Қорамоллар пироплазмозига қарши

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	9.0MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Қорамоллар пироплазмозига қарши

Купить

пироплазма қўзғатувчисининг профилактик хусусияти
4.3 § Пироплазмоз билан касалланиб ўтган қорамолдан олинган
материал билан эмланган қорамолларда иммунитет давомийлиги 74
4.4 §. Piroplazma begiminum uz штаммидан тайёрланган махсус
воситанинг технологик регламенти 76
4.5 § P.begiminum uz штаммидан тайёрланган махсус профилактик
воситанинг зарарсизлиги ва эмбриотоксик хусусиятлари 78
4.6.§.P.begiminum uz штаммидан тайёрланган махсус профилактик
воситанинг соғин сигирлар сут маҳсулдорлигига таъсири 81
4.7.§. P.begiminum uz штаммидан тайёрланган махсус профилактик
воситанинг реактогенлик хусусияти 83
4.8.§. P.begiminum uz штаммидан тайёрланган махсус профилактик
воситанинг комиссион синовлари 85
4.9§. P.begiminum uz штаммидан тайёрланган махсус профилактик
восита билан эмланган қорамоллар организмида иммунитет
давомийлиги 90
4.10 §. Пироплазмоз ва бабезиознинг ассоциатив кечишида P.begiminum
uz штаммидан тайёрланган махсус воситанинг профилактик
самарадорлиги 91
4.11.§. Ишлаб чиқариш шароитида P.begiminum uz штаммидан
тайёрланган махсус профилактик воситанинг иммуногенлик хусусияти 93
4.12.§. Piroplazma begiminum uz штаммининг сақлаш муддатларини
аниқлаш 99
4.13.§. Бузоқлар организмида криоконсервация қилинган махсус
профилактик воситанинг сақлаш муддатини аниқлаш 102
4.14. § P.begiminum uz штаммидан тайёрланган махсус профилактик
воситанинг иқтисодий самарадорлиги 104
ОЛИНГАН НАТИЖАЛАР МУҲОКАМАСИ
107
2

ХУЛОСАЛАР
116
АМАЛИЙ ТАВСИЯЛАР
117
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР Р Ў ЙХАТИ 118
ИЛОВАЛАР 132
КИРИШ (фалсафа доктори (PhD ) диссертацияси аннотацияси)
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда
Республикамизда чорвачиликни ривожлантириш, чорва молларининг
маҳсулдорлигини ошириш ҳамда аҳолини сифатли, экологик тоза чорва
маҳсулотларига бўлган талабини қондириш, хориждан келтирилган зотли
ва маҳсулдор қорамолларни пироплазмидозлар (пироплазмоз, бабезиоз,
тейлериоз) билан зарарланишини олдини олиш долзарб вазифалардан бири
бўлиб қолмоқда. Ҳайвонлар касалликларини ўрганувчи Ҳалқаро илмий-
тадқиқот лабораториясининг ҳисоботига кўра, «Шарқий, Марказий Осиё
ва Африка мамлакатларида йилига 2,5 млн. бошдан кўпроқ қорамол
тейлериоздан нобуд бўлиб, касалликдан кўрилган иқтисодий зарар 250 млн.
АҚШ долларини ташкил қилганлиги тўғрисида маълумотлар берилган» 1
.
Республикамизда мазкур касалликларга қарши янги биологик препаратлар
ишлаб чиқиш ва амалиётга жорий қилиш долзарб илмий-амалий м асала бўлиб
ҳисобланади .
Дунё миқёсида қишлоқ хўжалик ҳайвонлари орасида пироплазмидоз -
ларнинг тарқалиши, мавсумий кечиши, даволаш ва олдини олиш бўйича бир
қатор чора-тадбирлар амалга оширилган. Бугунги кунда олиб борилаётган
тадқиқотларнинг асосий мақсади, протозоозларнинг ривожланиш
1
Заблоцкий В.Т. Основн ые итоги и преспективы научных исследований //Вестник ветеринарии. Россия -2012 г. С. 11-15.
3

механизмини аниқлаш, касалликларга қарши кураш ва олдини олишда
ҳудуднинг биоэкологик омилларини эътиборга олган ҳолда даволаш учун
замонавий антипротозой препаратларни қўллаш, ҳамда етарли даражада
иммунитет ҳосил қилувчи эмламаларни яратишга қаратилган. Дунёнинг
кўплаб мамлакатлари олимлари тамонидан протозоозларни даволаш
ва профилактика қилувчи препаратларни ишлаб чиқиш борасида илмий-
тадқиқот ишлари олиб борилмоқда.
Республикамизда сўнгги йилларда қорамолларнинг пироплазмидоз-
ларининг тарқалиши, мавсумий динамикаси, даволаш ва олдини олиш
бўйича бир қатор чора-тадбирлар амалга оширилди. Жумладан, қорамоллар
орасида кенг тарқалган протозоой касалликлардан юқори даражада талофат
берадигани - пироплазмозга қарши курашишнинг замонавий, тежамкор,
юқори самарали, экологик тоза усул ва воситаларини ишлаб чиқиш, уни
амалиётга жорий этиш долзарб муаммолардан бири ҳисобланади. Шунингдек,
мамлакатимизга четдан олиб келинаётган зотли, наслдор қорамолларни
протозой касалликларга қарши даволаш ва профилактика чора-тадбирлари
борасидаги изланишларга алоҳида эътибор қаратиш зарур. Чорвачиликни
ривожлантиришда деҳқон-фермер, шахсий ва ёрдамчи хўжаликларнинг
фаолиятини яхшилаш муҳим эканлигини эътиборга олиб, айнан шу тоифа
хўжаликлар чорва моллари орасида учраётган пироплазмидозларга қарши
курашиш учун профилактик воситалар ишлаб чиқиш, ҳамда қарши кураш
чора-тадбирларини такомиллаштириш долзарб масала ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги ПФ-
60-сон «2022-2026 йилларга мўлжалланган янги Ўзбекистоннинг тараққиёт
стратегияси тўғрисида»ги 2
. Бундан ташқари Ўзбекистон Республикаси
Президентининг 2019 йил 28 мартдаги ПФ-5696-сон «Ветеринария
ва чорвачилик соҳасида Давлат бошқаруви тизимини тубдан
2
Ўзбекистон Республикаси Президентининг «2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини
ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги ПҚ-4947-сон
Фармони.
4

такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги фармонлари, 2017 йил 16
мартдаги ПҚ-4841-сон «Чорвачиликда иқтисодий ислоҳотларни
чуқурлаштиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги, 2020 йил 29
январдаги ПҚ-4576-сон «Чорвачилик тармоғини давлат томонидан қўллаб-
қувватлашнинг қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида»ги ва 2022 йил 8
февралдаги ПҚ-121-сон «Чорвачиликни янада ривожлантириш ва озуқа
базасини мустаҳкамлаш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорлари ҳамда
мазкур соҳага тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган
вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқиқоти муайян
даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг республика фан ва технологиялари
ривожланишининг устувор йўналишларига м увофиқлиги. Мазкур
тадқиқотлар республика фан ва технологияларни ривожлантиришининг
V. «Қишлоқ хўжалиги, биотехнология, экология ва атроф-муҳит муҳофазаси»
устувор йўналиш доирасида бажарилган.
Муаммонинг ўрганилганлик даражаси.
Республикамизнинг турли хил географик-иқлим ҳудудларида
қорамоллар пироплазмидозларининг эпизоотик ҳолатини ўрганиш ва уларга
қарши даволаш-профилактика чора-тадбирлари бўйича А.В.Богородицкий,
К.А.Арифджанов, И.Х.Расулов, Т.Х.Рахимов, Э.К.Шмунк, М.Т.Турсунов,
А.Ғ.Ғафуров, Х.П.Нурмаматов, Ў.И.Расулов ва бошқалар томонидан кенг
қамровли илмий тадқиқотлар олиб борилган. Шунингдек дунё миқёсида
A.Adler, V.Ellendogen, R.Bishop, L.Coggeshall, R.Hashemi-Feshaki, E.Sergent,
B.Shimizu, Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги давлатларида Н.И.Степанова,
Л.П.Дьяконов, В.Т.Заблоцкий, Н.А.Золотарев, А.А.Агаев, Л.М.Целишев,
А.К.Мавсумзоде, Г.Н.Шахматов, Й.И.Карпухин, А.А. Мирзабековлар
қорамоллар пироплазмидозларининг турли иқлим минтақаларда тарқалиш
даражаси, биологияси, морфологияси, клиник белгилари, даволаш ва олдини
олиш ҳамда паразитлар ҳаётий фаоллик давомийлигини аниқлаш устида
5

илмий тадқиқотлар олиб бориганлар.
Диссертация тадқиқотининг диссертация бажарилган илмий
тадқиқот муассасаси илмий-тадқиқот ишлари режалари билан
боғлиқлиги.
Диссертация тадқиқотлари Ветеринария илмий-тадқиқот институти
илмий-тадқиқотлари режасининг №ҚХА-9-008 «Қорамолларнинг
пироплазмидоз ва гельминтозларига қарши даволаш ва профилактика услуб
ва воситаларини ишлаб чиқиш ва амалиётга жорий қилиш» (2012-2014 йй.),
№ҚХА-9-016 «Қорамолларнинг пироплазмидоз касалликларини даволаш
ва олдини олиш усуллари ва омилларини такомиллаштириш ҳамда амалиётга
тадбиқ этиш» (2015-2017 йй.) мавзуларидаги амалий лойиҳалар доирасида
бажарилган.
Тадқиқотнинг мақсади Жиззах вилоятининг турли хил географик-
иқлим худудларида қорамоллар пироплазмидозларининг эпизоотик ҳолати
ва қон сўрувчи каналар фаунасини аниқлаш, касалликларни профилактика
қилиш учун янги маҳаллий Piroplazma begiminum uz штаммидан махсус
профилактик восита яратиш ва ветеринария амалиётига жорий этиш дан
иборат.
Тадқиқотнинг вазифалари:
Жиззах вилоятининг турли хил географик-иқлим худудларида
қорамоллар пироплазмидозларининг эпизоотияси ва касаллик тарқатувчи
каналар фаунасини аниқлаш;
пироплазмозга қарши Piroplazma begiminum uz штаммидан махсус
профилактик восита яратишнинг технологик регламентини ишлаб чиқиш;
Piroplazma begiminum uz штаммидан тайёрланган махсус профилактик
воситанинг зарарсизлиги, эмбриотоксик хусусиятлари, реактогенлиги
ва сигирлар сут маҳсулдорлигига таъсирини аниқлаш;
Piroplazma begiminum uz штаммидан тайёрланган махсус профилактик
воситанинг пироплазмоз ва бабезиознинг ассоциатив шаклига қарши
6

профилактик самарадорлигини экспериментал ва ишлаб чиқариш
тажрибаларда аниқлаш;
Piroplazma begiminum uz штаммидан тайёрланган махсус воситанинг
қорамоллар пироплазмозини профилактика қилишдаги иқтисодий
самарадорлигини аниқлаш;
қорамоллар пироплазмозига қарши курашиш бўйича тавсиялар ишлаб
чиқиш.
Тадқиқотнинг объекти сифатида Жиззах вилояти Ш.Рашидов,
Пахтакор ва Ғаллаорол туманлари хусусий, ёрдамчи, деҳқон-фермер
хўжаликларидаги қорамолларда паразитлик қилувчи турли каналар,
пироплазмидоз билан касалланган ҳайвонлар қон намуналари олинган.
Тадқиқотнинг предмети сифатида тажрибадаги қорамоллар қонидаги
P.bigeminum, B.colchica, Theileria annulata касаллик қўзғатувчилари,
пироплазмозга қарши махсус профилактик восита билан эмланган
қорамолларнинг қон суртмаси ва эритроцитлардаги паразитлар хизмат
қилган.
Тадқиқотнинг усуллари. Тадқиқотларни олиб боришда паразитологик,
клиник, гематологик, морфологик, патологоанатомик ва статистик текшириш
усулларидан фойдаланилган.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
Жиззах вилоятининг турли географик иқлим ҳудудларида касалликни
тарқатувчи каналардан: B.сalcaratus 72 %, H.anatolicum 70%, H.detritum 20 %
эканлиги аниқланган;
пироплазмозга қарши Piroplazma begiminum uz штаммидан тайёрланган
махсус профилактик воситанинг технологик регламенти ишлаб чиқилган;
Piroplazma begiminum uz штаммидан тайёрланган махсус профилактик
воситанинг зарарсизлиги, эмбриотоксик хусусиятлари, реактогенлиги
ва сигирларнинг сут маҳсулдорлигига таъсири аниқланган;
қорамоллар пироплазмозини профилактика қилишда ишлаб чиқилган
7

Piroplazma begiminum uz штаммидан тайёрланган махсус воситанинг
профилактик самарадорлиги экспериментал ва ишлаб чикариш
тажрибаларида 6 ойгача бўлган муддатни ташкил қилиши аниқланган.
Тадқиқотнинг амалий натижалари қуйидагилардан иборат:
Жиззах вилояти ҳудудларида қорамолларда пироплазмидозларнинг
тарқалиш даражаси ва мавсумий динамикасини ўрганиш натижасида
пироплазмоз 18%, тейлероз 24,7% учраганлиги аниқланган ва касалликларга
қарши чора-тадбирлар ишлаб чиқилган;
илк бор Piroplazma begiminum uz штаммидан ишлаб чиқилган махсус
профилактик воситанинг пироплазмозни профилактика қилишдаги
самарадорлиги сарфланган 1 сўмга 11 сўмни ташкил қилганлиги аниқланган
ва амалиётга қўллаш учун тавсия қилинган;
Piroplazma begiminum uz штаммидан тайёрланган махсус профилактик
восита ветеринария амалиётида Жиззах вилояти Ш.Рашидов ва Дўстлик
туманлари чорвачилик хўжаликларида қорамоллар пироплазмозини
профилактика қилиш учун жорий этилиши натижасида касалланиш
даражасини минимумга келтирган.
Тадқиқот натижаларининг ишончлилиги. Текширишларнинг
замонавий услуб ва воситаларидан фойдаланилган ҳолда ўтказилганлиги,
клиник, морфологик, гематологик, паразитологик услублардан ҳамда
бошланғич маълумотларга статистик ишлов берилганлиги, шунингдек
олинган назарий натижаларнинг тажриба маълумотлари билан тўғри келиши,
тадқиқот натижаларининг хорижий ва маҳаллий олимлар томонидан
ўтказилган тажрибалар билан таққосланганлиги, лаборатория, хўжалик
тажрибаларининг далолатномаларга асосланганлиги, олинган натижаларнинг
мутахассислар томонидан тасдиқланиб ижобий баҳоланганлиги, изланиш
натижаларининг ишлаб чиқаришга жорий этилганлиги билан исботланган.
Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти. Тадқиқот
натижаларининг илмий аҳамияти қорамоллар пироплазмози эпизоотиясининг
8

ўзига хос хусусиятлари таҳлили, каналар фаунаси, касалликнинг тарқалиш
тенденцияси ва шу асосда касалликни олдини олиш учун Piroplazma
begiminum uz штаммидан махсус профилактик восита тайёрлашнинг
технологик назарияси яратилган.
Тадқиқот натижаларининг амалий аҳамияти Жиззах вилояти
туманларида, ҳамда шахсий-ёрдамчи, деҳқон-фермер хўжаликларида
қорамоллар пироплазмозининг эпизоотик ҳолатининг таҳлили ва паразитлик
қилувчи каналар фаунаси аниқланган. Piroplazma begiminum uz штаммидан
тайёрланган махсус профилактик воситани қўллаш натижасида шахсий-
ёрдамчи, деҳқон-фермер хўжаликларида пироплазмоздан соғломлаштириш
усуллари жорий этилган, касаллик минимал даражага олиб келинган.
Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Жиззах вилоятининг
турли иқлим-географик ҳудудларида қорамоллар пироплазмидоз
касалликларини профилактика қилишда янги усулларни ишлаб чиқиш бўйича
олиб борилган илмий тадқиқотлар натижалари асосида:
Қорамолларнинг пироплазмозига қарши «Радиобиологическая вакцина
для специфической профилактики пироплазмоза крупного рогатого скота
и способ её использования» мавзусида 1 та ихтирога патент олинган
(№ IАР 04997) ва амалиётда қўллаш учун тавсия қилинган (Ветеринария ва
чорвачиликни ривожлантириш Давлат қўмитасининг 2022 йил 10 мартдаги
02/23-91-сон маълумотномаси). Ушбу махсус воситани қўллаш натижасида
Жиззах вилояти Ш.Рашидов тумани «Жавохир Пирматов», «Турдубек» ва
«Умид-Б» чорвачилик хўжаликларида қорамолларнинг пироплазмоз билан
касалланиши бартараф этилган.
«Қорамоллар қон-паразитар касалликларига қарши даволаш-
профилактика чора-тадбирларининг замонавий услуб ва воситаларини
қўллаш бўйича» тавсиялар ишлаб чиқилган Ўзбекистон Республикаси Давлат
Ветеринария Бош Бошқармаси томонидан 9 июл 2014 йилда тасдиқланган
(Ветеринария ва чорвачиликни ривожлантириш Давлат қўмитасининг 2022
9

йил 10 мартдаги 02/23-91-сон маълумотномаси). Ушбу тавсияларни
ветеринария амалиётида жорий этилиши натижасида қорамолларнинг
пироплазмоз билан касалланиши минимал даражага камайган.
«Қорамолларнинг қон-паразитар касалликларига қарши курашиш
тўғрисида» қўлланма ишлаб чиқилган ва Ўзбекистон Республикаси Давлат
Ветеринария Бош Бошқармаси томонидан 2016 йилда тасдиқланган
ва пироплазмозни даволашда илмий услуб сифатида фойдаланилган
(Ветеринария ва чорвачиликни ривожлантириш Давлат қўмитасининг
2022 йил 10 мартдаги 02/23-91-сон маълумотномаси). Piroplazma begiminum
uz штаммидан тайёрланган махсус профилактик воситани қўллашдан олинган
иқтисодий самарадорлик ҳар бир бош қорамол учун 607111 сўмни ташкил
этган. Пироплазмозни профилактика қилишда сарфланган 1 сўм харажатга 11
сўм иқтисодий самара олинган. Тавсия этилган чора-тадбирларни ишлаб
чиқариш шароитида жорий этиш ҳисобига қорамоллар пироплазмозидан
даволаш ва олдини олишда юқори самарадорликка эришилган.
Тадқиқот натижаларининг апробацияси. Мазкур тадқиқот натижалари
2011-2021 йилларда Ветеринария илмий-тадқиқот институтининг Услубий
ва Илмий кенгашларида муҳокама қилинган. Илмий тадқиқот ишлари
натижасида жами 10 та, шу жумладан 4 та халқаро ва 6 та Республика илмий-
амалий анжуманларида мухокамадан ўтказилган.
Тадқиқот натижаларнинг эълон қилинганлиги. Диссертация мавзуси
бўйича жами 16 та илмий иш чоп этилган. 1 та патент, Ўзбекистон
Республикаси Олий Аттестация комиссиясининг докторлик диссертациялари
натижаларини чоп этишга тавсия этилган илмий нашрларда 15 та илмий
мақола, жумладан 10 та илмий мақола республика ва 4 та илмий мақола
хорижий нашрларда чоп этилган.
Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми. Диссертация таркиби кириш,
тўртта боб, хулосалар, амалиётга тавсиялар, фойдаланилган адабиётлар
рўйхати ва иловалардан иборат. Диссертация ҳажми 117 бетдан иборат.
10

Б ОБ. А ДАБИЁТЛАР ШАРҲИ
1.1 §. Касаллик қўзғатувчилари ни ўрганиш тарихи
Бугунги кунда мамлакатимизда қишлоқ хўжалигининг муҳим тармоғи
бўлган қорамолчиликни ривожлантириш долзарб вазифаларидан биридир.
Президентимизнинг чорвачиликни ривожлантириш бўйича 2015 йил 29
декабрдаги «2016-2020 йилларда қишлоқ хўжалигини янада ислоҳ қилиш ва
ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида» ги [1; ПҚ-2460], Ўзбекистон
Республикаси Давлат Ветеринария Қўмитаси фаолиятини ташкил этиш чора-
тадбирлари» тўғрисидаги «Ветеринария ва чорвачилик соҳасида давлат
бошқаруви тизимини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари»
тўғрисидаги ва «Ўзбекистон Республикаси Ветеринария ва чорвачиликни
ривожлантириш давлат қўмитаси фаолиятини ташкил этиш» тўғрисидаги
қарорлари ҳамда ҳукуматимизнинг мазкур соҳага тегишли бошқа қатор
меъёрий хуқуқий хужжатлари соҳани янада кучайтиришда
ва ривожлантиришда дастур бўлмоқда. [1,2,3,4; ПФ-3026, ПФ-5696, ПФ-
4254].
Қорамоллар пироплазмидози бир ҳужайрали қўзғатувчилар томонидан
чақириладиган трансмиссив касалликлар турига киради. Дунёда илк бор
Руминиялик олим гемоглобинурия кузатилган қорамоллардан олинган қон
суртмаларидаги эритроцитларни микроскопик текширишлар натижасида
касаллик қўзғатувчиларини топиб, унга “гематококк” ёки “микрококкли
гемоглобинурия” деб ном берган. Уларни “бактериялар” ёки “кокки”ларга
мансуб, деб изохлаган [125;128-136-б.; 131; 3574-3581-б, 149; 1213-1217-б.
151; 109-113 б.].
Америкалик олимлар Техас штатида қорамолларнинг “Техас иситмаси”
қўзғатувчиларини батафсил ўрганиб, паразитларни протозоо табиатига
мансублигини баён этган ва касаллик қўзғатувчисини Рiroplasma bigeminum
деб аташган. Муаллифлар томонидан паразитларнинг табиати ўрганилган
12

