Orfoepiya - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	22.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Orfoepiya

Купить

Mavzu: Orfoepiya .
Reja:
1. Orfoepiya va uning adabiy tildagi ahamiyati.
2. Unli tovushlar orfoepiyasi.
3. Undoshlar orfoepiyasi.
4. So z qismlari orfoepiyasi.ʻ
5. Boshqa tillardan o zlashgan so zlar orfoepiyasi.
ʻ ʻ

I. Orfoepiya so zlarni, ularning tarkibidagi tovushlarni, shuningdek, o zak vaʻ ʻ
qqshimchalardan iborat so z formalarini tqg‘ri talaffuz qilish me’yorlari
ʻ
tizimidir. Tilshunoslikning bu tizim haqidagi bo limi ham orfoepiya deyiladi.
ʻ
Orfoe’ik me’yorlar aslida xalq jonli tili faktlari asosida yaratiladi – jonli tildagi
adabiy til an’analariga, tarahqiyot traditsiyalariga mos keladiganlari tanlanadi.
Masalan, o zbek shevalarida bir so z turlicha talaffuz qilinadi. Yqq-jqq, ko z-
ʻ ʻ ʻ
go z, ota-ata, aka-oka, anor- onar kabi. Hozirgi zamon davom fe’li qqshimchasi
ʻ
shevalarda –ya’(ti), -o (ti), -utti, -vot(ti) shakllarida qqllanadi: boryapti, boro ti,
ʻ ʻ
borutti, borvotti kabi. Adabiy tilda shulardan yqq, ko z, ota, aka, anor, boryapti
ʻ
variantlari adabiy talaffuz me’yori (orfoe’ik norma) sifatida saralangan.
Tqg‘ri talaffuz nutq madaniyatining muhim belgilaridan biri sanaladi. Adabiy
tilda tqg‘ri yozish qanchalik muhim bo lsa, tqg‘ri talaffuz ham shunchalik
ʻ
ahamiyatlidir. SHuning uchun ham o quvchi va talabalarda tqg‘ri talaffuz
ʻ
ko nikmalarining shakllantirilishiga ta’limning barcha bosqichlarida jiddiy
ʻ
e’tibor beriladi.
II. Unli tovushlar orfoepiyasi.
I unlisi: 1) bir bo g‘inli so zlarda qisqa va ingichka talaffuz qilinadi: til, tish,
ʻ ʻ
bil, sir kabi. 2) q, g‘, x undoshlari bilan yondosh qqllanganda yqg‘on (orqa
qator tarzida) talaffuh etiladi: qish, g‘isht, xil kabi; 3) y, ng undoshlaridan oldin
ingichka va bir oz cho ziq talaffuz etiladi: chiy, kiy, ming kabi; 4) o bilan
ʻ ʻ
yondosh bo lganda ham bir oz cho ziq va ingichka talaffuz qilinadi: o id, Hand,
ʻ ʻ ʻ
his kabi; 5) kq’ bo g‘inli so zlarning urg‘usiz bo g‘inida kuchsiz va qisqa
ʻ ʻ ʻ
(bilan, biroq, sira, tilak, gilam, gilos, viqor kabi), urg‘uli bo g‘inda esa
ʻ
kuchliroq, va cho zio roq (nozik, alik, rostlik kabi) talaffuz etiladi; 6) so z
ʻ ʻ ʻ
oxiridagi ochiq bo g‘inda bir oz kengayadi («i» dan kengroq, «e» dan torroq
ʻ
unli tarzda talaffuz qilinadi): te’ki, bordi, oftobi, xuddi rozi kabi.
U unlisi: 1) bir bo g‘inli so zlarda va kq’ bo g‘inli so zlarda urg‘usiz bo g‘inida
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
qisqa (tush, tus, ‘ul, bo loq, bo g‘doy kabi), urg‘uli bo g‘inida esa kuchliroq va
ʻ ʻ ʻ
cho zio roq (bulut, yetuk, ‘o uk kabi) talaffuz etiladi: 2) k, g, y, undoshlaridan
ʻ ʻ ʻ

