилди
(35,7% га; р<0.05) [156, б. 22].
Маълумки, турли хил соматотипларга эга бўлган эркаклар ташқи нафас
олишнинг ёш динамикасида бир қатор фарқлар мавжуд. Турли хил қад-қомат
тузилишидаги шахслар учун ташқи нафас олиш характери асосан кўкрак
қафасининг ўзига хос хусусиятлари билан боғлиқ бўлган баъзи фарқларга
эга. Астеник қад қомат типига эга бўлган ўспиринларда нормостениклар
билан солиштирганда ўпка вентиляциясининг максимал даражаси паст
(13,9%, р<0.05), нафас олиш частотаси эса юқори кўрсаткичларга эга (28%,
р<0.05). Бу тор кўкрак қафасга эга бўлган одамларда камроқ самарали жадал
нафас олишдан гувоҳлик беради [157, б. 23; 89, б. 670-677].
Ҳарбий чақириқ ёшидаги ў спиринлик даврида ташқи нафас олиш
шаклланишининг умумий қонуниятлари мавжудлигида, ташқи нафас
21](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_21.png?v=1)
![олишнинг функционал ҳолатининг баъзи бир ўзига хос хусусиятлари
аниқланди.
Олинган маълумотларга кўра, саноатлашган шаҳар шароитларида нафас
олиш тизимининг шаклланиши юқори инспиратор нагрузка ва нафас олиш
йўлларининг юқори ҳаволилиги билан ажралиб туради. Тахмин қилиш
мумкинки, бу ташқи нафас олиш тизимининг саноат шаҳар экологиясининг
антропоген таъсирига узоқ вақт давомида компенсацион реакциясининг
намоён бўлишидир [102, б. 45-49; 157, б. 23].
Шунингдек, кўплаб олимларнинг таъкидлашича, ҳарбий чақириқ
ёшидаги ўспиринлик ривожланиш даврининг охирларида ташқи нафас олиш
кўрсаткичлари даражасидаги фарқлар тенглашади: доимий яшаш жойи
атмосферасининг ифлосланиш даражаси турлича бўлган гуруҳларда тадқиқ
қилинаётган кўрсаткичлар бўйича ишончли фарқлар мавжуд [6, б. 160; 42, б.
12-14; 158, б. 23;].
Юрак-қон томир тизимининг касалликлари амалий соғлиқни сақлаш ва
тиббиёт фанининг энг муҳим муаммоларидан биридир. Ҳар йили юрак-қон
томир патологияси Европада 4,3 миллион одамни ва Европа Иттифоқи
мамлакатларида эса 2 миллиондан кўпроқ одамни ўлимга олиб келади ва
унинг тез ўсиши катталар ва турли ёшдаги болаларда кузатилади (Европа
кардиологлари жамиятининг Конгресси, 2008). Шу сабабли, ҳарбий чақириқ
ёшидаги ўспиринлик ва ёшлик даврида юрак қон томир ўзанининг таркибий
тузилишини ўрганишда янги маълумотлар маълум қизиқиш уйғотади.
Одам юраги қон томирлари ўзанини ўрганиш Ставропол давлат
тиббиёт академияси анатомия кафедраси ходимлари илмий фаолиятининг
асосий йўналишидир. Онтогенезнинг пренатал даврида қон томирларининг
ривожланиши ва тузилиш қонуниятлари [137, p. 84-94], болалар ва ёшларда,
катталарда аниқланган [109, б. 7-11]. Юрак қон томирлари устида олиб
борилган тадқиқотлар қон томир тизимини ўрганишга асосланган бўлиб,
унинг асосий таркибий элементи томирлар найи ҳисобланади. Шу билан
бирга, артериал қон томирлари тармоқларининг таркибий ва функционал
22](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_22.png?v=1)
![ташкил бўлиш хусусиятлари ва турли авлод даражаларида веноз
томирларнинг бирлашиши ҳисобга олинмаган [124, p. 436; 136, p. 67-69; 150,
p. 543-549].
Замонавий тиббиёт фани учун, А.Л. Шклярнинг (2006) фикрига кўра,
инсон танасининг конституцияси одам индивидуаллигининг ажралмас
хусусиятини белгилайди. Бундан ташқари, инсон танасининг конституцияси
- бу билимларни тизимлаштириш ва тўплаш, касбий танлаш, профилактик
тиббиёт, спорт билан шуғулланиш ва бошқалар талабларига жавоб берадиган
методологик ўзак ҳисобланади [163, б. 24; 168, б. 23, б. 82-87; 166, б. 24].
Шахснинг индивидуал ўзгарувчанлиги ва конституциявий
хусусиятларнинг географик боғланганлиги норманинг тавсифига ушбу
шартларга энг мос келадиган миқдорни ҳисобга олиб, дифференциал
ёндошув имконини беради [9, б. 220; 19, б. 176; 37, б. 44-50; 108, б. 67-68;
135, p. 64-71; 141, p. 623-632] .
Ушбу масалаларни ҳал қилишда ҳар бир кишининг жисмоний
ривожланиши ва мушак фаоллигининг индивидуал жиҳатлари билан боғлиқ
индивидуал ёндашувлардан фойдаланиш керак [43, б. 13-18; 79, б. 20-38; 81,
б. 687].
Одамнинг соматик типи - бу жисмоний ҳолат ва соғлиқнинг
хусусиятларига қаратилган мураккаб морфологик баҳолаш тизимидир. Шу
муносабат билан ўзаро боғлиқ параметрлар тўплами сифатида, тананинг
жисмоний ҳолатини ҳар томонлама кўриб чиқиш керак: (жинси, ёши,
соматик тип, организм тизимларининг функционал ҳолати ва бошқалар [96,
б. 319].
А.П. Койносов ва бош қ . ( 2006 ), И.Н. Гаврилова (200 7 ) ва бошқалар
Россия ҳудудидаги одамлар организмининг морфологик ва функционал
ҳолатининг ўзига хослигини кўрсатди, аммо ушбу қийматларнинг ўзига
хослиги ва нормативлиги ҳали ҳам тўлиқ аниқланмаган [62, б. 111-114] .
Шахснинг индивидуал ўзгарувчанлиги ва конституциявий
хусусиятларнинг географик шартлилиги норманинг тавсифига ушбу
23](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_23.png?v=1)
![шартларга энг мос келадиган миқдорни ҳисобга олиб, дифференциал
яқинлашиш имконини беради [60, б. 74-77; 76, б. 12-16; 138, p. 995; 154, б.
138; 157, б. 22].
Турли хил атроф-муҳит омиллари таъсири остида инсон танаси
тузилишининг ўзгарувчанлиги морфофункционал кўрсаткичларни объектив
баҳолаш учун катта аҳамият касб этади [ 42, б. 12-14; 43, б. 47-49].
Ёш авлод саломатлигининг асосий мезонлари жисмоний ривожланиш ва
тананинг мослашиш қобилиятидир [21, б. 3; 24, б. 4-12]. Аммо бугунги кунда
ҳарбий ёшидаги ўспиринларнинг жисмоний ривожланишини баҳолашнинг
ягона ёндошуви ҳали мавжуд эмас. Жисмоний ривожланиш даражаси
антропометрик белгиларнинг ўзаро таъсирига, шунингдек, тананинг
таркибий қисмларнинг ҳаётий фаоллигининг белгилайдиган функционал
кўрсаткичларга боғлиқ [21, б. 3; 24, б. 4-12].
Онтогенетик жихатдан ўспиринлик – бу инсоннинг биологик камолоти
тугаши ва барча морфологик ва функционал кўрсаткичларининг аниқ
ўлчамларга етишиш даври ҳисобланади. Бу ёшда тананинг ўсиши умуман
тугайди, балоғатга етишнинг бошланиши барқарорлашади ва тана вазнининг
бирлигига энергия сарфланиши катталарникига яқинлашади. Бу давр
физиологик тизимларнинг турли бўғинларнинг ўзаро тасири, органлар ва
тизимларнинг ўзаро муносабат ўрнатилиши билан тавсифланади [85, б. 655].
Ўспиринлик даврида шаклланган соғлиқ ҳолатидаги ҳар хил
бурилишлар чақирув даврида энг муҳим ижтимоий ва биологик
функцияларни амалга ошириш имкониятларини камайтиради [21, б. 3; 24, б.
4-12].
Юрак –қон томир тизими, энг реактив тузилма сифатида, экстремал
шароитларга мослашиш жараёнида биринчи бўлиб иштирок этади ва
тананинг гомеостазини сақлашда муҳим рол ўйнайди [4, б. 65; 18, б. 13-14;
41, б. 179-181].
Маҳалий муаллифларнинг илмий маълумотларида, Шимолнинг
экстремал омиллари мажмуасига узоқ вақт тасир қилиш билан, қон айланиш
24](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_24.png?v=1)
![тизимининг ишлаш даражаси қайта қурилиши кўрсатилади, бу эса қон
босимнинг ошишига олиб келади [59, б. 152-153].
Замонавий ёш антропологиясида ҳозирги одам танасида морфологик ва
функционал ҳолатининг ўзгариши рўй берадими ва бу ўзгаришлар
ривожланишнинг умумий биологик қонуниятларини акс эттирадими ёки
кўпроқ маҳалий, адаптив характерга эга бўладими, деган мунозаралар давом
этмоқда [76, б. 12-16; 80, б. 3-8].
Замонавий спорт тенденциялари рақобатбардош юкламанинг ҳажми ва
интинсивлигининг сезиларли даражада ошишида намоён бўлди. Шу
муносабат билан А.К. Утепбергенов Қорақалпоғистон Республикасининг
шимолий ва жанубий минтақаларида яшовчи спортчиларда
кардиореспиратор кўрсаткичлар бўйича тадқиқот ўтказди (2009). Ўз
тадқиқотларида у 17-22 ёшида спорт билан шуғулланадиган спортчи
йигитлар ва талабаларнинг нафас олиш тизимининг функционал ҳолатини
қиёсий тахлил килди. Спортчиларнинг юрак-кон томир ва нафас олиш
тизимлари фаолятининг Қорақалпоғистон Республикасида яашашнинг
жисмоний-географик шароитларига боғлиқлиги аниқланди [105, б. 69-72].
Ҳозирги вақтда, 10 йилдан ортиқ вақ ўтгач, Қорақалпоғистон ҳудудида
атроф-муҳит шароитида динамик ўзгаришлар юз бермоқда. Бундай
ўзгаришлар тўғридан-тўғри ёш авлодга, шу жумладан ушбу ҳудудда доимий
яшовчи ёшларга таъсир қилади [105, б. 69-72].
Н.Н. Мираметова, шунингдек, Жанубий Оролбуйи минтақасида яшовчи
болалар танасининг адаптив реакциялар хусусиятларининг экологик ва
физиологик тадқиқотлар ўтказди (2017, 2018). Биринчи маротаба
ўспириннинг ривожланиш давридаги соматик ва вегетатив параметрлари
ўрганилди. Муаллиф болаларда (6-10 ёш) юрак-қон томир ва нафас олиш
тизимлари фаолиятининг жанубий Орол денгизи минтақавий қисмида
экологик яшаш шароитларига боғлиқлигини аниқлади [74, б. 29-30; 137, б.
