Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 3.7MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Organik birikmalarning tuzilish nazariyasi predmeti, tadqiqot doirasi, maqsadi va vazifalari

Купить
Mavzu: Organik birikmalarning tuzilish nazariyasi \ predmeti, tadqiqot doirasi, maqsadi va vazifalari Reja:  Organik birikmalarning tuzilish nazariyasi fanini o‘rganishdan maqsad  Organik birikmalarning tuzilish nazariyasi fanini vazifalari  Tadqiqot doirasi  Organik kimyoning rivojlanish tarixi  Dastlabki nazariyalar - organik birikmalarning ko’pligi va xilma-xilligini uglerod atomining elementlar davriy sistemasidagi o’rni bilan ilmiy asoslash; - organik birikma molekulasi xossalarining uning tarkibiga kiruvchi atomlarning tabiatiga, ularning miqdoriga, molekulaning kimyoviy, elektron hamda fazoviy tuzilishiga bog’liqligini ko’rsatish; - organik birikma xossalari bilan uning tarkibidagi kimyoviy bog’larning tabiati orasidagi bog’liqlikni tushuntirish; - organik birikmalarning kislotalilik, asoslilik va amfoterlik xossalarining muhitga bog’liqligini ko’rsatish; - organik kimyodagi reaksiyalarning turlari bilan tanishtirish; - organik reaksiyalarning sharoitlari va mexanizmlari o’rtasidagi bog’liqlikni ochib berishdan iborat. Organik birikmalarning tuzilish nazariyasi f anning vazifasi: ORGANIK KIMYO TARAQQIYOTINING ASOSIY BOSQICHLARI Organik kimyo taraqqiyotining asosiy bosqichlari to‘rt davrga bo’linadi: 1. Empirik davr — insonning organik moddalar bilan ilk bor tanishuvi, ularni ajratib olish va qayta ishlash usullarini o‘rgangan vaqtdan organik kimyo fan sifatida shakllangan XVIII asming oxirigacha bo‘lgan davr. 2. Analitik davr — XVIII asr oxiridan XIX asrning 60-yil- larigacha. Bu bosqichda dastlabki nazariyalar yaratilib, organik kimyo fan sifatida shakllana boshlagan. 3. Tuzilish nazariyasi davri — XIX asrning 60-yillaridan hozir- gacha. 4. Organik kimyo rivojlanishining hozirgi zamon molekulyar atomistik hamda ilmiy takomillashuv davri. ORGANIK KIMYO TARAQQIYOTINING ASOSIY BOSQICHLARI Inson organik moddalar bilan juda qadimdan tanish va ulardan o‘zining amaliy ehtiyojlari maqsadida foydalangan. Kishilarga dastavval ma’lum bo‘lgan birikma sirka kislotadir , ilk bor tanishgan kimyoviy reaksiya esa yonish bo‘lgan. 1. Sirka kislotani ishqorga ta’sir ettirib, tuz hosil qilingan. 2. Qadimgi xalqlar uzum shirasining bijg‘ishini bilishgan. 3. Galliya va Germaniyada sovun pishirishni, pivo tayyorlashni, 4. Slavyan xalqlari asalni bijg‘itib ichimlik tayyorlashni, 5. Hindiston, Gresiya va Misrda organik moddalardan foydalanib matolarni bo‘yashni bilishgan. Kiyim, oziq hammasi organik tabiatdan Tayyor moddalardan foydalanishDav riy • Ammo uzoq vaqtgacha organik moddalar aralashma holida ishlatilib kelingan. Organik moddalar kishilarga qadimdan ma`lum, ular organik bo`yoqlarni ( alizarin, indigo) , uzum sharbatini bijg`itib sirka hosil qilishni, o`simliklardan shakar hamda moy olishni, yog`larni ishqorlar bilan qaynatib sovun hosil qilishini bilganlar va bu moddalardan foydalanganlar. a) Organik moddalar qadimdan ma’lum bo’lgan. О