keyin ingichka (old qator unli tarzida), q, g‘, x undoshlaridan so ng talaffuzʻ
qilinadi. Qiyos qiling: kul va qul, atirgul va norgul, yuk (yuk) va xulq kabi; 3) –
uvchi, -uv affikslari tarkibida cho zio roq aytiladi: yozuvchi, o quvchi,
ʻ ʻ ʻ
to quvchi, oluv, qqshuv kabi.
ʻ
Q unlisi: 1) bir bo g‘inli so zlarda, shuningdek kq’ bo g‘inli so zlarning
ʻ ʻ ʻ ʻ
urg‘usiz bo g‘inida qisqa talaffuz etiladi: bo r, to r, rqmol, so roq kabi; 2)
ʻ ʻ ʻ ʻ
takroriy formalarning birinchi kom’onentida (urg‘uli bo g‘inda) cho ziq talaffuz
ʻ ʻ
qilinadi: kq’-kq’, zo r-zo r, tq’-tq’, mql-mql kabi; 3) sayoz til orqa k, g til o rta
ʻ ʻ ʻ
y va bo g‘iz undoshi «o » dan so ng yumshoq (old qator) unli tarzda, chuqur til
ʻ ʻ ʻ
orqa q, g‘, x undoshlaridan so ng qattiq va yqg‘on (orqa qator) unli tarzda
ʻ
talaffuz etiladi. Qiyos qiling: kql va qql, go r va g‘o r, o ql va xo r, yql va qo r
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
kabi.
E unlisi: 1) so z va bo g‘in boshida kengroq (erkin, ekin, eslamoq kabi), bo g‘in
ʻ ʻ ʻ
ichida bir oz torroq (kecha, beda, tekin, sekin kabi) talaffuz qilinadi.
A unlisi: 1) sayoz til orqa k, g undoshlari bilan yonma-yon kelganda yumshoq
va ingichka unli tarzida (kam, katta, gap, gal, gazlama, kayfiyat kabi), chuqur til
orqa q, g‘, x undoshlari bilan yondosh qqllanganda esa yqg‘on unli tarzida
(qalam, qarg‘a, qasida, g‘am, g‘alvir, xalq, xabar, xat kabi) talaffuz etiladi.
O unlisi: 1) quyi keng, kuchsiz lablangan unli tarzida talaffuz qilinadi: tosh,
bahor, somon, shamol kabi. SHevalarda va jonli tilda bu unlining urg‘usiz
bo g‘inda «a»ga yaqin talaffuz qilinish hollari ham uchraydi: samon, davon
ʻ
kabi, ammo bu hol adabiy talaffuz (orfoe’ik me’yor) hisoblanmaydi; 2) sayoz til
orqa k, g undoshlaridan so ng yumshoq, chuqur til orqa q, g‘, x undoshlaridan
ʻ
so ng esa yqg‘on unli tarzida talaffuz qilinadi. Qiyos qiling: kosib va qoshiq,
ʻ
kotib va qoli’, komil va qobil, gov va g‘ov kabi; 3) urg‘uli bo g‘inda kuchliroq
ʻ
va bir oz cho ziq talaffuz etiladi: bog‘bon, obod so zlarining birinchi va oxirgi
ʻ ʻ
bo g‘inlaridagi o unlisi talaffuzini qiyoslang; 4) y va o undoshlari bilan
ʻ ʻ
yondosh qqllanganda ham o unlisi bir oz yumshoq, ingichka unli holida talaffuz
etiladi. Qiyos qiling: yor (yor) va qor, hokim va xolis kabi.