ва касаллик тарқатувчилари яйлов каналари эканлигини аниқланган [126; 64-
67-б.].
Тейлериоз касаллигини тарқатувчи каналар Hyalomma авлодига мансуб
ва пироплазмоз, бабезиоз касалликларини тарқатувчи каналар Boophilus
calcaratus иксод каналари бўлиб, улар қорамолларда эктопаразитлик қилиш
пайтида ўз сўлак безларида бўлган паразитларни соғлом қорамол
организмига ўтказади. Ҳайвон организмидаги паразитлар
ретикулоэндотелиал тизим ҳужайраларида, қонда ривожланади ва кўпаяди.
Айрим муаллифлар томонидан Узоқ Шарқда тейлериознинг
морфологик шакллари ва клиник белгилари билан фарқ қиладиган
қўзғатувчисини топиб, унга Тheileria sergenti деб ном беришган [131; 3574-
3581-б.].
Тадқиқотчилар томонидан Piroplasma bigeminum ва Francaiеlla colchica
паразитларининг морфологик тузилиши, патогенези, касалликнинг клиник
белгиларидаги фарқлар аниқланган. Francaiеlla cаucasica, Francaiеlla
Occidentalis, Babesia ovis паразитлари тузилишига тавсиф бердилар [130; 295-
б.].
Бир гуруҳ Россиялик тадқиқотчилар пироплазмаларнинг
морфологияси, патогенези, патоморфологияси ва клиникасини ўрганишган.
Натижада республикада қорамолларнинг Piroplasma bigeminum, Babesia (Fr)
colchica, Тheileria аnnulata каби пироплазмидоз касалликлари
қўзғатувчиларининг тарқалиш даражасини аниқлаганлар. Пироплазмидоз
касалликлари қўзғатувчиларининг морфологияси, иммунобиологик
хусусиятлари ҳамда патогенезига изоҳ берилган [6;10-б., 7; 64-б.,].
Муаллиф томонидан Piroplasma mutans ва Piroplasma parva
қўзғатувчиларининг морфологик кўрсаткичларини бир-бири билан таққослаб
ўрганилган ва уларнинг бир-бирига ўзаро яқин эканлиги аниқланган. Шунга
асосланиб, Piroplasma mutans ни ҳам Theileria авлодига киритиш керак, деган
таклиф илгари сурилган [141;56–58-б].
13

Бир қатор тадқиқотчилар Алжирда ўтказилган илмий-тадқиқотлари
давомида қорамолларнинг қонида Theileria mutans нинг морфологик
тузилишига ўхшаган қўзғатувчиларни аниқлашган, аммо уларнинг кўпчилги
юмалоқ шаклда бўлганлиги сабабли, уларни Theileria dispar деб номлашни
тавсия этишган [137;149–150-б].
Шундай қилиб, тейлериозни тарқатувчиHyalomma авлодига мансуб
ва пироплазмоз, бабезиоз касалликларини тарқатувчи каналар Boophilus
авлодига мансуб иксод каналари эканлиги аниқланган.
1.2 §. Пироплазмидозларнинг эпизоотологияси
Ўзбекистонда қорамоллар пироплазмидоз касалликлари
қўзғатувчиларининг тарқатувчилари иксод каналар бўлиб, уларнинг
ривожланиши ва кўпайиши учун қулай муҳит ва табиий шароитлар мавжуд.
Шунинг учун пироплазмидоз касалликлари республикамизнинг барча
ҳудудларида тарқалган.
Пироплазмидозларнинг эпизоотик занжирида қуйидаги омиллар
албатта бўлиши шарт:
1. Касал қорамоллар ёки инвазия ташувчи ҳайвонлар;
2. Касалликни қабул қилувчи (реципиент) соғлом мойил ҳайвонлар;
3. Муайян кана тури, яъни касаллик тарқатувчилар.
Эпизоотик занжирда мавжуд омиллардан бирортаси бўлмаса, касаллик
пайдо бўлмайди. Пироплазмидозларнинг манбаи антропоген омиллар,
жумладан яйловларни мелиоратив ҳолатини яхшилаш тадбирлари, турли
ўсимлик зараркунандаларига кимёвий ишлов бериш, дезакаризация
ишларини олиб борилиши сабабли ўзгариши мумкин.
Тадқиқотчиларнинг аниқлашларича, Rhipicephalis appendiculatus
каналари орқали қорамолларнинг зарарланиши натижасида уларнинг лимфа
тугунлари ва талоғидан олинган суртмаларни текширишда «Кох шарлари»
деб номланган тейлерияларнинг ҳайвон организмида ривожланиш
14

босқичларидан бири эканлиги баён этилган [135;37–39-б].
Макрошизонтлар Theileria annulata орқали организмда узлуксиз
равишда кўпайиши ва ривожланиши натижасида оқсиллар, углеводлар, ёғлар
ва бошқа тўйимли моддалар билан озиқланиши жараёнида ўзининг
морфологик ҳолатини ўзгартирмаслигини кузатганлар [134;1-4.б].
ВИТИ олимлари тамонидан пироплазмидозларга оид кенг қамровли
тадқиқотлар олиб борилган. Ушбу тадқиқотлар натижасида қорамолларнинг
тейлериоз, пироплазмоз, бабезиоз (франсаиеллёз) касалликларига қарши
замонавий талабларга мос восита ва усуллар ишлаб чиқилган, ҳамда
амалиётга жорий қилинган [62;46-47-б.,63;34-35-б.,64;86-б.].
Республикамизнинг барча ҳудудларида тейлериозни асосий
тарқатувчилари Hyalomma anatolicum ва Hyalomma detritum деб номланувчи
иксод каналари эканлиги, нимфа ва имаго босқичлари каналар сўлак
безларидаги мавжуд Theileria annulata касаллик қўзғатувчиларини соғлом
ҳайвонлар организмида тўйиниш давомида ретикулоэндотелиал тизим
ҳужайраларида (лимфа тугунлари, талоқ, жигар, буйрак, илик) ривожланиши,
ўсиши, кўпайиши, кейин эса макро ва микрошизонтлар ҳосил қилиб, лимфа
оқими орқали эритроцитларга кириб паразитлик қилиши натижасида
касаллик келтириб чиқариши аниқланган.
Баъзи олимлар томонидан Piroplasma номи илк бор асцидияларга
берилганлигини инобатга олиб, пироплазмознинг ушбу қўзғатувчилари
номини Babesia bovis ва Babesia ovis деб юритишни таклиф этишган. Шунга
биноан паразитларга Piroplasma bigeminum ва Piroplasma ovis деб номланган
[148; 137-143-б.].
Япониянинг Чуба префектурасида қорамоллар тейлериози аниқланиб,
касаллик қўзғатувчиларининг морфологик тузилишларига қараб у Theileria
sergenti эканлиги аниқланган [132;13 – 18-б. ].
Алжирда Theileria parva дан морфологик шакллари, иммунобиологик
хусусиятлари билан фарқ қиладиган янги қўзғатувчилар топилиб, унга
15

Theileria dispar деб ном берилган [133; 63 - 65-б. ].
Бир гуруҳ Япониялик муаллифлар йиллар давомида илмий-
тадқиқотлар олиб бориб, бабезиоз қўзғатувчиларининг морфологик
тузилиши, касалликнинг клиникаси, патогенези, профилактикаси ва даволаш
улсулларини изоҳлаб берганлар [ 144; 481 – 486-б., 145; 553- 555-б., 146; 1381-
1384-б. ].
Муаллифларнинг Ўзбекистонда қорамоллар тейлериозини батафсил
ўрганишлари натижасида қўзғатувчи Theileria turkestanica эканлигини
аниқлаганлар. Аммо, кейинчалик бошқа муаллифлар томонидан ўтказилган
тадқиқотлар натижасида Ўзбекистонда тейлериознинг ягона қўзғатувчиси
Theileria annulata эканлиги ва унинг кенг тарқалганлигини изохлаб берганлар
[ 113; 152-б ].
Ўзбекистонлик олимлар томонидан олиб борилган илмий
текширишлар натижасида Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятларидан
ажратилган штамм билан юқтирилган тажриба молларида касалликнинг
яширин даври 15 кунни, Сирдарё вилоятидан ажратилган штамм билан
юқтирилган тажриба молларида касалликнинг яширин даври 21 кунни
ташкил қилиши аниқланган. Сирдарё вилоятидан ажратилган тейлериоз
қўзғатувчисининг вирулентлик хусусияти Сурхондарё ва Қашқадарё вилояти
ҳудудларидан ажратилган Theileria annulata штаммларининг вирулентлик
хусусиятидан паст эканлиги аниқланган [26;58-59-б., 27; 11-12-б., 28; 41-42-
б., 29; 15-16-б., 33;45-48-б., 34;20-21-б., 35;29-30-б., 36;18-19-б., 37;14-16-б.].
Пироплазмидозларни мавсумий динамикаси касаллик қўзғатувчи
каналарнинг қорамоллар организмида паразитликлик қилиши билан боғлиқ.
Агар касаллик Hyalomma detritum орқали чақирилса, касаллик май ойининг
охирида, Hyalomma anatolicum орқали қўзғатилса, март ойидан ноябр
ойигача давом этиши кузатилган. Туркистон ўлкасидаги қорамолларнинг
пироплазмидоз касалликлари бўйича 3 та латент, эпизоотик ва касалликдан
16

ҳоли ҳудудлар борлиги ҳақида муаллиф ўзининг илмий-тадқиқотларида
маълумот берган [17;21-27-б.].
Ўзбекистонда Theileria аnnulataни тарқатувчи каналардан бири
Hyalomma detritum эканлигини экспериментал тажрибаларда исботланган.
Бир канча олимлар Ўзбекистон, Озарбайжон ва Қозоғистонда тейлериознинг
асосий тарқатувчиларидан бири Hyalomma detritum эканлигини
экспериментал тажрибалар натижасида аниқлаганлар [52;34-35-б.,53;73-75-
б.,54;182-184-б.].
Олимлар Япониянинг Чуба префектурасида қорамолларда тейлериоз
(Theileria sergenti) касаллиги тарқалганлигини маълум қилганлар. K.Bishop,
B.Sohanpal, Karinki et. al. тейлериозни Theileria parva спорозоитларини
полимераза занжир реакцияси орқали (ПЦР) аниқлаганлар. Бу усулни
муаллифлар қорамолларнинг тейлериозини ташувчилик ҳолатини аниқлаш
учун тавсия қиладилар. [138; 334-340-б., 151; 109-113-б].
Тожикистонда иксод каналарининг 7 тури аниқланган ва уларнинг
табиатини ўрганиш натижасида Hyalomma anatolicum ва Hyalomma detritum -
тейлериозни, Boophilus cаlcaratus эса пироплазмоз ва бабезиозни
тарқатувчилари эканлигини баён этилган [8; 101-107-б.].
Зарафшон вохаси ҳудудларида қорамолларнинг пироплазмидоз
касалликларини эпизоотик ҳолатини ўрганиш натижасида пироплазмидозлар
билан йилига мавжуд молнинг 8-11 % касалланиши аниқланган. Шу билан
бир вақтда Hyalomma anatolcum, Hyalomma detritum ва Boophilus calcarattus
каналари пироплазмидозларни асосий тарқатувчилари эканлиги асосли
равишда исботланган [26;58-59-б., 27;11-12-б., 28;41-42-б., 32;153-154-б.,
33;45-48-б., 34;20-21-б., 35;29-30-б., 36;18-19-б., 37;14-16-б.].
Жиззах вилоят ҳудудларида қорамолларнинг пироплазмоз, бабезиоз ва
тейлериози кенг тарқалганлиги, шундан тейлериоз 52%, пироплазмоз 30%
ва бабезиоз 18 фоизни ташкил қилиши аниқланган [111;62-63-б.].
17

Изланишлар натижасида каналарнинг фаунаси, биологияси, географик
тарқалиш даражасини назарий ва амалий жиҳатдан пухта ўрганиш асосида
шу касалликлар бўйича носоғлом ҳудудларда касаллик тарқатувчиларга
қарши чора-тадбирлар яратилган ва амалиётга жорий қилинган натижасида
жорий этилган чора-тадбирлар ҳозирги кунда ўз иқтисодий самарасини
бермоқда [119; 24-25б., 120; 149-150-б. ].
Муаллифлар эпизоотик тадқиқотлар натижасида қорамолларнинг
пироплазмидоз касалликлари Республикамизда кенг тарқалганлиги,
жумладан Жиззах вилоятининг суғориладиган ҳудудларида пироплазмоз
59%, тоғолди ва тоғли ҳудудларда 51%, тейлериоз эса 62-38 фоизни ташкил
қилиши аниқланган [109; 190-б., 110; 46-47-б. ].
Сирдарё, Жиззах, Самарқанд ва Навоий вилоятларининг турли хил
географик иқлим ҳудудларида пироплазмозни кенг тарқалганлигини, шундан
Сирдарё, Жиззах ва Навоий вилоят ҳудудларида пироплазмозни илк юқори
нуқтаси апрел, иккинчи нуқтаси июн ойининг бошлари, Самарқанд вилоят
худуларида эса биринчи нуқтаси май, иккинчи нуқтаси август ойига тўғри
келиши аниқланган. Бундай тадқиқотлар натижаси пироплазмозга қарши
чора-тадбирларни олиб боришда муҳим аҳамият касб этиши билдирилган
[74;16-18-б., 75;20-22-б., 76;129-131-б., 77;24-25-б., 78;56-57-б.].
Россия Федерациясининг Рязань вилоятидаги қорамолларда
пироплазмоз ва анаплазмоз касалликларининг таркалиш фаунаси ўрганилиб,
Рязань вилоятининг 80% қорамоллари анаплазмоз касаллигининг ташувчиси
эканлиги аниқланган [82;90-94-б.].
Тожикистоннинг Хатлон вилоятида қорамоллар
пироплазмидозларининг 3 тури аникланган. Касал ҳайвонларнинг қонида
Piroplasma bigeminum, Fr.colchica (B.bovis) ва Theileria аnnulata
қўзғатувчилари аниқлаган [44;23-б.].
Хисор водийсида 7 турдан иборат паразитларга тегишли анаплазмоз
ташувчилари – Boophilus calcaratus, Hyalomma anatolicum, Hyalomma
18

asiaticum, Hyalomma detritum, Hyalomma plumbeum, Haemaphysalis,
Rhipiccphalus turanicum каналарини аниклаганлар [94;9-10-б.].
Шимолий Тожикистонда анаплазмоз қўзғатувчисининг P.bigeminum
ва Th.аnnulata қўзғатувчиларининг 4 тури аниқланган [84;36-37-б.]. Шу
худудда қорамолларда Boophilus calcaratus, Hyalomma anatolicum, Hyalomma
asiaticum, Hyalomma detritum, Hyalomma plumbeum, Haemaphysalis,
Rhipiccphalus turanicum кана турлари тарқалганлиги таъкидланган [60;224-
227-б.].
Шимолий Тожикистонда эпизоотологик хусусиятга кўра, қорамолларда
анаплазмоз ва пироплазмозларнинг тарқалиши 4 ҳудудга бўлиб ўрганилган. I
–гуллаб яшнаган минтақа - Айний ва Тоғли-Матчин туманлари, II –тахдид
қилинадиган ҳудуд - индивидуал тоғолди фермалари Шахристон ва Ганч
туманлари, III – яширин ҳудуд ва IV – стационар энзоотик ҳудудларга
тақсимланган [59;32-35-б.].
Тюмень вилоятидаги фермаларда кўйларнинг анаплазмоз ва бабезиоз
касалликлари қўзғатувчиларининг эпизоотологик вазиятини ўрганилган [79;
9-15-б.].
Жанубий Осетиянинг Цхинвали минтақасида қорамоллар
пироплазмозининг эпизоотологияси бўйича ҳудудлар 3-га тақсимланган:
биринчи - денгиз сатҳидан 1500-2000 м баландликда жойлашган хавф остида
бўлган ҳудуд, бу ерда қорамолларни ташиш қайд этилган, аммо
ўрганилмаган, касал ҳайвонлар ва паразит ташувчилар бор;
иккинчи ҳудуд - Цхинвали вилоятининг 12, Дзаускийнинг 37 ва Ленингор
вилоятининг 17 аҳоли пунктлари;
учинчи худуд – денгиз сатҳидан 1500 м баландликдан паст бўлган
эпизоотик зоналарга бўлиб ўрганилган [80; 147-150-б.].
Волгоград вилоятида иксод каналарининг фаунаси ва экологияси
ўрганилган. Вилоятда турли иқлим шароитида иксод каналар фаунаси иккита
фаунистик ўрмон ва дашт ҳудудини ўз ичига олган [46;95-б.].
19

Шундай қилиб, пироплазмидоз касаллик қўзғатувчиларини тарқатувчи
иксод каналарини кўпайишида муҳим табиий шароитлар ва омиллар бўлиши
шартлиги ва касалликлар қўзғатувчиларининг иммунобиологик
хусусиятларини ўрганишда хорижий ва ватанимиз олимлари катта ҳисса
қўшганлар.
1.3.§ Пироплазмозларни даволаш ва кимёвий профилактикаси
Қишлоқ хўжалик ҳайвонларининг пироплазмидоз касалликларини
қўзғатувчилари аниқланиб, касалликнинг табиати ўрганила бошланган
даврдан бошлаб олимларнинг асосий эътибори қон -паразитар касалликларни
даволаш ва олдини олишга қаратилди. Олимларнинг олиб борган
илмий-тадқиқотлари асосида пироплазмидоз касалликларини профилактика
қилиш ва самарали даволаш усуллари яратила бошланган.
Дастлаб олимлар Африкада қорамолларнинг Шарқ қирғоқ иситмаси
(тейлериоз) касаллигини даволашда трипанблау ва трипанрот
препаратларини экспериментал касаллантирилган ва спонтан касал
ҳайвонларда қўллаб ижобий натижа олганлар [126; 64-67-б].
Қорамолларни пироплазмидоз касалликларини олдини олишда
тринпанблау препаратинининг самарадорлиги ўрганилган. Шу мақсадда 21
бош қорамолга трипанблау препарати юборилган ва соғлом қорамоллар
касал қорамолдан олинган қон билан зарарлантирилган. Шундан 12 бош
қорамол касалланмаган, 9 боши эса енгил касалланиб соғайган. Шу билан
бир вақтда назоратдаги 54 бош қорамолдан 37 (68,5%) боши пироплазмидоз
билан касалланган [11;27-32-б].
Қорамолларнинг тейлериоз касаллигини даволашда 0,1 мг/кг акоприн,
0.05 мг/кг гемоспородин, 3,5 мг/кг беренил, 1,0 гр террамицин ва 2,0 мл.
новокаин препаратлари аралашмасини 100 мл қайнатилган сувда эритиб, 100
кг тирик вазнга 5,0 мл дан мускул орасига бир кунда бир марта иньекция
қилиниши юқори даволаш самарадорлигини берган [102;171-173-б].
20

Тейлериозга қарши қон зардоби тайёрланган ва уни даволашдаги
самарасини ўрганилган. Қон зардоби тайёрлаш учун тейлериоз билан
касалланиб соғайган қорамолдан олинган қондан фойдаланилган. Даволаш
мақсадида ушбу тайёрланган қон зардоби билан касал қорамолга 1 кг тирик
вазнга 1-2 мл тери остидан қон зардоби юборилган. Натижада
қорамолларнинг умумий аҳволи яхшиланиши, периферик қондан
тайёрланган суртмаларда паразитлар сонининг камайиши ва касал
қорамолнинг тана ҳарорати меъёрга келиши кузатилган [97;30-б].
Ветеринария илмий-тадқиқот институти олимлари томонидан имизол
препарати билан қорамолларнинг пироплазмоз ва франсиеллёз касаллигини
даволашдаги самараси экспериментал тажрибаларда ўрганилган. Касал
молнинг ҳар 100 кг вазнига 5,0 мл тери остига юборилган имизол препарати
организмни паразитлардан ҳалос қилиши аниқланган [61;31-32-б].
Ўзбекистонда спонтан тейлериозни беренил ва сульфантрол
препаратлари аралашмаси билан даволаш самарадорлиги 70-72 фоизни
ташкил қилган. Даволашнинг биринчи куни беренилнинг 7 фоизли
эритмасини 0,0035 г/кг мускул орасига ва 10 фоизли сульфантрол
препаратини 100 кг тирик вазнга нисбатан 10 мл дан вена қон томирига,
иккинчи куни 300000 бирликда тетрациклин ва бошқа симптоматик
дориларни, даволашнинг учинчи куни эса биринчи кундаги препаратларни
қайтадан қўлланилиши ижобий даволаш самарасини берган [18; 4-б].
Тейлериоз касаллигини ихторген, гонокрил, сульфасенол препаратлари
ва глюкоза эритмаси билан даволашнинг самараси йўқлиги тўғрисида
маълумотлар берилган [86; 51-53 б.].
Қорамоллар пироплазмозини пироплазмин, флавакридин ва висмут
тодорий препаратлари комбинацияси билан комплексда қўллаш юқори
даволаш самарасини бериши, аммо биргина пироплазминнинг ўзи алоҳида
қўлланилганда эса қониқарсиз натижа бериши қайд этилган [87;35-36-б].
Гемоспоридин, пироплазмин, трипофлавин ҳамда тиорген
21