rganik kimyoning riv о jlanish tari х i va dastlabki nazariyalar Qadimgi Misr va Rimda o’simliklardan tarkibida indig о va alizarin birikmalari saqlagan bo’yoqlar о lingan. Indigo Alizarin Eramizdan о ldingi 1300-1000 yillarda qadimgi Gretsiyada chiqindilarning o’g’it хо ssalari, Х it о yda esa p о r ох tayyorlash ma’lum bo’lgan. Alkimyogar J о bir ibn Hayyonni ( Geber , 721-815) ko’pgina о limlar “eksperimental kimyoning о tasi” deb atashadi. Al-Kindi (Alkindus, 800-870) vin о ( may)ni haydab t о za spirt о lish haqida (850 yy) asarlar yozib q о ldirgan.Muhammad Ar-R о ziy (Rhazes yoki Abubater, 865-925) naz о rat qilinadigan distillash va ekstraksiya haqida (900yy) ris о lalar yozgan. “Sirlar kit о bi”da Ar-R о ziy birinchi bo’lib barcha m о ddalarni yer (mineral), o’simlik va hayv о ndan о linuvchi sinflarga ajratgan; shuningdek, erish, haydash, suyuqlanish, distillash, quyuqlashtirish usullari va b. haqida asarlar yozib q о ldirgan. At-Tusiy (1201-1274 ) massalar saqlanish q о nunining dastlabki talqinini (1250 y) keltirgan. A. de Villan о va (1235-1311) efir m о ylari tayyorlash (1280y) haqida ris о la yozgan. b) Qadimda olimlar moddalarni tashqi ko’rinishiga qarab guruhlarga ajratganlar. Masalan; 1) Suvda eriydigan moddalarni tuz deb hisoblashgan hattoki qaxrabo, oksalat va vino kislotalarni ham tuzlar sinfiga kiritgan. 2) Quyuq suyuqliklarni barchasini moy deb hisoblashgan havoda nam tortib olib suyuqlanadigan KOH , kuporos moyi (H 2 SO 4 ) larni ham moylarga kiritgan. 3) Barcha uchuvchan moddalarni spirt deb atashgan. HCl, HNO 3 , SnCl 2 , NH 3 kabi moddalar uchuvchan bo’lgani uchun ular ham vino spirti (C 2 H 5 OH ) qatori spirtlar deb atashgan. Hattoki novshadil spirtini ham (NH 4 OH) spirtlar qatoriga kiritgan, lekin u anorganik modda spirtmas. Organik moddalarni aralashmalar holida o’rganilgan. XVII-XVIII asrlarda hayvon organizmlari va o‘simliklardan bir qancha moddalar ajratib olindi. Bular o‘sha paytgacha ma’lum bo‘lgan mineral moddalardan keskin farq qilar edi. Shu bois jami mavjud moddalar uch guruhga ajratildi: mineral moddalar, o‘simliklar va hayvonlar organizmidan ajratib olinadigan birikmalar N Lemen. 1675-y.). Lavuaze kimyoviy birikmalar tarkibini aniqlashning miqd о riy usullarini ishlab chiqqan. • Alximiklari sirkadan sirka kislotani , musallas ichimligidan etil spirtini sof holda ajratib olishga muyassar bo`ladilar. • XVI asrda etil spirtni sulfat kislota bilan ishlash natijasida etil efir olindi. • 1769 - 1785 yilda Sheyele bir necha organik kislotalarni ajratib oldi, jumladan: olma , vino, limon, sut va h.k. • 1773 yilda Ruel odam ayirish organlaridan mochevina ni ajratib oldi.Alkimyoviy (XV – XVIIa) M. V. Lomonosov va A. Lavuazye kimyoviy jarayonlarda tadqiqotning miqdoriy usulidan foydalanishni birinchi bo‘lib boshlab berishdi. Organik birikmalaming element tahlili ilk bor A. Lavuazye tomonidan qo‘llanilgan. U 1784- yilda vino spirtini yoqib y o n i s h mahsulotlari ( H 2 O, CO 2 ) ning massasini aniqladi. Va shu asosda spirt tarkibidagi С , H, О larning foiz miqdorini topdi. Tahlilning natijasi unchalik