Organik paxta yetishtirishda organik o‘g‘itlarning roli
![I-BOB. ADABIYOTLAR SHARHI.
ORGANIK PAXTA YETISHTIRISHDA G’O’ZA O’SIMLIGINING
O‘SISHI, RIVOJLANISHI HOSILDORLIGIGA VA TUPROQ
XOSSALARIGA TURLI ORGANIK O‘G‘ITLARNING TA’SIRI
1.1-§. T urli organik o‘g‘itlarning tuproq xossalariga ta’siri
Organik o‘g‘it sifatida qoramol va tovuq go‘ngi, eski devor kesaklari, xazon,
uglegumin o‘g‘iti, bentonit, ariq va suv havzalari cho‘kindi (loyqa)lari, daladan
chiqarib tashlangan va chiritilgan begona o‘tlardan foydalanish mumkin. Tuproq
unumdorligi va ekinlar hosildorligini oshirishda organik o‘g‘itlarning ahamiyati
juda yuqori bo‘lib ular tuproqning biologik aktivligini oshiradi, tarkibidagi oziq
moddalar o‘simlik va tuproqdagi jonivorlarning yashash manbai bo‘lib, tuproqning
suv-fizik xossalarini yaxshilaydi, qisman tuzlarning ko‘tarilishiga to‘siq bo‘ladi
[ 5; 7; 11; 33; 47; 56; 63; 65; 66; 69; 75; 82; 86; 119; 156; ].
Ma’lumotlarga ko‘ra, yerga solingan 30 t go‘ng chirib bo‘lganida 10 t SO
2
hosil bo‘ladi, bu esa o‘simlikning gaz bilan oziqlanishini ta’minlaydi, zahiradagi
G‘e, R va boshqa mineral elementlarning eruvchanligini oshiradi [ 157; 158; ].
Organik o‘g‘itlar yerga solinganda tuproqdagi elementlarning
harakatchanligi tezlashib, suv bilan yuvilishini, zararli tuzlarning ta’sirini
kamaytirib ekinlarni o‘sishi uchun maqbul sharoit yaratadi [ 136; ].
Mahalliy o‘g‘it solinmagan tuproqda Cl ioni bahordan kuzgacha ko‘payadi.
Go‘ng solinganda esa 2-3 marta kamayadi. Go‘ng solinmagan tuproqda sho‘rning
qayta ko‘tarilishi (xlor ioni) birinchi suvgacha boshlanadi, go‘ng qo‘llanilgan
variantda esa bu holat kuzatilmaydi [ 34; ].
Go‘ng keng tarqalgan organik o‘g‘it hisoblanadi va uning tarkibida o‘simlik
uchun zarur bo‘lgan – azot, fosfor, kaliy, kalsiy, magniy, temir, bor, molibden
singari oziq moddalar mavjud. Go‘ngdan oqilona foydalanilganda, tuproqning
agrofizikaviy, agrokimyoviy, suv va havo xossalari keskin yaxshilanadi [ 12; ].
Qishloq xo‘jaligida mahalliy o‘g‘itlarning asosiy turi bo‘lgan go‘ngga
bo‘lgan ehtiyoj to‘liq qoplanmayotgan hozirgi sharoitda, tuproqlarni organik
7](https://docx.uz/documents/cc917045-6840-49b2-a885-7ea9fe50ddd9/page_7.png?v=1)
![modda bilan boyitishning yangi manbalarini topish muhim ahamiyat kasb etadi. Bu
borada tuproqlarni organik moddaga boyitish uchun gumin moddalarga boy
organomineral kompostlar, kompozitsiyalar tayyorlash va tarmoqda qo‘llash
dolzarb masala hisoblanadi [ 9; 96; ].
Tuproq unumdorligi va yuqori hosildorlikka erishish uchun yerga mineral
o‘g‘itlar bilan birgalikda organik o‘g‘itlarni ko‘proq qo‘llash kerak. Biroq, bugungi
kunda go‘ng taqchilligi kuzatiladi. Bu taqchillikni bartaraf etishda xomashyo
manbalari sifatida aholi turar joylari chiqindixonalaridagi chiqindilarni kiritish
mumkin [ 76; 120; 123; ].
Kaliy va fosfor yetishmagan maydonlarda to‘la chiritilgan, so‘ngra
quritilgan go‘ngni g‘o‘zani o‘suv davrida mineral o‘g‘itlar bilan birga qo‘shib
ishlatish ham yaxshi samara beradi. Shunday qilinganda g‘o‘za hosildorligi 2-3
s/ga oshadi [ 56; 64; 92; 110; ].
Bir qator chet el olimlarining [ 143; 145; 146; 148; 149; 153; ] xulosalariga
ko‘ra, tuproqqa ko‘p yillar davomida ishlov berish undagi organik moddaning
kamayishiga olib keladi. Qishloq xo‘jalik ekinlarining ang‘iz qoldiqlari, sarf
bo‘lgan organik modda o‘rnini qoplay olmaydi. Organik modda tuproq
g‘ovakligini oshiradi, o‘simliklar ildiziga havo o‘tishini yaxshilaydi va ortiqcha
suvning bug‘lanishiga yordam beradi.
Organik o‘g‘itlar miqdorini gektariga 20 t/ga dan 40 t/ga gacha oshirib
borish tuproqdagi gumus va harakatchan oziq moddalar miqdorini sezilarli
darajada ortishiga olib keladi. Bunda ayniqsa, chiqindilardan tayyorlangan
kompostlar tarkibida fosfogipsning bo‘lishi tuproq fosfor rejimiga sezilarli
darajada ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek yerga solinadigan organik o‘g‘itlar
miqdorini oshirib borish, tuproqning mikrobiologik holatini ham yaxshilab,
alyumosilikatlarni parchalashi hisobiga tuproq tarkibidagi almashinuvchan kaliy
miqdorining ham ortishiga olib keladi [ 126; ] .
A.Bairov, D.Hamdamov [ 16; ] ma’lumotlariga ko‘ra respublikamizning
sug‘oriladigan tuproqlarida gumusning defitsitsiz balansiga erishish uchun har bir
gektar yerga har yili 10-15 tonna go‘ng berish talab etiladi. Organik o‘g‘itlarni
8](https://docx.uz/documents/cc917045-6840-49b2-a885-7ea9fe50ddd9/page_8.png?v=1)
![ko‘p yillar davomida uzluksiz qo‘llash esa karbonatli sho‘rlangan o‘tloq
tuproqlarda gumus miqdorini sezilarli ortishiga olib keladi [ 126; ].
Tuproqning agrofizikaviy va suv-fizik xossalari uning unumdorligini
belgilovchi eng muhim agronomik ko‘rsatkichlaridan biri hisoblanadi. Tuproqning
haydov qatlamida mayin va donador strukturali muhit yaratilganda uning namlik,
oziqa, issiqlik va havo rejimi yaxshilanadi, o‘simlikning o‘sishi, rivojlanishi
jadallashadi hamda parvarishlashda qo‘llaniladigan agrotexnik tadbirlar tuproqni
agrofizik va suv-fizik xossalarini o‘zgarishiga bevosita ijobiy ta’sir ko‘rsatadi
[127;]. Natijada xossalari yaxshi bo‘lgan tuproqlarda g‘o‘zaning ildizi qulay
tartibda shakllanadi, o‘simlikning o‘sishi, rivojlanishida ijobiy o‘zgarishlar
kuzatiladi [ 62;].
Tuproqlarning agrofizik xossalarini yaxshilashda go‘ngning ahamiyati katta
bo‘lib go‘ng solingan yerlarda uning tabiiy xossalari, ya’ni mexanik tarkibi og‘ir
tuproqlarni yumshatadi va yengillarini yopishqoqligi va donadorligini hamda nam
saqlash xususiyatini oshiradi [ 132; ].
Organik o‘g‘itlarni, xususan kompostlarni qo‘llash tuproqning suvga
chidamli mikro va makrostrukturalari miqdorini oshirishga turtki bo‘ladi.
Tuproqning strukturalari uning gidrotermik, aeratsiya va mikrobiologik xossalarini
belgilaydi. Bularning hammasi, o‘simliklarni maqbul o‘sishi va rivojlanishiga,
hosilning oshishi va uning sifatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi [ 33; 57; 97; 109; 115;
137; ]. Sababi, organik o‘g‘it qo‘llanilganda og‘ir tuproqlarning zichligi kamayadi,
ularga ishlov berish osonlashadi, havo va suv singdirish qobiliyati yaxshilanadi.
Organik o‘g‘itlardan samarali foydalanish bilan bir qatorda, tabiiy zahiralari
mavjudligini ham ta’kidlash lozim. Bularga boyitilgan ko‘mir kukuni, fosforit va
noan’anaviy agrorudalar (bentonit, bentonitsimon loylar, glaukonitlar, suv
havzalari cho‘kindilari – il va boshqalar)dan organomineral kompostlar tayyorlash
orqali organik o‘g‘itlar taqchilligini kamaytirish mumkin [5; 13; 20; 24; 65; 70;
85; 40; 130; ].
S.Zokirova, A.Roziqov [ 34; ] ma’lumotlariga ko‘ra, Markaziy Farg‘onaning
sho‘rlangan maydonlaridan yuqori hosil olish uchun kuzgi haydovdan oldin har bir
9](https://docx.uz/documents/cc917045-6840-49b2-a885-7ea9fe50ddd9/page_9.png?v=1)
![gektar maydonga 30 tonnadan mahalliy o‘g‘it berish natijasida, tuproq tarkibidagi
tuzlar kamayib, hosildorlik oshgan, iqtisodiy ko‘rsatkichlar yaxshilanib, rentabellik
12-20%ga ko‘tarilgan.
R.Sulaymanov, O.Ibragimov, M.Nazarov [108;] xulosalariga ko‘ra, a gar
umumiy biomassani chirindiga aylantirish koeffitsienti 0,3% bo‘lganda tuproqning
haydov qatlamidagi chirindi balansi ortishiga olib keladi, shuningdek 30 t/ga yarim
chirigan qoramol go‘ngini haydashdan oldin yerga solish ham ijobiy natija beradi.
Go‘ngning samaradorligi uni qo‘llash usullariga ko‘proq bog‘liq bo‘ladi. Masalan,
g o‘ngni sochma usulda qo‘llashga nisbatan lokal usulda berilganda hosildorlik 14-
20% gacha oshadi [ 117;].
Ayrim holatlarda, mahalliy o‘g‘itlar ochiq va sochilgan tarzda saqlanadi.
Bunday saqlangan go‘ngda oziq moddalar har 10 tonnasidan 23-24% quruq
modda, 44%gacha umumiy azot yo‘qoladi [71; 77; 79; 80; ].
Organik o‘g‘itlar shudgor ostiga qo‘llanilganda hosildorlik nazoratga
nisbatan ikki barobar oshadi, mineral va organik o‘g‘itlar birgalikda qo‘llanilganda
hosildorlik organik o‘g‘itlar alohida qo‘llanilgandagiga nisbatan yuqori bo‘ladi.
O‘simlik organik o‘g‘it tarkibidagi oziq moddalarni asta-sekin o‘zlashtiradi,
chunki ular mineral holatga sekin o‘tadi. Organik va mineral o‘g‘itlar birgalikda
qo‘llanilganda ularning minerallashishi tezlashadi. Shuningdek, organik
o‘g‘itlarning minerallashishi og‘ir metallarning salbiy ta’sirini ham kamaytiradi
[124;].
Yaxshi chirigan go‘ng va kompostlarni kuzgi shudgor ostiga qo‘llashdan
tashqari, bahorda chizellash oldidan berish ham muhim ahamiyatga ega. Bu
tuproqning mikrobiologik faolligini yaxshilaydi, tuproq namligi va yumshoqligini
oshiradi, qatqaloqning salbiy ta’sirini pasaytiradi hamda chigitning tez unib
chiqishini va nihollarning jadal rivojlanishiga yordam beradi [56; 78;].
G‘o‘zaga 20 t/ga go‘ng qo‘llanilganda, urug‘larning unib chiqishi 2 kunga
tezlashadi. Bunda hararot 2-3 0
S va namlik ham 1,5-2,0% yuqori bo‘ladi. Go‘ng 40
t/ga me’yorida qo‘llanilganda esa g‘o‘zaning o‘sishi va rivojlanishi yanada
yaxshilanadi [114;].
10](https://docx.uz/documents/cc917045-6840-49b2-a885-7ea9fe50ddd9/page_10.png?v=1)
![Go‘ng tarkibida NPK va boshqa mineral elementlardan tashqari murakkab
organik kislotalar, vitaminlar, efir moylari, peptid, polipeptidlar, oqsil va boshqa
moddalar uchraydi. Go‘ng tarkibida yana gumin, fulvokislota va gumin moddasi
bor. Ularning tarkibida esa lignin, karbon suvlari, oqsil, yog‘, mum, smola va
ularni umumiy birlashtiruvchi lipidlar mavjud. Go‘ng tarkibini to‘laroq saqlash
uchun uni chuqurlarda zich holatda saqlash talab etiladi. Zich saqlangan go‘ng
yumshoq saqlangan go‘ngga qaraganda g‘o‘za hosildorligini 1,5-2 s/ga ortishiga
olib keladi. Go‘ng chuqurlarda 320 kun saqlanganda o‘z massasini 54%, 230
kunda esa 30% yo‘qotadi. Go‘ng 230 kun saqlanganda azot 61%ga, 330 kunda
birinchi holatga nisbatan ikki barovar kamayadi [57;].
Organik va mineral o‘g‘itlarning birgalikda ishlatishga alohida ahamiyat
qaratish lozim. Organik o‘g‘it chirishi natijasida ko‘p uglerod ajralib chiqadi va
o‘simliklarni havodan oziqlanish jarayonini yaxshilaydi. Tuproqqa yarim chirigan
20-30 t/ga go‘ng solinganda, har kuni ajralib chiqadigan uglerod miqdori go‘ng
solinmagan dalaga nisbatan 100-150 kg ga ko‘payadi. Bu esa qishloq xo‘jalik
ekinlaridan mo‘l hosil olishda muhim omil hisoblanadi [83;].
Mineral o‘g‘itlar fonida organik o‘g‘itlar qo‘llanilganda ammoniy shaklidagi
azot miqdori yanada ortadi. Bu holat ular o‘zlari alohida qo‘llanilganda ham
kuzatiladi. Xuddi shunga o‘xshash ma’lumotlar nitrat shaklidagi azot miqdori
bo‘yicha ham olingan. O‘suv davri oxiriga borib go‘ng va kompostlar qo‘llanilgan
variantlarda mineral azot miqdori yuqori bo‘lgan [126;].
Kaliy va fosfor yetishmagan maydonlarda to‘la chiritib so‘ngra quritilgan
go‘ngni g‘o‘za o‘suv davrida mineral o‘g‘it bian birgalikda qo‘shib berish yaxshi
samara beradi. Shunday qilinganda hosildorlik 2-3 s/ga oshadi [38; 64; ].
F.Eshbekova, M.Toshquziev [134;] o‘tkazgan tajribaning ikkinchi yilida
o‘g‘itsiz-nazorat va mineral o‘g‘it qo‘llanilgan variantlarda gumusning ortishi
qatlamlar bo‘yicha mutanosib ravishda 0,048-0,078% va 0,125-0,160%, gektariga
20 t hisobida go‘ng qo‘llanilgan hamda 5 va 10 t/ga hisobida BMG qo‘llanilgan
variantlarda gumus miqdorining ortishi mutanosib ravishda 0,153-0,190%, 0,077-
0,153% va 0,097-0,195% oralig‘ida bo‘lgan. Organik va organo-mineral o‘g‘itlarni
11](https://docx.uz/documents/cc917045-6840-49b2-a885-7ea9fe50ddd9/page_11.png?v=1)
![qo‘llash g‘o‘za o‘simligi tomonidan asosiy ozika elementlarining o‘zlashtirilishini
kuchaytiradi.
A.Bairov, D.Hamdamov [16;] ma’lumotlariga ko‘ra, N
200 P
140 K
100 fonida 10
t/ga go‘ng qo‘llanilganda g‘o‘za tomonidan azot o‘zlashtirilishining eng yuqori
ko‘rsatkichiga erishilgan, ya’ni 2008 yilda 150,05, 2009 yilda 153,14 kg/ga bo‘lib,
faqat mineral o‘g‘itlar qo‘llanilgan N
200 P
140 K
I00 variantga nisbatan tegishlicha 4,16
va 8,9 kg/ga ga ko‘p bo‘lgan. OMO‘-1 qo‘llanilganda azotning o‘zlashtirilishi
2008 yilda 145,68, 2009 yilda 150,91 kg/ga ni tashkil etib, N
200 P
140 K
100 variantiga
nisbatan ustun bo‘lgan. 5 t/ga me’yorida OMO‘-2 qo‘llanilganda azotning
o‘zlashtirilishi 146,44-148,0, 10 t/ga berilganda 150,24-154,57 kg/ga, 15 t/ga
berilganda 149,23-152,65 kg/ga ni tashkil etib N
200 P
I40 K
100 variantiga nisbatan ko‘p
hamda go‘ng va OMO‘-1 variantlariga yaqin bo‘lgan, shuningdek OMO‘-2 ning
eng yuqori ijobiy ta’siri u 10 t/ga me’yorida berilganda kuzatilgan.
F.Eshbekova, M.Toshquziev [134;] tomonidan o‘tkazilgan tajribalarda u ch
yil davomida o‘g‘itsiz-nazorat va mineral o‘g‘itlarni to‘la me’yori qo‘llanilgan
variantlarda paxta hosildorligi mutanosib ravishda 19,6 va 26,4 s/ga ni tashkil etgan.
Mineral o‘g‘itlar me’yori 1,6 marta kamaytirib ular bilan birga 20 t/ga hisobida go‘ng,
bioo‘g‘itni 5 t/ga va 10 t/ga miqdorida qo‘llanilgan variantlarda hosildorlik mutanosib
ravishda gektariga 2; 4,4 va 5,6 sentnerga ortgan. Eng yuqori hosil gektariga 10 t
hisobida bioo‘g‘it qo‘llanilgan variantda olingan.
Parranda go‘ngi ham qimmatbaho organik o‘g‘it hisoblanadi. Undagi oziq
moddalar boshqa organik o‘g‘itdagi oziq moddalardan ko‘p. Tovuq go‘ngida
1,63% azot, 1,54% R
2 O
5 , 0,85% K
2 O mavjud [ 29; 37; ]. Bundan tashqari, 1 kg
tovuq go‘ngida 200 mg bor, 900 mg rux, 400 mg mis, 150 g kobalt va marganes
bor. Oziq moddalarning ko‘pchilik qismi tovuq go‘ngida suvda eruvchan shaklda,
ya’ni o‘simlik o‘zlashtiradigan holatda bo‘ladi. Tovuq go‘ngi o‘zi alohida
saqlanganda 2 oy ichida undagi azotning 50%i ammak ko‘rinishida yo‘qoladi.
Shuning uchun torf, yog‘och qipig‘i, quritilgan sapropel bilan aralashtirilib
saqlanadi. Bu esa oziq moddalar yo‘qolishini kamaytiradi [ 29; ]. Termik quritilgan
tovuq go‘ngida 5% gacha azot, 4-4,5% fosfor va 2% gacha kaliy bo‘ladi, ya’ni
12](https://docx.uz/documents/cc917045-6840-49b2-a885-7ea9fe50ddd9/page_12.png?v=1)
![tovuqning quruq go‘ngida qoramol go‘ngidagidan azot 3 marta, fosfor 2,5-3 marta,
kaliy 2,5 marta ko‘p.
Parranda go‘ngining organik tarkibi 1,5%gacha organik azot, 0,7%gacha
kaliy va 0,8%gacha fosfor va boshqa turdagi oziqa elementlarning mavjudligi
uning qimmatbaho organik o‘g‘it ekanligini isbotlaydi. Parranda go‘ngini ochiq
havoda saqlash natijasida juda ko‘p miqdordagi foydali elementlari atmosferaga
“chiqib ketadi” va anaerob jarayon uchun ham ahamiyatga ega bo‘lmay qoladi. Bu
davrda uning tarkibida uchuvchan yog‘li kislotalar miqdori ko‘payadi va
birmuncha mutanosib bo‘lmagan mikroorganizmlarning rivojlanishi natijasida
go‘ngxonada ko‘plab patogen mikroflora paydo bo‘lib, atrofni yoqimsiz hid
qamrab oladi [ 37;]. Ayniqsa, ho‘l va xom parranda go‘ngi kuchli noxush hidga
ega, ko‘plab begona o‘tlarning urug‘ini saqlaydi, uning tarkibida qushlar, qishloq
xo‘jalik hayvonlari va inson infeksion kasalliklarini keltirib chiqaruvchi xavfli
kasallik qo‘zg‘atuvchi ko‘plab mikroorganizmlar uchraydi. Aniqlashicha 1 ml
parranda go‘ngida 10 3
ta infeksion kasallik qo‘zg‘atuvchi va boshqa patogen
bakteriya, virus va zamburug‘lar mavjud. Parranda go‘ngining negativ xossasi uni
havoni aktiv ventilyatsiya qilgan holda 55-70 0
S haroratda tezlashtirilgan
kompostlash usulida qayta ishlash orqali yo‘qotiladi.
Yana bir xomashyo – bu tabiiy agrorudalar hisoblanib, jahon tajribalaridan
ma’lumki, agrorudalar tarkibining boyligi, singdiruvchanligi, fizikaviy-kimyoviy
xossalariga ko‘ra bentonit va bentonitga o‘xshash jinslar – glaukonit va boshqalar
ko‘p tarmoqli xomashyo bo‘lib, o‘simliklar oziqlanishida makro- va
mikroelementlarga boy. Adsorbent sifatida esa kation va anion almashinuvida
singdirishni oshiruvchi, tuproqning suvni ushlab qolish xususiyatini yaxshilovchi
manba hisoblanadi [ 25; 65; 85; 112; 102; 133; ].
Bentonitlar o‘simliklar uchun muhim oziqa manbai hisoblanadi, chunki
ularning tarkibida 0,3-4,7% uglerod, 0,4-3,0% kaliy, 0,3-1,5% fosfor mavjud.
Bundan tashqari, ko‘plab mikroelementlar – mis, rux, bor, kobalt, molibden,
marganes, oltingugurt bor. O‘simlik ildizi tarqalgan tuproq qatlamidan bentonit
loyqalari harakatchan shakldagi oziq moddalar va gumusni suv bilan yuvilib
13](https://docx.uz/documents/cc917045-6840-49b2-a885-7ea9fe50ddd9/page_13.png?v=1)
![ketishdan saqlaydi hamda tuproqda uglerod, azot, fosfor va kaliy zahirasini
ko‘paytiradi. Noan’anaviy agrorudalarni qo‘shimcha oziqa sifatida ishlatish ayni
vaqtda mavsumiy mineral o‘g‘itlar sarfini 20-30% tejash imkonini beradi [ 24; ].
O.Ergashev, X.Tulaev, A.Zoxidov [ 133; ] o‘tkazgan tadqiqotlarda
noan’anaviy mineral xomashyo turlari va ularga organik o‘g‘it, ya’ni go‘ng
qo‘shib tayyorlangan kompostlar qo‘llanilgan barcha variantlarda amal davrining
oxiriga kelib tuproqning hajm massasi nazoratga nisbatan kamayib borganligi
kuzatilgan. Hajm massasining ijobiy tomonga o‘zgarishi esa tuproqning havo
o‘tkazuvchanligi, donadorligi va boshqa agrofizik xususiyatlarini o‘simliklar
uchun foydali tomonga siljitgan.
Sug‘oriladigan yerlardagi tuproqlarda il va kolloid zarrachalar katta
ahamiyatga ega bo‘lib, tuproq unumdorligi undan eng mayda (< 0,001 mm)
zarrachalarini miqdori bilan uzviy bog‘liqdir. Mexanik zarrachalar o‘lchamining
kichrayishi bilan gumus va azot miqdori ko‘payadi. Cho‘kindi (<0,001 mm) asosan
yuqori dispers ikkilamchi minerallardan iborat. Bu fraksiya tuproq unumdorligida
katta ahamiyatga ega va tuproqda kechadigan qator fizik-kimyoviy jarayonlarda
asosiy o‘rin tutadi. Cho‘kindi fraksiyalar yuqori sindiruvchanlik qobiliyatga ega,
chirindi va o‘simliklar uchun zarur azot hamda boshqa moddalarni ko‘p saqlab
turadi. Undagi kolloid zarrachalar tuproq strukturasi hosil bo‘lishida katta
ahamiyat kasb etadi [ 101; 102; ].
Saprapel bu chuchuk ko‘l, suv havzalarning organik va mineral yotqiziqlari
mahsulotidir. Ayrim sapropel turlari organik modda va ohakka boy. Sapropelda
azot, ko‘p bo‘lmagan miqdorda fosfor va mikroelementlar mavjud. Sapropeldagi
biogen mikroelementlarning miqdori (marganes, mis, rux) deyarli tuproqdagi kabi,
boshqa mikroelementlar miqdori (bor, kobalt, molibden) tuproqdagidan biroz
ko‘proq. Shuning uchun bu yotqiziqlar o‘simlik uchun mikroelement manbai
sifatida sezilarli ahamiyatga ega emas [101; 102; 118; 125;].
V.A.Vasilev, N.L.Smolenseva [ 26; ] ma’lumotlari bo‘yicha, sapropel kul
yoki organik modda miqdoriga qarab kam kulli (30%gacha kul), o‘rta kulli (30-
50% kul), oshirilgan kulli (50-70% kul) va yuqori kulli (70-85% kul) guruhlarga
14](https://docx.uz/documents/cc917045-6840-49b2-a885-7ea9fe50ddd9/page_14.png?v=1)
![bo‘linadi. Sapropelda kul miqdori 85% ortganda il deb ataladi. Ilda kul miqdori 87-
88% bo‘lganda, organik modda 12-13%, azot 0,6%, fosfor 0,15-0,17%, SaO 4,5-
15%, MgO 1,3-2,3% bo‘ladi. Kam kulli sapropelda kul miqdori 19%ga teng
bo‘lganda organik modda 80%, yalpi azot 3,4%, fosfor 0,14%, SaO 2,5%, MgO
0,50% quruq moddaga nisbatan tashkil etadi. Sapropel tarkibida 38% kul
bo‘lganda, ushbu ko‘rsatkichlar tegishli ravishda 60%; 2,6%; 0,18%; 2,3;0,70;63;
37% kullikda 1,9%, 0,19%, 2,7 %, 1,50% bo‘ladi.
Sapropelda oziq moddalar kam harakatchan holda bo‘ladi. Shuning uchun u
tuproqqa solinganda unga va o‘simliklarga uzoq vaqt ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Oziq
moddalardan tashqari, sapropel tarkibiga bir qator biologik aktiv moddalar –
vitaminlar, garmonlar, antibiotiklar, o‘stiruvchi stimulyatorlar kiradi. Sapropelning
tarkibi kuchli o‘zgaruvchan bo‘lib, unda 6-50% organik modda, 0,2-2% azot, 0,25-
0,50% fosfor va 0,2-0,8% kaliy mavjud [29;]. Sapropel shamollatilishi va qishda
muzlatilishi kerak. Sapropelning mexanik tarkibi og‘ir bo‘ladi. Shuning uchun u
qumloq va yengil qumoq tuproqlarda yaxshi samara beradi.
Sapropel go‘ng bilan kompostlanganda eng sifatli kompost olinadi.
Go‘ngdagi mikroorganizmlar ta’siri ostida sapropelning parchalanishi kuchayadi
va kam harakatchan oziq moddalar o‘simlik o‘zlashtira oladigan shaklga o‘tadi.
Go‘ng va sapropel nisbani 1:1, 1:2, 1:3 bo‘lishi mumkin. Kompostda sapropelning
ulushi qancha ko‘p bo‘lsa, u shuncha uzoq yetiladi. Sapropelda organik modda
qancha ko‘p bo‘lsa, uning namligi ham yuqori bo‘ladi. Organik sapropelda quruq
moddaga nisbatan 70-93%, qum tuproqli va karbonatli sapropelda 15-60%, aralash
sapropelda 43-58% organik modda bo‘ladi. Azot miqdori organik modda
miqdoriga nisbatan 2,7-6%, quruq moddaga nisbatan 0,5-4% bo‘ladi [ 156; 157;
158;].
Izlanishlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, daryo cho‘kindilari tarkibida SiO
2
(qum), FeO
2 , CaO, K
2 O, CO
3 , Al
2 O
3 , MgO, Na
2 O, P
2 O
5 va gumus borligi
aniqlangan. Shunga ko‘ra, daryo suvlari yerning nafaqat chanqog‘ini qondiradi,
balki oziqlantiradi hamda ekin maydonida cho‘kindilarning cho‘kishi hisobiga
tuproq unumdorligi va hosildorligi oshishiga sabab bo‘ladi [102;].
15](https://docx.uz/documents/cc917045-6840-49b2-a885-7ea9fe50ddd9/page_15.png?v=1)
![Shunday qilib yuqorida keltirilgan adabiyotlar tahlillarini ko‘rsatishicha,
organik o‘g‘it sifatida qoramol go‘ngi, qo‘y qiyi, parranda go‘ngi, turli xazonlar,
yog‘och qipiqlari va turli chiqindilar, eski devor kesaklari, bentonit va
glaukonitlar, daryo, suv havzalari cho‘kindilari va shu kabilardan foydalanish
mumkin. Ulardan o‘z navbatida alohida, shuningdek birgalikda foydalanishda
tarkibidagi C:N nisbatini to‘g‘ri hisobga olish tuproq unumdorligini oshiradi, uning
xossa-xususiyatlarini yaxshilaydi. Turli organik chiqindilardan kompost
tayyorlash, ularning tarkibidagi turli patogen mikroflorani yo‘qotib, ijobiy
xususiyatlari oshishini ta’minlaydi. Shu nuqtai-nazardan turli chiqindilardan
kompost tayyorlashda ulardan to‘g‘ri nisbatlarda foydalanish masalasi ilmiy-
amaliy jihatdan dolzarb hisoblanadi.
1. 2-§ . Organik paxta yetishtirishda organik chiqindilardan kompost
tayyorlash imkoniyatlari
Sanoat va qattiq maishiy chiqindilarni nazorat qilish muammosi keyingi
yillarda dun yoda global ekologik muammolardan biriga aylandi. Har yili
sayyoramizda millionlab tonna qattiq maishiy chiqindilar (QMCh) to‘planadi va
ularning atigi 4%ga yaqini keyingi moddalar almashinishida ishtirok etadi.
To‘planayotgan chiqindilar uyum holatida saqlanib, ularning miqdori yil sayin
ortib bormoqda va atrof-muhitga salbiy ta’sir etmoqda [ 28; ].
Qattiq maishiy chiqindilarni zararsizlantirish va ko‘mib tashlash ibtidoiy
usullar bilan amalga oshirilmoqda. Ayniqsa , respublikamizning yirik shaharlarida
maishiy chiqindilarni zararsizlantirish sohasida ayrim murakkab muammolar
yuzaga kelmoqda [ 122; ].
Dunyoda bir kunda chiqadigan maishiy chiqindilarning miqdori aholi jon
boshiga 1-3 kg ga, Samarqandda 0,7-0,8 kg ga to‘g‘ri keladi va buning 70-80% ni
turli xil organik chiqindilar tashkil qiladi. Shundan 33,2% oziq-ovqat chiqindilari,
18,6%ini qog‘oz chiqindilari tashkil qiladi [Sh.Kholikulov va b., 151; 29-31-b. ].