препаратларининг пироплазмоз ва бабезиозни даволашдаги хусусиятлари
экспериментал тажрибаларда ўрганилиб, трипофлавиннинг самараси юқори
даражада эканлиги қайд этилган [118;106 б.].
Ишлаб чиқариш шароитида спонтан тейлериозни бигумал ва азидин
препаратлари билан комплексда қўллаш натижасида ижобий даволаш
натижаларга эришганлар. Муаллифлар томонидан ЎзВИТИ усули, деб
номланган даволаш усулини яратганлар. Бунинг учун даволашнинг биринчи
куни бигумалнинг сувдаги 1 фоизли эритмасидан молнинг 100 кг тирик
вазнига 5 мг миқдорда вена қон томирига ва иккинчи куни азидиннинг
7 % эритмаси тери остига 3,5 мг/кг қўлланилган. Бундан ташқари,
симптоматик дори воситаларидан тери остига 5-10 мл кофеин, мушаги
орасига 5 мг миқдорда витамин В
12 юборилади ва ичимлик суви билан
кобальт хлорид 2-3 кун давомида қўлланилган ва ижобий даволаш
самарадорлигига эришилган [47; 23-25-б.].
Бир қатор муаллифлар экспериментал ва табиий шароитда
қорамолларнинг пироплазмоз ва бабезиоз касалликларини беренил
препаратининг аналоги ҳисобланган азидиннинг 3,5 мг/кг миқдорида
қўлланилганда даволаш самараси юқори бўлганлигини исботлаганлар [120;
149-150-б.].
Пироплазмоз ва бабезиозни 3,5 мг/кг миқдорда беренилнинг 7 фоизли
сувдаги эритмасини қорамолнинг мушаги орасига қўллаш ижобий даволаш
самарадорлигини берган [93;48-49- б.].
792 бош тейлериоз билан спонтан касал қорамолларга сульфантрол
препарати билан антибиотикларни комплексда қўлланилиши натижасида 770
бош қорамолларнинг (97,2 %) соғайишига эришилган. Олинган ижобий
даволаш самарадорлигига асосланиб, ушбу услубни амалиётга кенгроқ
жорий этиш тавсия қилинган. Тейлериоз билан касалланган қорамолларни
аминоакрихин, морфоплазмин, акаприн препаратлари билан даволаш
усуллари ҳам ижобий натижа кўрсатган [116;102-103-б.].
22

Имидокарб препарати 1970 йилларнинг бошида олимларни ўзига жалб
қилган ва препаратни қон-паразитар касалликларини даволаш ва олдини
олишдаги самарадорлигини ўрганиш бўйича кўплаб илмий-тадқиқот ишлари
олиб борилган.
Хориж тадкикотчилари қорамолларнинг пироплазмидоз
касалликларини даволаш ва олдини олиш борасида имидокарб препаратини
экспериминтал тажрибаларда ва амалиётда табиий касал молларда синаб
кўриб, унга ижобий баҳо берганлар. Ушбу муаллифларнинг хулосаси бўйича
0,001-0,002 гр/кг миқдорида 4 фоизли имидокарб препаратини сувдаги
эритмаси тери остига юборилса, бабезиозни (B.argentena ва P.bigeminum) бир
ойгача профилактика қилиши, даволаш хусусияти эса жуда юқори бўлишини
аниқлаганлар. Ушбу миқдорда юборилган препарат организмни
паразитлардан стерилизация қилишини аниқлаганлар [ 129 ; 375-377-б . , 131;
3574-3581-б . ] .
Хўжалик фермаси шароитида тейлериоз билан табиий касалланган
1507 бош қорамолларга исириқ дамламаси қўлланилган. Касалланган
қорамолларнинг 1397 боши (92,7 %) соғайган [22;17-18-б.].
Қорамолларнинг тейлериоз касаллигини делагил препарати билан
5-6 кун давомида 12,5-15 мг/кг миқдорида ичириш йўли билан қўлланилиши
натижасида 72 бош табиий касал моллардан 67 (93,05 %) боши соғайган
ва қониқарли натижага эришганлар [110;46-47-б.].
Тадқиқотчилар томонидан қорамоллар пироплазмозини даволашда
делагил ва уни трихопол ёки примахин препаратлари билан биргаликда
қўлланилган ва қониқарли самара олинган [93;48-49-б.].
Қорамоллар пироплазмозини АБП, примахин, хлорохин дифосфат,
тетрахлорид, химкоксид, бисептол, этоний ва уларни бир-бири билан
комбинацияларида қўлланилиши юқори даволаш самарадорлигини берган.
Муаллиф примахин препаратини нисбатан афзаллигини таъкидлаган [92;158-
б.].
23

Қорамолларнинг пироплазмоз ва бабезиоз касалликларини даволаш
ва олдини олишда имидокарб ва диамидин препаратларининг самарасини
аниқлаш мақсадида экспериментал ва ишлаб чиқариш шароитида илмий-
тадқиқот ишлари олиб борилган ва бу препарат комбинациясининг даволаш
самарасига юқори баҳо берилган. Пироплазмозни даволаш учун имидокарб
ёки диамидин препаратини 4% эритмасидан 1 мг/кг миқдори, бабезиозни
даволаш учун эса 2 мг/кг миқдори етарли даражада даволаш самарасини
беришини баён этганлар. Бу препаратларнинг профилактик хусусияти
пироплазмозда 24 ва бабезиозда 15 кунга тенг эканлиги тўғрисида маълумот
берилган [112;217-б,113;152-б.].
Имидокарб препаратининг 12% препаратив шакли бўлган имизолни
қорамолларнинг пироплазмоз ва франсаиеллёз касаллигни даволашдаги
самарадорлигини экспериментал тажрибаларда ўрганилган. Текшириш
натижасида касал молнинг ҳар 100 кг вазнига 5,0 мл тери остига юборилган,
имизол организмни паразитлардан ҳоли қилишини исботланган.
Азидин ва диамидин препаратларини полимерга уланган шаклини
қорамолнинг ҳар 100 кг тирик вазнига 5,0 мл дан тери остига юбориб, уларни
профилактик хусусиятини 3 баробаргача оширишини аниқлаганлар. Азидин
ва диамидиннинг полиглюкин билан аралаштирилган шакли қорамолнинг
организмига (тери остига) юборилганда уларнинг пироплазмоз ва бабезиозни
олдини олиш хусусияти 2 баробар ошишини кузатганлар [62;46-47-б.,
63;34-35-б.,64;86-б.].
Тадқиқотчилар қорамолларнинг пироплазмоз касаллигини даволашда
АС-55 ва спозмолган препаратларини қўллаб яхши натижаларга эришганлар
[72;129-130-б].
Қорамолларнинг тейлериоз касаллигини олдини олишда этдин (этоний
ва диамидин аралашмаси) препаратининг самараси ўрганилган. Муаллиф
экспириментал тажрибалар асосида этдин препаратини профилактик
хусусияти 15 кунгача эканлигини аниқлаган. Этдин препарати махсус
24

препаратлар билан комплекс қўлланилганда даволаш самарадорлиги ошиши
кузатилган [ 1 0 1 ;55-56-б].
Ўзбекистоннинг чўл ҳудудларида ўсадиган исириқ ўсимлигининг
ердан юқори қисмидан уруғи билан йиғиштириб, қуритиб майдаланган ва шу
массанинг 300 грамига 700 мл 33% спирт қўшилган ва 24 соат давомида
буғлатилган. Шу усулда тайёрланган дамлама қорамолларнинг тейлериоз
ва пироплазмозини даволашдаги самарадорлиги 40 бош қорамолда
ўрганилган. Қорамоллар 2 гуруҳга бўлинган. Биринчи гуруҳ исириқ
дамламаси билан ҳар 100 кг тирик вазнига 75 мл дан 5 кун давомида 5 марта
вена қон томирига юборилган, иккинчи гуруҳга шу дамламага этдин
препарати (100 кг тирик вазнига 5 мл) аралаштирилиб даволанган. Натижада
биринчи гуруҳ қорамолларида 81% ва иккинчи гуруҳ қорамолларида 91%
даволаш самарадорлигига эришилган. Исириқдан тайёрланган спирт
дамламаси билан пироплазмозни даволашдаги самарадорлиги 12 бош
қорамолда ўрганилади. Қорамолларнинг ҳар 100 кг тирик вазнига 50 мл дан 3
кун давомида вена қон томирига юборилган исириқ дамламасининг даволаш
самараси юқори эканлиги аниқланган [55;54-55-б., 56;87-89-б., 57;59-60-б.,
58;78-79-б.].
Яккабоғ туманида қорамоллар пироплазмидоз касалликлари кенг
тарқалганлиги аниқланади. Ушбу муаммони бартараф қилиш учун хориждан
келтирилган клексон ва буталекс импорт препаратларининг даволаш
самарадорлиги 74 бош тейлериоз билан касалланган сермаҳсул ва зотдор
қорамолларда ўрганилган ва улар муваффақиятли даволанган. Препарат
қоралармолнинг ҳар 100 кг тирик вазнига 5,0 мл дан мушак орасига юбориб
даволанган. Клексон қўлланилган қорамолларнинг 83 фоизи, буталекс
қўлланилган 34 бошдан 33 боши (97%) соғайган [91;11-12-б.].
Қорамоллар тейлериозини маҳаллий Ўзбикарб дори воситаси ёрдамида
даволаш самарадорлигини ўрганиш бўйича 3 бошдан 2 гуруҳга тақсимланган
6 бош қорамолларда тажриба олиб борилган. I-гуруҳ қорамолларига кунаро
25

2 марта 2 мг/кг, II гуруҳ қорамолларига 4 мг/кг миқдорида ўзбикарб
қўлланилган. Натижада препаратнинг даволаш самараси паст даражада
эканлиги қайд этилган [ 48 ;23-24-б ., 49; 33 - 3 4-б., 50; 14 - 16 -б., 51;1 2 -1 3 -б. ].
Тадқиқотчилар томонидан пироплазмоз ва бабезиозни ҳар хил иқлим-
географик шароитларда тарқалиш даражаси ва мавсумий динамикаси
ўрганилган. Олиб борилган тадқиқотлар натижасида Сирдарё, Жиззах
ва Навоий вилоят ҳудудларида пироплазмоз ва бабезиоз билан
касалланишнинг мавсумий динамикаси аниқланган. Пироплазмоз ва бабезиоз
билан касалланишнинг энг юқори динамикаси Жиззах ва Самарқанд
вилоятларининг географик ҳудудларида апрел ойида намоён бўлган бўлса,
Навоий вилоят ҳудудларида март ойида кузатилган. Ҳар бир ҳудуддан
штаммлар ажратилган ва уларнинг иммунобиологик хусусиятлари
ўрганилган [74;16-18-б.].
Қорамолларни пироплазмоздан даволаш учун маҳаллий ўзбикарб
препаратининг самарадорлиги тадқиқ қилинган. Натижада 1 мг/кг миқдорида
қўлланилган ўзбикарбнинг пироплазмоздан даволашдаги самарадорлиги
пастлиги, 2-3-4 мг/кг миқдора қўлланилганда самарадорлиги юқори даражада
бўлиши аниқланган [75;20-22-б.].
Ўзбикарб препаратининг спонтан бабезиоздан даволашдаги
самарадорлигини аниқлаш учун тажрибалар Жиззах вилоят Жиззах туман
Олмазор қишлоғи аҳолисининг спонтан касалланган қорамолларида олиб
борилган. 12 бош бабезиоз билан спонтан касалланган қорамолларда
ўтказилган тажрибалар натижасида 4 мг/кг дозада ўзбикарб қўлланилган
12 бош қорамолдан барчаси соғайиб кетган ва самарадорлик 100% ни ташкил
этган [90;14-15-б.].
Саудия Арабистонида ишлаб чиқарилган Имидол препаратининг
пироплазмозни даволашдаги самарадорлигини ўрганиш бўйича тажрибалар
3 бошдан 3 гуруҳга тақсимланган 9 бош қорамолларда олиб борилган.
Тажрибалар натижасида пироплазмозни даволашда қорамолнинг 100 кг
26

тирик вазнига 1 мл дозада қўлланилганда имидолнинг самарадорлиги паст,
2,-3 мл дозада қўлланилганда эса самарадорлиги юқори даражада бўлиши,
бабезиоздан даволашда 2 мл дозада қўлланилган имидолнинг самараси паст
ва 3-4 мл қўлланилганда даволаш самараси юқори даражада бўлиши
аниқланган [87;35-36-б].
Тадқиқотчи пироплазмоз билан касалланган қорамолни маҳаллий
ўзбикарб препарати қўллаб даволаган ва унда тўйинган каналар
организмининг касаллик қўзғатувчилардан стерилизация қилиш хусусиятини
аниқлаган. Бунинг учун 2 бош буқачага пироплазмоз қўзғатувчиси билан
инвазияланган B.calcaratus каналарининг личинкалари ўтқазилган.
Касалликнинг клиник белгилари ва қонда паразитемия намоён бўлгач,
1-буқачага 3 мг/кг, 2- буқача 4мг/кг дозада ўзбикарб препарати билан
даволанган. 21 кундан кейин даволанган буқачалардан B.calcaratus каналари
терилган, улардан генерация олинган ва олинган личинкалар ҳар гуруҳда
3 бошдан 2 гуруҳ қорамолларга ўтқазилган. Олиб борилган тажрибалар
натижасида юқтирилган 1-гуруҳ қорамолларида пироплазмозни клиник
белгилари, периферик қон томирларидан олинган қон суртмаларда паразитар
реакция намоён бўлган, 2-гуруҳ молларида паразитар ҳолат намоён бўлмаган.
Натижада пироплазмоздан даволашда 4 мг/кг дозада қўлланилган ўзбикарб
касаллик тарқатувчи B.calcaratus каналарини ва қорамол организмини
касаллик қўзғатувчи P.bigeminum дан стерилизация қилиши аниқланган
[77;24-25-б.].
Қашқадарё вилоят ҳудудларида қорамоллар пироплазмидоз
касалликларининг эпизоотик ҳолати ўрганилган. Вилоят ҳудудларида
пироплазмидоз касалликларни тарқатувчи каналар турлари ва уларнинг
фаунаси аниқланган. Тоғ олди ҳудудларида тейлериозни тарқатувчи
H.anatolicum ва пироплазмоз, бабезиозни тарқатувчи B.Calcaratus,
суғориладиган ва чўл ҳудудларида H.anatolicum, H.detritum каналари
тарқалганлиги, B.сalcaratus каналари эса тарқалмаганлиги аниқланган.
27

Тадқиқотлар натижасида пироплазмидозларга қарши чора-тадбирлар ишлаб
чиқилган ва амалиётда қўллаш учун тавсия қилинган [56;87-89-б.].
Тадқиқотчи томонидан пироплазмоз касаллиги қўзғатувчиси
P.bigeminumни криоконсервация қилиш усули ишлаб чиқилган. Ишлаб
чиқилган криоконсервациялаш усулида криогенлаштирилган касаллик
қўзғатувчиларининг патогенлик хусусияти 12 ойгача бўлган муддатни
ташкил қилиши аниқланган.
Ўзбекистонда илк бор ишлаб чиқилган полиамидин-п препаратининг
пироплазмоздан профилактика қилишдаги самарадорлигини ўрганиш бўйича
тажрибалар 12 бош тажриба молларида олиб борилган. Олиб борилган
тажрибалар натижасида қорамолнинг 100 кг тирик вазнига 5,0 мл дан
қўлланилган полиамидин-п препаратининг пироплазмоздан профилактика
қилишдаги самарадорлиги 15 кунгача бўлган муддатни ташкил қилиши
аниқланган. Ушбу препаратни ишлаб чиқариш шароитида қўллашдан
олинган самарадорлик 99 фоизни ташкил қилиши аниқланган [76;129-131-б.,
78;56-57-б.].
Трипонил препарати билан бабезиозни даволаш самарадорлигини
ўрганиш бўйича тажрибаларини ҳар бири 3 бошдан иборат 3 гуруҳ
қорамолларда олиб борилган. Ўтказилган тажрибалар натижасида тавсия
қилинган 3,5 мг/кг дозада қўлланилган трипонил препаратининг
самарадорлиги паст, 7 мг/кг миқдорида қўлланилган трипонил
препаратининг самарадорлиги юқори даражада бўлиши аниқланган.
Тадқиқотчилар томонидан тейлериоз, пироплазмоз ва бабезиоз
касалликларининг эпизоотологик ҳолати, клиник белгилари,
патологоанатомик ўзгаришлари, патогенези, уларни даволаш, ҳамда
профилактика қилишда замонавий восита ва усулларни қўллашда керакли
тавсиялар берилган [86;51-53-б].
Самарқанд, Жиззах, Навоий, Қашқадарё вилоят ҳудудларида
қорамолларнинг пироплазмидоз касалликларини эпизоотик ҳолати, касаллик
28

қўзғатувчиларининг биологик, морфологик хусусиятлари ва мавсумий
динамикаси ўрганилган. Натижада ушбу ҳудудларда қорамоллар
8-11 фоизгача тейлериоз билан касалланиши аниқланган, касаллик
қўзғатувчиларининг иммунобиологик, морфологик хусусиятлари
ва касалликнинг келиб чиқиш мавсумий динамикаси ўрганилган [14;41-
б.,15;93-94-б.,16;30-б., 17;21-27-б.,18;4-б., 19;22-б., 20;59-61-б., 21;5-6-б.].
Тадқиқотчилар томонидан қорамолар пироплазмидоз
касалликларининг эпизоотик ҳолати тахлил қилинган. Сирдарё, Қашқадарё,
Сурхондарё вилоятларнинг турли географик иқлим ҳудудларидан тейлериоз
қўзғатувчилари ажратилган. Ажратилган штаммларнинг иммунобиологик
хусусиятларини ўрганиш натижасида Сирдарё вилоятидан ажратилган
штаммнинг вирулентлик, патогенлик хусусиятлари Қашқадарё
ва Сурхандарё вилояти ҳудудларидан ажратилган штаммларга нисбатан паст
эканлиги аниқланган. Тейлериоз, пироплазмоз, бабезиоз касалликларига
қарши замонавий талабларга мос маҳаллий воситалар асосида яратилган
чора-тадбирларни амалиётга жорий қилиши натижасида чорвачилик
хўжаликларини қон-паразитар касалликларидан соғломлаштириш
мумкинлиги эътироф этилган. Иксод каналари республика ҳудудларида кенг
тарқалганлиги ва қишлоқ хўжалик ҳайвонлари ва инсонларда турли хил
инвазион ва инфекцион касалликларини тарқатиши, ҳамда улар паразитлик
қилиш билан бир вақтда қичима, қўтир каби касалликларини ҳам тарқатиши,
пироплазмидоз, геморрагик иситма, ку-лихорадка ва бошқа касаллик
қўзғатувчиларини ҳайвон ёки инсон танасида текинхўрлик қилиш билан бир
вақтда юқтириш мумкинлиги аниқланган. Қорамоллар пироплазмидоз
касалликлари Республикамиз ҳудудларида кенг тарқалганлиги, уларнинг
тарқатувчилари H.anatolicum., H.detritum ва B.calcaratus каналари эканлиги
таъкидланган. Касалликларни даволаш ва профилактика қилишда маҳаллий
препаратлар диамидин, ўзбикарб, полиамидин-п хорижий препаратлардан
бупакон, бутачем препаратларини қўллаш тавсия этилган [28;41-42-б.,
29

29;15-16-б.,30;50-51-б.,32;153-154-б.,34;20-21-б.,35;29-30-б., 37;14-16-б.,
38;11-12-б., 40;22-23-б.].
Муаллифлар Ургут, Жиззах, Кармана, Ғузор, Шўрчи туман
ҳудудларида қорамоллар тейлериозининг эпизоотологик, биологик,
морфологик хусусиятлари ва мавсумий динамикасини таққослаб
ўрганганлар. Натижада ушбу ҳудудларда тейлериоз билан касалланиш
11 фоизгача бўлиши, яширин даври 16 кундан 19 кунгача бўлган муддатни
ташкил қилиши, Навоий, Қашқадарё, Сурхондарё вилоят ҳудудларида
тейлериознинг илк бор касалланиш нуқтаси апрел, Самарқанд, Жиззах
вилоят ҳудудларида пироплазмознинг илк бор касалланиш нуқтаси май
ойида бўлиши аниқланган. Тейлериозни даволашда янги восита –
тейлериозга қарши иммун қоннинг технологик регламенти ишлаб чиқилган.
Ишлаб чиқилган иммун қоннинг самарадорлиги экспериментал шароитда
юқтирилган ва тейлериоз билан спонтан касал қорамолларда ўрганилган.
Натижада тейлериоз билан касалланган молларни даволашда қорамолнинг
1 кг тирик вазнига 1 мл дозада қўлланилган иммун қоннинг самарадорлиги
қониқарли даражада бўлганлиши аниқланган. Тейлериоз қўзғатувчисини
янги криоконсервация қилиш усули ишлаб чиқилган. Олиб борилган
тадқиқотлар натижасида янги криоконсервация қилиш усулида
криоконсервация қилинган касаллик қўзғатувчиларининг патогенлик
хусусияти 24 ойгача бўлган муддатни ташкил қилиши аниқланган [48;23-24-
б., 49;33-34-б., 50;14-16-б.,51;12-13-б.].
Муаллифлар илк бор ишлаб чиқилган поликарб препаратининг
тейлериоздан профилактика қилишдаги самарадорлигини ишлаб чиқариш
шароитида Қамаши туман Агро истиқлол МЧЖ да ўрганишган. Поликарб
препаратининг тейлериоздан профилактика қилишдаги иқтисодий
самарадорлиги 1 сўм қилинган харажатга да 7,6 сўм соф фойда олинишини
исботлаганлар [47;23-25-б].
30