22-25].
25](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_25.png?v=1)
![А.К. Утепбергенов ва Н.Н. Мираметова ларнинг тадқиқотларидан фарқли
ўлароқ, ушбу диссертация ишида харбий ёшдаги йигитларнинг морфологик
ва функционал кўрсаткичларини ўрганиш ишлари олиб борилди. Шуни
такидлаш керакки, экологик инқироз минтақаси сифатида Қорақалпоғистон
Республикасининг турли минтақаларида яшовчи ёшларнинг жисмоний
соғлигини доимий равшда кузатиб бориш зарурати жуда долзарб
ҳисобланади.
1.3. Тадқиқ қилинган ҳудуднинг физик-географик хусусиятлари
Рельеф ва тупроқ шароитлари. Ўрганилаётган минтақадаги физик-
географик, тупроқ-иқлим ва геоботаник хусусиятларга кўра учта
экогеографик ҳудудни (округларни) ажратиш мумкин: Қуйи Амударё,
Жанубий Устюрт ва Қизилқум. Ҳар бир ҳудуд турли хил геологик тузилиш
ва ландшафт, иқлим ва сув режими, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси, шунингдек
антропоген омилнинг ҳар хил интенсивлиги билан ажралиб туришига
қарамай, умуман олганда уларнинг тузилиши ва динамикаси, шаклланиш
тарихи, ўзига хос атроф-муҳит шароити, жойлашувига қараб ўхшаш
хусусиятларга эга бўлиб, улар чўл зонасининг шимолий чегараси ичида ва
Орол денгизи ҳамда Амударё делтаси яқинида жойлашганлиги билан боғлиқ
[5, б. 96; 62, б. 5-12; 88, б. 20-27;].
Қорақалпоғистон тупроқларида хлороорганик пестицидлар, асосан
гексахлорциклогексан (ГХЦГ) аниқланган. Пестицидлар билан зарарланган
тупроқ намунасидан микроорганизмларнинг 10 абориген культуралари-
ГХЦГ ҳаракатчан деструкторлари ажратиб олинди ва ажратиб олинган
культураларнинг ҳар хил концентрацияларига (250,500,750 ва 1000мг/л)
боғлиқлигини аниқлаш бўйича қатор тажрибалар ўтказилди. Ўзининг
кимиёвий миқдори бўйича пестицидлар ассортименти 30 гуруҳдан зиёд
хлороорганик, фосфороорганик симаборганик ва бошқа бирикмаларга
бўлинади [68, б. 136].
26](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_26.png?v=1)
![Мутахассисларнинг маълумотларига кўра, 1980 йилдан 2000 йилгача
бўлган даврда Қорақалпоғистоннинг экин майдонларига 100% фаол
модданинг умумий ҳажми 75,8 кг/гек пестицидлар киритилди. 1995-2002
йилларда Орол денгизи минтақасида (Қорақалпоғистон Республикаси) ўртача
100% фаол модда учун ўртача пестицид нагрузкаси 4 кг/гек ташкил этди.
Пестицидлар 55 та номли ассортиментда ишлатилиб, уларнинг умумий
ҳажми 477 тоннани ташкил қилган [68, б. 136] (1.1-жадвал). Сўнгги бир неча
йил ичида Оролбўйи атроф-муҳитида кимёвий токсикантлар билан
ифлосланиш даражаси ўзининг критик нуқтасига етди. Бироқ, аҳоли учун
атроф-муҳит ифлосланиши хавфи тўғрисида қарор қабул қилганда, зарарли
омилларни ингалацияланиши билан бир қаторда, худди шу бирикмалар
перорал, яъни, оғиз орқали - ичимлик суви ва озиқ-овқат билан ҳам кириши
мумкинлигини ёдда тутиш керак.
Кўпинча ДДТ, ТХФМ, ГХЦГ ва бошқаларнинг қолдиқ миқдори бор
эди, ўтказилган пестицидлар аниқланган 93 таҳлилдан 80 (87%) РЭМ га
нисбатан юқори бўлган. Тадқиқот натижаларига кўра, 7 йил давомида
пестицидлардан фойдаланиш қуйидаги классификация бўйича тақсимланган:
инсектицидлар ва акарицидлар - 64%, гербицидлар - 26%, фунгицидлар - 7%
ни ташкил қилган. Қозоғистон Республикаси Иқтисодий ва Ижтимоий
Кенгаши ходимлари билан ҳамкорликда ўтказилган таҳлил озиқ-овқат ва
қишлоқ хўжалиги маҳсулотларида пестицидларнинг қолдиқ миқдори
топилганлигини кўрсатди.
1.1-жадвал
Қорақалпоғистон Республикаси ҳудудидаги туманларда турли хил
пестицидлардан фойдаланганлиги (%) (Қурб онов ва бошқ., 2002 й)
27](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_27.png?v=1)
![Изоҳ : 1 - ЗМ, 2 - ўрта токсик, 3 - кам токсик, 4 - юқори токсик
1.1- расм. Қорақалпоғистон Республикаси ҳудудида турли хил
токсик таъсирга эга пестицидлардан фойдаланганлиги
(Қурбонов ва бошқ., 2002 й.)
Аниқланган пестицидларнинг 62,5% тупроқда, 20 фоизи
Қорақалпоғистоннинг барча ҳудудларида юза жойлашган сув манбаларида,
3,7 фоизи чорва ҳайвонларининг озуқаларида, 11,25 фоизи тухумда, 1,3
фоизи дон маҳсулотларида ва 1,2 фоизи сут маҳсулотларида аниқланган.
Шундай қилиб, ГХЦГ Қорақалпоғистон Республикаси экологик
муҳитида энг кенг тарқалган пестицидга айланди. У тупроқларда, очиқ қудуқ
ва водопровод сувларида, озуқа, дон маҳсулотларида, тухум ва сут
маҳсулотларида топилган [68, б. 136; 72, б. 36-38].
Шуни таъкидлаш керакки, “Чегара билмас шифокорлар” ташкилоти
томонидан ЖССТнинг Европа атроф-муҳит ва соғликни сақлаш маркази
билан биргаликда икки даврда (1999-2000 ва 2010-2012 йилларда) диоксин,
полихлорланган бифенил, хлорорганик ва фосфорорганик пестицидлари
билан Қорақалпоғистон Республикаси аҳолиси истеъмол қиладиган
маҳсулотларда заҳарланиш даражасини аниқлашда, энг юқори даражада
ифлосланиш даражаси юқори миқдорда липидларга эга бўлган овқатларда
(қўй ва товуқ ёғи, тухум ва пахта ёғи) топилганлиги аниқланди. “Чегара
29](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_29.png?v=1)
![билмас шифокорлар” ташкилоти томонидан Голландиялик мутахассислар
билан биргаликда олиб борилган озиқ-овқат маҳсулотларини таҳлил қилиш
ҳайвонлардан олинган барча озиқ-овқат намуналарида ва сабзавотларда
доимий хлорорганик пестицидлари ва уларнинг метаболитлари борлигини
аниқлади. Ушбу натижалар шуни кўрсатадики, Қорақалпоғистонда
анъанавий равишда етиштириладиган ва истеъмол қилинадиган озиқ-овқат
маҳсулотлари бир неча доимий токсик ифлослантирувчи моддаларга таъсир
қилишнинг асосий йўналиши сифатида қаралиши мумкин [72, б. 36-38].
Қорақалпоғистон Республикасида ерлардан фойдаланиш тартиби
турлича бўлган турли типдаги ностандарт тупроқ намуналарининг ўртача
йиллик ўзига хос солиштирма динамикасининг таҳлили шуни кўрсатдики,
сўнгги йилларда (2014-2015) саноат корхоналари жойлашган ҳудудларда
намуналар солиштирма оғирлиги миқдорининг ошиши кузатилган (10,4%
гача), токсик чиқиндилар сақланадиган полигонларда (13,3%), шунингдек
пестицидлар ва минерал ўғитлар ишлатиладиган жойларда (5,3% гача)
бўлган [72, б. 36-38].
Шуни таъкидлаш керакки, ҳатто аҳоли пунктларида ҳам, ностандарт
тупроқ намуналарининг энг юқори солиштирма оғирлиги 4,32% ни ташкил
этган (2008, 2014-2015 йилларда). Ўтказилган таҳлиллар шуни кўрсатдики,
экин экилган ерларда тупроқ намуналарининг солиштирма улуши ҳам РЭМ
га мос эмас ва 0,9 дан 4,66% гачани ташкил қилади (1.2-расм).
Тупроққа келсак, шуни таъкидлаш мумкинки, Элликқалъа тумани Орол
денгизидан анча узоқ (380 км) да жойлашганлиги ва маълумотларига кўра,
ушбу минтақанинг тупроқлари шўрланишга камроқ мойил бўлганлиги
сабабли ушбу минтақа маълумот эталон сифатида олинган ва бошқа икки
минтақада олинган тупроқларнинг элементар таркиби Элликқальа билан
таққосланди.
30](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_30.png?v=1)
![Постаквал қуруқликнинг қайд қилинган нуқтаси турли
трансформацияларга учрайди, бу ўзгаришлар йил фаслларига ҳам,
аридизация фаслларига ҳам боғлиқ бўлади. Бу ерда шуни аниқлаш керакки,
постаквал қуруқликнинг конкрет участкасининг аридизация ёки қуриш даври
деб, мазкур участканинг юзага чиқишидан бошланган вақтга айтилади.
Мавсумий ўзгаришлар қўйидагича: март-апрелда тупроқнинг қизишига қарай
рельефнинг тепа қисмида тузли эритманинг кучайтирилган конвектив
диффузияси содир бўлади, у тузнинг юқори қатламида 5 см. дан 1-2 мм. гача
қувватда ажралиб чиқади. Апрелнинг охирида ва майда шўрларнинг қисман
тарқалиши юз беради. Шўрланиш турига ва бу йилнинг шамол режимига
қарай кузгача тузнинг 10% дан 90% гача қатлами шамол билан учиб кетади.
Октябрь-ноябрда ёғингарчилик билан намланишда тупроқ юзасида баҳорга
нисбатан сезиларли даражада кўп бўлмаган тузнинг тўпланиши содир бўлади
[55, б.244; 74, б.103-105; 99, б.206; 103, б. 204].
Эмпирик маълумотлар шундан далолат берадики, чўлланиш вақтининг
кўпайтирилиши билан ер ости сувларининг сатҳи Орол денгизининг сатҳига
мутаносиб равишда тушиб кетади ва мувофиқ равишда тупроқнинг туз
таркиби ҳам тушиб кетади. Ер ости сувларининг ҳадди ингичка жияк юзага
етмаган даражага тушиб кетса, шўрларнинг ер ости сувларидан чиқиши
тўхтайди. Регрессия суръатларининг тенг эмаслиги, тупроқ рельефи ва
литологиясининг хилма-хиллиги ва айниқса, шўрларнинг фавқулодда
ҳаракатчанлиги Орол денгизининг постаквал қуруқлигидаги моделлаштириш
жараёнининг қийинчилигига сабаб бўлади.
Тузнинг тўпланишини миқдорий ҳисоблаш учун моделлаштиришда
муқаррар соддалаштириш ва шароитлар қабул қилинди. Бунда адабий ва
эмпирик маълумотлар билан солиштириш йўли билан жараёнларнинг
моделли тасаввурининг реал оқим билан бўлиши мумкин адекватлиги
сақланди [97, б.5-7; 101, б.75-79].
2002 - 2008 йилларда космостан туширилган расмларнинг таҳлили
Қорақалпоғистон Республикаси ҳудудида чанг-тўзанглар шлейфларининг
32](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_32.png?v=1)
![сиёсатни янада кучайтириш, оммалаштириш ва такомиллаштиришга ёрдам
бериши зарурати туғилди.
Глобал миқёсда иқлимнинг исиши гидрологик циклнинг
интенсификациясига олиб келади - буғланишнинг ошиши ва
ёғингарчиликнинг кўпайиши. Қорақлпоғистон Республикаси иқлим
шароитининг ўзгаришига Орол денгизининг қуриши салбий таъсир
кўрсатмоқда. Орол денгизи қишда Сибирдан келаётган совуқ шамолларни
юмшатадиган ва ёз ойларидаги улкан кондиционер каби иссиқликни
камайтирадиган ўзига хос регулятор ролини ўйнаган [25, б. 183; 58, б. 5-12;
101, б.75-79].
Иқлим ўзгариши билан Қорақалпоғистон Риспубликасида нисбатан
қуруқ ва қисқароқ, қиш эса узоқроқ ва совуқроқ бўлиб қолди. 2035 йилгача
прогноз режасида иқлимий вазиятни баҳолашга кўра, минтақадаги ҳаво
ҳарорати 1,5-3,0°С даражага кўтарилиши мумкин. Қорақалпоғистон
Риспубликаси минтақасида атмосфера ҳавосининг сифат ва миқдорий
таркибини шакллантиришда табиий ва антропоген ифлосланиш манбалари
муҳим рол ўйнайди [98, б. 28-35; 99, б. 206].
Кўп йиллик маълумотларга кўра, январнинг ўртача ҳарорати -4-5°С
даражани ташкил этади, бу шимолий ҳудудларга қараганда 2,5-3,5°С га кўп,
қиш деярли бир ойга қисқаради, мутлақ минимум -26°С, ёзи иссиқ, мутлақ
максимум - 42,6°С ни ташкил қилади. Ёғингарчилик миқдори бўйича ушбу
жойлар Ўрта Осиёнинг қурғоқчил минтақаларига тегишлидир. Йилига ўртача
80 мм ёғингарчилик ёғади, улар асосан баҳор ва кузда ёмғир шаклида бўлади.
Қор қоплами ўта беқарорлик билан ажралиб туради, баъзи қиш ойларида эса
10 кундан камроқ туради.
Республиканинг экологик хавфсизлигини таъминлаш нуқтаи назаридан
сув ресурсларининг танқислиги ва ифлосланиши энг долзарб ва кун
тартибидаги муаммо ҳисобланади. Ушбу ҳудудларнинг сув таъминоти
Амударё ҳавзасининг ер усти ва ер ости сувларига асосланган. Бироқ,
Қорақалпоғистон Республикасида сув таъминоти тармоғи орқали аҳолига
34](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_34.png?v=1)
![етказиб берилаётган сувнинг сифати ичимлик суви стандартларига 30 фоизга
жавоб бермайди, Тахтакўпир ёки Нукус каби баъзи жойларда бу кўрсаткич
95 фоизга этади. Шўманай, Амударё, Беруний каби туманлар
марказлаштирилган сув таъминоти билан атига 25-28% таъминланади.
Давлат санитария-эпидемиология назорати ҳудудий органлари
томонидан ўтказилган санитария-гигиеник тадқиқотлар ичимлик сувининг
юқори даражада минераллашганлигини тасдиқлайди ва сийдик-тош
касаллиги ёки сийдик йўллари касалликлари каби бир қатор касалликларнинг
ривожланишига сабаб бўлади. Қорақалпоғистон Республикасида сийдик
таносил тизими касалликлари кўрсаткичлари сўнгги йилларда ўртача
республика даражасидан бир неча баравар юқорилиги билан ажралиб туради
[54, б.34-35; 57, б. 77; 67, б. 7-8; 69, б. 103-105].
Минтақада ичимлик сувининг паст сифати аҳоли ўртасида юқумли
касалликларнинг кўпайишига таъсир қилмоқда, уларнинг аксарияти ўткир
ичак инфектсияларидир. Қорақалпоғистонда касал бўлиш даражаси
Ўзбекистон бўйича ўртача кўрсаткичдан 11,2 фоизга кўпдир [54, б.34-35; 57,
б. 77; 67, б. 7-8; 69, б. 103-105].
Минтақадаги ягона тоза сув манбаи бўлган Амударё ўзининг бутун
узунлиги бўйлаб ифлосланган. Дарё ҳавзасида 0,46 км 3
саноат оқова суви,
0,37 км 3
маиший сув оқими, тахминан 0,30 км 3
коллектор-дренаж, 0,23 км 3
қишлоқ оқова сувлари ва 2,3 км 3
иссиқлик қуввати мавжуд. Тўғридан-тўғри
Амударё ва унинг ирмоқларида 8,5 км 3
коллектор-дренаж, 0,9 км 3
саноат, 0,2
км 3
шаҳар оқова сувлари, қишлоқ хўжалик дренажлари 0,125 км 3
ни ташкил
қилади [54, б.34-35; 57, б. 77; 67, б. 7-8; 69, б. 103-105].
Туямўйин сув омборидан олдин (Дарғон-Ота дарвозасида) сўнгги 10
йил ичида минераллашган сув йил давомида барқарор равишда 0,6-1,8 г/л
гача ўзгариб туради. Қаттиқлиги 6-18 мг.эк/л орасида ўзгариб туради. Биоген
элементлар, азотли бирикмалар (NH +
4 , NO -
3 , NO -
2 ) ва қишлоқ хўжалигига
оқиб тушадиган фосфор баҳорнинг охирида ва ёзнинг бошида максимал
қийматларда қайд этилади [66, б. 17-23]. 2010-2015 йиллар даврида
35](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_35.png?v=1)
![ифлослантирувчи моддаларнинг максимал концентрацияси Нукус
станциясида: аммиакли азот 0,04 мг/л (0,2 РЭМ); азот нитрити 12,3 мг/л (4.1
РЭМ); мис 2,4 мг/л (2.4 РЭМ); феноллар 0,3 мг/л (3,0 РЭМ); минераллашув
даражаси 1800 мг/л (1,8 РЭМ); нефть маҳсулотлари 0,18 мг/л (1,8 РЭМ).
Шуни таъкидлаш жоизки, 2010-2016 йилларда Термиз пунктида
ифлослантирувчи моддаларнинг максимал концентрацияси: фенол бўйича 0,2
мг/л (2,0 РЭМ); нефт маҳсулотлари бўйича 0,12 мг/л (1,2 РЭМ); азот, нитрит
бўйича 6,0 мг/л (2,0 РЭМ). Нукус станциясида ифлослантирувчи
моддаларнинг максимал концентрацияси қуйидагичадир: фенол 0,3 мг/л (3.0
РЭМ); нефт маҳсулотлари бўйича 0,64 мг/л (6,4 РЭМ); азот нитрити 4,8 мг/л
(1,6 РЭМ); мис бўйича 4,3 мг/л (4.3 РЭМ); минераллашув даражаси 1800 мг/л
(1,8 РЭМ); аммоний азот 0,04 мг/л (0,2 РЭМ). Яъни, 2001 йилда Амударё
сувларининг камайиши билан боғлиқ бўлган 2000 йилга нисбатан дарёлар
суви сифатининг кескин пасайиши кузатилган [54, б.34-35; 57, б. 77; 67, б. 7-
8; 69, б. 103-105].
Пестицидлар, ноорганик ўғитлар билан ифлосланган минераллашуви
ортган суғориладиган ерлардан сувларнинг дарёга қайтиш натижасида,
шунингдек Амударёнинг юқори ва ўрта оқимларидан ишлов берилмаган ва
етарли даражада ишлов берилмаган саноат ва маиший чиқинди сувларни
тўкиш натижасида юза сувларнинг сифати сезиларли даражада
ёмонлашмоқда. Шунинг учун ичимлик сувининг сифати кўп жиҳатдан
стандартларга мос эмас.
Қорақалпоғистон Республикасининг иссиқ, кескин континентал иқлими
аҳолининг яшаш шароитини ёмонлаштиради, сув омиллари билан боғлиқ
касалликлар мажмуасини яратади, чунки иссиқ иқлим шароитида сув
истеъмоли 8-10 баравар ортади. 2010, 2013-2015 йилларда
марказлаштирилган ичимлик суви билан таъминлашнинг ер усти ва ер ости
манбаларининг ҳолати ва сув олиш жойларида сув сифати деярли ўзгармади
ва кучсиз қониқарли бўлиб қолмоқда [ 54, б.34-35; 57, б. 77; 67, б. 7-8; 69, б.
103-105 ].
36](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_36.png?v=1)
![Қишлоқ жойларининг сув қувурлари, одатда, унумдорлигининг
пастлиги билан ажралиб туради ва кўпинча авариявий ҳолатда бўлиб,
ишламай қолади ва сифатсиз сув билан таъминлайди. Микробиологик
кўрсаткичлар учун гигиеник меъёрларга жавоб бермайдиган сув
намуналарининг улуши 7,0%, очиқ сув ҳавзаларидан сув олиш 4,6%,
санитария-кимёвий кўрсаткичлар бўйича тегишли равишда 15,0% ва 27,7%
ларни ташкил қилади [64, б.87-95].
Мавжуд бўлган очиқ горизонтал типдаги коллектор-дренаж тармоғи
асосий қисмининг катта бўлмаган қисмини (430 км) берк горизонтал дренаж
эгаллайди. Ҳар хил сабабларга кўра улар техник талабларга жавоб бермайди.
Дренажланадиган майдон 368 минг гектарни, яъни жами суғориладиган
майдоннинг 73 % ни ташкил қилади [69, б. 103-105; 71, б. 41-42; 65, б. 3-8].
Ҳўжаликлараро ва магистрал коллекторларни хар йилги
механизациялашган тозалаш ишлари уларнинг узунлигига қараб 10-12 % ни
ташкил қилади (зарур ҳар йилги тозалаш 30-32 %), маблағ етишмаслиги
сабабли, шу ишларни бажариш ҳажмини ҳеч булмаганда 20 % га
етказишнинг имкони йўқ.
Гидрокимёвий таҳлиллар шуни кўрсатдики, охирги ўн йилда ичимлик
сувининг минераллашиши кескин ошиши билан тавсифланади: 2005 йилда,
ёзда минераллашиш даражаси 360-370 мг/л ни ташкил этди; қишда - 700-800
мг/л; 2006 йилда - ёзда 928, қишда 2300 мг/л, водопровод сувидаги ўртача
йиллик туз миқдори 1163,8 мг/л ни ташкил этган бўлса, 2008 йилда у 1045,7
мг/л, бунда у кучли мавсумийлик билан ифодаланган. 2009-2010 йилларда
ичимлик сувининг минераллашуви 1650 мг/л ни ташкил этди ва 2014-2015
йилларда у ёзда 878 мг/л гача, қишда эса 1780 мг/л гача бўлган [54, б.34-35;
57, б. 77; 67, б. 7-8; 69, б. 103-105].
Сувнинг суғоришга сарфланиши сабабли ва дарё оқимининг кескин
қисқариши натижасида Амударёнинг ўзини-ўзи тозалаш қобилияти йўққа
чиқди. Бундан ташқари, Ўзбекистон ва Туркманистон ҳудудларидан
Амударёга 3 млрд. м 3
дан ортиқ химикатларга тўйинган коллектор-дренаж ва
37](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_37.png?v=1)
![тозаланмаган саноат-маиший сувлари келиб тушади, улар ичимлик сувини
пестицидларнинг қолдиқлари ва оғир металлар билан тўйинтириб, уни
истеъмол учун яроқсиз ҳолатга келтиради [53, б. 11-14; 57, б. 77].
Амударё аҳолини ичимлик сув билан таъминлашнинг ягона манбаи
ҳисобланади. Дарё ўз оқимининг барча жойларида ифлосланади. Бухоро,
Сурхондарё, Қашқадарё вилоятлари Амударё сувини асосий
ифлослантирувчилардир. Сув манбалари кўпгина токсик элементлар (фтор,
марганец, мис, барий, молибден, кобальт) билан боғлиқ ифлословчи
моддаларни олиб юради, улар РЭМ дан анча кўп, бошқа
микроэлементларнинг баланси эса деярли бузилган. Ичимлик сувининг
микроэлемент таркибини ўрганиш шуни кўрсатдики, оғир металларнинг
22 та ионида Sr, Mo, Ni, Zn, Cd, Pb бўйича РЭМ дан анча кўп, бу ноқулай
экология шароитдан далолат беради. Бу элементлар сувни тайёрлашда ҳам,
чучуклантирувчи қурилмаларда чучуклантиришда ҳам айрилмайди [69, б.
103-105; 71, б. 41-42; 65, б. 3-8].
Қорақалпоғистон Республикаси ҳудудий фарқланиш қуйдагилар [65, б.
3-8]:
Шимолий ҳудуд – Экологик хавфли ҳудуд – Муйноқ,
Тахтакўпир,Қўнғирот ва Шумонай туманлар,
Марказий ҳудуд – мумкин бўлган эк ологик хавф ҳудуд – Нукус шаҳар,
Нукус, Кегайли, Чимбой, Қораўзак, ва Хўжайли туманлар,
Жанубий ҳудуд – Экологик яшаш шаройтлари энг мақбул бўлган ҳудуд
– Амударё, Беруний, Елликқала ва Турткул туманлар.
Кўп йиллик маълуматлар бўйича, жанубий ва марказий минтақаларда
январнинг ўртача ҳарорати -4 -5 0
С, бу шимолий ҳудга қараганда 2,5-3,5 0
С га
йуқори, қиш деярли бир ойга кисқа кузатилади.
Ёғингарчилик миқдори бўйича жанубий ва марказий минтақалар энг
қуруқ минтақалар қаторига киради. Асосан баҳор ва кузда ўртача йилига 80
мм атрофида ёғингарчилик тушади.
38](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_38.png?v=1)
![ҳисоблаш усули тананинг умумий ҳажмини - ўсиш - вазн кўрсаткичларини,
кўкрак қафаси айланасини аниқлаш билан амалга оширилди. Бўй узунлигини
ўлчаш тик ҳолатда, 0,5 см аниқликдаги тиббиёт ростомери ёрдамида амалга
оширилди. Бунда кузатилўвчи ростомер таяқчасига орқа томонидан болдир,
чаноқ, курак ва энгсасини текгизган ҳолда туради ва ростомер ричагини бош
суягининг тепасига текгизиб қўйилади. Тана вазнини ўлчаш 50 г аниқликдаги
махсус тиббиёт ричагли тарозилари ёрдамида амалга оширилди.
Тик турган ҳолатда КҚА максимал нафас олиш, тўлиқ нафас олиш ва
тинч нафас чиқариш билан ўлчашда амалга оширилди. Бунда кузатилувчи
тик турган ҳолатда қўлларини ён томанга кўтарган ҳолда ва пластик лентани
кўкракнинг орқа томанидан кўкракнинг пастки бурчагидан айланма шаклида
ётқизиб кўкракнинг олдинги IV қовурғалар остидан кўкрак бези устидан
бирлаштирилган ҳолатида ўлчанади.
Соматотиплаш антропометрик усул ёрдамида М.В. Черноруцкийнинг
классификациясига мувофиқ равишда амалга оширилиб, унинг асосида
Пинье индексини ҳисоблаш ётади [49, б. 512].
Олинган Пинье индекси кўрсаткичлар қуйидаги шкаласи бўйича
баҳоландик: жуда кучсиз (индекс 36 ёки ундан кўп), кучсиз (индекс 26 дан
35 гача), ўртача (индекс 21 дан 25 гача), яхши (индекс 20 дан паст).
Шундай қилиб, жисмоний ривожланиш даражаси ва уйғунлигини акс
эттирувчи соматик тип инсон саломатлиги ҳолатининг ишонишли
мезонидир, деп асосли равишда таъкидлаш мумкин. Бу, айниқса,
республикамиз қуролли кучлари сафига чақирлувчиларни танлашда жуда
мухимдир, чунки чақирилувчининг ҳарбий хизматга мослашиши жисмоний
ривожланиш ва соғлиқнинг уйғунлигига боғлиқ. Жисмоний ривожланиш
минтакавий стандартларини яратиш, келажактаги ватан химоячилари
сифатида ҳарбий ёшдаги йигитларнинг соғлиги ҳолатини назорат қилиш
илмий ва мухим ижтимоий аҳамиятга эга.
42](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_42.png?v=1)
![2.2. Кардиореспир атор тизимидаги физиологик жараёнларни
ўрганиш усуллари
Тинчлик пайтида юрак қисқаришлари частотаси, АБ, ЎТС ўлчовлари
ўтказилди. Ташқи нафас олиш кислород ташиш тизимининг биринчи бўғини
бўлиб хизмат қилади. Нафас олиш тизимининг ҳолатини баҳолаш учун
Erich Jeger (Германия) фирмасининг «Pneumoscreen-2» аппарати ёрдаминда
пневмотахография ўтказилди. ЎТС кўрсаткичлари ва бир қатор олинган
кўрсаткичлар аниқланди [ 11, б. 4-18 ].
Катталар ўпкасининг ўртача тириклик ҳажми тахминан 3500 см ³ ни
ташкил қилади . Актив фаолиятдаги инсонлар учун бу одатда 1000-1500 см³
кўпроқ, сузувчилар учин эса 6200 см³ га етиши мумкин. Катта ҳ ажмга эга
ўпка яхши вентелиациясига эга ва организм кўпроқ кислород олади. Ўпка
ҳажми ўсиш билан ижобий боғлик. Айрим одамларда ўпканинг тириклик
сиғими 10-11% камроқ, шунинг учун уларнинг ўпкасида газ алмашинуви
камаяди [11, б. 4-18; 91, б. 70-79;].
Маълум даражада берилган масалани ечиш ёш нуқтаи назаридан юқори
информативлик, универсалликга эга КИГ услуби ёрдамида амалга
оширилиши мумкин [2; 225 б., 4; 65 б.].
Юрак-қон томир тизимидаги физиологик жараёнларнинг таҳлили
«Нейрософт» фирмаси томанидан ишлаб чиқарилган 12-каналли
«Полиспектр 8Е» электрокардиографияда ўтказилди.
Кардиоинтервалография - бир бутун организмнинг мослашувчанлик
компенсаторли механизмларини аниқлаш имконини берувчи текшириш
услубидир. КИГ услубининг маъноси синусли юрак уриши (ритм)ни
рўйхатга олишдан иборат, кейинчалик унинг тузилмаси математик жиҳатдан
таҳлил қилинади.
КИГ электрокардиографик ажратма бирида камида 100 навбатма-
навбат кардиоцикллар (R-R интерваллар тўхтовсиз ёзиб олинишидан иборат.
43](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_43.png?v=1)
![Қорақалпоғистон Республикасининг турли ҳудудларида туғилган ва
яшайдиган ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринларнинг яшаш жойларини
таҳлил қилиш. Қорақалпоғистон Республикаси Соғлиқни сақлаш
вазирлигининг Республика давлат санитария-эпидемиология назорати
марказининг экологик лабораторияси маълумотларига биноан атроф-
муҳитнинг салбий омилларининг таркиби ва оғирлиги тўғрисидаги экологик-
гигиеник маълумотларни тўплаш ва қайта ишлаш асосида амалга оширилди.
Тадқиқот натижаларини статистик қайта ишлаш Microsoft Excel ва
STATISTICA v.6 с дастурий таъминоти ёрдамида вариацион статистика,
корреляция ва фактор анализи қилишнинг умумий қабул қилинган
усулларидан фойдаланган ҳолда амалга оширилди [14, б.352; 12, б. 398].
Таққосланган қийматлардаги тафовутлар p<0.05 да аҳамиятли деб топилди
[7, б. 256]. Олинган материалларни қайта ишлашда қўлланиладиган статистик
услублар Стьюдентнинг t-критерияси буйича олинган материаллар
ҳақиқийлигини аниқлаш киритилди (ҳақиқийликнинг қуйи чегараси этиб
95% (р>0,05) аҳамиятлилик даражаси қабул қилинди [10; с. 459].
45](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_45.png?v=1)
![III-БОБ. ҚОРАҚАЛПОҒИСТОН ҲАРБИЙ ЧАҚИРИҚ ЁШИДАГИ
ЎСПИРИНЛАРИНИНГ АНТРОПОМЕТРИК ВА
МОРФОФУНКЦИОНАЛ КЎРСАТКИЧЛАРИ ҚИЁСИЙ
ХУСУСИЯТЛАРИ
3.1. Қорақалпоғистоннинг турли ҳудудларидаги ҳарбий чақириқ
ёшидаги ўспиринларнинг антропометрик ва функционал
кўрсаткичлари
Жисмоний ривожланиш - бу ҳар доим содир бўладиган биологик
жараён бўлиб, ҳар бир ёш босқичида улар тананинг маълум бир морфологик,
функционал, биокимёвий, ақлий ва бошқа хусусиятларининг бир-бири билан
ва ташқи муҳит билан боғлиқлиги ва шу ўзига хослик туфайли жисмоний
кучларнинг заҳиралари билан ажралиб туради. Н.А. Агаджанян (2001) ва
С.В. Алексеевнинг (2002) маълумотларига кўра, инсоннинг жисмоний
ривожланишини ўрганиш давлатнинг устувор йўналишларидан бири бўлиши
керак, чунки жисмоний ривожланиш инсоннинг соғлиғини тавсифловчи энг
муҳим мезондир [19, б. 176; 21, б. 3] .