III. Undosh tovushlar orfoepiyasi.
Undosh tovushlar orfoepiyasi kq’roq kombinator va ‘ozitsion omillar ta’sirida
yuz beradigan fonetik hodisalarga bog‘liq bo ladi. Xususan: 1) b, d jarangliʻ
undoshlari so z oxirida jarangsiz ‘, t tarzida talaffuz etiladi, bu hol o zbek
ʻ ʻ
adabiy talaffuzi uchun me’yor hisoblanadi. kitob > kito , borib > bori’, yozib >
ʻ
yozi’, savod > savot, obod > obot kabi. 2). b, d undoshlari jarangsiz undoshlar
bilan yonma-yon qqllanganda assimilyatsiyaga uchrab, ‘, t holida talaffuz
etiladi, bu hol ham adabiy talaffuz me’yori hisoblanadi: ibtidoiy>i’tidoiy,
ketdi>ketti. 3) j, z undoshlarining jarangsiz undoshlar ta’sirida sh, s deb talaffuz
etilishi ham adabiy til uchun me’yordir: ijtimoiy>ishtimoiy, mazkur>maskur
kabi. 4) b. q undoshlarining intervokal holatda (ikki unli orasida) sirg‘aluvchi
v, g‘ undoshlariga qtishi ham adabiy talaffuz me’yoriga xilof emas, bora
ber>boraver, keta ber>ketaver kabi.
IV. So z qismlari talaffuzi.
ʻ
1. Otlarning egalik affikslari bilan turlangan shakllari quyidagicha talaffuz
etiladi: a) kq’ bo g‘inli so zlarda qishloq>qishlog‘imiz, qishlog‘ingiz, qishlog‘i;
ʻ ʻ
tel’ak>tel’agim. Tel’aging, tel’agi kabi. Bir bo g‘inli so zlarda bunday
ʻ ʻ
o zgarish bo lmaydi: qq>o qi. tok>toki kabi (yoq, qqy so zlari bundan
ʻ ʻ ʻ ʻ
mustasno).
2. Q, K, G, / bilan tugagan otlarning jo nalish kelishigidagi shakllari
ʻ
quyidagicha talaffuz qilinadi: qishloqQga>qishloqqa, chelakQga>chelakka,
tog‘Qga>toqqa, ‘edagogQga>‘edagokka kabi. Boshqa barcha holatlarda: a)
jarangsiz undoshlaridan so ng – ka, jarangli undoshdan va unlidan so ng –ga
ʻ ʻ
talaffuz etiladi: otka, oshka, qo ka, ammo uyga, ovga, tolga, tomga, bolaga,
ʻ
akaga kabi.
3. Fe’llarda: a) ongQla>angla, sanQa>sana, yoshQa>yasha kabi;
b) ekQgan>ekkan, ketQgan>ketkan, oqQgan>oqqan, tushQgan>tushkan kabi.
4. Olmoshlarda: uQnQda>unda, buQnQda>bunda, shuQnQda>shunda (bir «n»
orttiriladi). MenQning>mening, senQning>sening (bir «n» tushirib qoldiriladi).