Россиялик олимлар қорамолларда анаплазмозни даволаш
ва профилактикасида эмлашнинг имкониятлари ва мақсадга мувофиқлигини
тасдиқлаганлар. Тухумдонлардан тайёрланган махсус восита билан
қорамоллар 2 мл, 3 мл, 5 мл дан тери остига эмланган ва 45 кундан кейин
қорамоллар умумий антителолар детерминантларига эга бўлган
ва гетерологик иммунитет хосил бўлиши аниқланган [54;182-184-б].
Қорамоллар бабезиозининг клиник ва гемотологик текширишлар
натижасида қизил кон ҳужайралари 1,98-0,63 миллион/мкл, гемоглобин 41,1-
1,7 г/л, оқ қон ҳужайралари 5,12-0,27 минг/мкл ва оқсил миқдори 5,31-0,12
минг/мкл гача эканлиги аниқланган. Қорамолларда анаплазмозни даволаш ва
ўзига хос профилактикасида эмлашнинг имкониятлари ва мақсадга
мувофиқлигини тасдиқлаганлар. Тухумдонлардан тайёрланган восита билан
эмлашда қорамолларга 2; 3; ва 5 мл дан тери остига юборилган ва 45 кундан
кейин қорамолларда умумий антителолар детерминантларига эга бўлади
ва гетерологик иммунитет ҳосил бўлганлиги Россиялик олимлар томонидан
аниқланган [83;68-71-б].
Бир қанча олимлар қорамолларда бабезиозни биокимёвий усулда
даволашни, шунингдек баҳор, ёз ва қисман куз даврида учраш жиҳатларини
ўрганганлар [13; 8-14-б.].
Қорамолларни вакцинациядан кейин тимофер иммуностимулятори
билан эмлаб, тейлериозига қарши иммунитетни кучайтирувчи антилериотик
усул қўлланилган. Тейлериозга қарши қайта эмланган қорамолларда
ишончли ҳимоя хосил бўлишини исботлаганлар [45;49-б.].
Жанубий Осетия Республикасида қорамоллар пироплазмозларини
даволаш ва профилактика қилиш ишлари олиб борилиши натижасида
касалликни даволаш ва олдини олиш борасида ижобий ҳулосалар олинган
[81;8-б.].
31

Тадқиқотчилар қорамолларда тейлериоз касаллигини симптоматик
ва патогенетик кенг қамровли даволашда этиотроп препаратларни қўллаш
яхши самара беришини исботлаганлар [89;52-55-б.].
Доғистонлик тадқиқотчилар қорамоллар тейлериозига қарши
курашишда биотопларни ўрганиш услубини қўллаганлар. Муаллифлар
Терек-Кума қир-адирларида қорамолларнинг протозой касалликларини
тарқатувчиларига қарши илмий методик услубда қарши кураш чора
тадбирларини олиб борганлар [6;10-б; 7;64-б.].
Россиялик олимлар Краснадар ўлкасининг Лобинский туманида
қорамоллар пироплазмозини даволаш борасида кенг қамровли илмий
тадқиқот ишлари олиб борганлар ва пироплазмидозларни олдини олиш
бўйича тавсиялар берганлар. Олимлар Краснадар ўлкасида қорамолларни
юқтириш ва улар билан ишлаш усулларини ўрганганлар ва касалликка қарши
курашишда 91% даволаш ва профилактик натижа олганлар [70;26-б.,
71;37-б.].
Айрим тадқиқотчилар томонидан илмий ишларида қорамолларнинг
пироплазмидоз касаллигини тарқатувчи каналарни ўрганилган ва янги
даволаш усуллари ишлаб чиқилган [124;2-4-б.].
Бир қанча тадқиқотчилар қорамолларда кузатиладиган бабезиоз
касаллигини олдини олиш ва даволашда қўлланиладиган неозидин
препаратининг самарадорлиги юқори эканлигини исботлаганлар [105; 450-
452-б., 106;102-103-б.].
Қорамолларнинг пироплазмидоз касалликларини даволаш
ва профилактикасида диминазен препаратининг самарадорлиги юқори
эканлигини аниқланган, ҳамда пироплазмидоз касалликларини
профилактикаси ва даволаш учун тавсия этганлар [121;453-455-б., 122;106-
107-б.].
Шундай қилиб, келтирилган адабиётлар таҳлилларидан кўриниб
турибдики, қорамоллар пироплазмидоз касалликлари қўзғатувчиларининг
32

табиати, касалликларнинг эпизоотик ҳолати ўрганилиб бошлангандан буён
бир неча ўнлаб дори-дормонларнинг терапевтик ва профилактик
хусусиятлари ўрганилган. Натижада бир неча даволаш ва олдини олиш
усуллари яратилган, ҳамда амалиётга татбиқ этилган. Аммо, ҳозирги
давргача пироплазмозга қарши махсус восита ишлаб чиқилмаган
ва амалиётга жорий қилинмаган.
Шунинг учун ҳам пироплазмидоз касалликларига қарши янги, ҳозирги
замон талабларига мос восита ва усулларни яратиш бу борадаги илмий
изланишларнинг устувор йўналишларидан бири бўлиб қолмоқда.
1.4-§. Пироплазмидозларнинг махсус профилактикаси
Тадқиқотчилар томонидан тейлериозга қарши иммуноген материал
сифатида касал молдан олинган фибринсизлантирилган қон, жигар, талоқ,
ва лимфа тугунларидан тайёрланган суспензия тайёрланган. Ушбу восита
билан эмланган қорамоллар қайта зарарлантирилгандан сўнг 37,7% қорамол
касалланган. Текшириш натижасида мазкур препаратнинг самарадорлиги
пастлиги аниқланган.
Шарқ-қирғоқ иситмаси билан касалланиб соғайган қорамол венасидан
олинган қон билан бошқа бир қорамол эмланган, аммо қониқарли натижа
олинмаган. Эмланган моллар паразитлар билан қайта зарарлантирилганда
касалликка чалинган [139; 407-409-б].
Тейлериознинг Th.parva қўзғатувчиси билан касалланган қорамолнинг
талоқ ва лимфа тугунларидан пунктат олиб суспензия тайёрланган
ва тажрибадаги қорамоллар ушбу суспензия билан эмланган. Бу усул ҳам
қониқарсиз натижа берган [151; 109-113-б] .
Россиялик олимлар қорамоллар бабезиозининг патогенезини
биокимёвий услубда ўрганганлар. [12;56-58-б]. Бундан ташқари,
тадқиқотчилар томонидан қорамоллар қон паразитар касалликларини
33

профилактика қилишда ивермектин препаратини қўллаб яхши натижа
олинганлиги ҳақида маълумот берилган [13; 8-14-б].
Муаллифлар тейлериоз билан касалланган қорамолдан олинган қон
зардобини 0,5% формалин билан 1:10 нисбатда аралаштириб
фаолсизлантирганлар. Шу усулда тайёрланган биоматериал билан эмланган
қорамоллар касаллик қўзғатувчи тейлериялар билан юқтирилганда,
қорамоллар касаланган ва қониқарсиз натижа қайд этилган [97;30-б].
Исроил давлатида олимлар бузоқлар учун тейлериозга қарши эмлаш
усулини яратдилар ва кейинчалик бу усулни такомиллаштирдилар.
Бузоқларни эмлаш учун касалланган қорамолдан олинган қон тери остидан
юборилган. Орадан 2-4 ой ўтгач бузоқлар Th.annulata қўзғатувчисининг
вирулент штамми билан заралантирилган. Шу усулда бузоқлар эмлангандан
кейин ўлим 0,6-3% ни ташкил этган [129;295-б.].
Тейлериозга қарши культурал вакцинанинг иммуногенлик хусусияти
юқори ва реактогенлик хусусияти кам эканлиги тадқиқотларда ўрганилган.
Эмланган молларда 14-21 кундан кейин тана ҳарорати 39,9-40,2 градусгача
кўтарилган, қонда эса микроскопнинг ҳар бир кўриш майдонида 2-3 тагача
тейлериялар кузатилган. Тейлериозга қарши иммунитет 100 фоизни ташкил
қилган [53;73-75-б].
Тейлериозга қарши суюқ культурал вакцинани Ўзбекистоннинг
Сирдарё, Жиззах, Қашқадарё вилоятларида ва Қорақолпоғистон
республикасида ишлаб чиқариш шароитида кенг миқёсда синовдан
ўтказилган ва унинг юқори самара берганлиги аниқланган, аммо шу билан
бир вақтда вакцинанинг реактогенлик хусусияти ҳам мавжудлиги қайд
этилган [52;34-35-б].
Франсаиеллёз касаллиги қўзғатувчиларига қарши азидин препарати in
vivo қўлланилиши натижасида штаммнинг вирулентлик хусусиятини
пасайтириш йўли билан иммуноген материал тайёрланган. Сўнгра 2 бош
қорамол В.calcaratus каналари билан зарарлантирилиб, касаллик қўзғатилган.
34

7 фоизли азидин препарати билан қорамолнинг тери остига 10 мг/кг дозада
иньекция қилингач, уларнинг биридан 12 соат ва иккинчисидан 24 соат
ўтгандан кейин қон олиб 45 бош қорамолнинг тери остига 20,0 мл дан
эмланган. Шундан сўнг ҳар 15 кун, ҳар ой ва 8 ойдан кейин гуруҳлардаги
5 бошдан қорамолга B.colchica штаммини ўзида сақлаган қон билан тери
остига 20,0 мл дан юбориб зарарлантирилган. Ўтказилган тажрибалар
асосида эмланган қорамоллар организмида бабезиозга қарши 8 ойгача
иммунитет мавжуд бўлиши аниқланган [114;23-б].
Бабезиоз касаллиги қўзғатувчисига – B.colchica диамидин ва азидин
препаратларини in vivo таъсир эттириб иммуноген материал олиш учун
иммунизациялаш усулини яратиш мақсадида 2 бош буқача B.colchica
штамми билан зарарлантирилган. Буқачаларда касалликнинг клиник
белгилари, қонда паразитар реакция ҳолати пайдо бўлгач, биринчи буқачани
5 мг/кг дозада азидин препарати билан, иккинчи буқачани 2 мг/кг дозада
диамидин препарати билан тери остига юбориш йўли билан даволашган.
Даволашдан 24 соат ўтгач биринчи буқачадан қон олиб 6 бош, иккинчи
буқачадан қон олиб 12 бош тажриба қорамолларининг териси остига 25 мл
дан юбориб эмланган. Тадқиқотлар натижасида диамидин таъсир эттирилган
иммуноген (қон) материал юборилган қорамол организмида иммун ҳолат
юзага келмаган, азидин билан таъсир қилган материалда эса иммунитет
пайдо бўлиши кузатилган [28; 41-42-б].
Япониялик тадқиқотчилар тейлериялар (Th.serhenti) билан
зарарлантирилган қорамолларнинг қон зардобида фосфолипидлар,
холестерин, витамин Е ни 40-67 % гача камайиб кетишини кузатдилар. Бу эса
организм резистентлигининг пасайиб кетишига олиб келади, деган хулосага
келганлар [132; 13-18-б].
Тейлериозга қарши эмланган қорамоллар организмда иммунитет
шаклланишини организмга юборилган “анор таначалари” миқдорига боғлиқ
эканлигини ўрганиш мақсадида 18 бош 8-10 ойлик бузоқларда тажриба олиб
35

борилган. Тажриба 3 бошдан 6 гуруҳга тақсимланган бузоқларда ўтказилган.
1 гуруҳ бузоқларига - 10, II гуруҳга - 4,0, III гуруҳга - 2,0, IV гуруҳга - 1,0, V
гуруҳга - 0,5 ва VI гуруҳга - 0,25 мл дозада пироплазмидозлардан
тайёрланган «анор таначалари»ни тери остига юбориб зарарлантиилган.
Ўтказилган тажрибалар натижасида VI гуруҳдан бошқа ҳамма гуруҳлардаги
қорамолларда иммунитет пайдо бўлганлигини ва эмлаш дозаси 0,5 мл
эканлигини аниқлаганлар [52;34-35-б].
Бабезиозга қарши ВИЭВ усулида антиген тайёрланган ва унинг
протектив хусусиятини 5 бош қорамолларда тажрибада ўрганилган. Антиген
2 бош қорамолга 2,5 мл дан тери остига бир марта ва 3 бош қорамолга шу
миқдорда икки марта иньекция қилинган. Орадан 15 кун ўтгач барча
қорамоллар вирулент бабезия штамми билан зарарлантирилган. Ўтказилган
тажриба натижаларига кўра, антигенинг протектив хусусияти мавжудлиги
аниқланган. Бабезиалар билан зарарланган қонни гамма нурлари билан
(ГУБЭ-6000) 10; 12; 15; 18; 50 Кrad миқдорида нурлантирилиб, реактогенлик
ва иммуногенлик хусусиятлари тажрибадаги қорамолларда ўрганилган.
Текшириш натижасида 18 Кrad миқдорида нурлантирилган бабезияларни
реактогенлиги паст ва иммуногенлик хусусияти қониқарли эканлиги
аниқланган [10;19-б].
Ўзбекистонда ВИЭВ тейлериозга қарши суюқ культурал вакцинаси
кенг кўламда синовдан ўтказилган ва унинг иммуногенлик хусусияти юқори
эканлиги, шу билан бир вақтда баъзи бир резистентлиги паст, ички-
аъзоларида сурункали гельминтоз касалликлари мавжуд қорамолларда
эмлашдан кейин 0,5-17 фоизгача асоратлар кузатилиши баён қилинган.
Эмлашдан кейинги бўладиган асоратлар пайдо бўлишининг асосий сабаби
ноябр-декабр ойларида организмнинг резистентлиги кейинги ойларга
нисбатан кучли бўлишидан, деб ҳисобланган [21;5-6-б].
Тейлериозга қарши культурал вакцинани Ўрта Осиё ва Кавказ орти
давлатларида 4,5 млн бош қорамолларда қўлланилиб 99% профилактик
36

самарадорликка эришилган. Агар эмланган қорамоллар каналарр мавжуд
яйловларда боқилса иммунитет умр бўйи ҳосил бўлиши аниқланган. Бу
вакцина оқсил, куйдирги касалликларининг вакциналари билан бир вақтда
қўлланилганда ҳам хеч қандай асорат кузатилмаслиги таъкидланган [54;182-
184-б].
Қорамолларнинг пироплазмоз касаллигига қарши иммунизация
усулини яратиш устида изланишлар олиб бориш жараёнида экспериментал
тажрибаларда қорамолларнинг думи асосига 10000 дан 100000 тагача
пироплазмаларни юбориб зарарлантирилган. Қорамолларга юборилган
антигеннинг реактогенлик ва иммуногенлик хусусиятлари клиник,
микроскопик текширувларда ўрганилган. Олиб борилган тажрибалар
натижасида қорамолларнинг думи асосига 10000 дона миқдорда юборилган
пироплазмаларнинг реактогенлик хусусияти бўлмаслиги, иммуногенлик
хусусияти эса юқори эканлиги экспериментларда исботланган [65;94-96-
б.,66;258-259-б., 67;58-59-б., 68;116-б., 69;78-79-б.].
Тейлериозга қарши ВИЭВ ва Исроил олимлари билан ҳамкорликда
яратилган ТАV-219 вакцинасининг реактогенлик ва иммуногенлик
хусусиятларини таққослаб ўрганилганда, ТАV-219 вакцинасининг
реактогенлик хусусияти йўқлиги ва иммуногенлик хусусияти юқори
эканлиги аниқланган [98;122-123-б].
Тожикистонлик олимлар қорамолларнинг тейлериозига вакцинациядан
кейин тейлериозга қарши иммунитетни кучайтрувчи препарат ишлаб
чиққанлар. Қорамолларни антилеротик эмлаш усули самаралироқ
эканлигини исботлаганлар [9;15-б.].
Россиялик тадқиқотчилар Катетер вакцинаси билан эмланган
қорамолларда иммунитет шаклланишининг ўзига хос хусусиятлари ва бу
жараёнга таъсир этувчи омилларни илмий ишларда ўрганишган.
Қорамолларнинг тейлериозига профилактик эмлаш билан бирга
37

трихофитозга қарши эмлаш ўтказиш зарарсиз эканлигини, эмлашдан кейин
салбий оқибатлар кузатилмаслигини аниқлашган [85;679-681-б.].
Қозоқистонлик тадқиқотчи қорамолларнинг пироплазмидози
ва анаплазмозига қарши курашиш, мавзусида докторлик диссертацияси
химоя килган [107; 41-б.].
Россиялик тадқиқотчи Ставропол водийсида иксод каналарига қарши
курашиш мавзусида номзодлик диссертациясини ҳимоя қилган.[108; 24-б.].
Бир қатор олимлар ва тадқиқотчилар иммунохромотографик тест
(ИКТ) ёрдамида ушбу касалликларга тезкор диагноз қўйиш, кам миқдордаги
қон зардобидан антителалар ажратиб олиш натижасида махсус антитела
ва рекомбинат антиген ёрдамида аниқлаш ҳисобланишини баён этишган.
Қишлоқ хўжалик ҳайвонларининг Babesia bovis, B.bigemina, B.caballi,
B. gibsoni ва B.microti қўзғатувчиларига қарши ишлаб чиқилган тест юқори
самарадор ва касалликларни тезда аниқлашда керакли маълумотларни олиш
мумкин бўлган жараён ҳисобланиши тўғрисида маълумотлар берганлар
[140; 2011- б., 147; 13312-13318- б.].
Бабезиоз ва пироплазмоз билан касалланиб соғайган қорамолларда
иммунитетни давомийлиги 2 йилгача давом этиши аниқланган. Бу муддат
орасида ностерил иммунитетга эга қорамолдан қон олиб резистентлиги паст,
мойил қорамолга юқтирилса реципиент касалланиши аниқланган
[126; 64-67-б.].
Муаллифлар томонидан пироплазмозга қарши кенг миқёсда
иммунизация ишлари олиб борилиб, пироплазмоз билан касалланиб соғайган
қорамолдан қон олиб бузоқларни эмлаш мумкинлиги ҳақида маълумот
берилган [12; 56-58-б.].
Бабезиоз билан касалланган қорамолдан олинган қон
фибринсизлантирилиб, тажрибадаги қорамолларнинг териси остига 1,0 мл
дан юбориб юқтирилган. Шундан сўнг касалликни яширин даври охирида
38

қорамолларни акаприн препарати билан даволашган. Шу усулда
қорамолларни иммунизация қилиш мумкинлиги ҳақида хулоса қилинган.
Пироплазмидозлар билан касал ҳайвонлар ички аъзоларидан ва лимфа
безларидан тайёрланган суспензиялар, касаллик қўзғатувчиларини махсус
препаратлар ёрдамида (in vivo) вирулентлик хусусиятини пасайтириш йўли
билан тайёрланган махсус воситалар билан эмланган қорамолларда паст
профилактик натижага эришилган бўлса, бошқа муаллифлар томонларидан
яратилган тейлериозга қарши культурал вакцинанинг иммуногенлик
хусусияти юқори эканлиги аниқланган [52;34-35-б.].
Пироплазмоз ва бабезиозга қарши ишлаб чиқилган барча восита
ва услублар, уларнинг тайёрлаш технологик жараёнларини қийинлиги
сабабли қўллашга кенг татбиқ этилмай қолган.
1.5-§. Пироплазмозга қарши иммунизация усули
Ўтган вақт ичида пироплазмозга қарши махсус профилактика воситаси
ва уни қўллаш усули ишлаб чиқилмаган, аммо баъзи бир тадқиқотчилар
томонидан пироплазмозга қарши иммунизация қилиш усуллари устида
илмий изланишлар олиб боришган.
Маълумки қишлоқ хўжалик ҳайвонларининг протозой касалликларида
иммунитетнинг барқарорлиги, унинг давомийлиги қонда касаллик
қўзғатувчи паразитларнинг патогенсиз ҳолатини мавжудлигига боғлиқ
бўлади.
Жаҳоннинг кўпгина мамлакатларида тадқиқотчиларнинг эътибори
пироплазмидозларни иммунлаш, яъни эмлаш усулини яратишга қаратилди.
Бунинг учун касал ёки касал бўлиб тузалган қорамолдан олинган қон, талоқ
жигар, лимфадан тайёрланган суспензиялардан тайёрланган паст вирулентли
штаммлар, ҳужайраларни суньий озуқа муҳитларида ўстириш
ва радионурларни касаллик қўзғатувчиларига таъсир қилиш натижасида
вирулентлигини пасайтириш, организмдаги паразитларга ҳар хил биологик
39

ёки доривор препаратлар билан таъсир қилиш йўли билан вирулентлиги
пасайтирилган касаллик қўзғатувчиларидан фойдаланилган.
Ветеринария институти тадқиқотчиси касаллик қўзғатувчиларига
азидинни in vitro таъсир қилиб, унинг патогенлик хусусиятини пасайтириш
йўли билан иммуноген материал тайёрлаган. Ушбу материал билан
иммунланган қорамолларда 8 ойгача бабезиозга қарши иммунитет пайдо
бўлиши аниқланган.
Муаллиф қорамоллар бабезиоз касаллигини қўзғатувчисига диамидин
ва азидин препаратларини in vivo таъсир қилган ва шу йўсинда бабезиозга
қарши иммунлаш услини ишлаб чиққан. Ушбу ҳолатда диамидин билан
таъсир қилинган иммун материал билан организмда иммунизация ҳолати
юзага келмаслиги, азидин билан таъсир қилинган материал билан
иммунизация қилинган тажриба қорамолларида эса иммунитет хосил бўлиши
маълум қилинган [28; 41-42-б.].
Касаллик қўзғатувчилари – бабезиялар мавжуд қонни (ГУБЕ-6000
қурилмаси ёрдамида) гамма нурлари билан 10; 12; 15; 18; 50 Krad миқдорида
нурлантириб, реактогенлик ва иммуногенлик хусусиятларини ўрганилган.
Олиб борилган тажрибалар натижасида 18 Krad миқдорида нурлантирилган
қонда бабезияларнинг реактогенлиги паст ва иммуногенлик хусусияти юқори
даражада бўлиши кузатилган. Айтиб ўтиш жойизки, бундай қонда ҳар хил
инфекция – вирус ва бактерияларни ташувчи манба бўлиши мумкин ва ушбу
қон билан юқтирилганда кутилмаган вирус ёки бактериал касалликларни
келиб чиқиши эҳтимоли мавжуд. Шунинг учун ҳам бундай материал билан
юқтириш хавфли касалликларни келтириб чиқариши мумкин [10; 19-б.].
Шундай қилиб, қорамолларнинг пироплазмоз, бабезиоз
касалликларини иммунизация қилиш йўналишида хориж ва ватанимиз
олимлари томонидан олиб борилган тадқиқотлар натижасида бир неча хил
иммунизация қилиш усуллари ишлаб чиқилган, аммо ушбу воситалар билан
юқтириш кутилмаган ҳодисаларни келтириб чиқариш мумкинлигини
40

инобатга олган холда шунга ўхшаш материаллар билан юқтиришда
материални ҳар хил балластлардан тозалаб, стериллигини таъминлаш
алоҳида эътиборга лойиқ. Шу билан бир вақтда уларни ишлаб чиқариш
технологик жараёни мураккаблиги туфайли амалиётга кенг жорий этилмай
қолган.
Шунинг учун ҳам ҳозирги кунда пироплазмоз ва бабезиозга қарши
замон талабларига жавоб берувчи, ҳар томонлама аввалги усуллардан устун
бўлган иммунизация усулини ишлаб чиқиш долзарб вазифа бўлиб
ҳисобланади.
Тажрибаларимизда аввалги тадқиқотчилар томонидан ишлаб чиқилган
иммунизация услубларидан устунлиги юқори бўлган восита ва усулларни
ишлаб чиқиш вазифа қилиб олинди.
Шунинг учун ҳам биз томонимиздан пироплазмозга қарши махсус
профилактик восита яратилди ва унинг реактогенлик ва иммуногенлик
хусусиятларини аниқлаб, ишлаб чиқаришда қорамолларни пироплазмоз
ва бабезиоз касалликларидан профилактика қилишда қўллаш учун тавсия
этиш мақсадга мувофиқ бўлади.
Шундай қилиб, қорамолларнинг пироплазмидоз касалликларини
даволаш ва профилактика қилишда кўплаб кимёвий ва биологик препаратлар
синаб кўрилган, шундан баъзиларининг самарадорлиги мавжуд эканлиги
аниқланган. Кейинги йилларда пироплазмозга қарши махсус восита
яратилиши ва унинг самарадорлигини синовдан ўтказиш
тадқиқотларимизнинг асосий мақсади бўлиб ҳисобланади.
41

II - БОБ. ХУСУСИЙ ТАДҚИҚОТЛАР
2.1. ТАДҚИҚОТ МАТЕРИАЛЛАРИ ВА УСЛУБЛАРИ
Илмий-тадқиқот ишлари 2011-2020 йиллар давомида Ветеринария
илмий-тадқиқот институтининг Протозоология лабораторияси, Жиззах
вилояти чорвачилик фермер хўжаликлари ва Зарафшон воҳасининг турли хил
географик-иқлим ҳудудларидаги чорвачилик фермер хўжаликларида
ва қишлоқ аҳолиси қорамолларида олиб борилди .
Илмий-тадқиқот ишларини бажаришда эпизоотологик, клиник,
гематологик, паразитологик, патологоанотомик ва статистик текшириш
усулларидан фойдаланилди.
Эпизоотологик текширишларда ҳудудлардаги эпизоотик ҳолат
ўрганилиб, ветеринария статистик ҳисоботлари билан солиштирилиб таҳлил
қилинди.
Илмий-тадқиқотлар жараёнида экспериментал ва ишлаб чиқариш
шароитларида пироплазмидозларнинг эпизоотик ҳолатини ўрганиш,
касалланган қорамолларни клиник, паразитологик текшириш, касаллик
тарқатувчи каналарни аниқлаш ва уларнинг биологик хусусиятларини
ўрганиш режалаштирилди.
Қорамоллар пироплазмидозларини даволаш ва профилактика қилиш
усулларини ишлаб чиқиш мақсадида лаборатория ва ишлаб чиқариш
шароитида тажрибалар ўтказилди. Бунинг учун лаборатория шароитида
тажриба қорамоллари пироплазмидозлар қўзғатувчилари билан юқтирилди
ва уларда касалликнинг клиник белгилари, қонида паразитлар пайдо
бўлгандан кейин тажриба учун режалаштирилган препаратлар қорамоллар
организмига юборилди. Тажриба натижалари клиник ва паразитологик
текширишлар асосида таҳлил қилинди.
Пироплазмидозларнинг мавсумий динамикасини ўрганиш бўйича
тажрибалар яйловларда боқилаётган қишлоқ аҳолиси ва фермер
42

хўжаликларидаги мавжуд қорамолларда олиб борилди. Касалликнинг қлиник
белгилари намоён бўлган қорамолларнинг периферик қон томирларидан
олинган қон суртмаларида паразитар реакция микроскопик текширилгач,
касалликка аниқ диагноз қўйилди. Диагноз аниқланган касал қорамолдан
7% аччиқ лимонли натрий тузининг сувли эритмасида (1:10 нисбатда) қон
олиниб, бир қисми тажрибадаги қорамолларни юқтиришда ишлатилди,
иккинчи қисми криоконсервация қилиниб, криобанк ташкил қилинган.
Касалликка гумон қилинган қорамолларнинг периферик қон томирларидан
олинган қон суртмаларида паразитологик, микроскопик текширишлар
натижасида паразитлар билан зарарланиш даражаси ва паразитларнинг
морфологик хусусиятлари ўрганилди.
Ҳудудлардан касалликларни тарқатувчи Boophilus calсaratus, Hyalomma
anatolicum, Hyalomma detritum каналари терилган. Каналар пробиркаларга
2-3 тадан жойлаштирилиб, эксикатор ёки термостатда 26-27 0
С ҳароратда
70-80% намликда ўстирилиб, уларнинг кўпайиш босқичлари кузатиб
борилган (генерация олинган) ва каналарнинг паразитлар билан зарарланиш
даражаси ҳамда биологик хусусиятлари ўрганилди.
Экспериментал шароитда юқтирилган ва спонтан касал қорамолларда
клиник ва паразитологик текширишларда ҳайвонларнинг умумий аҳволи,
тана ҳароратининг турғунлиги, ташқи лимфа тугунларининг ҳолати, сийдик
ажратиш, нафас олиш, нерв ва овқат ҳазм қилиш тизимларининг фаолияти
кузатилди.
Паразитологик текширишларда қорамолларнинг периферик қон
томирларидан қон суртмалари олиниб, этил спиртида 4-5 дақиқа давомида
фиксация қилингач, Романовский-Гимза усулида бўялди. Бўялган суртмалар
микроскоп остида (7Х90) текширилди.
Экспериментал шароитда тажриба гуруҳидаги ҳайвонлар
пироплазмидоз билан ўткир оқимда касалланган қорамоллардан олинган қон
ёки лаборатория шароитида криогенизация ҳолатида сақланаётган
43

пироплазмоз, бабезиоз ва тейлериоз штаммлари билан қорамолнинг териси
остига 10 мл миқдорда юбориб юқтирилди.
Экспериментал юқтирилган ёки спонтан касалланган қорамолларда
синалаётган препаратларнинг самарадорлиги, даволанаётган қорамолларнинг
умумий аҳволининг яхшиланиши, тана ҳароратининг пасайиши, периферик
қон томирларидан олинган қон суртмаларида пироплазма, бабезия
ва тейлерияларнинг қай даражада камайишига ва паразитларнинг
деформацияга учраши ёки учрамаслигига қараб таҳлил қилинди.
Пироплазмоз, бабезиоз ва тейлериозни профилактика қилишда
қўлланилаётган препаратларнинг самарадорлиги ҳайвонларга препаратлар
юқтиришдан олдин ҳар хил муддатларда ва юқтириш билан бир вақтда
қўлланилиб ўрганилди.
Қўлланилаётган препаратларнинг касалликни даволашдаги
самарадорлигини ўрганишда тажрибадаги қорамолларининг вена қон
томирига, мушаги орасига ёки тери остига юбориш йўллари билан амалга
оширилди.
Пироплазмидоз касалликларининг эпизоотологик ҳолатини ҳудудларда
ўрганиш ва спонтан касалланган қорамоллардан штаммлар ажратиш бўйича
тажрибалар Зарафшон водийсининг тоғ олди, ўрта ва қуйи ҳудудларидаги
чорвачилик фермер хўжаликларида, аҳолининг шахсий хўжаликларида
мавжуд қорамолларни клиник ва паразитологик текширишлар натижасида
амалга оширилди. Клиник белгилари намоён бўлган қорамолларнинг
периферик қон томирларидан қон суртмалари олинди. Суртмалар
Романовский-Гимза усулида бўялиб, микроскоп остида паразитар реакцияси
аниқланди. Касалланган қорамоллардан қон олиниб штаммлар ажратилди.
Ажратилган штаммларнинг бир қисми тадқиқотлар олиб боришда, бир қисми
лаборатория ходимлари томонидан яратилган «Қорамоллар тейлерози
қўзғатувчисини криоконсервация қилиш усули»ни қўллаган ҳолда (-196 0
)
суюлтирилган азотда криоконсервация қилиниб, криобанк ташкил қилишга
44

ажратилди. Кейинчалик криобанкда сақланаётган штаммларнинг бир
қисмидан тажрибалар ўтказиш, тажриба гуруҳидаги қорамолларни юқтириш
ва бошқа илмий-тадқиқот ишларини олиб боришда фойдаланилди. Ёз
мавсуми давомида хўжаликлардаги қорамоллардан пироплазмидозларни
(пироплазмоз, бабезиоз, тейлериоз) тарқатувчи каналар терилиб, уларнинг
авлоди ва тури аниқланди. Терилган каналарнинг фаунаси, тури
ва биологияси лаборатория шароитида термостатда эксикаторда культивация
қилинган ҳолатда аниқланди. Каналардан авлодлар (генерация) олинди
ва тажриба қорамолларида қон билан тўйинтирилди, каналар организмида
паразитлар сони максимал тўпланди.
Пироплазмоз ва бабезиоз бўйича эпизоотик ҳолатни ўрганиш
ва спонтан касал қорамоллардан штаммлар ажратиш бўйича тажрибалар
Жиззах вилоятининг Ш.Рашидов номли, Пахтакор, Дўстлик ва Ғаллаорол
туманлари хўжаликларида клиник ва паразитологик текширувлар ўтказилди.
Пироплазмоз ёки бабезиознинг клиник белгилари намоён бўлган
қорамолларнинг периферик қон томирларидан суртмалар тайёрланди.
Суртмалар Романовский-Гимза усулида бўялиб, микроскоп остида (7х90)
паразитар реакция аниқланди. Касалланган қорамоллардан қон олиниб
штаммлар ажратилди. Ажратилган штаммларнинг бир қисми экспериментал
тажрибалар олиб боришда ишлатилди. Штаммларнинг иккинчи қисмидан
суюлтирилган азотда лаборатория ходимлари томонидан ишлаб чиқилган
«Тейлериоз қўзғатувчиларини (Theileria annulata) криоконсервациялаш
усули» (Ихтирога патент IAP 04088) билан криоконсервация қилиниб,
криобанк ташкил қилинди, кейинчалик криобанкдаги штаммлардан
тажрибалар ўтказишда, тажриба ҳайвонларини юқтиришда фойдаланилди.
Патологоанотомик текширувларда спонтан касалланиб мажбурий
сўйилган ёки ўлган қорамолни ёриб, ички-аъзоларида бўлган пироплазмоз
ёки бабезиозга хос ўзгаришлар таҳлил қилинди.
Ёз мавсуми давомида Жиззах вилоятининг Ш.Рашидов номли,
45

Пахтакор, Дўстлик ва Ғаллаорол туманлари хўжаликларида мавжуд
қорамоллардан пироплазмидозларни тарқатувчи Boophilus calcaratus,
Hhialomma anatolicum ва Hialomma detritum каналари терилиб, уларнинг
авлоди ва тури аниқланди. Топилган каналарнинг фаунаси, биологияси,
ҳамда пироплазмалар билан зарарланиш индекси лаборатория шароитида
термостатда эксикаторда генерацияси олиниб тажриба ҳайвонларида
каналарни тўйинтириш усули билан ўрганилди.
Пироплазмозга қарши P.bigeminum штаммидан олинган махсус
воситанинг ишлаб чиқариш технологиясини яратиш бўйича тадқиқотлар
лаборатория шароитида касалланган қорамолдан ажратилган штаммларда
олиб борилди. Қорамолларнинг пироплазмозига қарши профилактика қилиш
усулини яратиш учун экспериментал шароитда 30 бош, ишлаб чиқариш
шароитда 200 бошдан кўпроқ қорамолларда тажрибалар олиб борилди.
Тажриба давомида экспериментал шароитда юқтирилган ва спонтан
касалланган қорамоллар клиник ва паразитологик текширишлардан
ўтказилди. Клиник текширишларда ҳайвонларда қон айланиши, нафас
олиши, иштаҳасининг бузилиши, кавш қайтаришнинг йўқолиши каби клиник
белгилар намоён бўлиши кузатиб борилди. Паразитологик текширишларда
касалланган қорамолларнинг периферик қон томирларидан қон суртмалари
олинди, улар этил спиртида 3-5 минут давомида фиксация қилиниб
қуритилди ва Романовский- Гимза усулида бўялди.
Мунтазам равишда тажрибадаги қорамолларнинг периферик қон
томирларидан олинган суртмаларда паразитларнинг миқдори ва қўлланилган
препаратларнинг таъсирида қўзғатувчилар организмида бўладиган
морфологик ўзгаришлар микроскопик текширишлар натижасида таҳлил
қилиб борилди.
Гематологик текширишлар пробирка усулида олиб борилди. Бунинг
учун ҳайвоннинг вена қон томиридан 7% аччиқ лимонли натрийнинг тузи
солинган пробиркага (1:10 нисбатда) қон олиниб фибринсизлантирилди
46

ва ундаги эритроцит ва лейкоцитлар сони Горяеев саноқ турида саналди,
гемоглобин миқдори Сали гемометрида, лейкоцитар формула эса
Филиппченко усулида 11 клавишли саноқ аппаратида ўрганилди.
Экспериментал шароитда тажриба ҳайвонларини пироплазмоз билан
юқтириш учун спонтан касалланган қорамоллардан олинган қон ёки
лаборатория шароитида криоконсервацияда сақланаётган пироплазмоз
штамми билан қорамолни териси остига 10 мл дан юбориш (юқтириш) йўли
билан амалга оширилди.
Пироплазмозга қарши P.bigeminum uz штаммидан махсус профилактик
восита тайёрлаш технологияси бўйича тадқиқотлар қуйидагича ўтказилди.
Дастлаб пироплазмозга қарши Piroplazma bigeminum uz штаммидан
махсус воситанинг технологик регламентини ишлаб чиқилди. Бунинг учун
ҳар хил юқумли касалликлардан (бруцеллёз, туберкулёз, лейкоз ва бошқа)
соғлом қорамоллар саралаб ажратиб олинди. Лаборатория шароитида
тажрибадаги қорамоллар P.bigeminum uz штамми билан 20 мл миқдорда тери
остидан юқтирилди. Юқтирилган қорамолларда пироплазмознинг клиник
белгилари ва периферик қон томирларидан олинган суртмаларда
эритроцитларни 3-4 фоизгача зарарланганлиги намоён бўлгач, ҳайвоннинг
бўйинтуруқ венасидан 400 мл гача стерил шароитда қон олинди. Олинган
қон касаллик қўзғатувчи паразитларни (пироплазмалар) шаффоф ажратиб
олиш учун ҳар хил балластлардан (лейкоцит, тромбоцит, фибрин, плазма)
3 марта трипсинизация усулида центрифуга ёрдамида (3000
айланиш/дақиқада) тозаланди. Тозаланган паразитлар ҳаётий фаолиятини
сақлаб туриш учун 30% соғлом қорамолдан олинган қон зардоби, 10%
глюкоза ва 10% глицерин (криопротектор тариқасида) қўшилиб, яхшилаб
аралаштирилди. Шундан сўнг ушбу материал 50 мл сиғимли бешта флаконга
қуйилди. Олинган флаконлардаги қон намуналари ВИТИ радиобиология
лабораториясида ГУБЭ-6000 қурилмаси ёрдамида гамма нурлари билан
(Кобалт-60) қуйидагича: 1-флакондаги қон 18 Krad, 2-флакондаги қон 25
47

Krad, 3-флакондаги қон 35 Krad, 4-флакондаги қон 50 Krad, 5-флакондаги қон
75 Krad дозаларда 30 дақиқа давомида нурлантирилди ва шу услубда
пироплазмозга қарши Piroplazma begiminum uz штаммидан махсус восита
тайёрланди.
Ишлаб чиқариш регламентига мувофиқ P.begiminum uz штаммидан
тайёрланган махсус восита ВИТИ илмий кенгашида тасдиқланган
“Иш дастури”га мувофиқ Махсус воситанинг профилактик самарадорлигини
аниқлаш бўйича тадқиқотлар қорамолларда синовлардан ўтказилди. Бунинг
учун тажрибадаги ҳар бир бош қорамолнинг териси остига 1 мл дан махсус
восита эмланди. Тадқиқотлар жараёнида эмланган қорамолларнинг умумий
аҳволи, тана ҳарорати, нафас олиш сони, периферик қон томирларидан
олинган суртмаларда пироплазма ёки бабезияларнинг намоён бўлиши ёки
бўлмаслигига кўра таҳлил қилинди.
ВИТИ протозоология лабораториясида яратилган Piroplazma
begiminum uz штаммидан тайёрланган махсус воситанинг профилактик
хусусияти ва иммунитет давомийлигини аниқлаш мақсадида ҚХА-9-008
«Қорамолларнинг пироплазмидоз ва гельминтозларига қарши даволаш
ва профилактика услуб ва воситаларини ишлаб чиқиш ва амалиётга жорий
қилиш» (2012-2014 йй.) лойиҳаси доирасида комиссион синов ўтказиш учун
ВИТИ нинг 04 апрел 2015 йил №6 сонли “Комиссия тузиш тўғрисида”
буйруғига мувофиқ қуйидагилардан иборат комиссия таркиби тузилди:
Б.А.Элмуродов институт директорининг ўринбосари, комиссия раиси;
Аъзолар: И.В.Ряснянский - биология фанлари доктори, профессор
А.Ғ.Ғафуров - ветеринария фанлари доктори, профессор;
О.С.Давидов - ветеринария фанлари номзоди;
О.Ў.Қўлдошев, - ветеринария фанлари номзоди;
Ў.И.Расулов - ветеринария фанлари номзоди.
2015 йил 6-рақамли буйруғига асосан тажрибалар ҳар гурухда
3 бошдан 2 гурух қорамолларда олиб борилди.
48

P.begiminum uz штаммидан тайёрланган Махсус воситани иқтисодий
самарадорлигини аниқлаш учун «Методика определения экономической
эффективности ветеринарных мероприятий» (Москва, 1982 г.) ва Ўзбекистон
Республикаси Қишлоқ ва сув хўжалик вазирлиги Давлат Ветеринария Бош
бошқармаси томонидан 1994 йилда тасдиқланган «Қишлоқ хўжалик
ҳайвонлари касалликларидан келадиган иқтисодий зарарни аниқлаш услубий
тавсияномаси» (Тайлоқ 1994 й.), академик К.И.Скрябин номидаги Москва
Давлат ветеринария медицинаси ва биотехнологияси академияси олимлари
Ю.Е.Шатохин ва бошқалар томонидан ишлаб чиқилган «Методика
определния экономической эффективности ветеринарных мероприятий»
ҳамда Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ ва сув хўжалик вазирлиги Давлат
Ветеринария Бош бошқармаси томонидан 2017 йилда тасдиқланган
«Ветеринария тадбирларини иқтисодий самарадорлигини аниқлаш бўйича
услубий қўлланма», шунингдек Ветеринария илмий-тадқиқот институти
Гельминтология лабораторияси илмий ходимлари томонидан ишлаб
чиқилган услублардан фойдаланилди.
Иқтисодий самарадорлик кўрсаткичларини ҳисоблашда асосий эътибор
ветеринария тадбирларини амалга оширишдаги харажатлар ва бу
тадбирларнинг профилактик самарадорлигига қаратилди.
Пироплазмозидан келаётган иқтисодий зарар, касалланган
қорамолларнинг ўлими, мажбурий сўйилиши, маҳсулдорлигини пасайиб
кетиши, даволаш ва профилактика қилишда сарфланадиган ветеринария-
санитария харажатларидан иборат. Шунинг учун пироплазмоздан келиб
чиқадиган иқтисодий зарарни олдини олишда махсус профилактик воситани
қўллашдан олинадиган иқтисодий самарадорликни аниқлаш мақсадга
мувофиқ.
Пироплазмидозлардан даволаш ва профилактика қилишдан олинган
иқтисодий самарадорлик в етеринария тадбирларининг иқтисодий
самарадорликларини аниқлаш бўйича “Қишлоқ хўжалик ҳайвонларини
49

касалликлардан келиб чиқадиган иқтисодий зарарни аниқлаш услубий
тавсиянома” (Ш.А.Джаббаров, 2017 й.) асосида олиб борилди ва таҳлил
қилинди.
Илмий-тадқиқот ишларимизда эришилган натижаларнинг иқтисодий
кўрсаткичларини таҳлил қилишда юқорида келтирилган барча услубларни
назарга тутган ҳолда чорва молларининг пироплазмозига қарши махсус
профилактик воситани қўллаш натижасида касалликни олдини олишга
қаратилган чора-тадбирлар эътиборга олинди.
Ўтказилган чора тадбирларининг иқтисодий самарасини аниқлаш
“Ветеринария тадбирларини иқтисодий самарасини аниқлаш услуби”
ва “Қишлоқ хўжалик ҳайвонларини касалликлардан келиб чиқадиган
иқтисодий зарарни аниқлаш услубий тавсияномаси” га (В.А.Середкин, 1986
й.) асосан олиб борилди.
Қорамолларни тейлериоз, пироплазмоз ва бабезиоздан даволаш
ва профилактика қилишнинг иқтисодий самарадорлигини ҳисоблашда
қуйидаги кўрсаткичлардан фойдаланилади:
 Объект бўйича ўрганилган даврда ушбу касалликка мойиллиги
бор ҳайвонлар сони;
 Касалликка чалинган, ўлган, сўйилган ва мажбуран сўйилган
қорамоллар сони;
 Тадқиқотлар қамраб олган даволаш-профилактика ишлари олиб
борилган объектдаги умумий ҳайвонлар сони;
 Соғлом ва касалликка чалинган ҳайвонлар маҳсулдорлиги, бузоқ
олиниши;
 Турли техник воситалар ва услублар ҳисобга олинган комплекс
профилактика тадбирлари учун сарфланадиган йиллик иш ҳажми;
 Касалликни даволаш ва профилактика тадбирларини ўтказиш
учун сарфланадиган моддий ва меҳнат харажатлари;
50