I.N.Baranovskiy, A.Ye.Shutov [17; 19; ] ma’lumotlariga ko‘ra, qattiq
maishiy chiqindilar va oqova suvlar cho‘kmalaridan tayyorlangan, ko‘p maqsadga
yo‘naltirilgan biokompost tarkibida umumiy NPK miqdori qoramolning yarim
16](https://docx.uz/documents/cc917045-6840-49b2-a885-7ea9fe50ddd9/page_16.png?v=1)
![suyuq go‘ngiga nisbatan 5,5 marta ko‘pligi aniqlangan. Organik uglerodning
miqdori qoramol go‘ngida biokompostga nisbatan 1,5 marta ko‘p, lekin C:N
nisbati kompostda qisqaroqligi aniqlangan.
Qattiq maishiy chiqindilar, yig‘indi suvlar cho‘kmalari, ko‘mir sanoati
chiqindisi, gidroliz sanoatining chiqindisi bo‘lgan lignin, daraxtlarning kuzda
to‘kilgan barglari kabi bir qancha organik chiqindilardan kompost tayyorlab,
qishloq xo‘jaligida qo‘llash, birinchidan tuproqdagi organik moddalar,
mikroorganizmlar, azot va kul modda miqdorini ko‘paytiradi. Ikkinchidan, qishloq
xo‘jalik ekinlari hosildorligi oshadi va sifati yaxshilanadi, tannarxi arzonlashadi,
uchinchidan, atrof- muhit, qoldiq va chiqindilardan tozalanadi, ekologik sharoit
yaxshilanadi [106; 107;].
Chiqindilardan kompost tayyorlashda ularning kimyoviy tarkibini o‘rganish
maqsadga muvofiq. Agar, chiqindilar tarkibida tuproqqa zarar yetkazadigan
darajada og‘ir metallar va boshqa kimyoviy elementlar bo‘lsa, bunday
chiqindilardan tayyorlangan organik o‘g‘itlar tuproq ekologik sharoitining
yomonlashuviga olib keladi. Shuning uchun, chiqindilardan kompost tayyorlashda
ular nisbatini shunday tanlash kerakki, zararli elementlar miqdori ruxsat etilgan
konsentratsiya (REK)dan oshmasligi kerak [121; 123;].
Organik qoldiq va chiqindilar kompostlanganda, aerob sharoitda yuqori
haroratda organik moddaning biologik parchalanish jarayoni boradi. 50 0
S dan
yuqori haroratda patogen mikroflora va begona o‘tlar urug‘i nobud bo‘ladi [155; ].
Kompost tarkibidagi kaliy miqdori ham kompostlash harorati,
kompostlanuvchi massa namligi va tayyorlash usuliga bog‘liq bo‘ldi. Aeratsiya
kamayishi bilan, ya’ni kompost zich usulda tayyorlanganda uning tarkibidagi kaliy
miqdori ortadi [ 60; ].
Aeratsiya mikroblarning kislorod bilan ta’minlanganlik darajasini
tavsiflaydi. Aeratsiya kompostlanadigan chiqindilarning strukturasiga, namligi va
bosilish zichligiga bog‘liq. Aniqlanishicha, kompostlanadigan massada O
2 miqdori
15-20% atrofida, karbonat angidrid gazi 0,5-5% chegarasida bo‘lishi kerak.
Kislorod miqdorining kamayishi anaerob mikroorganizmlar rivojlanishiga olib
17](https://docx.uz/documents/cc917045-6840-49b2-a885-7ea9fe50ddd9/page_17.png?v=1)
![keladi. 28-55 0
S haroratda mikrobiologik faoliyatni kuchayishi kuzatiladi, bu
kislorodni maksimal o‘zlashtirilishi bilan bog‘liq [ 157; ].
Aeratsiya va namlikning maqbul o‘lchami kompostlanadigan material
mikroskopik zarracha holigacha maydalanganda yaratiladi. Amaliyotda bunday
holatga erishish juda qiyin. Shuning uchun, kompostlashga turli xil strukturali
moddalar olinishi kerak yoki kompostlanadigan massaga aeratsiyani kuchaytirish
maqsadida plastmassali trubalar o‘rnatish lozim bo‘ladi [ 80; 158; ].
A.V.Kotov va boshqalar [41; 43; 61; ] ning ma’lumotlariga ko‘ra, kichik
aholi punktlarining oqova suvlar cho‘kmalari tarkibi yirik sanoat markazlari oqova
suvlar cho‘kmalari tarkibiga yaqin bo‘lsada, bakterial tarkibining 1,2-1,5 marta,
oziqa moddalar va oqsilning 10-20%ga ko‘pligi va zararining kamligi bilan ajralib
turadi. Shuning uchun ularni utilizatsiya qilishda kompostlash muhim ahamiyatga
ega. Ushbu cho‘kmalarni kompostlashdan oldin mikroflora va gelmint urug‘laridan
zararsizlantirish zarur.
Oqova suvlari cho‘kmasidagi og‘ir metallarni detoksikatsiya qilish uchun
cho‘kmani aminokislotalarning bir molyarli natriyli tuzi orqali o‘tkazish tavsiya
qilinadi. Reagent dozasi og‘ir metallar tarkibiga qarab belgilanadi [42; 44; 55;].
Ye.Vitkovskaya [27;] ma’lumotiga ko‘ra, organik o‘g‘itlar tarkibidagi og‘ir
metallar tuproqda 5 yildan ko‘proq davr mobaynida saqlanishi mumkin va ular bu
davr davomida o‘simliklar tomonidan o‘zlashtirilmaydi. Organik moddalarning
mineralizatsiyasi natijasida og‘ir metallar tuproq muhiti ishqoriy bo‘lganda
tuproqdagi anionlar (gidrooksidlar, karbonatlar, fosfatlar) bilan birikib suvda qiyin
eriydigan tuzlar hosil qiladi.
V.Barker Allen [146;] oqova suv cho‘kmasi, yog‘ochni qayta ishlash
chiqindisi, shahar qattiq maishiy chiqindilari, parranda go‘ngi, kuzda to‘kilgan
barglar, uy-ro‘zg‘or chiqindilaridan turli xil kompostlar tayyorlab g‘alla ekinlarida
sinab ko‘rgan va ushbu kompostlarni qo‘llash o‘simliklar o‘sishiga ijobiy ta’sir
qilib, ekologik jihatdan xavfsiz ekanligini isbotlagan.
Miyittah Michael, Inubushi Karuyuki [154;] «okara» (soya suti ishlab
chiqarish sanoati chiqindisi) yog‘och qirindisi, oqova suvlar cho‘kmasi, qoramol
18](https://docx.uz/documents/cc917045-6840-49b2-a885-7ea9fe50ddd9/page_18.png?v=1)
![va parranda go‘ngi kabi organik moddalarning chirishi va minerallashishini
laboratoriya sharoitida o‘rganishgan. Kompostlar idishga 10; 50 va 150 g/kg
miqdorda 30 o
S haroratda 60% tuproq namligida solinib 16 hafta qorong‘i joyga
qo‘yilgan. Tajriba boshida SO
2 ajralishi juda tez va uning miqdori kompost turlari
hamda me’yorlariga bog‘liq ravishda turlicha bo‘lgan. «Okara»da mikroblar juda
tez rivojlan gan va harakatchan uglerod ning ko‘pligi sababli SO
2 ko‘p ajral gan .
Lekin, SO
2 ning ajralishi mikrob biomassasiga nisbatan kam bo‘l gan . Bu organik
moddaning chirishga layoq a ti bilan belgilanadi va SO
2 -S evolyusiyasi bilan aks
etadi .
Amlan Datta, Deri L. , Suseela [ 144; ] kokosni qayta ishlash natijasida ko‘p
miqdorda ajralib chiqadigan kokos changining chirishiga anorganik (N, fosforit),
organik (qoramol va tovuq go‘ngi) va mikroelementlar (Zn, Fe, Mn, Cu) ta’sirini
o‘rganishgan. Kokos changi ko‘p miqdorda S saqlab S:N nisbati juda katta bo‘ladi.
Undan mulchalash va kompost komponenti sifatida foydalanish mumkin.
Kompost massasining biologik parchalanishida S:N nisbati muhim
omillardan hisoblanadi. S :N nisbati qancha yuqori bo‘lsa mikroorganizmlar
uglerodli birikmani shuncha qiyin parchalaydi. S:N nisbatining maqbul qiymati 25
ni tashkil etadi. S:N nisbati kichik bo‘lganda azotning yo‘qolishi yuzaga keladi,
nisbat 35 dan yuqori bo‘lganda organik moddaning parchalanishi sekinlashadi [58;
80; 81;]. Shuning uchun, har xil kompostlanadigan materiallar yordamida S:N
nisbatini maqbullashtirish yuqori sifatli kompost tayyorlashni kafolatlaydi.
Kompostlash uchun S:N ning eng yaxshi nisbati 25-30:1 hisoblanadi. S:N
bunday nisbati kompost materialining tez parchalanishiga olib kelib, bunda oziq
moddalarning yo‘qolishi eng kam miqdorda bo‘ladi. S:N nisbati parranda go‘ngida
8:1; go‘ng va gumusda 10:1, beda pichanida 13:1, to‘liq chirigan go‘ngda 20:1,
quruq bargda 40-50:1, torfda 60-70:1, somonda 80:1, yog‘och qipig‘ida (opilki)
500:1 bo‘ladi [ 158; ].
Yaxshi kompostda hamda unumdor tuproqda S:N nisbati 11:1 bo‘ladi, ya’ni
11 qism uglerodga 1 qism azot to‘g‘ri keladi. O‘simliklarni oziqlanishi va tuproq
zamburug‘lari uchun S:N eng yaxshi nisbati 25:1 bo‘ladi. O‘simlik qoldiqlarida bu
19](https://docx.uz/documents/cc917045-6840-49b2-a885-7ea9fe50ddd9/page_19.png?v=1)
![nisbat 30-70:1. Demak, o‘simlik qoldig‘ida uglerodning miqdori yuqori, azot esa
yetishmaydi. Kompostlanish jarayonida organik materialning parchalanishi
natijasida ortiqcha uglerodning hammasi karbonat angidridga aylanib, havoga
uchib ketmaguncha gumusli organomineral moddalarning sintezi boshlanmaydi.
Azot ko‘p miqdorda ortiqcha bo‘lganda, masalan, parranda go‘ngidagi kabi
ortiqcha azot, ammiak va boshqa ortiqcha gazlar ko‘rinishida uchib ketadi [29; 32;
160;].
Kompostning tuproq azotini immobilizatsiyalash qobiliyati S:N nisbati bilan
aniqlanadi. Kompostda azot miqdori 2% atrofida bo‘lganda u yetilgan hisoblanadi
[150;].
Tovuq go‘ngida azot ko‘p bo‘lib (S:N nisbati 8:1), uni uglerodga boy va
oziq moddalarni yutish qobiliyatiga ega bo‘lgan boshqa organik material bilan
birga kompostlash kerak. Torf yoki yog‘och qipig‘i bunday xossaga eng ko‘p ega.
Ular parranda go‘ngini kompostlashda eng yaxshi komponent hisoblanadi [ 29; ].
B.I.Niyazaliev va boshqalar [70; 72; 75; 79; 80; 82; ] ning tadqiqotlarida
parranda va qoramol go‘ngi, daraxt barglariga (1:2,5:2,5 nisbatda) nitrokalsiyfosfat
o‘g‘iti (NKFU) aralashtirilib, to‘rt oy mobaynida saqlangan kompost tarkibida
organik moddalar ko‘paygan. Umumiy azot, fosfor va kaliyning nisbatan yuqori
miqdorlari parranda go‘ngi va daraxt barglari 1:3 nisbatda aralashtirib
tayyorlangan kompostdaligi aniqlangan.
Kompost yetilishiga agrokimyoviy baho berish yagona usul hisoblanmaydi.
S:N nisbati katta bo‘lgan kompostlarni qo‘llash og‘ir mexanik tarkibli
tuproqlarning fizik xossasini yaxshilaydi va shu bilan kasallik qo‘zg‘atuvchi
mikroorganizmlar miqdorini kamaytiradi. Kompostning o‘simlik kasalliklariga
qarshi kurash vositasi sifatidagi qimmati ko‘p darajada ular tarkibidagi patogen
mikroblarning faoliyatini susaytiradigan, boshqalarini esa jadallashtiradigan
mikroorganizmlar mavjudligiga bog‘liq [ 150; ].
Kompostning yetilishini undagi nitrat va ammoniy sulfid miqdori, kislotalik
darajasi va fitotoksik tarkibi bilan ham aniqlash mumkin [ 159; ]. Kompostlarning
yetilish darajasi ularning suvli so‘rimida fitotoksik moddalarning miqdoriga
20](https://docx.uz/documents/cc917045-6840-49b2-a885-7ea9fe50ddd9/page_20.png?v=1)
![bog‘liq va ular bilan ham aniqlanadi. Bu ayniqsa, kompost komponenti tarkibida
shahar oqova suvlari, sanoat chiqindilari va shunga o‘xshash mahsulotlar
bo‘lganda yanada dolzarb bo‘ladi. Kompostlash boshlangandan 20 sutka o‘tgach,
uning fitotoksikligi keskin pasayadi [156;].
Kompost yetilishining ikkita davra mavjud [32;]. Birinchi davr parchalanish
davri hisoblanib, mikroorganizmlar ta’sirida murakkab organik moddalar nisbatan
oddiyroq organik moddalarga va mineral birikmalarga parchalanadi. Agar kompost
aerob sharoitda parchalansa ammiak, nitrat, C O
2 , qand moddalari, sulfatlar hosil
bo‘ladi. Anaerob sharoitda esa metan, vodorod sulfid, bir qator kislotalar va toksik
moddalar hosil bo‘ladi. Bunda kompost harorati ortadi. Kompostlashning birinchi
davri 6-8 hafta davom etadi. Birinchi davrdan keyin dag‘al yoki xom kompost
olinadi. Kompostlashning ikkinchi davri sintez hisoblanadi va u sekin boradi, ko‘p
kislorod talab qilmaydi. Birinchi bosqichda hosil bo‘lgan oddiy organik
moddalardan yangi murakkab modda – gumus hosil bo‘ladi. Ikkinchi davrdan
o‘tgan kompost yetilgan hisoblanadi,va tayyor bo‘lgan kompost qora tusli hamda
sochiluvchan bo‘ladi.
Kompost yetilganda, uning strukturasi bir jinsli qoramtir sochiluvchan
massa bo‘lib, unda yer hidi bo‘lishi kerak. Yarim parchalangan kompostda,
boshlang‘ich materialning fragmentlari bo‘ladi. Agar kompost ag‘darib
tashlanganda, uning harorati oshmasa, burt boshqa qizimasa kompost yetilgan
hisoblanadi [29; ].
Agar kompost strukturasi maromiga kelmagan bo‘lsa, lekin, ag‘darib
tashlanganda kompost qizimasa, unda kompostga azotga boy material qo‘shish
orqali materialning keyingi parchalanishini davom ettirish lozim. Tayyor kompost
tarkibida 40-45% namlik, 30-40% quruq moddaga nisbatan organik modda, 0,8-
1,0% umumiy azot, 0,4-0,8% yalpi fosfor, 0,3-0,4% kaliy bo‘lib, C:N nisbati 20:1
bo‘ladi. pH 7,0-8,5, zarrachalar o‘lchami 10-20 mm ni tashkil etadi. Bunday
kompost begona o‘tlar urug‘i va kasallik qo‘zg‘atuvchi mikroorganizmlar
infeksiyasidan xoli bo‘ladi [50;].
21](https://docx.uz/documents/cc917045-6840-49b2-a885-7ea9fe50ddd9/page_21.png?v=1)
![Kompost qiymati o‘simliklarni kasalliklardan himoya qilish vositasi sifatida
patogen mikroblarga antogonistik ta’sir ko‘rsatib, ularning faoliyatini susaytiruvchi
mikroorganizmlar bilan ham belgilanadi [150;].
Mikroorganizmlar faol ishlashi uchun azotdan tashqari suv va havo
(kislorod) kerak bo‘ladi. Agar kompost nisbati to‘g‘ri tuzilgan bo‘lsada, lekin,
unda suv va havo yetarli darajada bo‘lmasa, uning sifati yomon bo‘ladi. Kompost
massasining parchalanish tezligi suv va havo miqdoriga ham bog‘liq bo‘ladi.
Kompost parchalanayotganda issiqlik ajralib chiqadi, u mikroorganizmlarni faol
ishlashi uchun kerak bo‘ladi. Bu 3 ta sharoit – suv, havo, issiqlik o‘zaro bir-biri
bilan bog‘liq. Material juda quruq yoki ho‘l bo‘lsa, u juda sekin parchalanadi.
Material juda quruq bo‘lganda, mikroorganizmlarga nam yetishmasa, juda ho‘l
bo‘lganda esa, havo kamlik qiladi [9; 72; 80; ].
Mikroorganizmlar faoliyatining qulay kechishi uchun kompost muhitining
reaksiyasi pH 6-8 bo‘lishi maqsadga muvofiq. Ko‘pgina bakteriyalar uchun neytral
muhit, zamburug‘lar uchun esa nordon muhit maqbul hisoblanadi. Kompost
organik massasining biologik parchalanishi jarayonida mineral azot ammiak
shaklida ajralib chiqadi. Bunda ammiak atmosferaga “ uchib ” yo‘qoladi yoki
minerallarning kristall panjarasiga birikadi. Bunday yo‘qolishning oldini olish
uchun , kompostlanayotgan massaga gidrolizli lignin, fosforit uni yoki fosfogips
qo‘shish tavsiya qilinadi [ 8; 59; 72;99; ].
Tuproqqa qaytariladigan organik moddalar taqchilligi oqibatida tuproqda
gumus miqdori, shu bilan birga organik qoldiqlarni o‘simlik o‘zlashtirishi uchun
zarur bo‘lgan moddalarga aylantiradigan mikroorganizmlar soni ham qisqaradi
[ 130; ] .
Mikroorganizmlar tuproqdagi organik moddalarni va solingan organik
o‘g‘itlarni parchalaydi, natijada ular tarkibidagi oziqa elementlari (N, P,
oltingugurt va boshqalar) o‘simlik o‘zlashtiradigan mineral holatga o‘tadi. Bunday
bakteriyalar fosfor va kaliyning qiyin eriydigan mineral birikmalarini parchalab,
o‘simlik o‘zlashtiradigan shaklga keltiradi [129;].
22](https://docx.uz/documents/cc917045-6840-49b2-a885-7ea9fe50ddd9/page_22.png?v=1)
![Demak, kompostlash yo‘li bilan har qanday organogen chiqindilardan
organik o‘g‘it olish mumkin. Buning uchun chiqindilarning ijobiy va salbiy
tomonlarini hisobga olib, kompost komponenti va nisbati to‘g‘ri tanlanishi kerak.
Adabiyotlarda har qanday chiqindilardan ham kompost tayyorlash imkoniyatlari
mavjudligi, ularning yetilishiga turli omillarning ta’siri bayon etilgan.
Kompostlarning sifati, tuproq unumdorligi va ekologiyasiga, qishloq xo‘jalik
ekinlari oziqlanishi, o‘sishi, rivojlanishi, hosildorligi va mahsulot sifatiga ta’siri,
uning qanday komponentlardan tayyorlanganligiga bog‘liqligi, har bir kompost turi
alohida qat’iy tadqiqot qilinishi lozimligini ko‘rsatadi.
1.3-§. Organik paxta yetishtirishda g’o’za va boshqa ekinlarning o‘sishi,
rivojlanishi, hosildorligi va tuproq xossalariga organik o’g’itlarning ta’siri
Tuproqlarni organik moddaga boyitish uchun gumin moddalariga boy
organomineral kompostlar, kompozitsiyalar tayyorlash va tarmoqda qo‘llash
dolzarb hisoblanadi. Gumin moddalariga boy bo‘lgan o‘g‘itlarni tayyorlash uchun
asosiy manba sifatida xizmat qilishi mumkin bo‘lgan ko‘mir konlari
chiqindilarining respublikamizda yig‘ilgan zahiralari 15 mln tonnadan ortiqroq.
Shu bilan birga, parrandachilik korxonalari atrofida to‘plangan chiqindilar ham
atrof-muhitni ifloslantirib, tabiatga zarar yetkazmokda [ 16; 37; 66; 83;].
Kompost to‘plash rejalashtirilgan fermer xo‘jaliklarda go‘ng solish uchun
0,2 gektar yer ajratilib, uning ustiga 500-600 tonna go‘ng bir tekisda to‘shaladi,
ularning orasidagi qavatlarga har bir tonna go‘ng aralashmasiga 15-20 kg hisobida
fosfor o‘g‘iti yoki 100-200 kg past navli Qizilqum fosforitlaridan (12-14% R
2 O
5 )
tashlanib 20-25 sm chuqurlikda haydaladi. Keyin bularning barchasi diskali
boronalar bilan ishlovdan o‘tkaziladi yoki hammasi aralashishini ta’minlaydigan
oddiy shudgorlash plugi bilan qayta haydaladi. Pirovardida, butun massa aralashib,
buldozer yordamida bir joyga to‘planadi va usti 20-25 sm qalinlikdagi tuproq bilan
berkitiladi. Agar aralashmaning namligi yetarli bo‘lmasa, u holda aralashtirilgan
uyum ustidan go‘ng suyuqligi yoki zaruratga qarab suv quyiladi. Shunday yo‘l
bilan tayyorlangan bir uyumdan 4-5 oy ichida 1000-1200 tonna kompost
tayyorlash mumkin [ 77; 80; ].
23](https://docx.uz/documents/cc917045-6840-49b2-a885-7ea9fe50ddd9/page_23.png?v=1)
![Mollar tagiga solingan quruqlik, silos qoldig‘i, go‘ng va mollar shiltasi
fermadan olib chiqiladigan va go‘ngxona-chuqurlarga bir qavat qilib solinadi.
Uning ustidan ikkinchi qavat sifatida ariq, zovur, kanal loyqasi yoki ekishda
foydalanilmaydigan do‘nglik, eski devorlar kesagi, sho‘r bo‘lmagan tuproqlar,
o‘simlik chirindilari, daraxt barglari, xazonlar va boshqa organik chiqindilar
tashlanadi. Uchinchi qavatiga kompost aralashmasining holatiga qarab 1-2%gacha
yoki har tonna aralashmaga 15-20 kg fosforli o‘g‘it yoki 150-200 kg past navli
Qizilqum fosforitlaridan (12-14% R
2 O
5 ) solish mumkin. Shundan keyin, xuddi shu
tartibda birinchi, ikkinchi va uchinchi qavatlar bilan o‘rani to‘ldirib, elementlar
yo‘qolishini oldini olish va sifatli bo‘lishi uchun go‘ngning umumiy miqdoriga
nisbatan 40%ga teng miqdorda uzoq muddat ekin ekilmagan yer tuprog‘i bilan
aralashtirish mumkin [ 77; 81;].
Organomineral kompostlar tayyorlashda organik o‘g‘itlarning og‘irlik
miqdorini va nisbatlarini belgilashda har biri uchun alohida-alohida ularning
tarkibidagi oziqa moddalar (NPK) miqdoriga qarab tenglashtirib olinadi. Organik
o‘g‘itlardan kompost tayyorlashda kompostlarning og‘irligiga nisbatan 1-2%
miqdorida fosforli o‘g‘it yoki 1 tonna organik o‘g‘itlarga 15-20 kg fosfor solib
kompost tayyorlansa, uning tarkibidagi oziqa moddalar, ayniqsa, azotning
yo‘qolishi kamayadi va fosforni o‘simlik oson o‘zlashtiradi. Fosforli o‘g‘itlar
qo‘shilgan bunday kompostlar solinadigan dalalarga alohida fosfor va kaliyli
o‘g‘itlarni tuproqqa solish me’yorlarini 25-30%ga kamaytirish mumkin [ 35; 56;
77;].
Joylarda o‘g‘itlar yetishmasa, yaxshisi kompost tayyorlashni yo‘lga qo‘yish
lozim, chunki hajm ham ko‘payadi. Ho‘l go‘ngni qo‘llash ekin paykallarida
begona o‘tlarni ko‘paytiradi, ekologiyaga salbiy ta’sir qiladi. Kompost
tayyorlashda go‘ng, lignin, shahar chiqindilari, turli xazonlar, pillaxona
chiqindilari va boshqalardan unumli foydalanish kerak. Fosforli o‘g‘itni tejash
uchun uning o‘rniga bir tonna organik modda hisobiga 100 kg fosforit qo‘llasa
ham bo‘ladi. Kompostning namligi cheklangan dala nam sig‘imiga nisbatan 70%
bo‘lishini ta’minlashga alohida ahamiyat berish lozim [ 84;].
24](https://docx.uz/documents/cc917045-6840-49b2-a885-7ea9fe50ddd9/page_24.png?v=1)
![Go‘ng-tuproq kompostini tayyorlash va saqlashning eng samarali
usullaridan biri bu molxonalar yaqinidagi handak-go‘ngxonalarda buldozer
yordamida shibbalangan kompostlashtirish hisoblanadi. Chuqurning hajmi:
uzunligi 60-80 metr, eniga 3-3,5 metr, chuqurligi 3,5-4 metr bo‘lib, sig‘imi ming
tonna atrofida bo‘ladi [77; ].
Tuproq unumdorligining dolzarb muammolaridan biri – bu tuproq
tarkibidagi gumus miqdorining yildan-yilga kamayib borayotganligi bilan bog‘liq.
Bu boshqa omillar bilan birga qo‘llanilayotgan mahalliy o‘g‘itlar miqdoriga ham
bog‘liq. Hozirgi vaqtda qo‘llanilayotgan mahalliy o‘g‘itlar salmog‘i talab
darajasidan ancha pastligi sababli, tabaqalashtirib, go‘ng almashlash tizimi asosida
qo‘llanilishini taqozo etadi. Gumus bo‘yicha mahalliy o‘g‘itlar agrokimyoviy
xaritanomaga ko‘ra, tuproqdagi gumus miqdori juda kam va kam bo‘lganda
chiritilgan go‘ng, gumus miqdori o‘rtacha va undan yuqori bo‘lganda 20 tonna
chiritilgan go‘ng yoki kompost qo‘llanilishi kerak. Go‘ng yetishmaganda va
tuproqning meliorativ holati pasayganda go‘ng, tuproq va boshqa chiqindilar bilan
birga kompostlash usulidan foydalaniladi. Kompost tuproqdagi oziq moddalarni
kompleks holda oshirish bilan birga tuproqning donadorligini ta’minlab,
unumdorligini yaxshilaydi [ 56; 85; 112; 141;].
Kompostlashda asosiy o‘g‘it sifatida sekin parchalanadigan organik o‘g‘itlar
ishlatiladi. Ularga go‘ng, sapropel, somon va boshqalar kiradi. Fizik xossalari
bo‘yicha sifatli, oziq elementlari bo‘yicha tenglashtirilgan kompost olish uchun,
mikrobiologik jarayonlarni kuchaytirish, azotning yo‘qolishini kamaytirish uchun
kompost aralashmasiga qo‘shimchalar qo‘shiladi. Ularga birinchi navbatda,
fosforit uni, kukunsimon superfosfat, fosfogips kiradi. Ular biotermik jarayonlarni
sezilarli stimulyatsiya qiladi, aralashmaning gumifikatsiyalanishini tezlashtiradi,
nafaqat ammiakli azotni bog‘laydi, balki, uning mikroflora tomonidan kuchli
yutilishi uchun sharoit yaratadi. Fosfogipsning parranda go‘ngiga ta’siri shundan
iboratki, bunda kalsiy sulfat ajralib chiqayotgan ammiakni ammoniy sulfat holida
bog‘laydi. Hisoblash natijalarining ko‘rsatishicha, 1 kg ammiakli azotni bog‘lash
uchun 8 kg fosfogips kerak bo‘ladi. Parranda go‘ngining namligiga bog‘liq
25](https://docx.uz/documents/cc917045-6840-49b2-a885-7ea9fe50ddd9/page_25.png?v=1)
![ravishda 1 t go‘ngga (namligi 65-95%) 76-80 kg fosfogips kerak bo‘ladi. Bu
me’yor ishlab chiqarishda 20-30%ga oshiriladi [ 8; 37; 83; 110; 99;].
B.Niyozaliev, L.Mirzaev [75;] ma’lumotlariga ko‘ra, kompost og‘irligiga
nisbatan 1-2% miqdorda fosforli o‘g‘it yoki 1 tonna organik o‘g‘itga 15-20 kg
fosfor solib tayyorlansa, kompost tarkibidagi oziqa moddalar, ayniqsa azotning
yo‘qolishi kamayadi va fosforni o‘simlik oson o‘zlashtiradi. Fosforli o‘g‘it o‘rniga
fosfogips chiqindisi ishlatilganda ham natija yaxshi bo‘ladi [8; 99; 139;]. Shu bilan
birga Guliob va Qizilqum fosforitlariga mahalliy o‘g‘itlarni (go‘ng, parranda
go‘ngi, shahar chiqindisi) qo‘shib kompost tayyorlashda mahalliy o‘g‘itlarning
og‘irlik miqdoriga 10% atrofida noan’anaviy agrorudalar (1 tonna go‘ngga 100 kg
agroruda) yoki past navli har 150-200 kg fosforitga (12-14% R
2 O
5 ) 800-1000 kg
go‘ng aralashtiriladi [72; 75; ].
Respublikamizda fosfor o‘g‘iti ishlab chiqaradigan zavodlar atrofida yuz
ming tonnalab fosfogips to‘plangan. Uning tarkibida 2-2,5 foiz fosfor va juda ko‘p
miqdorda kaliy, boshqa makro- va mikroelementlar bor. Bundan tashqari,
fosfogips tarkibidagi kalsiy sho‘r tuproq tarkibidagi nitratni siqib chiqaradi va
uning o‘rnini egallagandan keyin suvga chidamli tuproq strukturasi (koagulyatsiya)
hosil bo‘lib, tuproqning suv-fizik xossalari yaxshilanadi [59; 99;].
Ammofos o‘g‘iti ishlab chiqarishda uning 1 tonnasi uchun 1,5 tonna
chiqindi chiqadi. Olmaliq kimyo zavodida mana shunday chiqindilar miqdori 35
mln tonnadan ziyodroq bo‘lib, 170 ga yerni egallab yotibdi, bundan tashqari yiliga
3 mln tonna mana shunday chiqindi kelib qo‘shiladi. Samarqand kimyo
kombinatida fosfogips ko‘rinishidagi chiqindilar 20 mln tonnani tashkil etib, 120
ga yerni egallab yotibdi [23;]. Hozirgi vaqtda bu miqdor 100-150 mln tonnani
tashkil etadi [98;].
Yarim chirigan qoramol go‘ngi va ayniqsa, tarkibida fosfogips bo‘lgan
kompostlar magniy karbonatli sho‘rlangan o‘tloq tuproqlarning singdirilgan
kompleksida magniy kationi miqdori va nisbiy ulushini kamaytirib, kalsiy kationi
miqdori va salmog‘ini oshiradi. Kompost tarkibidagi fosfogips kompostlash
26](https://docx.uz/documents/cc917045-6840-49b2-a885-7ea9fe50ddd9/page_26.png?v=1)
![jarayonida eriydi, qiyin eriydigan kalsiy fosfatlar oson eriydigan harakatchan
holatga o‘tadi [126;] .
A.Sayimbetov va boshqalar [99;]ning tajribalarida 3 xil nisbatda har xil
chiqindilardan kompost tayyorlash texnologiyasi ishlab chiqilib, ular gektariga 10-
20 tonnadan qo‘llanilgan. Bunda har xil organik moddalar mol go‘ngi, sholi yoki
yog‘och qirindisi, tovuq go‘ngi va fosfogips mos ravishda 1:1:1,8:0,2 kompost-1;
1:1:1,4:0,6 kompost-2; 1:1:1:1 kompost-3 tayyorlangan.
Respublikamiz qishloq xo‘jaligida qo‘llanilayotgan fosforli o‘g‘itlar
taqchilligini kamaytirish maqsadida, Qizilkum fosforitlarini go‘ng bilan 8:2
nisbatda (80% go‘ng va 20% fosforit) kompost sifatida qo‘llanilsa, go‘ng
tarkibidagi organik kislotalar yordamida fosfatlarning eruvchanligi oshib, tuproqda
o‘simliklarni fosforli oziqlanishi uchun maqbul sharoit yaratilib, o‘simlik
o‘zlashtira oladigan fosfor miqdori ko‘payadi hamda paxta hosili fosfor
solinmagan variantga nisbatan 4,1 sentnerga ortadi va tola sifati yaxshilanadi [72;
79; ].
A.Bairov, D.Hamdamovlar [16;] tomonidan ko‘mir koni va parrandachilik
chiqindilariga somon va bentonitni 4:3:2:1 nisbatlarda aralashtirib, aerob biotermik
fermentatsiya usuli bilan yangi organomineral o‘g‘it (OMO‘-2) tayyorlangan.
Mualliflarning ma’lumotlariga ko‘ra, organik va organomineral o‘g‘itlar tuproq
organik moddasi zahirasi ortishiga olib kelgan. Mineral o‘g‘itlar fonida 10 t/ga
go‘ng qo‘llanilganda tuproqning haydov qatlamidagi organik modda zahirasi
dastlabki holatiga nisbatan 2008 yilda 2,01, 2009 yilda esa 2,39 t/ga ga oshgan.
OMO‘-1 mineral o‘g‘itlar fonida 10 t/ga me’yorida berilganda bu ko‘rsatkich yillar
bo‘yicha tegishlicha 1,97 va 2,36 t/ga ga oshgan. OMO‘-2 qo‘llanilganda tuproq
organik moddasining eng yuqori ko‘rsatkichi (4,29 va 5,05 t/ga) bu o‘g‘it 15 t/ga
miqdorida qo‘llanilganda erishilgan. OMO‘-2 o‘g‘iti 5 va 10 t/ga me’yorlarda
qo‘llanilganda esa tuproq organik moddasi zahiralari tegishlicha 0,77-1,55 t/ga va
2,36-3,13 t/ga ga ortgan.
Bir qator ilmiy manbalarda [50; 88;] keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra,
kompostlar tuproq va grunt unumdorligini oshiradi, bunda ular gumus moddalari,
27](https://docx.uz/documents/cc917045-6840-49b2-a885-7ea9fe50ddd9/page_27.png?v=1)
![azot, fosfor, kalsiy va mikroelementlar bilan boyiydi. Kompostlar qo‘llanilganda
agronomik foydali mikroflora faollashadi, oziq moddalarning harakatchanligi
ortadi. Termofil mikroorganizmlar va bakteriya – antogonistlar hisobiga
agrosistemaning fitosanitar holati yaxshilanadi. O‘simlik rizosferasida, ayniqsa
kompostlar lokal qo‘llanilganda o‘ziga xos mikrobsenozi yaratiladi.
A.Sayimbetov [98;] tajribalarida tuproqning 0-30 sm qatlamida suvga
chidamli agregatlar miqdorining ko‘payishi gektariga 20 tonna kompost-2 (sholi va
yog‘och qipig‘i 25%, qoramol go‘ngi 25%, parranda go‘ngi 35% va fosfogips
15%) qo‘llanilganda kuzatilib, amal davri oxirida 55%ni tashkil qilgan, natijada
nazoratga nisbatan 8%, 20 t/ga go‘ng qo‘llanilgan variantga nisbatan esa 4,6%ga
yuqori bo‘lgan.
Wu Zhijie va boshqalar [161; ]ning tajribalarida esa, makkajo‘xorining
ang‘iz qismi qoramol go‘ngi bilan kompostlanib tuproqqa 3 yil davomida
qo‘llanilganda tuproq tarkibidagi harakatchan organik moddalarni 10,91-20,67%,
gumin kislotalarni 1,43-14,28% ga oshirib, NRK miqdori yuqori bo‘lishiga olib
kelgan.
Go‘ng yetishmaydigan sharoitlarda ko‘mir konlari va parrandachilik
chiqindilari asosida tayyorlangan yangi OMO‘-2 o‘g‘iti tuproqni organik moddaga
boyitishi natijasida uning oziqa rejimini maqbullashtiradi, g‘o‘za o‘simligi
tomonidan azot, fosfor va kaliy elementlarining o‘zlashtirilishini va oqibatda
g‘o‘zadan yuqori hosil olishni ta’minlaydi. Shu bilan birga tuproqda organik
modda miqdori ortishi bo‘lg‘usi hosil uchun puxta zamin yaratadi [Bairov va b.,
16; 66-67-b.].
Ma’lumotlarga ko‘ra [147;] qog‘oz chiqindilari, go‘ng va parranda
go‘ngidan tayyorlangan kompost o‘zining yuqori biologik faolligi bilan ajralib
turadi va tuproq unumdorligini oshirish, ifloslangan tuproqlarni tiklashda qo‘llash
tavsiya qilinadi. Shunga o‘xshash fikrlar Labetowicz Jan va boshqalar [153;] ning
ishlarida ham ta’kidlangan, ya’ni spirt zavodining kartoshka va javdar bardalari,
boshoqli ekinlar somoni, yog‘och qirindisi va ko‘mir changidan tayyorlangan
28](https://docx.uz/documents/cc917045-6840-49b2-a885-7ea9fe50ddd9/page_28.png?v=1)
![kompost oziq moddalarga boy bo‘lib, qishloq xo‘jaligida tuproq unumdorligini
oshirish va tuproqlarni rekultivatsiya qilishda tavsiya qilinadi.
F.Xoshimov, T.Ortiqov, N.Boboeva [126;] ishlarida esa, yarim chirigan
qoramol go‘ngi, tamaki chiqindisi, go‘ng shaltog‘i va fosfogips asosida
tayyorlangan kompost me’yori 20 t/ga dan 40 t/ga gacha oshirilganda ularning
magniy karbonatli sho‘rlangan tuproqlar tarkibidagi azot miqdoriga ijobiy ta’siri
yoritilgan. Yarim chirigan qoramol go‘ngiga nisbatan turli xil chiqindilardan
tayyorlangan kompostlar ammoniy va nitrat shaklidagi azotga kuchliroq ta’sir
ko‘rsatishi aniqlangan.
Turli xil chiqindilardan tayyorlangan kompostlar qadimdan sug‘oriladigan
och tusli bo‘z tuproqlarning agrokimyoviy xossalarini yaxshilaydi, tuproqdagi
ammoniy va nitrat holidagi azot hamda harakatchan fosfor miqdorini sezilarli
oshiradi [Sattorov 105; 53-54-b., Sattorov va b., 106; 30-b., Xoliqulov va b., 121;
34-35-b.]. Bundan tashqari, kompostlarni alohida, azotli va fosforli o‘g‘itlar bilan
birgalikda qo‘llash tuproq singdirish sig‘imi, singdirilgan asoslar (Ca 2+
, Mg 2+
, K +
,
Na +
) tarkibi va nisbatiga ishonarli ta’sir ko‘rsatadi.
Tuproqda oziq moddalar zahiralarini to‘ldirish va ulardan oqilona
foydalanish usullaridan biri, bu – bentonet loyi, glaukonit qumlari, seolitlar, tog‘-
kon sanoati va ko‘mir chiqindilari, mineral moylar hamda shu kabi mineral
xomashyolarning mahalliy manbalarini qo‘llash hisoblanadi [Abduraxmonov, va
b., 5; 9-b., Nazarov va b., 65; 8-b., Namazov va b., 66; 42-b., Tungushova, 112;
81-82-b., Ergashev, 130; 9-b., Hasanova va b., 140; 6-b.].
Agrorudalar, ya’ni bentonet loyqalari, glaukonit qumlar, fosforit kabi
ma’danlar tuproqdagi zararli tuzlar miqdorini kamaytirib, fiziologik jarayonlarning
tezlashishini hamda o‘simliklarning turli kasalliklarga chidamliligini oshiradi
[131;].
S.Boltaev [24;] tajribalarida Xaudak bentonit loyqasi va go‘ngdan
tayyorlangan kompostlar tuproq unumdorligi, g‘o‘za rivoji va hosildorligiga ijobiy
ta’sir etganligi kuzatilgan. Mineral o‘g‘itlar bilan birgalikda tayyor kompostdan
har gektariga 16,5, 18, 21 va 24 tonna qo‘llanilganda tuproqning suv-fizik va
29](https://docx.uz/documents/cc917045-6840-49b2-a885-7ea9fe50ddd9/page_29.png?v=1)
![agrokimyoviy holati yaxshilangan va kompost tuproqning hajm massasini
kamaytirib, nam sig‘imini oshirgan.
Organik chiqindilarni anaerob usulda qayta ishlashdan hosil bo‘ladigan
asosiy xomashyo, yuqori sifatli organik o‘g‘it – bioshlam hisoblanadi. Bioshlam
tarkibida juda ko‘p miqdorda organik moddalar bo‘lishi tuproqning
gigroskopikligini emas, nam shimilishini ham yaxshilaydi, shu bilan birga tuproq
eroziyasining oldini olib unumdorligini oshiradi. Bioshlam dalalarga solinganda
yomg‘ir chuvalchangining rivojlanishini jadallashtiradi. Ishqorli yerlarda
bioshlamni qo‘llab ishqorni neytrallash juda arzonga tushadi va suv taqchil
yerlarda namlikni saqlash qobiliyatini oshiradi [116;].
Butunrossiya o‘g‘itlar va agrotuproqshunoslik ITIning umumlashtirilgan
ma’lumotlariga ko‘ra, kompostlar yaxshi muhit reaksiyasiga (pH 6,7-8,4), yuqori
miqdordagi organik modda miqdoriga (67-78%), azotga (2-3%), ammoniyli azotga
(1,2%gacha), umumiy fosfor (1-3%) va kaliyga (0,4-1,8%) ega. Kompostlarda
og‘ir metallar miqdori past. Bu o‘g‘itlarning quruq massasida 0,1-0,8 mg/kg
kadmiy, 5-12 mg/kg nikel, 27-34 mg/kg qo‘rg‘oshin, 0,11 mg/kg simob mavjud
bo‘lib, bu ko‘rsatkichlar tuproqdagi og‘ir metallarning ruxsat etilgan eng kichik
me’yoridan ancha kam. Hozirgi paytda parranda go‘ngi va torfdan aerob sharoitda
tezlashtirilgan biokonvertatsiya usuli bilan biofort komposti olinmoqda. Uning
tarkibida 75,8% organik modda, 3,9% azot va 3,5% fosfor mavjud. Uning muhit
reaksiyasi ishqoriy (pH 8,4) [50;].
O.S.Beschastnova va b., [20; 21; 22;] tadqiqotlarida turli xil go‘ng va
qishloq xo‘jalik ishlab chiqarish chiqindilarini yomg‘ir chuvalchangi orqali
o‘tkazib, yangi noan’anaviy ekologik toza organik o‘g‘it – vermigumus NKT
olingan. Ushbu o‘g‘it qulay agrofizikaviy, agrokimyoviy xossalarga ega bo‘lib,
go‘ngdan an’anaviy usulda tayyorlangan kompostga nisbatan oziq moddalar
miqdori ko‘p va sifati yuqori hisoblanadi.
Oziq-ovqat chiqindilari va oqova suv cho‘kmalaridan tayyorlangan
vermikompostning tarkibida gumus miqdori yuqori bo‘ladi. Vermikompost yopiq
gruntda o‘simliklarni mineral oziqlanish uchun juda qulay elementlar manbai
30](https://docx.uz/documents/cc917045-6840-49b2-a885-7ea9fe50ddd9/page_30.png?v=1)
![hisoblanadi. O‘z navbatida, vermikompostning tarkibi u tayyorlangan xomashyoga
bog‘liq ravishda kuchli o‘zgaradi [39; 128; ].
S.Boltaev [24;] tomonidan o‘tkazilgan tajribalarda ham mineral o‘g‘itlar
(N
150 R
100 K
75 kg/ga) bilan birgalikda 21-24 t/ga kompost qo‘llanilganda 30-40 kg/ga
gacha mineral o‘g‘it tejalishi isbotlangan. Shu bilan birga bentonit aralashtirib
tayyorlangan kompost suvda erigan oziq elementlarni va qisman suvni o‘ziga
singdirib, sekinlik bilan ajratib berish xususiyatiga ega bo‘lganligi tufayli 750-800
m 3
suv tejab qolingan. Bunda g‘o‘za hosildorligi 42,6-45,3 s/ga bo‘lganligi
aniqlangan.
Kompostlarning birinchi va ikkinchi yilgi ta’siri uchinchi yilgi ta’siridan
ustun bo‘ladi. Gektariga 16 tonna (10 t qo‘y go‘ngi+6 t bentonit) hamda 11 tonna
kompost (5 t tovuq go‘ngi+6 t bentonit) qo‘llanilganda mavsum boshida (birinchi
yil) tajriba dalasi tuproq suv o‘tkazuvchanligi 6 soat davomida 743-744 m 3
/ga,
amal davri oxirida 544-545 m 3
/ga va kompostlar ta’sirining ikkinchi yili bu
ko‘rsatkich 740-741-545-546 m 3
/ga ga tenglashganligi S.Boltaev, va b., [25; 62;]
tadqiqotlarida aniqlangan.
Qo‘llanilgan kompostlar tuproq agrofizik xususiyatlariga ijobiy ta’sir etadi,
ya’ni ularni qo‘llash natijasida tuproq hajm massasi 0,03-0,1 g/sm 3
gacha
kamayishi, umumiy g‘ovaklikning oshishi, shu o‘rinda suv o‘tkazuvchanlikning
yaxshilanishi va nam sig‘imining ko‘payishi kuzatiladi 96; 98; ].
To‘g‘ri tayyorlangan kompost qimmatli organik o‘g‘it sifatida tuproq
unumdorligi va qishloq xo‘jalik ekinlari hosildorligini oshirishda go‘ngdan
qolishmaydi, ba’zan ustun ham bo‘ladi. Go‘ng, fosforit uni yoki superfosfatdan
kompostlar tayyorlash, go‘ngni saqlash vaqtida azot yo‘qolishining oldi olinishi
isbotlangan. Kompost tarkibida fosforit uni yoki superfosfat qanchalik ko‘p bo‘lsa,
azotning yo‘qolishi shuncha kam bo‘ladi [ 55; ].
Tayyor kompostlar va go‘ng tuproqqa solinmay ochiq holda qolsa, uning
tarkibidagi uglerod va azot havoga “uchib” foydali xususiyatlari qolmaydi. Bunday
saqlangan go‘ngda oziqa moddalar har 10 tonnasidan 23-24% quruq modda,
44%gacha umumiy azot yo‘qoladi [57; 77; 84; ].
31](https://docx.uz/documents/cc917045-6840-49b2-a885-7ea9fe50ddd9/page_31.png?v=1)
![Shudgor oldidan 28 t/ga go‘ng solinganda g‘o‘zaning shonalashi 8-10 kunga
tezlashadi. Biologik massa hisoblangan go‘ng o‘simliklar ildizi, biologik gumus
tuproq agrokimyoviy va agrofizikaviy xossalariga ijobiy ta’sir etib, mineral
o‘g‘itlar tanqisligining oldini olishda, g‘o‘zada ko‘saklarning tezroq shakllanishida
ahamiyati yuqori hisoblanadi [61; ].
Gektariga 15 va 30 t/ga yarim chiritilgan go‘ng va 300 kg/ga NPK solinib
g‘o‘za yetishtirganda asosiy poyasining balandligi shonalash fazasining boshlarida
23,2-27,2 sm dan 35-38 sm ga uzayganligi kuzatilgan [46; ] .
Kompostlarning qishloq xo‘jalik ekinlarining o‘sishi va rivojlanishiga ta’siri
ko‘p jihatdan u o‘sayotgan tuproq tipi, iqlim xususiyatlari va tayyorlangan
kompostning sifatiga bog‘liq [111; 123; 152;].
S.Boltaev [24; 39-b] tajribalarida kompostlar eng maqbul – 11 t/ga (5 t
tovuq go‘ngi+6 t bentonit) va 16 t/ga (10 t/ga qo‘y go‘ngi+6 t bentonit)
me’yorlarda qo‘llanilganda g‘o‘zaning o‘sish-rivojlanishida ijobiy natijalar qayd
etilgan. Xususan bosh poya balandligi 103,3-102,7 sm, hosil shoxlari 13,6-13,7
dona, hosil elementlari 16,0-16,2 dona, ko‘saklar 11,5-11,7 donani tashkil etgan.
Sh.Xoliqulov, [123;] tadqiqotlarida Samarqand viloyatining Narpay,
Go‘zalkent va Oqdaryo tumanlari hududidagi maishiy qattiq chiqindilar, go‘ng,
loyqa va paxta tozalash zavodi chiqindilari aralashtirilib tayyorlangan kompost 20
t/ga me’yorda g‘o‘zaga qo‘llanilganda paxta hosili nazorat variantiga qaraganda 4-
5 s/ga, 100 kg azot va 100-150 kg fosforli o‘g‘itlar bilan qo‘shib berilganda 8-10
s/ga oshgan.
A.Xabarov, A.Yaskin [118;] ma’lumotlariga ko‘ra, sapropel va torfning
aralashmasi qimmatbaho organik o‘g‘it bo‘lib, tuproq xossalarini yaxshilaydi.
Ushbu o‘g‘it 65 t/ga me’yorda qo‘llanilganda kartoshka hosildorligini 82 s/ga ga
oshirib, 40 t/ga go‘ngning samaradorligiga yaqinlashganligi aniqlangan.
O.Ergashev, T.Allamberganov va boshqalar [131;] ning tadqiqotlarida
o‘simliklar bosh poyasining uzunligi o‘g‘itsiz-nazorat variantda 71,2 sm, mineral
o‘g‘itlar me’yori N
200 P
140 K
100 kg/ga bo‘lgan variantda 78,3 sm, mineral o‘g‘itlar
me’yori N
150 P
100 K
75 kg/ga bo‘lgan variantda 75,6 sm, to‘yingan ko‘mir
32](https://docx.uz/documents/cc917045-6840-49b2-a885-7ea9fe50ddd9/page_32.png?v=1)
![chiqindilari+fosforit 10% variantida 80,1 sm, fosfogipsli kompost variantida 84,3
sm, fosfogips 5000 kg/ga variantda 86,0 sm, Angren ko‘mir koni chiqindilari 5000
kg/ga variantda 80,4 sm, Angren ko‘mir koni chiqindilariga go‘ng qo‘shib
tayyorlangan kompost variantida 82,5 sm ni tashkil etganligi aniqlangan.
Shu singari ma’lumotlar O.Ergashev, [130; ] ishlarida takrorlanadi. Angren
ko‘mir koni chiqindilariga organik o‘g‘it, ya’ni go‘ng qo‘shib tayyorlangan
kompost qo‘llanilgan variantda ko‘saklash bo‘yicha eng yuqori natija sodir bo‘lib,
bu nazorat variantdagiga nisbatan 6,38 donaga ko‘pligi aniqlangan.
B.Niyazaliev [73; ] tajribalarida, 1:3 nisbatda parranda go‘ngi+daraxt bargi
(xazon) 1,5% NKFU asosida (10 t/ga) tayyorlangan organomineral kompostlarni
qo‘llash natijasida yuqori paxta hosili (31,4 va 31,8 s/ga) olinib, kompostlarning
ta’sirida nazoratdan 2,9 s/ga yuqori bo‘lgan. Mazkur kompost ta’sirida paxta hosili
birinchi yil 31,0 s/ga, ikkinchi yilgi ta’sirida 31,6 s/ga ni tashkil etib, nazorat
variantiga nisbatan 2,6 s/ga ko‘paygan.
G‘o‘zaga faqat azotli o‘g‘it qo‘llanilganda 1000 dona chigit massasi 108,4 g
va moydorligi 21,5% bo‘lib, mineral (NPK) va mahalliy o‘g‘itlar birgalikda
qo‘llanilganda 1000 dona chigit massasi 124,3 g va moydorligi 23,9%ni tashkil
etishi aniqlangan [93; ].
Yuqorida keltirilgan adabiyotlar tahlillari bo‘yicha xulosa qilib aytganda,
kompost tayyorlashda komponentlarning tarkibi va xususiyatlarini hisobga olgan
holda, uning ijobiy tomonlarini kuchaytirish va salbiy tomonlarini kamaytirish,
yuqori sifatli massa olishga asosiy e’tibor qaratish zarur. Har xil chiqindilardan
tayyorlangan kompostlar turli tuproq-iqlim sharoitlarida tuproqning agrokimyoviy,
agrofizikaviy va mikrobiologik xossalariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Lekin, buning
uchun kompost komponentlari, ularning nisbatlari va me’yori to‘g‘ri tanlangan
bo‘lishi kerak. Shuningdek, ilmiy manbalarda turli chiqindilardan tayyorlangan
kompostlar qishloq xo‘jalik ekinlarining o‘sishi, rivojlanishi, hosildorligi va hosil
sifatiga ijobiy ta’sir qilishi qayd etilgan.
33](https://docx.uz/documents/cc917045-6840-49b2-a885-7ea9fe50ddd9/page_33.png?v=1)
Organik paxta yetishtirishda organik o‘g‘itlarning roli