5. Bir so zidan dona son yasalganda o zakdagi «r» undoshi «t» ga qtadi:ʻ ʻ
birQta>bitta kabi.
V. Boshqa tillardan o zlashtirilgan ayrim so zlar orfoepiyasi.
ʻ ʻ
1. Turkiy tillarda, ma’lumki, f undoshi bo lmagan, shuning uchun jonli
ʻ
so zlashuvda arab, fors va rus tillaridan o zlashgan so zlardagi «f»ni «‘» deb
ʻ ʻ ʻ
talaffuz qilish hollari uchraydi: ulfat>ul’at, faner>‘aner, ferma>‘erma kabi.
Hozirgi o zbek adabiy tilida ularni «f» bilan talaffuz qilish me’yor holiga
ʻ
kelgan.
2. So z yoki bo g‘in boshida undosh tovushlarning qatorlashib kelishi turkiy
ʻ ʻ
tillarga xos bo lmagan. Bu hodisa keyinchalik boshqa tillardan o zlashtirilgan
ʻ ʻ
so zlar talaffuziga ham ta’sir qilgan – jonli so zlashuvda so z yoki bo g‘in
ʻ ʻ ʻ ʻ
boshida yoxud bo g‘indagi ikki undosh orasida bir unlining orttirilishiga olib
ʻ
kelgan: shkaf>ishkaf, ishko , stakan>istakon, ‘lan>‘ilon, traktor>tiraktir kabi.
ʻ
Bunday holat so z oxirida ham uchraydi. Aql>aqil, fikr>fikir, ilm>ilim,
ʻ
o ukm>o ukum kabi. Hozirgi o zbek adabiy tilida bunday so zlarni asl holicha
ʻ ʻ ʻ ʻ
(unli orttirmay) talaffuz qilitsh orfoe’ik me’yor sanaladi. Bunday me’yor shu
ti’dagi so zlarning yozuvdagi shaklini (imlosini) tqg‘ri belgilashga ham yordam
ʻ
beradi.
3. Umumturkiy so zlarda ikki yonma-yon qqlanmaydi, bu hol arab tildan
ʻ
o zlashgan oila, doir, rais, maorif, sodat, mutolaa kabi so zlar talaffuziga ta’sir
ʻ ʻ
qilgan: oila, doir, rais so zlarida bitta «y» orttirilgan (oyila, doyir, rayis kabi),
ʻ
maorif, soadat, mutolaa so zlarida esa unlilarning diftonglashuviga – ma:ri’,
ʻ
so:dat, mutola: kabi talaffuz qilinishiga olib kelgan. Keyingi bir asr ichida rus
tilidan so z o zlashtirishning faollashganligi, ruscha o zlashmalarning rus
ʻ ʻ ʻ
tilidagi talaffuz va imlo me’yorlarini o zbek tiliga aynan singdirish
ʻ
tendentsiyasining ustun bo lganligi o zbek tilida ikki unlining so z tarkibida
ʻ ʻ ʻ
yonma-yon kelishini orfoe’ik va orfografik me’yorga aylantirdi: biologiya,
geometriya, geologiya, geodeziya va boshqalar. Bu hol arabcha o zlashmalarda
ʻ