aniq bo‘lmasa ham, u eng birinchi element tahlili bo‘lganligi uchun juda katta tarixiy ahamiyatga ega. J. Gey-Lyussak, L. Tenar, Ya. Berselius, Yu. Libix Libix element tahlilining ancha sodda usulini tavsiya qilgan) va boshqalarning analitik tadqiqotlari tufayli birtalay organik birikmalarning miqdoriy tarkibi hamda shu birikmalardagi elementlarning o‘zaro miqdoriy nisbatlari aniqlandi. Sheele bir necha о rganik kisl о talarni ( о lma, uzum, lim о n, gallat, sut, о ksalat) ajratib о lgan (1769- 1785). Masalan, K. Sheele (1783 y.) noorganik moddalar — ko‘mir, novshadil va potashdan kaliy sianid hosil qildi. Shungacha bu tuzga muvofiq keluvchi sianid kislota faqat o‘simliklarda topilgan edi. Tahlillar natijasiga asoslanib Berselius Lavuazyening « o‘simliklardan ajratib oli ngan moddalar, asosan, uglerod, vodorod va kislorod , hayvonlar organizmidan olingan moddalar azot, fosfor, goho oltingugurt ham bo‘ladi», degan fikrini tasdiqladi va bu bilan har ikki birikmaning mineral moddalarga nisbatan murakkab tarkibli ekanligini isbotladi. Ularni birlashtirib « organik moddalar » deb atala boshlandi. Shu tariqa XVIII asrning oxiriga kelib birikmalar ikkiga — noorganik (mineral) va organik moddalarga bo‘lindi. 1806- yili Ya. Berselius « organik kimyo» tushunchasiga ta’rif berdi . U noorganik va organik moddalarning bir- biridan asosiy farqi, birinchi tip moddalarni laboratoriyada sintez qilish mumkin , organik moddalar esa tirik mavjudot (odam, jonivor, o‘simliklar) organizmlarining hayot faoliyati mahsulidir va ular tirik organizmlarda qandaydir mavhum «hayotiy kuch» ta’sirida hosil bo’lishidadir, deb ta’kidladi. Organik kimyoga vitalistik (lotincha vita hayot, lis — kuch) ta’limot shu yo‘sinda kirib keldi. Y.Ya.Bersellius (1779 - 1848) O rganik moddalarni o`rganuvchi fan Organik kimyo deyiladi. Organik so`zi “organizm” so`zidan olingan. Organik kimyo terminini 1808-yilda Bersellius kiritgan.Vit alist ik dav r 1808-yilda Shved olimi Berselius – tirik organizimdan olinadigan moddalarni organik moddalar deb atashni taklif etgan va vitalistik nazariyaga asos solgan. “ vita” hayot degani yani – hayotiy kuch tasirida organik moddalar hosil bolishi mumkin deyishgan. Berselius nazariyasiga ko’ra оrganik mоddаlаr faqat оrgаnizmlаrdа hаyotiy jаrаyonlаr nаtijаsidа sirli “hаyotiy kuch” tasirida оlinаdi degan g’oyani ilgari surgan. Vaqt o‘tishi bilan vitalistik ta’limotga zid ravishda tadqiqotchilar tomonidan turli xil sintezlar amalga oshirildi. Shu nazariyaga qarshi Berselius shogirti nemis olimi Vyoller katta zarba bergan. U organik moddalar tirik organizmlardan emas balki anorganik moddalardan ham sintez qilsa bo’ladi deydi.  1828 yil da - mochevinani (NH 4 OCN) - ammoniy sianat ning suvli eritmasini bug’lash yo’li bilan oldi.C N C N + 4 H 2 O C O O H C O O H + 2 N H 3 o k s a l a t k i s l o t aK C N + [O ] K O C N 2 K O C N + (N H 4 )2 S O 4 2 N H 4 O C N N H 4 O C N (N H 2 )2 C O Fridrix Vyoler  1824 yil dа Bertseliusning shоgirdi nеmis kimyogаri F.Vyollеr lаbоrаtоriya shаrоitidа disiаndаn o’simliklarda uchrаydigаn оksаlаt kislоtа ni sintez qildi.Buy uk k imy ogar olimlar va ularning y ut uqlari ammoniy sianat mochevina C N C N + 4 H 2O C O O H C O O H + 2 N H 3 o k sa la t k islo ta K C N + [O ] K O C N 2 K O C N + (N H 4 )2 S O 4 2 N H 4O C N N H 4 O C N (N H 2 )2 C O 1842 yildа rus оlimi N.N.Zinin nitrоbеnzоldаn аnilin ni оl di 1845 yildа nеmis оlimi Kоlbе sirkа kislоtаni sintеz qil di. N .N .ZininN O 2 N H 2 [H ] N itrоbеnzоl A nilinBuy uk k imy ogar olimlar va ularning y ut uqlari C 6 H 5 NO 2 + 3(NH 4 ) 2 S → C 6 H 5 NH 2 + 3S↓ + 6NH 3 + 2H 2 O N O 2 N H 2 [H ] 1854 yil – Bertlo yog’ni sintez qildi  1861 yili rus оlimi А.M.Butlеrоv ning pаrаfоrmаldеgiddаn shаkаrsimоn mоddаni sintеz qilib оlishi ham vitalistik nazariyaga qaqshatqich zarba berdi. n C H 2 O C a ( O H ) 2 ( C H 2 O ) n u g le v o d la r Butlerov А leksandr М ixayl о vichBertlo  50 - yillаrdа M. Bеrtlо оddiy аnorganik mоddаlаrdаn chumоli kislоtаsini, etil spirti, аtsеtilеn, bеnzоl vа mеtаnni, glitsеrin vа mоy kislоtаlаridаn yog’lar sintеzini аmаlgа оshirishdi. Buyuk k imy ogar olimlar va ularning yut uqlari n C H 2 O C a ( O H ) 2 ( C H 2 O ) n u g le v o d la r 1846 yil – Nitriglitserin sintezi ( Sobrero )  J.Dyumа azotni miqdоriy aniqlаsh usulini ;  Yu.Libiх esа organik mоddаlаrdаgi uglеrоd vа vоdоrоdni aniqlаsh usulini tоpishdi.J.Dyuma Yu.Libix Buy uk k imy ogar olimlar va ularning y ut uqlari O’zbekistоnda kimyo fanining rivоjlanishiga katta hissa qo’shgan оlimlardan biri akademik О.S. Sоdiqоvdir. U biооrganik kimyo va fiziоlоgik tabiiy faоl birikmalar sоhalarida keng qamrоvli faоliyat оlib bоrgan. Ilmiy izlanishlari biоlоgik faоl birikmalarning tuzilishini aniqlash va ta’sir meхanizmini o’rganishga bag’ishlangan. Akademik S.Yu. Yunusоv O’zbekistоnda alkalоidlar kimyosi maktabini tashkil qilgan (1956 y). Uning rahbarligida o’simliklardan mingdan оrtiq alkalоidlar ajratib olingan va tuzilishi o’rganilgan, O’zbekistоndagi tarkibida alkalоid saqlaydigan o’simliklar aniqlanib, ularning o’simlikda yig’ilish qоnuniyatlari, tezligi, shart-sharоitlari tadqiq etilgan. JAHONGA MASHHUR O‘ZBEK ORGANIK KIMYOGARLARI Sodiqov Obid Sodiqovich 1913 – 1987 Akademik A.O.Sodiqov bioorganik kimyo va fiziologik tabiiy faol birikmalar sohasida faoliyat yuritib, gossipol linimenti, megosin mazi va immunosupressorlarni yaratgan taniqli olim. O‘zFA Bioorganik kimyo instituti asoschisi Sobir Yunusovich Yunusov 1909 – 1996 O‘zFA O‘simlik moddalar kimyosi instituti (1956) va xalqaro “Tabiiy birikmalar kimyosi” ilmiy jurnali (1965) asoschisi. Alkaloidlar sohasida izlanishlar olib borib, 300 dan ortiq alkaloidlar tuzilishini aniqlagan 700 dan ortiq yangi alkaloidlarni ajratib olgan. Shu davrga kelib vitalistik ta’limot qisman rad etildi. Lekin organik birikmalarning tuzilishini tushuntiruvchi yagona ilmiy nazariya yo‘q edi. Kislorod kashf qilingach, Lavuazye uning birikmalari xossalarini o’rganib uni tutuvchi organik birikmalar ikkita — kislorod va radikal qismlardan iborat deb qaradi («radikal» fransuzcha so‘z bo’lib asos, o‘zak degan ma’noni anglatadi). Lavuazyening fikrini hisobga olib hamda o‘sha davrda ma’lum bo’lgan elektr hodisalariga asoslangan holda Berselius moddalar tuzilishi — molekuladagi atomlarni o‘zaro bog‘lab turuvchi kuchlar haqidagi elektrokimyoviy nazariyani yaratdi. Uning fikricha, metallarning kislorod bilan kimyoviy bog’lanishiga sabab metallda musbat, kislorodda esa manfiy zaryad bo‘lishidir. Kimyoviy bog‘ hosil bo‘lganda zaryadlar neytrallanadi, ammo neytrallanish to‘la bo’lmaydi . Chunki asosli oksid tarkibidagi metallda biroz ortiqcha musbat , kislotali oksid hosil qiluvchi metallmas atomida ozroq manfiy zaryad saqlanib qoladi. Xullas, asosli oksid radikali qisman musbat, kislotaliniki esa manfiy zaryadlangan. Qarama- qarshi zaryadlarning tortishib turishidan ular o’rtasida bog’lanish vujudga kelib, molekula hosil bo‘ladi . Shunga ko‘ra, buni « Berseliusning dualistik nazariyasi » ham deyiladi. Berselius o‘zining dualistik nazariyasini organik birikmalarga ham tatbiq qilish mumkin, deb hisobladi. Farq shundaki, organik birikmalardagi radikallar alohida elementlar emas, balki ko‘p har xil atomlardan tashkil topgan murakkab guruhlardir. Berseliusning fikricha, organik kislotalar, spirtlar va efirlar murakkab radikallarning oksidlaridir. Murakkab radikallar kislorodsiz guruhlar bo‘lib, o‘simlik moddalarda ular С va H dan, hayvonlar organizmidan olingan moddalarda esa С , H va N dan tashkil topgan. Radikallar elementlarga o‘xshab kimyoviy jarayonlarda bir moddadan ikkinchisiga o’tganda o‘zgarishga uchramaydi. 1815- yilda Gey-Lyussak ham CN guruh xuddi galogen atomiga o‘xshab bir molekuladan ikkinchisiga o‘zgarishsiz o’tishi mumkinligini ko’rsatgan. Demak, Berselius dualistik ta’limotining mohiyati shundan iboratki, har qanday modda ikki qarama-qarshi qism - musbat (metall, vodorod atomi, organik birikmalarda - murakkab radikal) va manfiy (ko‘pincha kislorod atomi, organik moddalarda — kislorod atomi tutuvchi qoldiq) dan tashkil topgan. Shu tariqa organik kimyoda dastlabki radikallar nazariyasi yaratildi. Lekin bungacha A. Dyumaning eterin nazariyasi mavjud edi. Etilen o‘sha paytda «eterin» deb atalgan. Eterin nazariyasi organik birikmalarni etilenning hosilalari deb qaragan. Bunda etilen qatori birikmalari bilan ammiak hosilalarining o‘xshashligi e’tiborga olingan edi: Berselius, Libiх, Dyuma, Shevryol fanga radikallar nazariyasi kiritildiAmmoniy birikmalarida NH 3 qanday rol o‘ynasa, eterin hosilada xuddi shunday vazifani eterin bajaradi deb hisoblangan. Yu. Libix va F. Vyoler achchiq bodom moyi — benzoy aldegid — C 6 H 5 COH ga xlor yoki brom ta’sir ettirilsa , benzoil xlorid C 6 H 5 COCl yoki benzoil bromid C 6 H 5 COBr hosil bo‘lishini, ularga suvning ta’siridan benzoil gidroksid ( benzoy kislota) C 6 H 5 COOH, spirt ta’sir ettirilganda etil benzoat С 6 Н 5 СООС 2 Н 5 olinishini, benzoy kislota eritmasi ammiak bilan ta’sirlashib benzamid C 6 H 5 CONH 2 ga aylanishini ko‘rsatgan. Shu tariqa quyidagi xulosaga kelindi: Barcha birikmalar tarkibida benzoil radikali C 6 H 5 CO ni tutadi. Bir moddadan ikkinchisiga o’tilganda bu radikal o‘zgarishsiz qoladi. Benzoil radikali murakkab organik radikallarning yangi kislorod tutuvchi tipidir. Radikallar nazariyasining zaif tomoni , uning tarafdorlari (o’sha paytlarda deyarli barcha kimyogarlar bu nazariya tarafdori edi) radikalning o‘zi nima , uni qanday aniqlasa bo‘ladi , degan savolga javob bera olishmadi. Bu xususda Berselius radikallarni erkin holatda ajratib olib bo‘lmasligiga sabab ularning aslida mavjud emasligida emas , tezda o‘zaro birikib, boshqa bir modda hosil qilishida hamda hozirgi eksperimental usullar ularni ajratib olishga qodir emasligida, degan fikrni bildirdi. 1834- yili fransuz kimyogari J. Dyuma sirka kislotaning xlor bilan ta’sirlashish reaksiyasini o‘rgandi va jarayonda trixlorsirka kislota (CCI 3 COOH) hosil bo‘lishini aniqladi. Tajriba natijalariga asoslanib, J. Dyuma sirka kislotadagi vodorod atomlarining o‘rnini xlor atomi olishi mumkin, degan xulosaga keldi va bu hodisani -« metalepsiya » (yunoncha « o‘rin olish», «almashinish ») deb atadi. Metalepsiya reaksiyalarining kashf qilinishi Berseliusning elektrokimyoviy nazariyasiga zarba bo‘ldi , chunki elektrmanfiy xlor atomi elektrmusbat vodorod atomini o‘rnini ololmasligi kerak edi. Ya. Berselius J. Dyuma tajribalariga ishonmadi va vodorodning o’rnini xlor olishi haqiqatga to‘g‘ri kelmaydigan hodisa deb hisobladi. Ammo vaqt o‘tishi bilan trixlorsirka kislotadagi xlor atomlarini yana vodorodga almashtirish mumkinligi ham isbotlandi (L. Melzens, 1842- y.). Keyinchalik vodorod atomlarining o‘rnini xlordan boshqa galogenlar, shuningdek, kislorod va oltingugurt ham olishi mum kinligi, umuman almashinish reaksiyalari organik kimyoda keng tarqalgan hodisa ekanligi ma’lum bo’ldi. Almashinish reaksiyasi natijasida hosil bo’lgan mahsulot trixlorsirka kislotada sirka kislotaning xossalari saqlanib qoladi. 1850- yillarga kelib Ya. Berseliusning dualistik ta’limotiga asoslangan radikallar nazariyasi butunlay rad etildi . Ta’kidlash kerakki, Berselius nazariyasi noorganik moddalar tuzilishini to‘g‘ri tushuntirib berdi. Uni organik moddalarga tatbiq qilish muvaffaqiyatsizlikka olib keldi, chunki ba’zi reaksiyalarda o‘zgarishsiz qoladigan radikallar boshqa hollarda o‘zgaradi . Xullas, rad etilgan radikallar nazariyasi o‘rniga organik mod dalar tuzilishini tushuntirib bera oladigan boshqa bir nazariyaga zarurat tug’ildi. Sh. Jerarning tiplar nazariyasi ana shunday nazariya edi (1852- y.). Jerar organik birikmalarni noorganik moddalar bilan taqqoslab, ularning tuzilishi va xususiyati o‘rtasida o‘xshashlik mavjud, degan xulosaga keldi. Organik moddalarni noorganik birikmalar molekulasidagi bir yoki bir necha atom o‘rnini turli organik guruhlar olishidan hosil bo‘lgan birikma deb qarash mumkin. Ushbu organik guruhlar rad etilgan «radikal» so‘zini ishlatmaslik uchun «qoldiq» deb ataldi. Bunda noorganik moddalar ulardan hosil bo‘ladigan organik moddalar uchun « tip » rolini o’ynaydi. Bir tipga kiruvchi organik modda o‘zining tipi hisoblangan noorganik moddalar uchun xos bo‘lgan reaksiyalarga kirishadi. Bu nazariyaga ko‘ra organik moddalar quyidagi asosiy tiplarga bo‘lindi:

Organik birikmalarning tuzilish nazariyasi predmeti, tadqiqot doirasi, maqsadi va vazifalari

Купить