 Ветеринария хизматлари асосий фондлари қиймати (бино,
иншоот, машина, ускуна ва бошқалар);
 Ўрганилаётган ҳудуд бўйича касалликка чалинмаган ва чалинган
ҳайвонлар сони бўйича ялпи чорвачилик маҳсулотлари қиймати, сифати;
 Меҳнат унумдорлиги (профилактика ва даволаш билан боғлиқ
ишлар бўйича).
Паразитларга қарши курашиш пайтидаги тадбирларнинг иқтисодий
самарадорлигини аниқлашда олдиндан сарф бўлган меҳнат ҳақи, касаллик
келиб чиқиш коэффициенти, инвазион касаллик оқибатида келаётган ўлим
ва иқтисодий зарар аниқланади.
Зарар коэффициенти ва ўсиш ҳолати туман, вилоят ва иқтисодий
ҳудудларда (регион) махсус текширишлар натижасида (экспериментал,
кузатиш ишлари натижасида) математик (вариацион) таҳлил қонун-
қоидаларига мос равишда олиб борилади.
Касалликнинг келиб чиқиш коэффициенти – носоғлом ферма, хўжалик
ёки туман ҳудудидаги касалланган ҳайвон бош сонининг мойил ҳайвон бош
сонига (бир тур бўйича) нисбати орқали ҳисобланади. Бу атама
паразитологияда экстенсив инвазия, деб юритилади.
Ўлим коэффициенти – ўлган ҳайвон сонининг касалланган ҳайвон
сонига нисбати.
Иқтисодий зарарнинг ўзига хос кўрсаткичи – ўртача умумий иқтисодий
зарарнинг (паразитоз томонидан келиб чиққан) касалланган ҳайвон сонига
нисбати натижасида келиб чиқади.
Паразитларга қарши чора тадбирларнинг ўзига хос кўрсаткичи –
даволаш ва профилактика тадбирлари ҳамма ҳайвонларда олиб борилган
вазиятда (экстенсив инвазиясиз) умумий сарфланган харажатнинг
касалланган ҳайвон ёки умумий ҳайвон бош сонига нисбатида аниқланади,.
Касалланиш коэффициенти зарарнинг ўзига хос кўрсаткичлари
ва сарф-харажат миқдори доимий бир хилда бўлмайди. Бу кўрсаткичлар
51

интенсив инвазия турига қараб, ҳайвонларнинг зоти, тури, озиқланиши,
сақланиши, табиий–иқлим ҳолатларига, сотиб олиш таннархларига
ва бошқаларга қараб ўзгариб туради. Шунинг учун бу кўрсаткичларни таҳлил
қилиб бориш ва ўзига мос ҳолатларни топиш керак.
Ишлаб чиқариш йўналишидаги хўжаликнинг фаолиятига
паразитозлардан келадиган иқтисодий зарарни ва иқтисодий самарадорликни
ҳисоблашда бир қатор иқтисодий кўрсаткичлардан фойдаланилади.
Ветеринария тадбирларини ўтказишнинг иқтисодий самараси бу тадбирлар
учун кетган харажатлар ва олинган натижанинг фарқи орқали ифодаланади.
Қиймат шаклида ўтказиладиган ветеринария тадбирлари ўтказишни
иқтисодий самараси қуйидагиларда акс этади:
- Ветеринария тадбирларини ўтказиш натижасида келадиган иқтисодий
зарарлар олдини олиш;
- Касалликлар профилактикаси ва ҳайвонларни даволашда
қўлланиладиган самарали восита ва усулларини қўллашдан олинган қўшимча
маҳсулот қиймати;
- Ветеринария тадбирларига кетадиган моддий ва меҳнат харажатларини
тежаш.
Профилактика, соғломлаштириш ва даволаш тадбирларини амалга
ошириш натижасида олинадиган иқтисодий самара (Эт) қуйидагича
аниқланади:
Эт = Пу + Дс + Эз - Эв
Бу ерда: Пу – ветеринария тадбирларини амалга ошириш натижасида
олинадиган иқтисодий самара, сўм;
Дс – маҳсулот миқдори ва сифати ошиши натижасида эришилган
қўшимча қиймат, сўм;
Эз – самаралироқ ветеринария тадбирлари восита ва усулларидан
фойдаланишдан олинган моддий ва меҳнат харажатларини тежалиши, сўм;
Эв – ветеринария тадбирларига кетадиган харажатлар, сўм.
Иқтисодий самарадорликни аниқлаш бўйича тадқиқот ишлари Жиззах
вилоят Ш.Рашидов номли туман “Умед”-Б чорвачилик хўжалигида махсус
профилактик восита эмланган 40 бош қорамолда олиб борилди. Тажрибадаги
қорамолларни ҳар бир бошига 1 мл дан махсус профилактик восита
қўлланилди, назоратдаги 25 бошга эса қўлланилмади.
Тажриба давомида олинган рақамларга Н.В.Садовский усулида
статистик ишлов берилди ва ҳаққонийлик даражаси Стьюдент жадвалида
аниқланди.
52

III-БОБ ТАДҚИҚОТЛАРНИНГ НАТИЖАЛАРИ
§ 3.1. Жиззах вилоятининг турли хил географик ҳудудларида
пироплазмидозларнинг эпизоотик ҳолати
Жиззах вилояти республиканинг марказий ҳудудида жойлашган бўлиб,
вилоят тоғ этаклари, кенг табиий яйловлар, қир-адирли яйловларга эга. Бу
табиий ҳудудий жойлашув вилоятда чорвачиликни ривожлантириш
имкониятлари кенглигини, шу билан бирга қорамоллар
пироплазмидозларини тарқатувчи каналарининг ўсиб ривожланиши учун
қулай табиий биотопларнинг мавжудлигини кўрсатади. Шунинг учун Жиззах
вилоят ҳудудларида қорамолларнинг пироплазмидоз касалликлари кенг
тарқалганлиги ва катта иқтисодий зарар етказиб келаётганлиги тўғрисида
аниқ маълумотлар берилган.
Жиззах вилояти ҳудуди, асосан шарқий ва жанубий шарқдан
Туркистон тоғ тизмалари, шимолдан Сирдарё билан чегарадош. Иқлими -
субконтинентал. Қиш - нисбатан юмшоқ. Ёз - узоқ (155-160 кун), иссиқ, ва
қуруқ. Январ ойида ўртача ҳарорат -2 0
С - 20 0
С гача, июл ойида эса ўртача
ҳарорат +28 0
С +39 0
С ни ташкил қилади . Энг юқори ҳарорат +45 0
С . Энг паст
ҳарорат –20 0
С гача. Йил давомида ёғингарчилик миқдори текисликларга 290–
300 мм, адирларга 520–550 мм, тоғларга 550–650 мм ни ташкил қилади.
Ёғинчарчилик асосан баҳор ва қишда, ёзда гармсел эсади. Тоғларда турғун
қор қоплами ҳосил бўлади (2–6 ой). Вегетация даври текисликларда 290–300
кунгача. Асосий дарёси – Сирдарё. Унинг ирмоқлари – сунъий каналлардан
ташкил топган. Дарё - қор, ёмғир ва музликлар сувидан тўпланади. Дарё
сувидан асосан, суғоришда фойдаланилади. Арнасой сув омбори мавжуд.
Малик чўлини ўзлаштиришда 8 насос станцияси, очиқ ва ёпиқ коллектор
дренаж тармоқлари қурилган.
Суғориладиган ерларнинг тупроғи, асосан, типик ва оч бўз тупроқлар.
Жиззах, Зомин, Бахмал, Фориш тоғларида баландлик минтақалари бўйлаб
типик бўз тупроқлар тарқалган. Вилоятда 1200 га яқин ўсимлик тури бўлиб,
53

10 га яқин ўрмонлар мавжуд. Ўрмонларнинг асосий қисмини арчазорлар
ташкил этади. Тоғ ён бағирлари ҳар хил ўсимликлар билан қопланган,
шунингдек, бутазорлар ҳам бор. Тоғ ўрмонлари арча, бодом, писта,
жийдазорлардан иборат. Тоғларда наъматак, зирк, чаканда, анзур пиёзи, қора
зира ва бошқалар ўсади.
Вилоят ҳудудида 20 дан зиёд қуш тури, сут эмизувчиларнинг 70
ва судралиб юрувчиларнинг 9 тури учрайди.
Жиззах вилояти Туркистон тоғ тизмасининг ғарбий чеккаларида
жойлашган. Вилоят ҳудуди денгиз сатҳига нисбатан ғарбдан шарққа томон
300-400 метргача кўтарилиб боради. Вилоятнинг жанубий қисми Туркистон
тоғ этакларидан иборат бўлиб, у ерларнинг баландлиги 450-500 дан 1000
метргача боради. Вилоятдаги тоғларнинг асосий қисми шимоли-шарқий
ҳудудни эгаллаган. Бу ердаги тоғларнинг энг баланд нуқталари 2000
метргача етади. Жиззах вилояти майдони 2,6 минг км 2
, аҳолиси 300 мингдан
ортиқ (2006). Аҳолининг қарийб 3/4 қисми қишлоқларда истиқомат қилади.
Улар деҳқончилик, чорвачилик ва ҳунармандчилик билан шуғулланишади.
Адабиёт манбаларига кўра, Жиззах вилоятида Республикамизнинг
барча ҳудудлари сингари қорамолларнинг пироплазмидоз (пироплазмоз,
бабезиоз, тейлериоз,) касалликлари кенг тарқалган бўлиб, чорвачиликни
ривожлантиришда катта иқтисодий зарар келтирмоқда. Иқтисодий зарар -
касалланган молларнинг ўлими, маҳсулдорлигининг пасайиши
ва касалликларни даволаш ва ветеринария-санитария тадбирлари учун кетган
харажатлардан иборат.
Жиззах вилоятининг турли хил иқлим шароитига (нисбатан салқин
ва намлик шароитга эга тоғ ва тоғ олди, суғориладиган ҳудудлар ҳамда иссиқ
ва қуруқ иқлимга эга чўл зоналари) эга бўлган ҳудудларида қорамоллар
пироплазмидоз касалликларининг эпизоотологияси, касаллик тарқатувчи
каналарнинг фаунаси, касалликнинг мавсумий динамикаси тадқиқотларда
батафсил ўрганилмаганлиги сабабли пироплазмидозларрга қарши кураш
54

чора-тадбирларни олиб боришда бир қанча қийинчиликларни юзага
келтиради.
Касаллик тарқатувчи каналар қорамоллар организмида паразитлик
қилиш жараёнида касаллик келтириб чиқариши натижасида беҳоллик,
интоксикация, анемия ҳолатлари, паренхиматоз аъзоларида гипертрофик
ўзгаришлар, шиллиқ пардаларда инфильтрация, қон қуйилишлар
(тейлериозда) ва гемоглобинурия (пироплазмозда) кузатилади. Натижада
касалланган молларнинг кўпчилигини нобуд бўлади, касалланиб соғайган
қорамолларнинг маҳсулдорлиги пасаяди, келгусида ишлаб чиқаришда
яроқсиз бўлиб қолади.
Республиканинг барча ҳудудларида каби Жиззах вилоятида ҳам
Hyalomma авлодига кирувчи каналарнинг 9 тури тарқалган, шундан
тейлериозни тарқатишда Hyalomma detritum, Hyalomma anatolicum, бабезиоз
ва пироплазмозни тарқатишда Boophilus calcaratus каналари асосий ўринни
эгаллайди. Ҳозирги чорвачиликни юритишнинг янги замонавий шакли келиб
чиққан бугунги кунда пироплазмидозларнинг тарқалиш жараёни, касаллик
тарқатувчи каналарнинг тарқалиш фаунасини тадқиқотлар асосида аниқлаш
ва касалликнинг мавсумий динамикасини ўрганиш касалликларга қарши
чора-тадбирларни ишлаб чиқишда муҳим рол ўйнайди.
Шундан келиб чиққан ҳолда Жиззах вилоятининг турли хил географик
иқлим ҳудудларида қорамоллар пироплазмидоз касалликларининг эпизоотик
ҳолатини ўрганиш ва уларни тарқатувчи иксод каналарининг тарқалиш
даражасини аниқлаш бўйича тадқиқотлар олиб борилди.
Қорамоллар қон-паразитар касалликларининг эпизоотологик ҳолатини
ўрганиш, спонтан касалланган қорамоллардан штаммлар ажратиш,
ажратилган штаммларнинг биологик, морфологик хусусиятларини ўрганиб
бориш ва ажратилган штаммларни криоконсервация қилиб криобанк ташкил
қилиш бўйича илмий-тадқиқот ишлари Жиззах вилоятининг Бахмал,
Ғаллаорол, Дўстлик ва Ш.Рашидов номли туман хўжаликларида олиб
55

борилди. Тажрибалар режалаштирилган ҳудудлардаги чорвачилик
фермалари, шахсий ёрдамчи ва фермер хўжаликларида қорамоллар қон-
паразитар касалликларининг эпизоотологик ҳолати ўрганилди. Бунинг учун
аввало анамнестик маълумотлар олинди ва ветеринария ҳисоботлари билан
солиштирилиб тахлил қилинди, сўнгра хар бир хўжаликдаги қорамоллардан
50 бош ажратиб олиниб, периферик қон томирларидан қон суртмалари
тайёрланди ва паразитологик текширувлар ўтказилди. Натижада мавжуд
қорамолларда паразит ташувчилик ҳолати, касаллик тарқатувчи каналарнинг
фаунаси ва тарқалиш даражаси аниқланди. Анамнез ва ветеринария
статистик ҳисобот маълумотларига кўра, Ғаллаорол, Ш.Рашидов номли
ва Пахтакор туманлари тоғли ҳудуднинг пастки тизмаларида жойлашган.
3.1- жадвал натижаларига кўра Ғаллаорол аҳолиси ва “Тоза уруғ” фермер
хўжалигидаги мавжуд 135 бош қорамолдан 11 боши (8,4%) тейлериоз билан
касалланганлиги, олинган 50 нусха қон суртмаларидан 8 таси (16%)
тейлериялар билан зарарланганлиги, суғориладиган иссиқ-иқлим ҳудудда
жойлашган Ш.Рашидов номли хўжалигидаги мавжуд 140 бош қорамолдан
9 боши (6,5%) тейлериоз ва 6 бош (4,2%) пироплазмоз билан
касалланганлиги, олинган 50 нусха қон суртмасидан 8 таси (16%), 13 боши
(7,6%) тейлериоз билан ва 4 бош қорамол пироплазмоз (2,3%) билан
касалланганлиги ва Пахтакор туманида қорамоллардан олинган 50 нусха қон
суртмаларининг
6 таси тейлериялар (12%) ва 3 таси пироплазмалар (6%) билан
зарарланганлиги аниқланди (3.1-жадвалга қаранг).
Олиб борилган тадқиқотлар натижасида Жиззах вилоятининг иссиқ
иқлимга эга тоғ олди Ғаллаорол туман ҳудудларида тейлериоз билан
касалланиш мутаносиб равишда 16 фоизгача тарқалганлиги аниқланди,
пироплазмоз касаллиги эса қайд этилмади. Шундай қилиб, Жиззах
вилоятининг Ғаллаорол туман ҳудудларида фақат тейлериоз тарқалганлиги,
Ш.Рашидов номли ва Пахтакор туман ҳудудларида тейлериоздан ташқари
пироплазмоз ҳам тарқалганлиги аниқланди.
56

3.1-жадвал
Жиззах вилоятининг айрим туманларида
пироплазмидозларнинг тарқалиши
№ Туман номи Текширилган
қорамол бош
сони, шундан
тайёрланган
суртма сони Аниқланган касаллик тури
тейлериоз пироплазмоз
сони % сони %
1 Ғаллаорол туман “Тоза
уруғ” ф/х 135
50 нусха 11
8 та 8,4
16 -
- -
-
2 Ш.Рашидов номли туман
“Умид-Б”ф/х 140
50 9
8 6,5
16 6
4 4,2
2,3
3 Пахтакор тумани
“Истиқлол”ф/х 50
50 6
6 12
12 3
3 6
6
Жиззах вилоятининг барча географик иқлим ҳудудларида тейлериоз
билан касалланишнинг дастлабки илк бор нуқтаси апрел ойида келиб чиқиши
ва унинг ошиб бориши билан бир вақтда энг юқори нуқтаси июл ойида
кузатилиши аниқланди. Пироплазмоз билан касалланишнинг дастлабки
нуқтаси апрел ва юқори нуқтаси эса август ойига тўғри келиши кузатилди.
Вилоятининг айрим географик иқлим ҳудудларида қорамоллар
пироплазмидозларининг касаллик тарқатувчи каналар фаунаси ва тарқалиш
даражасини аниқлаш бўйича тадқиқотлар тоғ этакларида жойлашган
Ғаллаорол ва Бахмал туманлари қишлоқ аҳолиси қорамолларида,
суғориладиган Ш.Рашидов номли, Пахтакор туманлари чорва фермер
хўжаликлари қорамолларида олиб борилди.
Олиб борилган тадқиқотлар натижасида нисбатан салқин ва намлиги
юқори бўлган Ш.Рашидов номли ва Пахтакор туман ҳудудларида мутаносиб
равишда 25-30% Boophilus сalcaratus, 70-75% Hyalomma anatolicum,
Ғаллаорол туман ҳудудларида 80% Hyalomma anatolicum ва 20% Hyalomma
detritum каналари тарқалганлиги аниқланди.
57

Жиззах вилоятининг суғориладиган ва табиий яйлов шароитларида
Ш.Рашидов номли ва Пахтакор туманлари ҳудудларида нисбатан қуруқ ва
қир-адирли Ғаллаорол туман ҳудудларида пироплазмоз ва бабезиозни
тарқатувчи Boophilus calcaratus, тейлериозни тарқатувчи Hyialomma
anatolicum, H.detritum каналари терилиб, лаборатория шароитида
культивация қилинди. Каналарнинг касаллик қўзғатувчилари билан
зарарланиш даражаси тажриба молларида юқтириш йўли билан аниқланди.
Пироплазмоздан чорвачиликка келадиган иқтисодий зарар касалланган
молларнинг ўлими, касалланиб соғайган молларнинг келгусида касаллик
қўзғатувчилари ташувчиси бўлиб қолиши оқибатида эпизоотик занжирни
боғлаб туриши ва ветеринария-санитария тадбирлари учун кетадиган
харажатлардан иборат. Пироплазмоз ва бабезиозни тарқатувчи каналар бир
турдаги Boophilus calcaratus каналари бўлиб ҳисобланади. Ушбу каналар
шудгорланмайдиган, намгарчилиги юқори бўлган яйловларда, чангалзор-
тўқайзорларда ва канал ёқаларида кўпроқ учраши кузатилди. Тадқиқотлар
жараёнида Ш.Рашидов номли туман ҳудудларида Boophilus calcaratus
каналари кенг тарқалганлиги, Пахтакор туман ўзлаштирилган-суғориладиган
зоналарда камроқ, Ғаллаорол туман қир-адир зоналарида тарқалмаганлиги
аниқланди. Boophilus calcaratus каналари тарқалган ҳудудларда кўпинча
пироплазмоз ва бабезиозни аралаш шаклда учраши клиник ва паразитологик
текширишлар асосида аниқланди. Бу эса пироплазмоз ва бабезиозни
тарқатувчиси Boophilus calcaratus каналари эканлигидан далолат беради
(3.1.1 ва 3.1.2-расмлар).
58

3.1.1-расм. Ш.Рашидов туман яйловларида боқилган қорамолнинг
Boophilus calcaratus каналари билан каналаниш ҳолати
3.1.2-расм. Ш.Рашидов туман яйловларида боқилган қорамол елинининг
Hialomma anatolicum билан каналаниш ҳолати
59

Шунинг учун ҳам пироплазмозга қарши чора–тадбирларни ишлаб
чиқишда бабезиоз касаллигини ҳам эътибордан четда қолдирмаслик зарур.
Boophilus calcaratus каналарининг личинкалари қорамол танасида
тўйиниш даврида ўзининг сўлак безларида мавжуд бўлган касаллик
қўзғатувчиларини қорамол организмига юқтиради. Қўзғатувчилар қонга
ўтгач, қон ва ички-аъзоларда ривожланиб, 8-10-кунлари пироплазмоз, ёки
пироплазмоз ва бабезиозни аралаш шаклларида, баъзан бабезиознинг клиник
белгиларини намоён қилади. Касал бўлиб ўтган ёки касал молни танасидаги
каналар текинхўрлик қилиш билан бир вақтда қондаги мавжуд касаллик
қўзғатувчи пироплазма ёки бабезияларни ривожланган шаклларини қабул
қилганлигини каналарнинг тухумини буюм ойначасида эзиб, микроскопик
текширишлар асосида аниқланди.
Пироплазмоз ва бабезиознинг эпизоотологик ҳолатини ўрганиш бўйича
илмий-тадқиқотлар Жиззах вилояти Ш.Рашидов номли туманнинг “Умид-Б”,
“Ж.Пирматов”, Пахтакор тумани “Истиқлол” фермер хўжалигига қарашли
яйловларда боқилаётган қорамолларда, ҳамда Ғаллаорол туман “Тоза Уруғ”
чорвачилик фермер хўжаликларида давом эттирилди. Туман ветеринария
статистик ҳисоботлари таҳлилига кўра, пироплазмоз ёки бабезиоз тўғрисида
маълумотлар топилмади, аммо ветеринария мутахассисларининг далилларига
қараганда, ушбу чорвачилик хўжаликларида тейлериоз, пироплазмоз
ва бабезиоз билан касалланиш йил давомида кўплаб қорамолларда
кузатилган. Ушбу маълумотларга аниқлик киритиш мақсадида “Умид-Б”
фермер хўжалигида мавжуд 65 бош қорамолнинг 30 бошидан, “Жавохир
Пирматов” хўжалигида мавжуд 82 бош қорамолнинг 30 бошидан, Истиқлол
фермер хўжалигида 105 бош қорамолни 30 бошидан ва Тоза Уруғ фермер
хўжалигида мавжуд 220 бош қорамолнинг 30 бошидан қон суртмалари
олинди. Олинган қон суртмаларида лаборатория шароитида паразитологик
текширувлар олиб борилди. Текширувлар натижасида “Умид-Б” фермер
хўжалигида мавжуд қорамоллардан олинган 30 нусха қон суртмасидан
60

6 тасида , “Ж.Пирматов” фермер хўжалиги қорамолларидан олинган 30 нусха
қон суртмасидан 5 тасида, “Истиқлол” фермер хўжалигида қорамоллардан
олинган қон суртмасидан 4 тасида пироплазмалар топилди. “Тоза Уруғ”
фермер хўжалигида қорамоллардан олинган қон суртмаларидан 6 бошида
тейлериялар мавжудлиги аниқланди, пироплазмалар эса топилмади. Бу
ҳолатни хўжаликдаги қорамоллар турғун ҳолатда парвариш қилиниши билан
изоҳлаш мумкин (3.2-жадвалга қаранг). Ўтказилган тадқиқотлар натижасида
Жиззах вилоятнинг Ш.Рашидов номли туман ҳудудларида қорамолларнинг
пироплазмоз, бабезиоз, ва тейлериоз касалликлари 23-30 фоизгача, Ғаллаорол
туман ҳудудларида тейлериоз билан касалланиш умумий ҳайвон бош сонига
нисбатан 20 фоизгача бўлган миқдорни ташкил қилиши, пироплазмоз
ва бабезиоз тарқалмаганлиги ва ундан келиб чиқадиган иқтисодий зарар
касалланган қорамолларнинг ўлими, соғайиб кетган молларни
маҳсулдорлигини пасайиб кетишидан иборат бўлиши аниқланди (3.1.3-расм).
3.2-жадвал
Жиззах вилоят ҳудудларида қорамоллар пироплазмидозларини
эпизоотик текширишлар натижаси
Т/р Ҳудуд Бош
сони Олинган
қон
суртмас
и Пиро-
плазма
(%) Бабезиа
(%) Тейлерия
(%)
1 Ш.Рашидов
тумани Умед-Б
ф/ х 65 30 20 - 26
2 Рашидов
тумани
Пирматов ф/ х 82 30 16 - 23
3 Пахтакор
тумани
Истиқлол ф/ х 105 30 13 - 30
4 Ғаллаорол
тумани “Тоза
Уруғ” ф/ х 220 30 - - 20
61

3.1.3- расм. Жиззах вилоят ҳудуларида қорамоллар
пироплазмидозларининг тарқалиш даражаси
Шундай қилиб, Ш.Рашидов номли ва Пахтакор туманлари ҳудудларида
қорамоллар пироплазмоз ва тейлериоз касалликлари кенг тарқалганлиги,
тадқиқот олиб борилган Ғаллаорол туман ҳудудида пироплазмоз ва бабезиоз
тарқалмаганлиги, тейлериоз эса кенг тарқалганлиги аниқланди. Шуни айтиш
жоизки, бабезиоз билан касал бўлиб ўтган қорамолларда қон суртмаларини
паразитологик текшириш натижасида паразитларни (бабезияларни) топиш
жуда ҳам қийин муаммо, чунки улар жуда ҳам кам сонли бўлади. Бунинг
учун бабезиоз билан касал бўлиб ўтган қорамоллардан қон олиб биосинов
қўйиш натижасида қорамолни бабезиоз билан касаллантириб, касалланган
ёки спонтан касал қорамолдан олинган қон суртмасидан бабезияларни топиш
мумкин. Шунинг учун ҳам бабезиозни тарқалиш даражасини аниқлашда
бабезиоз билан касалланган қорамолларни вена қон томиридан қон олиниб,
соғлом қорамолларда юқтириш (биосинов) йўли билан аниқланди.
62

Бабезиоз билан касалланган қорамолдан олинган 20 мл қон соғлом
қорамолнинг бўйин соҳаси териси остига юбориб юқтирилди. Юқтирилган
қорамолда 15 кун давомида клиник, паразитологик текширишлар олиб
борилди. Олиб борилган тадқиқотлар натижасида юқтиришдан кейин
11- куни тажрибадаги қорамолнинг тана ҳарорати +40,2 0
С ни, 13- куни эса
тана ҳарорати +40,4 0
С гача кўтарилганлиги, ҳамда периферик қон
томирларидан олинган суртмаларда 0,3 фоизгача эритроцитларни бабезиялар
билан зарарланганлиги аниқланди. Шундай қилиб Жиззах вилоят Ш.Рашидов
номли ва Пахтакор туманлари ҳудудларда тейлериоз ва пироплазмоз
тарқалганлигига аниқлик киритилди.
§ 3.2. Жиззах вилоят ҳудудларида пироплазмидозларни
тарқатувчи каналар фаунаси
Қорамоллар пироплазмидоз касалликларини тарқатувчи каналар
ареалини ўрганиш бўйича тадқиқотлар ёз мавсуми давомида Жиззах
вилоятининг Ш.Рашидов номли туманидаги “Умед-Б”, “Ж.Пирматов”,
Пахтакор тумани “Истиқлол” ва Ғаллаорол тумани “Тоза Уруғ” фермер
хўжаликларида олиб борилди.
Олиб борилган тадқиқотлар натижасида яйлов ҳудуд бўлган “Умед-Б”
фермер хўжалигида 30-32 фоизгача B.Calcaratus, H.anatolicum, Ж.Пирматов
фермер хўжалигида қорамоллар 28 фоизгача B.Calcaratus, 18 фоизгача
H.anatolicum каналари билан зарарланганлиги аниқланди. H.detritum
каналари эса кузатилмади. Шу билан бир вақтда суғориладиган-
ўзлаштирилган Пахтакор туман Истиқлол фермер хўжалигида 12%
B.calcaratus, 10% H.anatolicum, 6% қорамоллар H.detritum каналари билан
зарарланганлиги, Ғаллаорол туманининг қир-адир ҳудудида жойлашган Тоза
Уруғ фермер хўжалигида B.calcaratus учрамаслиги, H.anatolicum билан 12% ,
H.detritumбилан эса 20 фоизгача қорамоллар каналанганлиги аниқланди
(3.2.1-жадвал).
63

3.2.1-жадвал
Жиззах вилоят ҳудудларида пироплазмидозларни тарқатувчи
каналар фаунасини ўрганиш натижалари
Т/р Хўжалик номи Текширил-
ган мол сони B.сalca-
ratus, % H.anato-
licum, % H.detri-
tum, %
1 Ш.Рашидов
номли туман
“Умед-Б” ф/х 65 32 30 0
2 Ш.Рашидов
номли туман
“Ж.Пирматов”
ф/х 82 28 18 0
3 Пахтакор туман
“Истиқлол” ф/х 105 12 10 -
4 Ғаллаорол туман
“Тоза Уруғ” ф/х 220 0 12 20
Жами: 472 72 70 20
Шундай қилиб, Жиззах вилоятининг Ш.Рашидов номли, Пахтакор
туманлари ҳудудларида пироплазмоз, бабезиозни тарқатувчи B.calcaratus,
тейлериозни тарқатувчи H.anatolicum, Ғаллаорол туман ҳудудларида эса
H.detritum каналари тарқалганлиги аниқланди.
Ш.Рашидов номли туман яйлов ҳудудларида, Пахтакор туман
ўзлаштирилган–суғориладиган ҳудудларда B.calcaratus, H.anatolicum
каналари, Ғаллаорол туман қир-адир ҳудудларида H.anatolicum ва H.detritum
каналари тарқалганлиги аниқланди (3.1.4- расм).
64

3.1.4- расм.Жиззах вилоят ҳудудларида пироплазмидозларни
тарқатувчи каналар фаунаси
Шундан келиб чиққан холда Ш.Рашидов туман ҳудудларида
пироплазмоз, бабезиоз ва тейлериозга қарши ҳамда Ғаллаорол туман
ҳудудларида фақат тейлериозга қарши чора-тадбирларни ишлаб чиқиш ва
амалиётга жориш қилиш лозимлиги ҳақида тавсия берилди.
65

IV БОБ. ПИРОПЛАЗМОЗГА ҚАРШИ МАХСУС
ПРОФИЛАКТИК ВОСИТАЛАР
4.1 §. Пироплазмоз қўзғатувчиси билан юқтиришнинг
минимал дозасини аниқлаш
Кўпгина тадқиқотчилар томонидан экспериментал тажрибалар олиб
боришда спонтан касал қорамоллардан олинган қон билан тажриба
қорамолларини юқтириш учун 10 ёки 20 мл дозалар қўлланилган. Бундай
миқдорда юқтирилган қорамолларда безовталик, гоҳида беҳоллик ҳолатлари
намоён бўлади. Шунинг учун тажриба қорамолларини спонтан касал
қорамоллардан олинган қон билан юқтиришда минимал миқдорни аниқлаш
ва уни келгуси тадқиқот ишларида фойдаланиш учун кўп миқдорда
пироплазмоз билан инвазияланган қонни сарфлаш, юқтирилган
қорамолларда безовталик ёки беҳоллик ҳолатларини юзага келтиришни
бартараф этади.
Экспериментал тажриба қорамолларини спонтан касал қорамоллардан
олинган қон билан юқтиришни минимал дозасини аниқлаш учун
пироплазмоз билан касалланган қорамолдан олинган қон билан юқтиришда
хар хил дозаларни юбориб юқтириш йўли билан аниқлаш борасида
тадқиқотлар олиб борилди.
Тадқиқотларда Сирдарё вилоятининг “Қозоқ овул” қишлоқ яйловларда
боқилаётган аҳоли қорамоллари клиник кўрикдан ўтказилди. Олиб борилган
текширувлар давомида Сирдарё ёқасида боқилаётган қорамолларнинг
умумий аҳволи, каналаниш даражаси кузатилди. Пироплазмозга гумон
қилинган қорамолларда клиник ва паразитологик текширишлар олиб
борилди. Клиник текширувларда қорамолларнинг умумий аҳволи, тана
ҳарорати, ташқи шиллиқ пардаларининг ранги ва гемоглобинурия ҳолати
кузатиб борилди. Паразитологик текширувлар учун периферик қон
томирларидан суртмалар олиниб, ундаги пироплазма ёки бабезиялар
бор йўқлиги кузатилди.
66

Тадқиқотлар натижасида апрел ойида подадаги 160 бошга яқин
қорамолдан 3 боши пироплазмозни клиник белгилари ва паразитар
реакцияни намоён қилиб касалланганлиги аниқланди. Касалланган
қорамоллардан 100 мл қон олиниб, лимоннордон натрийнинг 7%
эритмасидан 1:10 нисбатан аралаштириб бир бош қорамол териси остига 20
мл миқдорида юбориб юқтирилди. Юқтирилган қорамолда ҳар куни клиник
ва паразитологик текширувлар олиб борилди. Натижада юқтиришдан сўнг
8-куни пироплазмозни клиник белгилари ва периферик қон томирларидан
олинган суртмаларда 3 фоизгача эритроцитларни пироплазмалар билан
зарарланганлиги аниқланди. Шундан сўнг ушбу қорамолни вена қон
томиридан 120 мл қон олиниб, тажрибадаги қорамолларни юқтириш учун
фойдаланилди.
Пироплазмоз билан юқтиришнинг минимал дозасини аниқлаш бўйича
экспериментал тажрибалар ҳар гуруҳда 3 бошдан 4 гуруҳга тақсимланган
12 бош қорамолда олиб борилди.
Тажрибадаги қорамолларнинг 1-гуруҳи 0,5 мл (150000 микроб танаси,
м.т.), 2-гуруҳ 1,0 мл (300000 м.т.), 3-гуруҳ 5,0 мл (1500000 м.т.), 4-гуруҳ 10
мл (3000000 м.т.) миқдорида пироплазмоз билан касалланган қорамолдан
олинган қон билан юқтирилди. Юқтирилган қорамолларда 20 кун давомида
ҳар куни клиник ва паразитологик текширувлар олиб борилди.
21 кун давомида олиб борилган клиник ва паразитологик текширишлар
натижасида 1-гуруҳ тажриба қорамолларида пироплазмозни клиник
белгилари ва периферик қон томирларидан олинган суртмаларда паразитар
реакция намоён бўлмади. 2-гуруҳда юқтиришдан кейин 9-10 кунлари,
3-гуруҳда юқтиришдан кейин 8-9 кунлари, 4-гуруҳда эса юқтиришдан кейин
7-8 кунлари пироплазмозни клиник белгилари ва периферик қон
томирларидан олинган суртмаларда паразитар реакция намоён бўлди
(4.1-жадвалга қаранг). Олиб борилган тадқиқотлар натижасида 150000
67

микроб танасида юқтирилган тажриба қорамолларида 21 кун давомида
кузатув натижасида
4.1.-жадвал
Пироплазмоз билан юқтиришнинг минимал дозасини аниқлаш
Гуруҳ Бош
сони Юқтириш дозаси Натижа
1 3 Пироплазмоз билан
касалланган қорамолни
эритроцитлари 3 фоизгача
зарарланган қон билан 0,5
мл (150000 микроб танаси)
дозада тери остидан
юқтирилди 20 кун давомида олиб
борилган кузатувлар
натижасида пироплазмозни
клиник белгилари ва қонда
паразитар реакция намоён
бўлмади
2 3 Пироплазмоз билан
касалланган қорамолнинг
эритроцитлари 3 фоизгача
зарарланган қон билан 1,0
мл (300000 микроб танаси)
дозада тери остидан
юқтирилди Юқтиришдан кейинги 9-10-
кунлари пироплазмозни
клиник белгилари ва
периферик қон томирларидан
олинган суртмаларда
паразитар реакция намоён
бўлди
3 3 Пироплазмоз билан
касалланган қорамолнинг
эритроцитлари 3 фоизгача
зарарланган қон билан 5,0
мл (1500000 микроб танаси)
дозада тери остидан
юқтирилди Юқтиришдан кейинги 8-9
кунлари пироплазмозни
клиник белгилари ва
периферик қон томирларидан
олинган суртмаларда
паразитар реакция намоён
бўлди
4 3 Пироплазмоз билан
касалланган қорамолнинг
эритроцитлари 3 фоизгача
зарарланган қон билан 10,0
мл (3000000 микроб танаси)
дозада тери остидан
юқтирилди Юқтиришдан кейинги 7-8
кунлари пироплазмозни
клиник белгилари ва
периферик қон томирларидан
олинган суртмаларда
паразитар реакция намоён
бўлди
68

пироплазмозни клиник белгилари ва периферик қон томирларидан
олинган суртмаларида паразитар реакция намоён бўлмади. 300000, 1500000,
3000000 микроб танаси билан юқтирилган тажриба қорамолларида эса
юқтиришдан кейин 8-9 кунлари тана ҳароратининг ошиши, периферик қон
томирларидан олинган суртмаларида паразитар реакциянинг намоён бўлиши
кузатилди.
Шундай қилиб, олиб борилган тажрибалар натижасида пироплазмоз
билан касал қорамолдан олинган қон билан касалликка мойил қорамолни
юқтириш дозаси 1 мл (300000 микроб танаси) ни ташкил қилиши аниқланди
(4.1.1-расмга қаранг).
4.1.1-расм. Пироплазмоз билан касалланган қорамолда
гемоглобинурия ҳолати.
4.2. § Кимёвий препарат ёрдамида патогенлиги кучсизлантирилган
пироплазма қўзғатувчисининг профилактик хусусияти
Ўтган даврда баъзи тадқиқотчилар томонидан пироплазмозга қарши
иммунизация қилиш усуллари устида илмий изланишлар олиб борилган.
69

Маълумки қишлоқ хўжалик ҳайвонларининг протозой касалликларида
иммунитетнинг барқарорлиги, унинг давомийлиги қонда касаллик
қўзғатувчи паразитларнинг нопатоген ҳолатига боғлиқ бўлади.
Жаҳоннинг кўпгина мамлакатларида тадқиқотчиларнинг эътибори
пироплазмидозларга қарши эмлаш усулини яратишга қаратилган. Бунинг
учун касал ёки касал бўлиб соғайган қорамолдан олинган қон, талоқ, жигар,
лимфадан тайёрланган суспензиялар, паст вирулентли штаммлар,
ҳужайраларни суньий озуқа муҳитларида ўстириш ва гамма нурларни
касаллик қўзғатувчиларига таъсир қилиш натижасида вирулентлигини
пасайтириш, организмдаги паразитларга ҳар хил биологик ёки доривор
препаратлар билан таъсир қилиш йўли билан вирулентлиги пасайтирилган
касаллик қўзғатувчиларидан фойдаланилган.
Тадқиқотчилар бабезиоз ва пироплазмоз билан касалланиб соғайган
қорамолларда иммунитетни давомийлиги 2 йилгача давом этиши ва ундан
қон олиб реципиентни (касалликга мойил қорамолни) юқтирса,
касалланишини маълум қилишган [126; 64-67-б.].
Шунинг учун ҳам ҳозирги кунда пироплазмоз ва бабезиозга қарши
замон талабларига жавоб берувчи, ҳар томонлама аввалги усуллардан устун
бўлган иммунизация усулини ишлаб чиқиш долзарб масала бўлиб
ҳисобланади. Тажрибаларимизда аввалги тадқиқотчилар томонидан ишлаб
чиқилган иммунизация услубларидан устунлиги юқори бўлган восита
ва усулларни ишлаб чиқиш мақсад қилиб олинди.
Бунинг учун пироплазмозга қарши янги иммунизация усулини ишлаб
чиқиш мақсадида дастлаб турли инфекцион ва инвазион касалликлар бўйича
соғлом қорамолга – криобанкда сақланаётган патоген пироплазма штамми
бўлган қон билан териси остига 20 мл юбориб юқтирилди. Юқтирилган
қорамолда ҳар куни клиник ва паразитологик текширишлар олиб борилди.
Тажрибадаги ҳайвонда пироплазмозни клиник белгиларини намоён бўлиши,
жумладан тана ҳароратининг 40,6-40,8 0
С гача кўтарилиши, иштаҳасининг
70

йўқолиши, шиллиқ пардаларининг оқариши, гемоглобинурия ҳолатининг юз
бериши ва ҳ.к. симптомлар кузатилди. Периферик қон томирларидан олинган
суртмаларда паразитар реакция кузатилгач, Ўзбекистон Миллий
Университети олимлари билан ҳамкорликда ишлаб чиқилган “Узбикарб”
препаратининг кичик дозасида-кунаро икки марта 1,5 мг/кг дозада
қорамолнинг териси остига юбориб даволанди.
Даволашнинг 3-4 кунлари қорамолнинг тана ҳарорати меъёрлашди,
қонда паразитар реакция (эритроцитларни пироплазмалар билан 0,1-0,3
фоизгача зарарланиши) минимал даражага тушди ва кейинги кунларда
пироплазманинг кўпайиши кузатилмади ва тажрибадаги қорамол соғайиб
кетди.
Пироплазмоз билан юқтирилгандан сўнг касалланган қорамол
“Узбикарб” препарати билан даволаниб соғайгандан сўнг орадан 30 кун
ўтгач вена қон томиридан 100 мл қон олинди. Ушбу қон билан эмланган
қорамол организмида ҳосил бўладиган иммун жавоб реакцияни аниқлаш
учун 12 бош қорамолда тажриба ўтказилди. Бунинг учун 12 бош қорамол ҳар
гуруҳда 3 бошдан 4 гуруҳга тақсимланди. Олинган қон билан тажрибадаги
қорамолларнинг 1-гуруҳига 1,0; 2-гуруҳига 3,0; 3-гуруҳига 5,0 ва 4-гуруҳига
10 мл. дозада тери остидан эмланди.
Эмланган қорамоллар 21 кун давомида клиник ва паразитологик
текшириб борилди. Натижада бу муддат ичида 1-2-гуруҳ қорамоларида
пироплазмозни клиник белгилари ва қонда паразитар реакция намоён
бўлмади, 3-4-гуруҳ қорамоллари эса эмлашдан кейин 12-10-кунлари
пироплазмознинг клиник белгилари ва қонда паразитар реакция намоён
қилиб касалланди (4.2.1- жадвалга қаранг).
Жадвал натижаларга кўра, пироплазмоз билан касал бўлиб ўтган
қорамолдан олинган қон билан 1 ойдан кейин 1-3 мл дозада юқтирилган
тажрибадаги қорамолларда пироплазмозни билан касалланмади ва аксинча,
3-4 гуруҳ қорамолларида 5-10 мл дозада юқтирилгандан кейин 11-12 кунлари
71

пироплазмознинг клиник белгилари пайдо бўлди, қонда паразитар реакция
ҳосил аниқланди (4.2.2 расмга қаранг).
4.2.1-жадвал
Пироплазмозга қарши иммунизация натижалари
Гуруҳ Бош
сони Иммунизация қилиш усули Натижа
1 3 Пироплазмоз билан касалланиб
ўтган қорамолдан олинган қон
билан 1,0 мл дозада эмланди 21 кун кузатиш давомида
пироплазмозни клиник
белгилари ва паразитар
реакция намоён бўлмади
2 3 Пироплазмоз билан касалланиб
ўтган қорамолдан олинган қон
билан 3,0 мл дозада эмланди 21 кун кузатиш давомида
пироплазмозни клиник
белгилари ва паразитар
реакция намоён бўлмади
3 3 Пироплазмоз билан касалланиб
ўтган қорамолдан олинган қон
билан 5,0 мл дозада эмланди Эмлашдан кейин 12-куни
пироплазмозни клиник
белгилари ва қонда
паразитар реакция намоён
бўлди
4 3 Пироплазмоз билан касалланиб
ўтган қорамолдан олинган қон
билан 10 мл дозада эмланди Эмлашдан кейин 10-куни
пироплазмозни клиник
белгилари ва қонда
паразитар реакция намоён
бўлди
Ўтказилган тақиқотлар натижаларига кўра, пироплазмоз билан касал
бўлиб ўтган қорамолдан орадан 1 ой ўтгандан кейин олинган қон билан 1-3
мл дозада юқтирилган тажрибадаги қорамолларда пироплазмозни клиник
белгилари ва периферик қон томирларидан олинган суртмаларида паразитар
реакция намоён бўлмади. Тажрибадаги 3-4 гуруҳ қорамолларида 5-10 мл
дозада юқтирилгандан кейинги 11-12 кунлари пироплазмознинг клиник
белгилари пайдо бўлди, қонда паразитар реакция ҳосил бўлди.
Олинган натижадан хулоса қилиш мумкинки, кимёвий препарат билан
патогенлиги кучсизлантирилган (фалажланган) пироплазмалар қорамол
организмида касалликка қарши маълум даражада иммунитет ҳосил қилди
72

ва тажриба ҳайвонлари касалланмади. Пироплазмоз билан касалланиб
соғайган қорамол қони билан бошқа соғлом қорамолни эмлаш дозаси 1-3
мл.ни ташкил қилиши аниқланди.
4.2.2-расм. Тажрибадаги қорамолдан қон намунаси олиш жараёни
4.3 § Пироплазмоз билан касалланиб ўтган қорамол материали
эмланган қорамолларда иммунитет давомийлиги
Иммуноген материал билан эмланган тажрибадаги қорамолларда
иммунитетнинг давомийлигини ўрганиш бўйича тажрибалар ҳар гуруҳда
3 бошдан 3 гуруҳга тақсимланган 9 бош қорамолларда олиб борилди.
Тажрибадаги қорамоллар пироплазмоз билан касалланиб ўтган
қорамолдан (паразит ташувчилик ҳолати) олинган қон билан териси остига
1,0 мл дозада эмланди.
Иммунитетни давомийлигини ўрганиш мақсадида иммунизация
қилинган 1-гуруҳ 3 ойдан кейин, 2-гуруҳ 6 ой ва 3 гуруҳ қорамоллари
12 ойдан кейин пироплазмоз билан касал қорамолдан олинган қон билан
териси остига 20 мл дан юбориб юқтирилди.
73

Тажрибадаги қорамолларда 21 кун давомида ҳар куни клиник
текширувлар олиб борилди. Периферик қон томирларидан суртмалар олиниб
паразитологик текширишлар ўтказилди. Клиник текширувларда тажрибадаги
қорамолларнинг тана ҳарорати, нафас олиш, юрак ритми, умумий ҳолати,
ташқи шиллик пардаларининг анемия ва гиперимия ҳолатига учраши,
гемоглобинурия симптомлари батафсил назорат қилиб борилди ва қон
суртмаларида паразитар ҳолатнинг намоён бўлиши кузатиб борилди.
Олиб борилган тадқиқотлар натижасида иммун материал билан 3-6
ойдан кейин эмланган 1-ва 2-гуруҳ қорамолларида пироплазмозни клиник
белгилари ва периферик қон томирларидан олинган суртмаларда паразитар
реакция намоён бўлмади. 12 ойдан кейин эмланган 3-гуруҳ молларида
эмлашдан кейин 9-10 кунлари пироплазмозни клиник белгилари
ва периферик қон томирларидан олинган суртмаларда паразитар реакция
намоён бўлди (4.3.1-жадвалга қаранг).
Жадвалдан кўриниб турибдики, Иммунизация қилингандан кейин 3
ва 6 ой ўтгач юқтирилган қорамоллар пироплазмоз билан касалланмади, 12
ойдан сўнг юқтирилган қорамолларда касаллик ривожланди. Шундай қилиб,
хулоса қилиш мумкинки, иммунизация қилинган қорамолларда иммунитетни
давомийлиги 6 ойгача бўлган муддатни ташкил қилиши аниқланди.
4.3.1-жадвал
Иммунитетнинг давомийлигини ўрганиш нат ижалари
Гуруҳ Бош
сони Юқтириш муддатлари Натижа
1 3 Иммунизация қилингандан кейин
3 ой ўтгач Пироплазмоз билан
касалланмади
2 3 Иммунизация қилингандан кейин
6 ой ўтгач Пироплазмоз билан
касалланмади
3 3 Иммунизация қилингандан кейин
12 ой ўтгач Пироплазмозни
клиник белгиларини
ва қонда паразитар
реакцияни намоён
қилиб касалланди
74

4.3.1-расм. Касал бўлиб соғайган қорамолдан олинган
қонни микроскоп остида текшириш.
4.4 §. Piroplazma begiminum uz штаммидан тайёрланган
махсус профилактик воситанинг технологик регламенти
Пироплазмоз ва бабезиозни бир хил, бир хўжайинли яйлов каналари
B.calcaratus тарқатиши муносабати билан уларга қарши бир неча кимёвий
услубда профилактика қилиш усуллари хорижий препаратлар асосида ишлаб
чиқилган бўлиб, бундай услубларда ҳар 5 кунда беренил ёки азидин
препаратини 3,5 мг/кг дан ёки диамидин препаратини 2 мг/кг дан қўллаш
тавсия этилган. Ундан ташқари ҳозирги вақтда ишлаб чиқилган полиамидин
ёки поликарб препаратларидан бирини ҳар 15 кунда бир мартадан
75

қорамолнинг 100 кг тирик вазнига 5,0 мл дан қўллаш тавсия этилган. Шу
билан бир вақтда бир неча иммунизация қилиш услублари ишлаб чиқилган
ва ветеринария амалиётига жорий қилинган. Бундай услубларни қўллашда
импорт препаратларни хориждан келтирилиши, валюта талабгорлиги
ва технологик жараёнинг мушкуллиги сабабли амалиётда кенг жорий
этилмасдан қолмоқда. Шу давргача пироплазмоз ва бабезиоздан
профилактика қилишда махсус биологик препарат ишлаб чиқилмаган.
Шунинг учун пироплазмоздан профилактика қилишда махсус биологик
препаратни ишлаб чиқиш ва амалиётга жорий қилиш мақсадга мувофиқ
бўлиб ҳисобланади.
Пироплазмозга қарши Piroplazma begiminum uz штаммидан махсус
восита тайёрлаш технологик регламентини ишлаб чиқиш учун дастлаб ҳар
хил юқумли касалликлардан (бруцеллёз, туберкулёз, лейкоз ва бошқа) соғлом
қорамоллар саралаб ажратиб олинади. Лаборатория шароитида тажрибадаги
қорамоллар P.bigeminum uz штамми билан 20 мл миқдорда тери остидан
юқтирилди. Юқтирилган қорамолда пироплазмознинг клиник белгилари
ва периферик қон томирларидан олинган суртмаларда эритроцитларни 3-4
фоизгача зарарланганлиги намоён бўлгач, ҳайвоннинг вена томиридан 400 мл
гача қон стерил ҳолатда олинди. Олинган қон касаллик қўзғатувчи
паразитлар (пироплазмалар), ҳар хил балластлардан (лейкоцит, тромбоцит,
фибрин, плазма) 3 марта трипсинизация усулида центрифуга қилиш усулида
(3000 айланиш/дақиқада) тозалаб олинди. Тозаланган паразитлар ҳаётий
фаолиятини сақлаб туриш учун соғлом қорамолдан олинган 30% қон
зардоби, 10% глюкоза ва 10% глицерин (криопротектор тариқасида)
қўшилиб, яхшилаб аралаштирилди. Шундан сўнг ушбу материал 50 мл
сиғимли бешта шиша флаконга қуйилди. Олинган флаконлардаги қон
намуналари ВИТИ радиобиология лабораториясида ГУБЭ-6000 қурилмаси
ёрдамида гамма нурлари билан (Кобалт-60) қуйидагича: 1-флакондаги қон
18 Krad, 2-флакондаги қон 25 Krad, 3-флакондаги қон 35 Krad, 4-флакондаги
76

қон 50 Krad, 5-флакондаги қон 75 Krad дозаларда 30 дақиқа давомида
нурлантирилди ва шу услубда пироплазмозга қарши Piroplazma begiminum uz
штаммидан (IAP 04997) махсус восита тайёрланди.
4.5 § P.begiminum uz штаммидан тайёрланган махсус профилактик
воситанинг зарарсизлиги ва эмбриотоксик хусусиятлари
Тайёрланган воситанинг зарарсизлиги ва эмбриогенлик
хусусиятларини ўрганиш бўйича тажрибалар ҳар гуруҳда 3 донадан 5 гуруҳга
тақсимланган 15 та оқ сичқонларда олиб борилди. Ҳар бир гуруҳ
сичқонларига махсус восита 1 мл дан териси остига иньекция қилинди.
Ўтказилган кузатувлар натижасида махсус восита қўлланилган иньекция
жойида йирингли ёки йирингсиз шишлар ҳосил бўлмади ва сичқонлар
организмида ҳолсизликларни юзага келтирмади, лаборатория ҳайвонлари
15 кун давомида тирик қолди (кузатув муддати), препаратнинг зарарсизлиги
аниқланди.. Ишлаб чиқилган махсус восита криоконсервация қилинди
ва кейинги тадқиқотлар учун тайёр ҳолатга келтирилди.
Пироплазмозга қарши махсус воситанинг эмбриотоксик хусусиятини
ўрганиш мақсадида 3 бошдан 2 гуруҳга тақсимланган 6-8 ойлик буғозликдаги
сигирларда тажриба олиб борилди. Тажрибадаги 1-гуруҳ қорамолларини
махсус восита билан 1 мл дан териси остига юбориб эмланди. 2-гуруҳ
моллари назорат сифатида эмланмади. Эмланган 6-8 ойлик буғоз сигирлар
организмида эмлашдан кейин бехолликлар кузатилмади, иньекция жойида
йирингли ёки йирингсиз шишлар кузатилмади. Эмлашдан кейин, сигирлар
туғадиган вақтгача клиник кузатувлар ва гематологик текширишлар олиб
борилди. Олиб борилган текширишлар натижасига кўра, сигирлар ўз
муддатида соғлом бузоқлар туғди (4.5.1-расм).
Шундай қилиб, олиб борилган тадқиқотлар натижасида пироплазмозга
қарши Piroplazma begiminum uz штаммидан тайёрланган махсус восита
бузоқларнинг эмбрионал ривожланишига таъсири йўқлиги ҳақида хулоса
қилинди.
77

4.5.1. расм. P. begiminum uz штамми билан эмланган буғоз сигир.
Тажрибадаги эмланган ва назорат гуруҳидаги эмланмаган
қорамолларда қоннинг морфологик текширишлар натижасига кўра,
эритроцитлар сони ўртача 7,10-7,52 мкл, лейкоцитлар сони 8,0-8,5 минг мкл
ва гемоглобин 8,9-9,1 г. фоизни ташкил қилди. Гематологик текширишлар
эмлангандан кейин 30 кун давомида олиб борилди (4.51-жадвалга қаранг).
Шундай қилиб, пироплазмозга қарши Piroplazma begiminum uz штаммидан
илк бор яратилган янги махсус воситани тайёрлаш технологик регламенти
ишлаб чиқилганлиги, махсус воситанинг пироплазмоздан профилактика
қилишда самарадорлиги юқори даражада бўлганлиги, қорамол организмига
безарарлиги, қоннинг гематологик кўрсатгичларига асло салбий таъсир
кўрсатмаганлиги ушбу воситани ишлаб чиқаришга жорий этиш мумкинлиги
ҳақида хулоса беради.
78

4.5.1- жадвал
Эмланган қорамоллар қонининг гематологик кўрсаткичлари Гуруҳ
Бирка рақами
Эмлашдан олдин Эмлашдан кейин
14-кун ўтгач Эмлашдан кейин
30-кун ўтгач
Эритроцит,
млн/мкл
Л
ейкоцит,
минг/мкл
Н
в, г%
Эритроцит,
млн/мкл
Л
ейкоцит,
минг/мкл
Н
в, г%
Эритроцит,
млн/мкл
Л
ейкоцит,
минг/мкл
Н
в, г%
1-
тажриба 1 7,20 8,2 9,4 7,40 8,0 9,0 7,60 8, 1 8 ,2
2 6,80 7,8 8,8 7,60 7,7 8,8 7,30 7 ,6 8,8
3 7,40 8,0 9,2 7,30 8,3 8,6 7,20 8 ,0 8, 1
ўртача 7,10 8,0 9,1 7,43 8,0 8,8 7,40 7 , 9 8, 4
2-
назорат 1 7,66 8,6 9,2 7,60 8,2 8,8 7,20 8,4 9,0
2 7,70 8,4 9,0 7,50 8,6 9,2 7,70 8,4 9,2
3 7,20 8,6 8,6 7,60 8,8 8,8 7,44 8,8 8,4
ўртача 7,52 8,5 8,9 7,56 8,5 8,9 7,44 8,5 8,8
4.5.2-расм. Тажриба гуруҳидаги қорамоллар қонининг
гематологик кўрсаткичлари
79

4.5.3. расм. Назорат гуруҳидаги қорамоллар қонининг
гематологик кўрсаткичлари
4.6.-§.P.begiminum uz штаммидан тайёрланган махсус профилактик
воситанинг соғин сигирлар сут маҳсулдорлигига таъсири
Пироплазмозга қарши махсус воситанинг соғин сигирлар сут
маҳсулдорлигига таъсирини ўрганиш бўйича тажрибалар 3 бошдан 2 гуруҳга
тақсимланган 6 бош соғин сигирларда олиб борилди (4.6.1-жадвалга қаранг),
4.6.1-жадвал
Махсус профилактик воситанинг соғин сигирлар
сут маҳсулдорлигига таъсири
Гуруҳ бош
сони Эмлашдан
олдин,
(литр) 3-кун,
(литр) 7-кун,
(литр) 30-кун,
(литр) 60-кун,
(литр)
1-
тажриба 3 6 6,4 6,8 6,2 6,2
4,8 5,2 5,6 5,0 5,2
5,4 5,6 5,4 5,2 5,6
ўртача 3 5,4 5,7 5,9 5,4 5,6
2-
назорат 3 6,6 6,6 6,4 6,4 6,6
5,6 5,4 5,8 5,4 5,5
4,8 5,5 5,6 5,4 5,0
ўртача 3 5,6 5,8 5,9 5,7 5,7
80

4.6.1-расм.Пироплазмозга қарши махсус воситанинг соғин сигирлар сут
маҳсулдорлигига таъсири
-
4.6.2-расм. Пироплазмозга қарши махсус профилактик воситанинг
соғин сигирлар сут маҳсулдорлигига таъсири
81

Тадқиқотлар натижасига кўра, тажриба ва назорат гуруҳидаги
сигирларида махсус восита қўллашдан олдин сут бериш ўртача 5-6 литрни
ташкил қилган бўлса, махсус восита қўлланилгандан кейин сут миқдори 3-7
литр, 30-60 кунлари 5-6 литрни ташкил қилди (4.6.1 ва 4.6.2-расмга қаранг).
Шундай қилиб тажрибалар натижасига кўра, P.bigeminum uz
штаммидан тайёрланган махсус восита соғин сигирларнинг сут
маҳсулдорлигига салбий таъсир қилмаслиги аниқланди.
4.7§. P.begiminum uz штаммидан тайёрланган
махсус профилактик воситанинг реактогенлик хусусияти
Суюлтирилган азотда (-196 0
С) криоконсервация шароитида сақланган
махсус воситанинг реактогенлик хусусиятини ўрганиш бўйича
экспериментал тажрибалар ҳар гуруҳда 3 бошдан 5 гуруҳга тақсимланган 15
бош қорамолларда олиб борилди. Тажрибадаги 1-гуруҳ 18 Krad, 2-гуруҳ 25
Krad, 3-гуруҳ 35 Krad, 4-гуруҳ 50 Krad, 5-гуруҳ қорамоллари 75 Krad дозада
ГУБЭ-600 қурилмаси ёрдамида гамма нурлари билан (Кобалт-60)
нурлантирилган махсус профилактик восита билан териси остига 1 мл дан
эмланди. Тажрибадаги қорамолларда ҳар куни клиник ва паразитологик
текширувлар олиб борилди.
Олиб борилган текширишлар натижасида юқтиришдан кейин 1-2-
гуруҳ қорамолларида 9-10- кунлари тана ҳароратининг 40,6-40,7 градусгача
кўтарилиши, периферик қон томирларидан олинган суртмаларда касаллик
қўзғатувчи пироплазмалар намоён бўлганлиги кузатилди, яъни 18-25 Krad
миқдорида нурлантирилган махсус профилактик воситанинг реактогенлик
хусусияти мавжудлиги аниқланди. 3-гуруҳ қорамолларида эмлашдан кейин
9-10- кунлари тажрибадаги қорамоллар тана ҳароратида сезиларли ўзгариш
бўлмади, аммо периферик қон томирларидан олинган суртмани микроскопик
текшириш натижасида микроскопнинг ҳар 150-200 кўриш майдончасида 1-2
дона пироплазмалар кузатилди. Натижада пироплазмозга қарши воситанинг
реактогенлик хусусияти йўқлиги аниқланди (4.7.1-жадвалга қаранг).
82

Шу билан бир вақтда 4-5- гуруҳ қорамолларида эмлашдан кейин 20 кун
давомида пироплазмозни клиник белгилари ва периферик қон томирларидан
олинган суртмаларда паразитар реакция намоён бўлмади. 50-75 Krad дозада
нурлантирилган касаллик қўзғатувчисининг патогенлик хусусияти йўқлиги
аниқланди.
Шундай қилиб, тадқиқотлар натижасида 18-25 Krad дозада гамма
нурлари билан нурлантирилган P.begiminum uz штаммидан тайёрланган
махсус воситанинг реактогенлик хусусияти юқори даражада бўлиши, 35 Krad
миқдорида гамма нурлари билан нурлантирилган махсус воситанинг
реактогенлик хусусияти йўқлиги ва шу билан бир вақтда 50-75 Krad
миқдорида нурлантирилган махсус воситада штаммнинг касаллик қўзғатиш
хусусияти йўқлиги аниқланди (4.7.1. жадвалга қаранг).
4.7.1-жадвал
Махсус воситанинг реактогенлик хусусиятини ўрганиш натижалари
Гу-
руҳ Бош
сони Эмлаш усули Натижа Реакто-
генлик
хусусият
и
1 3 18 Krad дозада
нурлантирилган штамм билан
ҳар бир қорамол 1 мл дан
эмланди Юқтиришдан кейин 9-10-
кунлари пироплазмознинг
клиник белгилари ва қонда
пироплазмалар намоён
бўлди мавжуд
2 3 25 Krad дозада
нурлантирилган штамм билан
ҳар бир қорамол 1 мл дан
эмланди Юқтиришдан кейин 9-10-
кунлари пироплазмозни
клиник белгилари ва қонда
пироплазмалар намоён
бўлди мавжуд
3 3 35 Krad дозада
нурлантирилган штамм билан
ҳар бир қорамол 1 мл дан
эмланди Юқтиришдан кейин 12-13
кунлари пироплазмозни
клиник белгилари намоён
бўлмади, қон суртмасининг
150-200 кўриш
майдончасида 1-2-тагача
пироплазмалар намоён
бўлди йўқ
4 3 50 Krad дозада Юқтиришдан кейин 21 кун йўқ
83

нурлантирилган штамм билан
ҳар бир қорамол 1 мл дан
эмланди давомида пироплазмозни
клиник белгилари ва қонда
пироплазмалар намоён
бўлмади
5 3 75 Krad дозада
нурлантирилган штамм билан
ҳар бир қорамол 1 мл дан
эмланди Юқтиришдан кейин 21 кун
давомида пироплазмозни
клиник белгилари ва қонда
пироплазмалар намоён
бўлмади йўқ
4.8§. P.begiminum uz штаммидан тайёрланган махсус профилактик
воситанинг комиссион синовлари
ҚХА-9-008 лойихаси доирасида ишлаб чиқилган пироплазмозга қарши
махсус воситанинг профилактик самарадорлиги ва иммунитет
давомийлигини ўрганиш бўйича ВИТИ нинг 2015 йил 6-рақамли буйруғига
мувофиқ комиссион синов ўтказилди. Комиссия таркибида институт
директорининг ўринбосари Б.А.Элмуродов – раис, аъзолари: биология
фанлари доктори И.В.Ряснянский, ветеринария фанлари доктори, профессор
А.Ғ.Ғафуров, ветеринария фанлари номзодлари О.С.Давидов, О.Ў.Қўлдошев
ва Ў.И.Расуловлар иштирокида тажрибалар ҳар гуруҳда 3 бошдан 2 гуруҳга
тақсимланган 6 бош қорамолларда олиб борилди.
4.8.1-расм Криоконсервациядан штаммни олиш жараёни
84

$Расм 4.8.2-расм. Криоконсервацияланган штаммни эритиш \ 4.8.3-расм расм. Тажрибадаги қорамолларни эмлаш жараёни Тадқиқот режасига мувофиқ 1-гуруҳ ғуножинларнинг ҳар бир бошига 1мл махсус восита тери остидан эмланди, 2-гуруҳга препарат эмланмади. 85$