(oila, doir, rais, maorif, saodat, matbaa, mutolaa kabilarda) ham ikki unlining
yonma-yon talaffuz qilinishi va yozilishini me’yor darajasiga kqtardi.
4. Arab tilidan o zlashtirilgan ta’na, da’vo, ma’no, e’lon, me’mor, mq’tabarʻ
kabi so zlarning birinchi bo g‘inidagi unlilar bo g‘iz artikulyatsiyasi bilan
ʻ ʻ ʻ
cho zio roq talaffuz etiladi.
ʻ ʻ
5. Rus tilidan o zlashgan so zlarda «i» unlisi o zbek tilining «i» unlisidan torroq
ʻ ʻ ʻ
va cho zio roq talaffuz etiladi. Qiyos qiling: tish (o zb)- ti’>ti:’ (rus), til (o zb0
ʻ ʻ ʻ ʻ
– tir>ti:r (rus) kabi.
6. Rus tilidan o zlashtirilgan kq’ bo g‘inli so zlarning urg‘usiz ochiq
ʻ ʻ ʻ
bo g‘indagi «i» o zbekcha «i» dan torroq va cho zio roq talaffuz etiladi. Qiyos
ʻ ʻ ʻ ʻ
qiling: bilan (o zb) – bilet (rus), kinoya (o zb) – kino (rus) kabi.
ʻ ʻ
7. Rus tili orqali o zlashtirilgan so zlarning so nggi ochiq, urg‘uli bo g‘inda «i»
ʻ ʻ ʻ ʻ
unlisi o zbekcha «i» dan tor va cho ziq talaffuz etiladi. Qiyos qiling: maxsi
ʻ ʻ
(o zb) – taksi (rus), te’ki (o zb) – kong‘ki (rus) kabi. Urg‘uli bo g‘inning
ʻ ʻ ʻ
boshqa ti’larida (yo iq, tqla yo iq bo g‘inlarda) ham ruscha «i» o zbekcha
ʻ ʻ ʻ ʻ
«i»dan cho zio roq va torroq talaffuz qilinadi. Qiyos qiling: metin (o zb) –
ʻ ʻ ʻ
nikotin>nikoti:n (rus), ovsin (o zb) – a’elg‘sin>a’elg‘si:n (rus) kabi.
ʻ
8. Rus tilidan o zlashtilgan bir bo g‘inli so zlarda «u» unlisi o zbek tilidagi
ʻ ʻ ʻ ʻ
«u»dan cho zio roq va kuchliroq talaffuz etiladi. Qiyos qiling: dud (o zb) –
ʻ ʻ ʻ
dub>du:b (rus), ‘ul (o zb) – ‘ulg‘s>‘u:lg‘s (rus), tush (o zb) – tushg‘>tu:shg‘
ʻ ʻ
(rus) kabi.
9. Rus tilidan o zlashtirilgan kq’ bo g‘inli so zlarning urg‘uli bo g‘inida «u»
ʻ ʻ ʻ ʻ
unlisi o zbek tilidagi «u» dan ancha cho ziq va bir oz yqg‘onroq talaffuz etiladi.
ʻ ʻ
Qiyos qiling: bu-da (o zb) – budka (rus), mangu (o zb) – mangusta (rus), mavzu
ʻ ʻ
(o zb & arab) – mudeza (rus) kabi.10. Rus tilidan o zlashtirilgan kq’ bo g‘inli
ʻ ʻ ʻ
so zlarning urg‘usiz bo g‘inidagi «u» qisqa talaffuz qilinadi, ammo o zbek
ʻ ʻ ʻ
tilidagi «u» ayni shu fonetik ‘ozitsiyada ruscha «u» dan ham qisqaroq bo ladi.
ʻ
Qiyos qiling: dushman>d’shmen (o zb) – turbina (rus), muzday>m’zdəy (o zb)
ʻ ʻ
– muzey (rus) kabi.