Бугунги кунда жисмоний ва ақлий меҳнатга, жамоат ва давлат
ҳаётининг турли соҳаларида, фан ва маданият соҳасида фаол иш олиб
боришга қодир ёш мутахассисларни сифатли тайёрлаш учун шароитлар
яратиш Ўзбекистонда (шу жумладан Қорақалпоғистонда) долзарб
муаммолардан биридир.
Жисмоний ривожланишнинг яхши даражаси жисмоний тайёргарлик,
мушак ва ақлий ривожланишнинг юқори кўрсаткичлари билан уйғунликда
бўлади. Тарихан жисмоний ривожланиш асосан ташқи морфологик
хусусиятларга кўра баҳоланади. Бундай маълумотларнинг қиймати тананинг
функционал параметрлари тўғрисидаги маълумотлар билан биргаликда
муттасил ўсиб бормоқда. Шунинг учун объектив замонавий баҳолаш учун
уларни биргаликда кўриб чиқиш керак .
46](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_46.png?v=1)
![Талабаларнинг жисмоний ривожланишини оптималлаштириш уларнинг
жисмоний хусусиятларини ва морфофункционал кўрсаткичларини оширишга
йўналтирилиши керак (қад-қоматнинг яхшиланиши, тана вазнини тартибга
солиш, ўпка тириклик сиғимининг ошиши, қувват, чидамлилик ва
мослашувчанлик каби қобилиятларнинг ошиши) [28, б. 41-42; 39, б. 56-59] .
Маълумки, инсоннинг ёши унинг психологиясида, хулқ-атвор
мотивларида, қизиқишларида ўзига хос маълум из қолдиради. Социологик
тадқиқотлар шуни кўрсатадики, умуман олганда талабалар жисмоний тарбия
ва спортга ижобий муносабатда бўлишади. Шу билан бирга, йигитларнинг
катта қисми жисмоний маданият ва спорт қизиқишлари ва фаол ҳаракат учун
табиий эҳтиёжга эга эмаслар [28, б. 41-42; 39, б. 56-59] .
Ушбу вазият туфайли ўқув дастурини ушбу мавзу бўйича янада яхши
эгаллаш учун зарур психологик шарт-шароитларни яратилмайди. Бу, ўз
навбатида, талабаларнинг жисмоний тайёргарлиги ва соғлиғига салбий
таъсир қилади. ўспиринларнинг жисмоний фаоллик ва спортга бўлган
қизиқишини ривожлантиришга қуйидагилар бўйича асосланилиши керак [28,
б. 41-42; 39, б. 56-59] :
ижтимоий аҳамиятга эга қизиқиш мотивациясининг кучайиши;
ўқув жараёни сифатини ошириш;
жисмоний тарбия машғулотлари учун шароитларни янада яхшилаш;
ўспиринларга махсус билимларнинг катта ҳажмини етказиш ва шу
асосда жисмоний тарбия ва спортга бўлган эҳтиёжни шакллантириш;
жисмоний тарбия ва спортга қизиқишнинг ўспиринларнинг бошқа
қизиқишлари (касб, санъат ва бошқалар) билан боғлиқлигини ўрнатиш;
ўқув ва ҳаракат турлари ўртасида тақсимланишда талабаларнинг
истаклари ва мойилликларини синчковлик билан кўриб чиқиш [[28, б. 41-42;
39, б. 56-59; 48, б. 84-89] .
Шундай қилиб, машғулотларнинг мақсади ўспириннинг асосий
жисмоний хусусиятларини ҳар томонлама ривожлантиришдир, аммо
47](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_47.png?v=1)
![жисмоний тарбия дарсида куч, чидамлилик, мослашувчанликни
ривожлантиришга алоҳида эътибор бериш зарур.
Жисмоний ривожланиш деганда, текшириш вақтида инсоннинг
жисмоний кўрсаткичлари ва биологик ҳолатини аниқлайдиган морфологик ва
функционал кўрсаткичларнинг мажмуи тушунилади. Жисмоний ривожланиш
генотипик потенциаллар фенотипик кўринишларга айлантирилганда
постнатал онтогенезнинг маълум босқичларида тананинг ўсиши ва
ривожланиш жараёнларини акс эттиради [9, б. 140-179].
Генотип организмнинг ота-онадан мерос бўлиб ўтган индивидуал
морфологик ва функ ц ионал хусусиятларини тавсифлайди. Атроф-муҳит
омиллари таъсири остида генотип фенотипик намо ён бўлишга айланади [9, б.
140-179].
Фенотип одамнинг бутун ҳаёти давомида ўзгариб, жисмоний
ривожланишнинг ёшга боғлиқ динамикасини акс эттириб боради. Маълумки,
генетик дастур ва атроф-муҳит омилларининг жисмоний ривожланишига
таъсири турли ёш даврларида ўзгариб туради [9, б. 140-179].
Ижтимоий-иқтисодий турмуш шароитлари ва бошқа атроф-муҳит
омилларининг таъсири сенситив ёш даврлари деб аталадиган даврларда -
гўдак ва ўсмирлик даврида, ўсиш ва ривожланиш жараёнлари жадал содир
бўлганда, ёки, аксинча, кекса ва қарилик даврида – инволюция
жараёнларидир. Бунинг сабаби, инсон онтогенези гетерогендир, дискретдир.
Айрим ривожланиш босқичларининг мавжудлиги ирсий белгилар
геномининг маълум бир қисмини ўз ичига олиши билан изоҳланади [9, б.
140-179; 60, б. 74-77; 78, б. 216].
Жисмоний ривожланиш, шунингдек, соғлиқни сақлаш ҳолатининг
бошқа кўрсаткичлари, туғилиш даражаси, касалланиш, ўлим ва бошқалар
болалар жамоасининг санитария ҳолатини акс эттиради. Болаларнинг
жисмоний ривожланиши ва уларнинг саломатлик ҳолатини кузатиш болалар
муассасалари тиббиёт ходимлари учун жуда зарурдир, чунки бу индивидуал
48](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_48.png?v=1)
![ва оммавий соғломлаштириш тадбирларини ўз вақтида режалаштириш ва
ўтказиш имконини беради [9, б. 140-179; 60, б. 74-77; 78, б. 216].
Жисмоний ривожланишни индивидуал баҳоламасдан, маълум бир ёш,
жинс ва гуруҳга хос бўлган жисмоний ривожланишнинг ўртача
кўрсаткичларини билмаган ҳолда, маълум бир гуруҳнинг умумлаштирилган
хусусиятини тузиш мумкин эмас, ҳар бир кишининг жисмоний
ривожланишини объектив баҳолаш мумкин эмас.
Ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринлик даври юқори даражадаги хавф
гуруҳи га киради , чунки унда ўтиш давридаги баъзи бир қийинчиликлар
мавжуд бўлиб, буларга - психогормонал жараёнлар, ёшларнинг ижтимоий
мавқеининг чегаралари ва ноаниқлиги, ижтимоий назорат механизмларини
қайта қуриш натижасида келиб чиқадиган қарама-қаршиликлар ва бошқалар
шулар жумласидандир [ 161, б. 38 ].
Тадқиқотчиларнинг фикрига кўра, ҳарбий чақириқ ёшидаги
ўс п ир ин лик даврининг бошларида асосий физиологик тизимлар аллақачон
е тукликка эришганлиги кўрсатилган [ 158, б. 23 ].
Аммо ҳақиқатда бундан анча йироқдир . Турли кўрсаткичлар бўйича
антропометрик ўлчовларнинг кўплаб натижаларини ўрганиш ушбу ёшдаги
организмда турли қисмларнинг нисбати ( тананинг узунлиги, е лка кенглиги,
тос бўшлиғи кенглиги) ва гормонлар ажралиб чиқарилиши каби ўзгариш лар
билан чамбарчас боғлиқлигини аниқлади [ 154, б. 138; 156 , б . 22 ].
Жинсий етукликнинг ташқи белгилари унинг ҳарбий чақириқ ёшидаги
ўс п ир ин лик даврида тугаганлигини кўрсат ишига қарамасдан , чуқурроқ
ўрганиш натижалари балоғатга е тиш билан боғлиқ бўлган гормонал
ўзгаришлар организм да ҳали ҳам давом этаётганлигини кўрсатмоқда [ 154, б.
138; 156 , б . 22 ].
Ҳарбий чақириқ ёшидаги ў с п ир ин лик даврида эндокрин тизимнинг
индивидуал бўғинлари ўртасидаги муносабатлар такомиллашиб, улар
регулятор жараёнларни соддалаштириш ва уларни тежамкорлик билан
ишлашини таъминлайди [87, б. 101-130].
49](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_49.png?v=1)
![Қорақалпоғистоннинг турли ҳудуд ларида истиқомат қилувчи ҳарбий
чақириқ ёшидаги ўспирин ёшларнинг жисмоний ҳолатини доимий равишда
кузатиб бориш зарур. Бундай кузатиш ушбу ўсмир ёшларнинг жисмоний
ривожланиши ва жисмоний тайёргарлигининг минтақавий стандартларини
шакллантириш, шунингдек, соғлиқни сақлашни тежа мкор технологиялари
тизимини такомиллаштириш учун зарурдир [9, б. 140-179; 60, б. 74-77; 78, б.
216].
Тайёргарлик ва махсус тиббий соғлиқни сақлаш гуруҳларига кирувчи
талабалар сонининг кўпайиши [ 96 , б . 319 ] уларнинг олий таълим
даргоҳларида ёшларни текшириш орқали олинган антропометрик ва
функ ц ионал кўрсаткичларини дифферен ц иал лашган баҳолашни олиб
боришни талаб қилади.
Маълумки, ривожланиш жараёнида бола организми муҳим
морфологик, физиологик ва биокимёвий ўзгаришларга учрайди ва бу унинг
асосий функ ц ияларини сифат жиҳатидан ўзгариш ларига олиб келади. Турли
хил органлар ва тизимлар бир вақтнинг ўзида етилмаслиги аниқланган бўлиб ,
улар онтогенезнинг турли босқичларида е тук фаолият типида ишлаши
аниқлан ган [ 154, б. 138; 156 , б . 22 ].
Ривожланишнинг маълум босқичлари ёки даврларини ажратиб
кўрсатиш зарурияти бор . Ёш даври чегараларини аниқлаш асосида
морфологик, физиологик ва психофизиологик белгилар ётади [95, б. 59; 96, б.
319] .
Атроф-муҳитнинг таъсири инсон танасининг функ ц ионал ҳолатида ҳам
акс этади [ 83 , б . 72-73; 108 , б . 38 ]. Қон айланиш тизими ташқи муҳит
таъсирига айниқса сезгир бўлиб , мослашув , яъни адаптацион реак ц ияларига
бошқа тизимларга нисбатан олдинроқ кир иша ди ва бутун организмнинг
мослашувчан реак ц ияларининг сезгир индикатори сифатида қаралиши
мумкин [1 18 , p. 354-381 ] .
Регулятор контурлар орасидаги т артибга солиш механизмлари ва
функ ц ионал ўзаро боғлиқликларни ўрганиш фундаментал ва амалий
50](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_50.png?v=1)
![физиологиянинг энг муҳим йў налишларидан биридир. Юрак ритми
регуляциясини таҳлили бутун организмнинг функ ц ионал ҳолати ва
адаптацион реак ц ияларининг хусусиятлари ҳақида прогностик , яъни башорат
қилишга оид маъ л умотларни олишга имкон беради [1 18 , p. 354-381 ] .
Ушбу бобда 19 ёшдан 21 ёшгача бўлган ёшларнинг вазн ва бўй
кўрсаткичлари таҳлил қили нган . Тадқиқотда қатнашган барча ҳарбий
чақириқ ёшидаги ўспиринлар Қорақалпоғистон Республикасида туғилган ва
ҳозирда атроф-муҳит экологик ифлосланиш ининг даража лари ҳар хил бўлган
жойларда истиқомат қилишмоқда.
Инсон организмида доимий равишда содир бўл иб турадиган
метаболизм ва энергия алмашинуви жараёнлари унинг жисмоний
ривожланиш хусусиятларини аниқлайди. Ҳаётнинг турли ёш даврларида
масса, ўсиш, тана айланасининг ўзгариши суръати сезиларли даражада фарқ
қилади. Одамнинг соматометрияси нинг ҳал қилувчи даража си (80% дан
кўпро қ ҳолларда ) ирсий омиллар томонидан белгиланиши исботланган ва
озгина даражада (20%) ҳаёт сифати ва шахснинг биологик статусига
боғлиқлиги исботланган [ 3 3 , б . 10-18; 26, б. 19-21].
Ижтимоий шароитлар, кам ҳаракатли турмуш тарзи, нотўғри
овқатланиш, касалликларнинг мавжудлиги, ноқулай экологик шароитлар
каби баъзи бир экзоген омиллар нафақат ривожланиш кетма-кетлигини
бузиши, балки қайтариб бўлмайдиган ўзгаришларга ҳам олиб келиши
мумкин [33, б. 10-18; 26, б. 19-21].
Биз Қорақалпоғистон Республикасининг турли ҳудуд ларида истиқомат
қилувчи ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринларни антропометрик ва
функ ц ионал параметрларини қиёсий характеристикасини амалга оширдик .
Бизнинг олган маълумотларимизга кўра , Қорақалпоғистоннинг турли
ҳудуд ларида истиқомат қилувчи ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринлар
ўрганилаётган морфофунк ц ионал кўрсаткичларнинг етарлича катта ёшга
боғлиқлиги вариабеллиги билан ажралиб туради.
51](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_51.png?v=1)
![3.8.- расм. Қорақалпоғистонда яшаётган ҳарбий чақириқ ёшидаги
ўспирин йигитларнинг ёшига боғлиқ холда бош айланаси
кўрсаткичларининг динамикаси
Таҳлил шуни кўрсатдики, Қорақалпоғистоннинг барча худудида яшовчи
19 ёшли ўспиринлар орасида БА кўрсаткичлари бироз фарқ қилди (55,6±1,5
см дан 56,78±1,7 см гача). 20 ёшдаги ўспиринлар учун 55,53±1,6 см дан
(Марказий ҳудуд) 57,33±1,5 см гача (Шимолий ҳудуд).
Қорақалпоғистонннинг турли ҳудудларида яшовчи 21 ёшли ўспиринларда бу
кўрсаткичдаги ўзгаришлар аҳамиятсиз, 56,73±1,6 см дан 57,08±1,4 см гача.
Ҳозирги вақтда қўл динамометриясининг кўрсаткичи жисмоний кучнинг
муҳим кўрсаткичи, [152, б. 281-287], шунингдек, умумий саломатлик холати
ҳисобланади [148, p. 591-595]. Динамометр томонидан қайд этилган
изометрик кучнинг ўзгариши ва ёш аспектида ортиб бориши [141, p. 551],
асосан мускул массасининг ортиши билан изоҳланади [133, p. 489-499]. Шу
60](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_60.png?v=1)
![билан бирга, мускул массасининг камайиши мускул кучининг пасайишга
олиб келади [129, p. 82-88].
Кейинчалик Қорақалпоғистоннинг турли ҳудудларида яшовчи ҳарбий
чақириқ ёшидаги ўспиринларда чап ва ўнг қўлларнинг куч кўрсаткичлари
таҳлилини ўтказдик (3.9-3.10 расмлар).
3.9.- расм. Қорақалпоғистонда яшаётган ҳарбий чақириқ ёшидаги
ўспирин йигитларнинг ёшига боғлиқ холда динамометрия
кўрсаткичларининг динамикаси (унг кўли)
Таҳлили шуни кўрсатдики, Қорақалпоғистоннинг турли ҳудудларида
яшовчи 19 ёшли ўспиринларнинг ўнг қўлнинг динамометрияси 62,32±13,7
(Марказий ҳудуд), 70,93±13,4 (Жанубий ҳудуд), 20 ёшли ўспиринларда ўнг
қўлнинг динамометрия кўрсаткичлари 62,59±16,4 (Шимолий ҳудуд),
71,87±12,7 (Жанубий ҳудуд) бир оз фарқ қилади ва 21 ёшда 62,0±15,5
(Шимолий ҳудуд), 69,95±18,7 (Жанубий ҳудуд).
Таҳлил шуни кўрсатдики, Қоракалпоғистоннинг турли ҳудудларида
яшовчи 19 ёшли ўспиринларнинг чап қўлнинг динамометрияси 57,62 ± 16,1
(Марказий ҳудуд), 65,83 ± 7,4 (Шимолий ҳудуд) ташкил этди (3.10-расм).
61](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_61.png?v=1)
![3 .2. Қорақалпоғистоннинг турли ҳудуд ларида истиқомат қилувчи
ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринларнинг ташқи нафас олиш ҳолати
Кукрак атрофи тананинг умумий хажмининг параметрларидан бири
хисобланади. Бу курсаткич кукрак кафасининг хажми, кукрак ва бел
мушакларининг ривожланишини, шунингдек, кукрак бушлиги
органларининг функционал холатини тавсифлайди [26, б. 19-21].
Биз тадкикот давомида ёш ва яшаш жойига караб КҚА тахлилини
утказдик (3.11-расм).
3.11-расм. Қорақалпоғистон Республикасининг турли ҳудуд ларида
истиқомат қилувчи ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринларда пауза
пайтида КҚА кўрсаткичлари (см)
Шу билан бирга, шуни таъкидлаш жоизки, барча ёш гуруҳларида КҚА
кўрсаткичлар Қорақалпоғистоннинг Шимолий (р<0,05) ва Марказий
(р<0,001) ҳудуд ларига қараганда Жанубий ҳудудлардаги ҳарбий чақириқ
ёшдаги ўспиринлар орасида анча юқори бўлган.
63](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_63.png?v=1)
![ёшидаги ўспиринлар орасида энг юқори кўрсаткич Жанубий ҳудудларда қайд
этилганлигини кўрсатади ( p<0,05 ).
3.13-расм. Қорақалпоғистон Республикасининг турли ҳудуд ларида
истиқомат қилувчи ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринларда нафас
чиқариш пайтида КҚА кўрсаткичлари (см)
Индекслар орасидаги энг катта фарқ Жанубий ва Марказий
ҳудудлардаги ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринларнинг нафас чиқариш
пайтида КҚА кўрсаткичлари орасида аниқланди (3.1-жадвал). Кўрсаткичнинг
қиёсий баҳоси шуни кўрсатадики, энг катта фарқ 21 ёшдаги (4,3 см, p<0,001),
энг кичиклари Шимолий ва Жанубий ҳудудлардаги 19 ёшдаги нафас
чиқариш пайтида КҚА кўрсаткичлари орасида аниқланди (1,6 см, p<0,01) ёш
ўспиринларда кузатилган. Таъкидлаш жоизки, ушбу ўсиш Жанубий
Оролбўйи минтақасининг иқлим ва географик омиллар таъсирига боғлиқ.
Шундай қилиб, барча текширилган ёшларда кўкрак ҳажмининг 21 ёшга
бориб катталашиши кўплаб адабиётлардаги нашр қилинган маълумотларга
тўлиқ мос келади [55, б. 94-96].
65](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_65.png?v=1)
![кузатилди. 20-21 ёшдаги бўлган гуруҳларида Шимолий ҳудудларда
истиқомат қилувчи ўспиринларнинг кўпчилигида ҲИ ўртача кўрсаткичлари
мавжуд (мос равишда 50,0% ва 52,4%). Жанубий ҳудуд лардаги ҳарбий
чақириқ ёшидаги ўспиринлар орасида бироз бошқача манзара кузатилмоқда:
шунинг учун энг кўп кўрсаткич ҲИ паст даражада бўлганлиги аниқланди (20
ёшда - 58,3% ва 21 ёшда - 72,7%).
Шундай қилиб, ҲИ кўрсаткичларининг қиёсий баҳолаш шуни
кўрсатдики, Қорақалпоғистон Республикасининг турли ҳудуд ларида
истиқомат қилувчи ўспиринларнинг аксарияти ҲИ нинг даражаси паст
бўлган. 19 ёшдаги Жанубий ҳудуд ларда яшовчи ҳарбий чақириқ ёшдаги
ўспиринлар ўпка сиғимини юқори даражадаги индивидуаллашган ЎТС эга.
Каттароқ ёшда (20-21 ёш) ушбу кўрсаткичнинг пасайишига қараб, ҲИ нинг
қайта тақсимланиши кузатилади [94, б. 72-73].
Барча ўрганилаётган ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринларнинг ёш
гуруҳлари ўртасидаги ташқи нафас олиш кўрсаткичларини қиёсий баҳолаш
натижаларини сарҳисоб қилиб, шуни айтиш мумкинки, Шимолий
ҳудудлардаги иккала ёш гуруҳидаги ҳарбий чақириқ ёшидаги
ўспиринларнинг нафас олиш даражаси Жанубий ҳудудлардаги йигитларга
қараганда бир оз кўпроқ бўлди. 21 ёшли ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринлар
гуруҳида сезиларли фарқлар аниқланди (р<0,05) (3.2- 3.3-жадваллар).
ЎМВ нафас олишнинг резерв имкониятларини ошишидан гувоҳлик
бериб, у Жанубий ҳудудлардаги ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринлар учун
Шимолий ва Марказий ҳудуди даги ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринларга
қараганда анча юқори бўлган.
70](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_70.png?v=1)
![Республикасининг турли хил атроф-муҳит шароитларига эга бўлган турли
ҳудуд ларда истиқомат қилувчи ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспирин ёшларнинг
нафас олиш тизимининг реакциясини адекват деб ҳисоблаш мумкин [76, б.
12-16].
Қорақалпоғистон Республикасининг турли ҳудуд ларида яшовчи ҳарбий
чақириқ ёшидаги ўспиринларда ташқи нафас олиш ҳолатини ўрганиш
бўйича маълумотларни сарҳисоб қилганда шуни таъкидлаш мумкинки,
ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринлардан олинган натижалар ўсиб бораётган
танага хос бўлган ўпка вентиляциясининг сезиларли даражада муҳим
кўрсаткичларига эришишни англатади .
Организм ривожланишининг ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринлик
даврида, тинчлик даврида нафас олиш табиати шаклланишининг ёшга боғлиқ
динамикаси қайд этилиб, унинг самарадорлиги ошиши, аммо тежалишининг
пасайиши билан тавсифланади. Тинчлик давридаги ЎТС нинг ҳақиқий
кўрсаткичи ҳисоб китоб қилинган қийматлардан фарқ қилмайди. ЎТС нинг
ҳақиқий кўрсаткичларининг тегишли кўрсаткичларга нисбатан пасайиши
ташқи нафас олишнинг захира қобилияти ёш меъёрларига мос келмайди ва
пастдир.
Шундай қилиб, ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринларда ташқи нафас
олиш ҳолати тўғрисида олинган маълумотлар, ёшлик даврида организмнинг
ривожланиши учун (морфогенетик ва жинсий хусусиятлар) генетик дастурни
амалга ошириш жараёни тўғрисида фикр юритишга имкон беради. Ташқи
нафас олиш тизимининг шаклланиш динамикаси ушбу жараённинг
йўналишини намойиш этади: самарадорликни ошириш ва умуман олганда
нафас олиш тизимининг ишлаш самарадорлигини пасайиши. Функционал
ҳолатдаги ўзгаришларнинг намоён бўлиш даражаси жинси, соматотип ва
яшаш шароитлари билан белгиланади, бу ушбу тизимнинг ривожланиш
даврида ушбу тизимнинг лабиллигини намойиш этади.
72](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_72.png?v=1)
![3.3. Қорақалпоғистоннинг турли ҳудуд ларидаги ҳарбий чақириқ
ёшидаги ўспиринларда юрак-қон томир тизимининг функционал ҳолати
Онтогенетик жиҳатдаги ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринлик даври - бу
инсоннинг биологик камолотга етишиши ва барча морфологик ва
функционал кўрсаткичлар ўзларининг аниқ дефинитив, яъни охирги
ўлчовларга эришиши даври ҳисобланади. Бу вақтга келиб физиологик
тизимлар турли қисмларининг ўзаро таъсири ва органлар ва тизимларнинг
ўзаро алоқаси ривожланиши одатий холдир [9, б. 220].
Юрак қисқаришларининг кетма-кетлигини баҳолашда қуйидаги
кўрсаткичлар қўлланилади: R-R интервалларининг ўртача давомийлиги ва
стандарт оғишлар [13, б. 48]
Организмдаги физиологик ўзаро алоқаларнинг регуляцияси алоқалар ва
координациянинг минимал зарурий бўлган миқдорларидан фойдаланган
ҳолда [32, б. 22-39] соматик ва вегетатив бошқарув марказий
механизмларининг мураккаблашуви ва такомиллашуви ҳисобига амалга
оширилади [50, б. 49-56]. Шу сабабли, ушбу даврда соғлиқни сақлаш
даражаси онтогенезнинг олдинги босқичларида амалга оширилган гигиеник
чора-тадбирлар тизимининг самарадорлигини назорат қилиш ва кейинги
тикланиш ишларини тартибга солиш учун хизмат қилиши мумкин. Ўртача
артериал босим пульс тебранишига эга эмас ва фақат бир нечта юрак
цикллари интервалларида, яъни оралиғида ўзгариши мумкин, бу қон
энергиясининг энг барқарор кўрсаткичи бўлиб, унинг қийматлари деярли қон
таъминотининг минимал ҳажми ва қон оқимига умумий периферик қаршилик
билан белгиланади.
Ўтказилган тадқиқотларга асосан, текширилган шахсларда тизимли
гемодинамиканинг кўрсаткичлари (қон босими, қон айланишининг минутлик
ҳажми ва уларнинг ҳисобланган умумий кўрсатгичлари) республиканинг
бошқа минтақалари кўрсаткичларидан ошмайди [42, б. 44-50; 59, б. 84-89].
73](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_73.png?v=1)
![даражаси меъёр даражасида эканлиги аниқланди. Катта ёш гуруҳидаги
ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринларда (иккинчи гуруҳ) вегетатив бошқариш
типини аниқлашда ваготониклар миқдорининг юқорилиги (66%), кичик ёш
гуруҳидаги ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринлар (биринчи гуруҳ) орасида –
нормотониклар сонининг (62%) юқорилиги кузатилди.
Пульс - юрак цикллари билан боғлиқ артериялар деворларининг
турткисимон тебранишларидир. Юрак фаолияти ритмини пульс частотаси
билан аниқлаш мумкин [18, б. 13-14; 29, б. 22-39].
ПЧ ни ўрганиш катта клиник аҳамиятга эга, чунки у юракнинг фаолияти
билан боғлиқ қон томир тизимидаги ўзгаришлар ҳақида жуда қимматли ва
объектив маълумотларни олиш имконини беради (3.17-расм).
3.17-расм. Қорақалпоғистон Республикасида истиқомат қилувчи
ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринларда (тинчлик ҳолатида) юрак
ўришининг (пульс) ёшга боғлиқ холдаги динамикаси
76](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_76.png?v=1)
![Қорақалпоғистоннинг Жанубий ҳудудларида истиқомат қилувчи ҳарбий
чақириқ ёшидаги ўспиринлар ўртасида ПЧ кўрсаткичлари таҳлили энг юқори
кўрсаткич 21 ёшда (79,37±9,9 с.у.), энг кичик кўрсаткич 20 ёшда эканлиги
аниқланди (75,07±11,5 с.у.). Шимолий ҳудудлардаги ҳарбий чақириқ
ёшидаги ўспиринлар ўртасида ПЧнинг кўрсаткичлари динамикасига келсак,
энг юқори ПЧ 20 ёшдаги ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринлар орасида, 21
ёшдаги ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринларда эса минимал даражасни
ташкил қилди [18, б. 13-14].
Пульс частотасининг Марказий ҳудудларидаги ҳарбий чақириқ ёшидаги
ўспиринларда сезиларли даражада ошганлиги қайд қилинди (р<0,05).
Вегетатив жараёнлар ривожланишининг энг муҳим физиологик хусусияти бу
барча органлар ва тизимларнинг резерв қобилиятларининг кескин
ошишидир. Бундай кўпайиш организмда иккита йўл билан амалга
оширилади: периферик органлар функционал имкониятларининг
ривожланиши ҳисобига (17 ёшга келиб вегетатив таъминлаш тизими етилиш
даражадасида ишлайди) ва марказий бошқариш механизмларининг
мукаммаллашуви ҳисобига амалга ошади.
Юрак ритмларининг барқарорлиги ва гемодинамик кўрсаткичларни
керакли даражада ушлаб туриш асосан ВАС томонидан амалга
ошириладиган экстракардиал таъсир билан белгиланади [2,c.24-48; 3, c. 133-
158].
Гемодинамиканинг кўрсаткичлари ва юрак ритмининг барқарорлиги
вегетатив реактивликнинг турли хил типларига эга бўлган шахсларда
юкламаларга нисбатан муайян жинсий ва ёшга боғлиқ фарқларнинг
мавжудлигидан гувоҳлик беради [2, б. 158-173].
Шуни таъкидлаш керакки, ушбу параметрларнинг муайян даражада
оғиши ташқи нафас олиш параметрлари билан солиштирганда кичик нисбий
қийматларга эга, бу юрак-қон томир тизимининг атроф-муҳитнинг экологик
омилларига нисбатан паст лабиллик (юқори даражадаги барқарорлик)
сифатида кўриб чиқилиши мумкин (қишлоқ жойларида ва саноатлашган
77](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_77.png?v=1)
![шаҳарларида яшовчи одамлар гуруҳлари ўртасидаги сезиларли фарқлар йўқ)
[51, б. 257; 52, б. 16-19; 62, б. 111-114].
Шундай қилиб, олиб борилган тадқиқотлар шуни кўрсатдики, ёш (20-21
ёш) гуруҳидаги ўспирин йигитларнинг яшаш жойига қараб
Қорақалпоғистоннинг Жанубий ва Марказий ҳудуд ларида яшовчи шахслар
учун САБ ва ДАБ нуқтаи назаридан энг юқори кўрсаткичлар аниқланди. САБ
нинг ўрганилган шахсларда 120 мм симоб устуни ошадиган аниқланган
кўрсаткичи, эҳтимол Қорақалпоғистон Республикасида экологик ва иқлим
шароитига боғлиқ ҳолда, гипертоник шароитларнинг пайдо бўлиши учун
хавф омили сифатида қаралиши мумкин.
Таъкидланишича, тадқиқ қилинган ҳарбий чақириқ ёшидаги
ўспиринларда юрак ритми ва регуляция тизимларининг кучланишини
оптимал даражада тартибга солиниши рўй беради.
Инсон танасининг вегетатив асаб тизимининг функционал ҳолатини
баҳолаш учун кардиоинтервалограммалар усули қўлланилади. Маълумки,
юрак синус тугуни танадаги барча тизимларининг ишлаш кўрсаткичидир.
Шу билан бирга, кардиоинтервалограмманинг бундай ажралмас параметри
дам олиш ҳолатидаги КИ бошланғич вегетатив тонус (БВТ) кўрсаткичи
бўлиб хизмат қилади. БВТ ўзгариши функционал ҳолат ўзгаришига
организмнинг таъсирини кўрсатади. КИ индикаторининг ошиши
«кучланишнинг мослашиш» ни, унинг пасайиши эса атроф-муҳитнинг турли
омиллари таъсирига мослашиш жараёнининг барқарорлигини кўрсатади [2,
б. 225; 4, б. 65] . Тадқиқот давомида олинган маълумотлар қуйидаги 3.6-
жадвалда келтирилган.
78](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_78.png?v=1)
![келган ўспиринлар орасида КИ кўрсаткичи 1271,13±74,1 ташкил этди.
Марказий ҳудудлардан келган ўспиринларда КИ - 536,8±65,1 шартли
бирлигига тенг. Жанубий ҳудуд ларнинг йигитлари орасида КИ кўрсаткичи
мос равишда 1142,56±43,74 шартли бирликни ташкил этди. Таҳлиллар шуни
кўрсатдики, яшаш жойига қараб, КИ кўрсаткич Жанубий ҳудуд ларнинг
ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринлагида энг юқори кўрсаткичдир. Марказий
ҳудуд лардан келган ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринларда мойил ҳолатдаги
ДХ индекси ҳамма худудларнинг ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринларида
0,06 ± 0,01 сек дан 0,064±0,08 сек гача ташкил этади.
Нохуш позицияда АМонинг энг юқори кўрсаткичи Жанубий
ҳудуд ларнинг ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринларида бўлиб, у
субъектларнинг барча гуруҳлари кўрсаткичларидан ошиб кетди. Буларнинг
барчаси, бизнинг фикримизча, юрак-қон томир тизими ишида сезиларли
стрессни (экологик ва ижтимоий омилларнинг таъсири) кўрсатади, бу
жисмоний фаолиятнинг ўсиши ва уларнинг яшаш шароитлари атроф-муҳит
шароитлари таъсирида кучаяди.
Шундай қилиб, кардиоинтервалография усулидан ўспиринлар
танасининг реактивлигини баҳолаш учун синусли юрак уриш тезлиги
тузилиши маълумотларига кўра фойдаланиш ёш динамикаси ва ҳудудий
дифференциациядаги баъзи мунтазам фарқларни қайд этишга имкон беради
[18, б.13-14]. Ушбу ўзгаришлар организмнинг симпатик-адренергик
тизимлари фаоллиги ошганидан далолат беради.
Шимолий ва Жанубий ҳудуд ларининг ҳарбий чақириқ ёшидаги
ўспиринларида қайд этилган КИнинг юқори кўрсаткичи, тартибга солиш
тизимларининг баъзи кескинликлари уларнинг таналарида намоён бўлишини
кўрсатади.
Юқорида айтилганлар шуни кўрсатадики, Қорақалпоғистон
Республикаси минтақасида яшовчи одамларнинг организмига доимий
равишда таъсир этувчи омиллар организмни экологик стрессга олиб келади,
уларнинг қаршилигини пасайтиради ва охир-оқибат ўспиринларнинг захира
80](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_80.png?v=1)
![имкониятларини пасайтиради ва мослашувчанликни сусайишига олиб
келади, одамларнинг касалликларга чидамлилигин пасайтиради.
3 .4. Қорақалпоғистоннинг турли ҳудудларидаги ҳарбий чақириқ
ёшидаги ўспирин йигитларнинг жисмоний ривожланиш даражаси ва
функционал ҳолатини центил баҳолаш
Центил жадвалларини қуриш асосида биз таклиф қилган ва фойдаланган
ёндашув бизга конкрет шахслар ва гуруҳларнинг ҳозирги даврдаги
функционал ҳолатини, олдинги тадқиқотлар маълумотларига нисбатан
кўрсаткичларнинг барқарорлик, ривожланиш ёки регрессия даражасини тезда
баҳолаш имконини беради [154, б. 138; 161, б. 38].
Маълумки, тартиб тақсимланиши (ранг) учун қатор ўртасининг
критерийси сифатида медиана хизмат қилади; ўртача квадрат оғиш ва
дисперсия тўлиқ даражада вариант тарқалишининг характеристикаси бўлиб
хизмат қилолмайди. Худди шу нарса очиқ вариацион қаторлар учун ҳам амал
қилади. Ушбу ҳолат, бу тафовутни тасодифий ўзгарувчининг қийматларини
унинг математик кутилиши яқинидаги дисперсия (тарқалиш) ўлчови
сифатида ҳисобланган оғиш ва σ, ўзгаришнинг квадрат илдизи сифатида,
очиқ вариа ц ион қатор ларда ва кетма-кетликда ҳисобланмайдиган арифметик
ўртача ҳисоблаб чиқилганлиги билан боғлиқ.
Шунинг учун, тақсимотни қисқача тавсифлаш учун биз тақсимотнинг
ҳар қандай шакли учун сифат ва миқдорий белгиларини тавсифлаш учун мос
бўлган центиль (“квантиль”, “перцентиль”, “персентиль” каби синонимлари)
тарқалишининг яна бир параметридан фойдаландик, шу жумладан оддий
тақсимотдан фарқ қилувчи параметридан ҳам фойдаландик. Ушбу
параметрдан миқдорий белгиларни сифат белгиларига ўзгартириш учун ҳам
фойдаланиш мумкин . 25-50-75 центиль доирасида кўрсаткичларнинг
тарқалиши индивиднинг умумий ҳолатига жиддий таъсир кўрсатмайди ва
унинг ҳолатини коррекциялаш учун қўшимча чораларни талаб қилмайди.
81](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_81.png?v=1)
![3.8.-жадвал
Қорақалпоғистоннинг Шимолий ҳудудларида истиқомат қилувчи
ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринларнинг жисмоний ривожланиш
даражаси ва функционал ҳолатини центиль баҳолаш (n = 32)
Жисмоний
ривошланиш
к ў рсаткичлар Центиль коридор к ў рсаткичлар
25 50 75
Тана усиши, см 174,05±5,9
174,77±6,5 175±6,4
Утирган ҳолатда,см
130,14±11,6 131,32±3,4 132,56±3,1
Тана оғирлик, кг
68,79±8,3 69,19±10,7 71,58±12,5
КҚА (тиничлик
пайтда) 89±5,6 89,64±5 91±7,2
КҚА (нафас олиш
пайтда) 93,19±5,4 95,26±7 95±5
КҚА (нафас
чиқарилган пайтда
(см) 87,3±5,7 88,86±5,2 89,16±7,3
ЎТС (мл) 3242,11±553,1 3414,29±425,8 3455,81±550
Қул диномометр
(ўнг қули) 62±15,5 68,6±15,3 69,95±18,7
Қул диномометр (чап
қули) 60,79±18,2 65,21±20,8 65,65±16,8
АБ, м.симмоб.
усини. 120,81±7,1-
80±6,5 122,14±13,1-
81,43±12,9 126,05±14,8-
82,11±9,8
ПЧ. у.с. 74,57±10,6 77,65±10,1
79,37±9,9
БА, см 56,73±1,6 56,83±1,5 57,08±1,4
Жадваллар ўспиринларнинг морфологик ва жисмоний ривожланиш
даражасини баҳолаш учун тузилган. Бундан ташқари, жадваллар центиль
коридорнинг тарқалишига асосланиб, ёш чақирилувчиларнинг гуруҳли
тайёргарлигини баҳолашга имкон беради [144, p. 263].
82](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_82.png?v=1)
![Қорақалпоғистоннинг Марказий ҳудудларидаги ўспиринларда
кардиореспиратор тизими кўрсаткичлари (ЎТС, САБ, ДАБ) ва ичимлик суви
сифати параметрлари ўртасидаги корреляцион боғлиқлик таҳлили, ичимлик
суви сифатининг барча параметрлари билан (корреляция коэффиценти r=0,08
дан r=0,39 гача (p> 0,05)) ЎТС ўртасида корреляция мавжудлигини кўрсатди.
САД индекслари билан корреляция алоқалари аниқланмади. Шунингдек,
Марказий ҳудудлардаги ўспиринлар учун ДАБ кўрсаткичлари ва сувнинг
қаттиқлик (r=0,27, p>0,05), минералланиш (0,29, p>0,05) ва сувдаги
хлоридлар миқдори (r = 0,39, p> 0,05) кўрсаткичлари ўртасидаги боғлиқлик
аниқланди
Олинган натижалар Қорақалпоғистон Республикасида яшовчи
аҳолининг касалланиши ва салбий омиллар орасида боғлиқликнинг
мавжудлиги ҳақидаги маълумотларни тасдиқлайди [83, б. 72-73].
Қорақалпоғистон Республикаси минтақасида ичимлик сувининг сифати
экология ва атроф муҳитнинг бузилишнинг энг муҳим муаммоларидан бири
сифатида қаралади [104, б. 67-68; 108, б. 38].
Шундай қилиб, чақириқ ёшидаги ўспринларнинг саломатлик ҳолати ва
жисмоний ривожланиши, яъни ўсиш ва ривожланишини аниқловчи биологик
ва физиологик жараёни, қон айланиш тизимининг функционал ҳолати
нафақат атроф муҳит омиллари билан бевосита ва билвосита юқори даражада
боғлиқ, балки ҳаётнинг ижтимоий - гигиеник шароити билан ҳам боғлиқдир.
Ижтимоий хавф таъсир этишини кўрсатувчи маълумотлар ва фактлар, яъни
жисмоний ривожланишга ва ёш авлоднинг саломатлик ҳолатига таъсир
қилувчи ижтимоий-гигиеник ва маиший шароитлар, саломатликни сақлаш
тадбирларини ташкиллаштириш ва илмий базани режалаштириш сифатида
хизмат қилади.
Харбий ч ақириқ ёшидаги ўспирин ёшларнинг жисмоний
ривожланишининг морфофункционал кўрсаткичларига ёндошишни уларнинг
соматотиплари асосида индивидуализациялаш, ўрганиш натижалари бўйича
тадқиқотларимизнинг асосий хулосаларни шакллантиришга имкон берди.
88](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_88.png?v=1)
![Организм ривожланишининг ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринлик
даврида, тинчлик ҳолати вақтида нафас олиш табиати шаклланишининг ёшга
боғлиқ динамикаси қайд этилиб, унинг самарадорлиги ошиши, аммо
тежамкорлигининг пасайиши билан тавсифланади. Ёшлар орасида тинчлик
даврида ЎТСнинг ҳақиқий кўрсаткичи ҳисобланган қийматлардан фарқ
қилмайди. Бироқ, жадал нагрузкалардан фойдаланиш тегишли қийматларга
нисбатан сезиларли пасайишни кўрсатди.
ҲИ кўрсаткичларининг қиёсий баҳолаш шуни кўрсатдики,
Қорақалпоғистон Республикасининг турли минтақаларида истиқомат
қилувчи ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринларнинг аксариятида паст
даражада эканлиги қайд қилинди. 19 ёшида Жанубий ҳудудларда яшовчи
ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринларда ўпкалар тирилик сиғимини юқори
даражадаги индивидуаллашган баҳолашга эга. Нисбатан каттароқ ёшда (20-
21 ёш) ушбу кўрсаткичнинг пасайишига қараб ҲИ нинг қайта тақсимланиши
кузатилади.
Барча ўрганилаётган ҳарбий чақириқ ёшидаги ўспиринлар ёш гуруҳлари
ўртасидаги ташқи нафас олиш кўрсаткичларини қиёсий баҳолаш
натижаларини сарҳисоб қилиб, шуни айтиш мумкинки, Шимолий
ҳудудлардаги иккала ёш гуруҳидаги ҳарбий чақириқ ёшидаги
ўспиринларнинг нафас олиш даражаси Жанубий ҳудудлардаги ўспиринларга
қараганда бир оз юқори. Фақат 21 ёшлилар гуруҳида сезиларли фарқлар
аниқланди (р>0,05).
Вегетатив жараёнлар ривожланишининг энг муҳим физиологик
хусусияти бу барча органлар ва тизимларнинг резерв қобилиятининг кескин
кенгайишидир. Бу кенгайиш организмда икки томонлама йўналишда амалга
оширилади: периферик органларнинг функционал имкониятларини
ривожланиши туфайли (17 ёшга келиб, вегетатив таъминот тизими етук
даражада ишлай бошлайди) ва марказий бошқарув механизмларини
такомиллаштириш орқали амалга оширилади [6, 7].
92](https://docx.uz/documents/98b323ae-adda-4b99-b664-7c83b11904d7/page_92.png?v=1)
Қорақалпоғистон шароитида ўспиринлар