11. So z boshidagi berkitilgan, urg‘usiz bo g‘inda «u» unlisi ruscha so zlardaʻ ʻ ʻ
yqg‘onroq, o zbekcha so zlarda ingichkaroq (yumshoo roq) talaffuz etiladi.
ʻ ʻ ʻ
Qiyos qiling: uklad (rus) – uxlamoq (o zb), uzdal (rus) – uzum (o zb) kabi.
ʻ ʻ
12. Ruscha leksik o zlashmalarda «u» unlisi yumshoq undoshdan so ng qta
ʻ ʻ
ingichka (old qator unli tarzida), qattiq undoshdan so ng esa yqg‘on (orqa qator
ʻ
unli tarzida) talaffuz qilinadi. Imloda ingichka «u» tovushi «yu» Harfi bilan
ifodalanadi. Qiyos qiling: abajur va minakyur (manik`o r), ulg‘timatum va
ʻ
kostyum (kost`um), ‘lug va salyut (sal`ut) kabi. rus tilidan o zlashtirilgan
ʻ
so zlarda yumshoq undoshdan keyin kelgan «u» o zbekcha «u» dan ham
ʻ ʻ
ingichkaroq va yumshoo roq talaffuz etiladi. Qiyos qiling: gul (o zb) –
ʻ ʻ
tyulg‘>t`ul (rus) kabi.
13. Ruscha leksik o zlashmalarning urg‘usiz bo g‘inidagi «e» unlisi o zbekcha
ʻ ʻ ʻ
«e» dan ancha tor («i»ga yaqin) talaffuz etiladi: talefon>tilifon,
televizor>tiliviz’r, adres>adris kabi.
14. Rus tili orqali o zlashgan «a» unlisi o zbekcha «a» dan yqg‘onroq talaffuz
ʻ ʻ
etiladi. Qiyos qiling: kana (o zb) – kanal (rus) kabi.
ʻ
15. Rus tilidan o zlashtirilgan so zlardagi o rta keng lablangan «o» unlisi
ʻ ʻ ʻ
urg‘uli bo g‘inda o zbek tilidagi o rta keng, lablangan «q» dan kengroq talaffuz
ʻ ʻ ʻ
etiladi. Qiyos qiling: ton (rus) – to n (o zb), tok (rus) – tqk (o zb), tort (rus) –
ʻ ʻ ʻ
to rt (o zb) kabi. Urg‘usiz bo g‘inda esa ruscha «o» reduktsiyaga uchrab, qta
ʻ ʻ ʻ
kuchsizlanadi va qisqa «i» yoki «a» tarzida talaffuz qilinadi: traktor>t’rakt’r,
samolyot>samal`ot kabi.
16. Jonli tilda «r» bilan bog‘langan arabcha, forscha va ruscha so zlarning
ʻ
boshida bir «q» tovushning orttirilishi ancha keng tarqalgan: ro za>o raza,
ʻ ʻ
rus>o ris, rqmol>o ramol kabi. Adabiy talaffuz me’yori sifatida ro za, rus,
ʻ ʻ ʻ
rqmol shakllari saralangan.
17. Rus tilidan o zlashtirilgan so zlarning oxirida lab-tish «v» undoshi jarangsiz
ʻ ʻ
«f» tarzida talaffuz qilinadi: aktiv>aktif, ‘assiv>‘assif, ustav>ustaf,
kursiv>kursif kabi; «v»ning jarangsizlanishi so z ichidagi assimilyativ holatda
ʻ

ham yuz beradi: avtomat>aftomat, stavka>stafka kabi. Bunday talaffuz adabiy
til uchun me’yor sanaladi, ammo o zbek tilining o z so zlarida qqllanadiganʻ ʻ ʻ
lab-lab «v» undoshi so z oxirida ham, jarangsiz undosh ta’sirida ham «f»ga
ʻ
qtmaydi: ov, birov, ovqat, shavkat kabi. (bu holat ham orfoe’ik me’yor
sanaladi).
18. Rus tildan o zlashtirilgan so zlarning kq’chiligida urg‘u erkin bo ladi, bu
ʻ ʻ ʻ
hol o zbek adabiy tili va talaffuziga ham singib bormoqda: atlas, trolleybus,
ʻ
tramvay kabi.
19. O zbek tilidagi urg‘u asosan so zning oxirgi bo g‘iniga tushadi, ammo
ʻ ʻ ʻ
ayrim o zlashgan so zlarda urg‘u so zlarning oldingi bo g‘inlarida ham
ʻ ʻ ʻ ʻ
mumkin: hamma, jami, hamisha, afsuski kabi. Bunday holatdan xabardor
bo lish adabiy talaffuz me’yorlariga amal qilish imkonini beradi.
ʻ
1.

Adabiyotlar.
1. Abdurahmonov /. A, Mamajonov S. O zbek tili. – T., «O zbekiston»,ʻ ʻ
1995 yil, (45-48 - betlar).
2. Azizov O. Tilshunoslikka kirish. – T., «O qituvchi», 1996 yil. (49-50-
ʻ
betlar).
3. Tursunov U, Muxtorov J, Rahmatullaev SH. Hozirgi o zbek adabiy tili.
ʻ
Qayta ishlangan, tqldirilgan 3- nashri. T. «O zbekiston», 1992 yil, (35-41
ʻ
- betlar).
4. Jamolxonov Hasanboy. Fonetika, fonologiya va orfoepiya. «Hozirgi
o zbek adabiy tili» kursidan ma’ruza matnlari. – Toshkent, 1999 yil.
ʻ
(3443 - betlar).

Orfoepiya

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish