Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 10.3MB
Покупки 0
Дата загрузки 04 Декабрь 2024
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Медицина

Продавец

Bohodir Jalolov

Организмларнинг индивидуал ривожланиши. Одам аъзоларининг онтофилогенези

Купить
Организмларнинг индивидуал ривожланиши. Одам аъзоларининг онтофилогенези 01 02 0E05 • . 1. Онтогенезнинг типлари ва даврлари;Жинсий ҳужайралар ва уларнинг ривожланиши - гаметогенез (проэмбриогенез); 2. Эмбриогенез ва унинг босқичлари, провизор аъзолар, эмбрион ривожланишидаги қалтис даврлар; 3. Постэмбрионал ривожланиш ва унинг боскичлари 4. Регенерация, трансплантация ва гомеостаз. 5. Одам аъзоларининг онтофилогенези Мавзуда ўрганиладиган саволлар: Организмнинг индивидуал ривожланиши—онтогенез Онтогенез юнонча сўз бўлиб “onto—мавжудот genesis – ривожланиш деган маънони англатади. Ҳар бир организмнинг ривожланиши такомиллашуви, ўсиши, улғайиши, қариши ва ўлими билан якун топадиган тўлиқ ҳаёт цикли онтогенез ҳисобланади. Онтогенез жинсий ҳужайралар пайдо бўлиб, уруғланишдан бошланади, зигота ҳосил бўлиши билан онтогенезнинг ҳамма босқичларида мавжудот яшаётган, шароитда мос равишда ирсий ахборот таъсирининг натижаси сифатида онтогенез жараёни амалга ошади. Онтогенезнинг икки асосий тури фарқланади Бевосита Билвосита Она қорнида Личинкасиз Личинкали умуртқасизлар амфибияларумуртқасизлар, балиқлар рептилиялар, қушлардаОдам ва юксак ривожланган сут эмизувчиларда 01 13 3F08 3F0A 02 03 40 02 02 400A 02 17 0E1B2E 17 1E 0F08 22 03 0F 1D Онтогенез 3 босқичда кечади: 1. Проэмбрионал 2. Эмбрионал 3. Постэмбрионал Одамларда эса қуйидаги босқичлар тафовут қилинади: 1. Пренатал (туғулгунча) 2. Перинатал (ривожланишнинг 28- ҳафтасидан туғулгандан кейин 7- кунгача) 3. Неонатал (туғулгандан кейин 1 ойгача) 4. Постнатал01 0102 27 2002 211B 2602 27 03 05 0102 27 2002 27 16 28 2602 44 06 2902 27 Репродукцияда қатнашиш даражасига қараб онтогенезнинг қуйидаги даврлари мавжуд: Репродукциядан олдинги давр- бу давр дефинитив фенотип ривожланиши даври ҳам дейилади ва ўз ичига эмбрионал ривожланиш ва ювенил онтогенезни олади. Репродуктив етуклик даври Пострепродуктив — бу давр менопаузадан бошланади, бунда репродуктив хусусият сусайиб боради02 2A 06 21 0E 1E 11 2E 0F 110E 1108 0A 0F0A 2F 0604 06 02 2A 08 27 350B1E 1B08 1E 0F 3E 1E060F0E гаметогенез-жинсийҳужайраларнингҳосилбўлиши Генларамплификацияси— ДНКнингмиқдоржиҳатданошиши, р-РНКваи- РНКнингтухумҳужайрадасинтезивазахиралани ши р РНКгенларинусхасинингсонжиҳатиданошиши,гено мнингалоҳидақисмларидагитанлабкўпайиш; цитоплазмадаооплазматиксегрегация – моддаларнингцитоплазмадатанлабтарқалишиюзагакел ади,тухумҳужайравегетативваанималқутбларгаэгабўла ди.Проэмбрионал даврда онтогенезнинг ҳар хил босқичларини таъминловчи муҳим жараёнлар кузатилади: Гаметагенез • Гаметагенез – сперматазоид ва тухум ҳужайраларнинг ривожланиши бўлиб , сперматогенез ва овогенездан иборат. • Сперматогенез- сперматазоидларнинг ривожланиши бўлиб уруғдоннинг эгри каналчаларида кечади. Бу каналчаларнинг девори бириктирувчи тўқима асосидан ва фоллекулар(сертоли)ҳужайралари қатламидан иборат. Фоллекуляр ботиқча ҳосил қилиб , унда сперматагенезнинг ҳар хил босқичидаги жинсий ҳужайралар қат –қат бўлиб жойлашган. • Сперматогенез – кўпайиш, ўсиш, етилиш ва шаклланиш босқичларидан иборат. • , Кўпайиш даври организмнинг эмбронал ривожланишидан бошланиб уруғдон эгри-бугри каналчаларининг энг ташқи зонасида жойлашган ҳужайралар – сперматагонийларнинг мунтазам равишда митоз йўли билан кўпайиши рўй беради. А сперматагонийлар доимо митоз жараёни ҳисобига кўпайиб, шу ҳужайралар миқдорининг камаймаслигини таминлайди , шу ҳисобига А сперматагонийлар ўзак ҳужайра ҳисобланади. Шу ҳужайраларнинг кўп марта бўлиниши билан Б спермагонийлар ҳосил бўлади . Сперматогенез Spermatozoidlar va ularning rivojlanishi - spermatogenez • . ОВОГЕНЕЗ Аёллар жинсий ҳужайрасининг ривожланииши бўлиб, тухумдонда кечади. Овогенезнинг кўпайиш, ўсиш, етилиш босқичлари мавжуд. Жинсий ҳужайралар дастлаб тухумдоннинг юза қатламини эгаллаб герминатив ҳужайралар деб аталади. Тухумнинг даслабки ҳужайралари овогонийлар дейилиб улар хромасомаларнинг диплоид тўпламига эга ва митоз йўли билан кўпаяди. Овогонийлар сут эмизувчиларнинг эмбриогенезида герминатив ҳужайралар фоллекуляр ҳужайралар билан ўралади бу эса бирламчи ёки примордиал фоллекулалар ҳосил бўлишига олиб келади. Сариқликмиқдоригақа раб Олиголецитал Мезолецитал Полилецитал Сариқликнитақсимлан ишигақараб Изолецитал(Го молецитал) Телолецитал Ўтателолеци тал СентролециталТухум ҳужайра хиллари46 0F0E 46 0A190A 4E Овогенезнинг сперматогенездан фарқи • 1) овгонийларнинг кўпайиш даври туғилишгача тугайди • 2) овогензда ўсиш даври сперматогенездагига қараганда узунроқ ва суст ўсиш босқичига эга бўлиб, бунда ядро ва цитоплазманинг катталашуви кузатилади ҳамда сариқлик киритмаларини тўплайдиган тез ўсиш даври мавжуд • 3) овогенезда битта бирламчи овоциддан битта йетук жинсий ҳужайра ҳосил бўлади, сперматогенезда эса битта бирламчи спермациддан 4 та жинсий ҳужайра ҳосил бўлади • 4) шакилланиш босқичи фақат сперматогенез учун характерлидир. Тухум ҳужайранинг шакилланиши уруғланиш даврига тўғри келади03 01 011F0B 05 01 201F0B 140C 1709 1E 2B0A05 28 28 30140A190B11 01 261F0B 0610 1617 140C 1E 18 01 291F0B 140C 4E 170F Одамнинг замонавий репродуктив стратегияси • Одамнинг замонавий стратегияси қуйидагиларни ўз ичига олади: • Ирсий касалликларнинг пренатал диагностикасини; • Бепуштликнинг олдини олиш методларини қўллаш: • Сунъий уруғлантириш • Тухум ҳужайрани пробиркада уруғлантириш “суррогат оналик” фойдаланиб эмбрионни трансплатация қилиш; • Тухум ҳужайра ва ембрион донорлик30 01 30 150A 01 31120E 22 01 02 32 21 01 02 33 01 35 36 071204 01 35 • Эмбрионал давр тухум ҳужайрасининг сперматозоид билан оталаниши яъни зигота ҳосил бўлиши билан бошланади (эбриогенез даври). Эмбрионал даврнинг тугаш вақти онтогенезнинг турига боғлиқ бўлиб, личинкали турда личинканинг тухумдан чиқиши билан она қорнида ривожланувчи турларда туғилиш вақти билан тугайди.ЭМБРИОНАЛ РИВОЖЛАНИШ (ЭМБРИОГЕНЕЗ).214F3F2A Уруғланиш кариогами ясингамия • , Майдаланиш Эмбриогенезнинг муртак ҳужайраларининг митоз йўли билан қайта-қайта бўлиниши майдаланиш дейилади. Майдаланиш босқичида бўлинаётган ҳужайраларда яъни бўлиниш олдидан ўсиш кузатилмайди, шу ҳисобига муртакнинг тана ҳажми ўзгармайди, ҳосила ҳужайралар бўлиниш рўй берган сари майдалашиб боради ва ҳужайралар бир-бирига зич жойлашган бўлади. Майдаланиш жараёнида ҳосил бўлаётган ҳужайралар бластомерлар деб номланади1604 0B 21 15300D 11 1617 28 3009 14 09 1606 1F 0B 0406 • Уруғланган тухум ҳужайрасининг бўлиниши тухум ҳужайрасидаги сариқлик ва унинг цитоплазмада тарқалишига боғлиқ равишда рўй беради: Олеголецитал тухум ҳужайрасининг майдаланиши бир текис тўла голобластик бўлади. Бундай майдаланиш ланцетник ва сут эмизувчиларга хос . Телобластик тухум ҳужайрасида сариқлик бўлиниш ботиқларининг бутун зигота бўйича давом этишига ҳалақит беради натижада анимал қутбда бўлиниш жадалроқ боради бундай бўлиниш меробластик майдаланиш дейилади. Айрим судралиб юрувчи ва қушларга хос ўта телолецитал тухум ҳужайраларида майдаланиш анимал қутб соҳасидаги дисксимон чегараланган майдондагина рўй беради, буни дискондал майдаланиш дейилади.53 1617 1E 03 05 1617 1B 1E 03 1E 1B 0D0E 1D 3E 02 4E 16 1E 1E 090A07 1D05 1E 0E 1E 1E 1E 08 1B 49 2F 3E 05 1617 1B 2217 11 23 1B 1E 0B06 Goloblastik maydalanish Meroblastik maydalanish • , Майдаланишнинг биологик аҳамияти:Зигота генотипининг кўпайиши юзага келади; Ядро ва цитоплазма нисбати тиклана бошлайди; Муртак бир ҳужайралиликдан кўп ҳужайраликга айланади; Бластомерларнинг мозаикаси ўрнатилади;Цитоплазматик сегрегация жараёни жадаллашади;01 23 49040F 14 04 4A 03 1A15 1A 4B 09 1408 02 4911 10 1A 040F 02 32 05 15 4C 0E 0C • , Gastrulatsiyaning 4 ta tipi tafovut qilinadi. Epiboilya(o`rab ketish)Invaginatsiya(botib kirish)Immigaratsiya(ko`chib o`rnashish) Delaminatsiya(qat- lamlarga ajralish)01 23 02 38 4D 54443A 5551443B39 59 3F44 59 39 5B 3A Mezoderma – murtak o’rta varag’ining hosil bo’lishi Mezodermanin ghosilbo’lishi Tеloblastik Entrotsel 4647 4F4539 5F 5543 • , Mezodermadan hosil bo’lgan somitlar:Miotom (ko’ndalang — targ’il mushak to’qimasi hosil qiluvchi); . Sklerotom (tog’ay,suyak va biriktiruvchi to’qima hosil qiluvchi); Dermatom (teri biriktiruvchi to’qimasini hosil qiluvchi) Splanxnotom (selom epiteliysi, silliq mushak, biriktiruvchi to’qima hosil qiluvchi);; Nefrognotom (siydik —tanosil a’zolarini hosil qiluvchi);01 23 4647 45 3D 1E12 1F 1D 4D 4D 54443A4E53 01 09 02 564D 3B4448 45 22 564D 3B4448 4D 54443A4E53 09 02 47 40 4D 54443A4E53 24 02 1D 4539 • Differensiyatsiyalanishga har xil nuqtai—nazardan qarasa bo’ladi. Biokimyoviy differensiyatsiya ga hujayra o’ziga bir yoki bir necha maxsuslashgan sintez yo’nalishini tanlaydi(mioglobin, gemoglobin va boshqalar ), Funksiyanal differensiyatsiya la nishda – muskul hujayralari qisqaruvchanlik , nerv hujayralari— nerv impulslarini o’tkazish xususiyatiga ega bo`ladi; Morfologik differensiyatsiya l anishda esa hujayralar maxsus tuzilish va shaklga ega bo’ladilar .01 02 02 5B 453C48 54 26 13 4F 454E5C 41 40 3D 4D 4F 3B39 291718 131228 3A 43 45 54 43 43 39 61 3B 1E10 13 3A 3C43443D45423C02 454E5C 40 53 3B39 01 Embrional rivojlanishning qaltis davrlari: 1) Implantatsiya (6-7 homiladorlikning kuni) 2) Plasentatsya (homiladorlikning ikkinchi haftaning oxiri) 3) Tug’lish jarayoni • . EMBRIONAL RIVOJLANISHNING BUZILISHI . Embriogenezning buzilishi mexanizmlarini va profilaktikasini o’rganadigan fan – teratologiya deyiladi. Teratogen omillarga : kimyoviy - xinin, alkagol, kofein, dori preparatlari (talitomid, garmonlar), biologik - toksoplazma, viruslar va fizik - ionlashgan nurlanish kiradi. Embriogenezning buzilishi hisobiga rivojlanish nuqsonlarining ya’ni organ yoki organizm tuzilishidagi turg’un o’zgarish hisobiga bo’ladigan funksional o’zgarishlar kuzatiladi. Butun jahon sog’liqni saqlash tashkilotoning (VOZ) ma’lumotlariga qaraganda rivojlanish nuqsonlari 1-2% odamlarda uchraydi.28 2A 11 5455 5F 38 0B 41 41 0A 1A 63 463F 1A 34 0A 1A 61 33 34 32 67 55 32 • . Rivojlanish nuqsonlarining quyidagi xillari uchrab turadi:Aplaziya – to’liq organ yoki uning bir qismining bo’lmasligi Gipoplaziya – organning to’liq rivojlanmasligi; Atreziya –kanal yoki tabiiy teshiklarning bo’lmasligi;Gigantlilik – bo’yning o’sib ketishi; Geteroplaziya – to’qimalar differensatsiyasi ning buzilishi;Gipertrofiya – organ massasining ortib ketishi; Gipotrofiya – organ massasining kamayishi; Stenoz –kanal yoki tabiiy teshiklarning torayishi;01 01 2B 424C4D4A3C 4D4C40 4C50 2A 02 39 3B 3B39 2B 02 39 48 2A 02 41 4D 3B39 2B1219 02 3B39 3F 2B0B 28 4D 424460 4344434F02 2B12 28 39 40 39 2B 28 39 40 3F 09 28 41 4D 4D • . ODAMNING POSTEMBRIONAL RIVOJLANISHI QUYIDAGI UCH DAVRGA BO`LINADI Yuvenil (jinsiyyetuklik kacha Reproduksiyag acha ) Qarilik- (Postreproduktiv) tabii yo`limbilantugallanuvc hidavr.Yetuklik- pubertat (jinsiyyetukli k Reproduktiv )2D 53 54 57 1C65 61 2B 1F Hayotining birinchi yilida bolaning rivojlanishi Yangi tug’ilgan 1 oylik 2 oylik 3 oylik 4 oylik 5 oylik 6 oylik 7 oylik 8 oylik 9 oylik 10 oylik 11 oylik 12 oylik O`SISH Postanal ontogenezning boshlangich bosqichi organlarning jadal o`sishi tana proporsiyalarining yuzaga kelishi va sistemalar fuksional holatining voyaga yetgan organizm tartibiga (rejimiga) o`tishi bilan xarakterlanadi O`sish bu hujayra ichi tuzilmalarining massasining yig`ilishi va hujayra soninig ortishidir. O’sishga ta’sir etuvchi omillar ekzogen va endogen omillarga bo’linadi Ekzogen omillarga oziqlanish, vitaminlar va yorug’lik kiradi A vitamin ko’rish o’tkirligiga va organizm o’sishiga; D vitamin Ca va P almashinuviga; E vitamin gametogenezga; C vitamin organism o’sishi va qon tomir devorlarining mustahkamligiga; B1 va B6 vitaminlari nerv sistemasiga; B2 va PP vitaminlari teri va shilliq qavatlarning rivojlanishiga; B12 vitamin qon hosil bo’lishiga ta’sir ko’rsatadi6D 0B 53 0B Endogen omillarga o’sish jarayonlarini boshqaruvchi ichki sekretsya bezlari garmonlari kiradi: 1) Gipofizning somatotrop garmoni oqsil sinteziga ta’sir qiladi, hujayralarning ko’payishini va shu hisobiga o’sishni ta’minlaydi 2) Qalqonsimon bezi tiroksin garmoni mitoxondriyadagi oksidlanish jarayonlarini jadallashtiradi 3) Qalqon orqa bezining paratgarmoni Ca va P metobolizmni boshqaradi 4) Buyrak usti bezining aldosteron , kortikosteron va glyukokortikoid garmonlari dyurez, qon bosimi, minerallar va uglevodlar almashinuvini boshqaradi 5) Me’da osti bezining insulin va glyukagon garmoni uglevodlar almashinuvini boshqaradi 6) Urug’donning Leydig hujayralrining testosteron garmoni ikkilamchi jinsiy belgilar rivojlanishini va spermatogenezning boshqarilishini ta’minlaydi 7) Tuxumdonning Teka h Postembrional rivojlanishning genetik nazorati 1) Reproduksiyagacha bo’lgan davrda gen nazorati irsiy material o’zgarishining quyidagi jarayonlar natijasida amalga oshiriladi: - Replikatsiya mexanizmi hisobiga DNK sintezi - Maxsus genlar funksiyasining tanlab faollashishi hisobiga - Genlar faolligini garmonlar boshqarishi hisobiga - Ayollarning bitta X xromasomasida genlar guruhining repressiyasi hisobiga - Somatik hijayralar irsiy axborotlari asosida oqsillarning sintezi hisobiga 2) Reproduktiv davrda: - DNK va oqsillar sintezi genlarning tanlab faollashishi hisobiga davom ettiradi - Garmonlar boshqaruvi hisobiga - Ayollarning bitta X xromasomasida genlar guruhining repressiyasi hisobiga 3) Postreproduktiv davrda: - Zararli mutatsiyalar yig’ilishi natijasida DNK sintezining buzilishi - Mo • ORGANIZMNING QARISHI, QARILIK VA O’LIM. Qarilik o’z-o’zini boshqarish mexanizmlarining chegaralanish natijasidir. Qarilik belgilari rivojlaninshning molecular, hujayra, to’qima, Sistema va organism darajasida yuzaga chiqadi: - Molekular darajada RNK dagi axborartlarni o’qishdagi xatoliklar hisobiga ma’lum bir oqsillarning sintezi buziladi, Sitoplazmada erkin radikallar to’planadi, metotik faollik pasayadi, xromosoma aberatsiyalari kuchayadi. Ammo ko’pchilik gomeostatik ko’rsatkichlar o’zgarmaydi - Hujayra darajasida sitoplazmada suv kamayadi, ionlarning aktiv transporti o’zgaradi, glikoliz kuchayadi. Yurakda, miyyada, skelet muskullarida ATF va keratin fosfat miqdori kamayadi, RNK va DNK o’zgaradi - Organizm darajasida tashqi belgilar: tana shakli va o’lchamlarining kichrayishi, soch oqa Qarilikni o’rganuvchi fanlar: • Gerontologiya - qarilik haqidagi ta’limot bo’lib, organizm qarishini molekulyar, hujayra, organism darajasida ro’y beradigan asosiy qonuniyatlarni o’rganish bilan shug’ullanadi. • Geriatriya esa qari yoshdagi odamlarda uchraydigan kasalliklar , ularning kelib chiqish sabablari , kechishi , davolash va oldini olish masalalari bilan shug’ullanadi. • Gereatriya ning tarkibiga gerantogigeyena va gerantapsixologiya kiradi.723C48443A44 01 2B0B0C 02 3948 423C 395D 01 2B0B0C12 02 3F 23 3D454E4F 01 2B0B0C 43 15 53 4F Qarilikni tushuntiruvchi dunyoqarashlar. • Biologik yosh necha yil umr ko’rishning , ish faoliyati darajasining, organizm sog’lig’ining ko’rsatkichi bo’lishi mumkin. • Odam yoshi va biologik yosh (ko’rsatkichlar)ning o’zaro taqqoslanishi qarish jarayonining qay darajada ro’y berganligini ko’rsatadi. • Biologiok yosh kalendar yoshdan kam bo’lsa bu shaxs uzoq umr ko’radi. Aksincha bo’lishi esa organizmning tez qariganligini bildiradi. • XIX asrdayoq qarish nazariyasi yaratila boshlangan bo’lsada hozirgi kunga qadar qarishni izohlovchi ontogenezning ilmiy nazariyasi yo’q. Hozirgi vaqtda qarish mexanizmini izohlovchi 500 dan ortiq nazariya yaratilgan . • O’lim – organizmning yakuniy jarayoni bo’lib, klinik va biologik o’lim tafovut qilinadi3A 01 2612 4347 39 01 31 56 4D 3F 01 2612 3F 3F 01 79 Regeneratsiya Labil –turg’un emas Stabil – turg’unroq Statik – turg’unF iziologik Epiteliylanish Morfolaksis Epimorfoz Somatik embronigenez Kompensator gipertrofiyaRegeneratsiyali gipertrofiya R ep erativRegeneratsiya Transplantatsi ya Gomo- transplantatsiya Auto- transplantatsiyaKseno- transplantatsiya Izo- transplantatsiya Структуравий гометостаз Организм морфолигик ҳолатини сақлаш Молекуляр, ҳужайра, тўқима, орган даражасида механизмлари Физиологик, реператив, регенеративГомеостаз турлари Генетик гоместаз Кимёвий гоместазСтурктуравий гоместаз42 06 4B 03 4E 4A 51 4E44 05 55 03 57 43 43 01 01 06 59 06 42 06 Кимёвий гоместаз Қон, лимфа, тўқима, суюқли доимийликни сақлаш Осматик, буферлик, ҳолати, рН ушлаш Нерв бошқарилув Тез, қисқа Гуморал бошқарилув Секин, узоқ давом этувчи 48 72 05 11 14 03 1E 16 17 44 1E 4E 45 1E 46 11 Генетик ахборотлар доимийлигини сақлаш Бегоналар ирсий ахборотлар манбаи Бактерия, вируслар, Организм ўзининг мутацияга учраган ҳужайралари Бегона организм, ҳужайра, тўқималаримеханизмлар специфик носпецифик гуморал Ҳужайравий иммунитет Аллергик реакциялар Тери барьери лизоцим фагицитозТаъминланади Репарация ҳисобига Репликация ҳисобига Соматик ҳужайрнотипининг диплоидлик ҳолати ҳисобигаалар ге Генетик гомеостаз Стресс – реакция ёки умумий адаптацион синдромГ. Селье томонидан 1936 йилда кашф этилган. Стресс – организмнинг носпецифик реакцияси бўлиб, стресс одамнинг табиатига боғлиқ эмас Соматик ва руҳий стресс хиллари мавжуд Руҳий стресс тез юзага чиқади – таъсир мия пўстлоғи ҳужайраларидан симпатик нерв системасига ва буйрак усти безига ўтади, адреналин кўп миқдорда ажратилиб, функциялар кучаяди Соматик стресс секинроқ ривожланади, у қуйидаги схемада боради: гипоталамусда ажратилган релизин омиллар таъсирида гипофизнинг олдинги қисмидан тропик гормонлар (АКТГ, СТГ, ТТГ ва бошқалар) таъсирида ички секреция безлари фаолияти кучаяди Қонда қанд миқдори Артериал босими кўтарилади Функциялар жадаллиги 2) Босқич – ҳимоя кучларининг ортиши бошқичи. Организм янги шароитга мослашади Органзмнинг адаптацион Онтогенез жараёнида гомеостаз ҳолатиСтабил – турғун эмасЮвинил даврида Сусайган Ювенил ва қарилик даврида Стабил турғун Етуклик даврида Организм ҳар хил касалликларга берилувчанҚарилик давридаБ) Умуртқалиларнинг қопловчи системаларининг онто – филогенези. Қопловчи органлар системаси организмнинг ташқи муҳит билан бевосита алоқасини таъминлайди, ташқи муҳит ўзгаришларини сезади ва уларга жавоб реакциялари ҳосил қилишда қатнашади. ташқи қопловчи тўқималар ташқи зарарли таъсирлардан ҳимоя қилиш, таъсирларни қабул қилиш, қўшимча нафас олиш, айириш органлари вазифасини бажаради, моддалар алмашинувида иштирок этади тиббиёт нуқтаи – назаридан тери жуда катта аҳамиятга эга бўлиб, унинг кўринишига қараб, рангига қараб одам организмида кечаётган айрим хасталиклар ҳақида фикр юритилади. Масалан, гепатит касаллигида тери сариқ рангда бўлади, буйрак усти бези фаолияти бузилганда, сув – туз алмашинуви ўзгаришидан тери қора рангга киради бармоқ териси чизиқларини ўрганиш (дактилоскопия) билан ки Умуртқалиларда тери эпидермис ва кориум қаватларига ажратилади Уларнинг терисида қуйидаги умумийликка аҳамият бериш керак: 1. Эпидермис – кўп қаватли мугузланувчи эпителий бўлиб, унинг ҳосилалари турли тузилишдаги безлардир 2. Кориум – зич толали шаклланмаган бириктирувчи тўқимадан тузилиб, ундаги коллаген ва эластик толалар турли йўналишда жойлашади81 81 63 10 64 1109 Тери аномалияларин инг қуйидаги турлари тафовут қилинади: Соч аномалиялари (атрихоз ёки аллопеция, гипертрихоз) Тери пигментациясини нг бузилиши (албинизм, меланизм) Тери мугузланишининг бузилиши (ихтиоз, эритрокератодерм ия)Терининг ўсимталри (туғма хол, сўгал, гемангиома, папиллома)5E 0207 4707 05 4F 33 04 56 04 03 35 18 09 56 05 35 05 14 2A 0D 35 15 26 03 18 Атрихоз ёки аллопеция гипертрихоз Албинизм меланизм ихтиоз папилломаТери аномалиялари35 Ҳаракат – таянч системаси. Ҳаракат таянч системасининг асосий вазифаси – ҳимоя ҳамда ҳаракат учун таянч бўлиб ҳисобланади. Умуртқалиларда скелет уч асосий қисмдан: ўзак скелети, қўл – оёқ скелети, бош скелетдан иборат. Одам умуртқа поғонасида учрайдиган айрим аномалиялар сабабини унинг филогенезидаги шаклланишидан аниқлаш мумкин. Масалан, айрим одамлар умуртқа поғонасининг бўйин қисмидаги умутрқаларда қовурғалар бирикадиган ён ўсимталар ривожланиши мумкин. Ана шундай ўсимталар эволюцияси рептилияларда учрайди. Айрим вақтда бел умуртқалари танаси элементларининг ўзаро яхши ўсиб бирикмаганлиги сабабли spina bifида аномалияси келиб чиққади. Одамда учрайдиган туғма касалликлар ва майиб мажруҳликларнинг ярмидан ортиғи скелет аномалияларига тўғри келади. Улар эндоген, генетик ва экзоген омиллар Скелет аномалиялари331A Скелет аномалиялари: полидактилия, синдактилия ва брахидактилия Ҳазм қилиш системаси филогенези.Умуртқалиларда ҳазм қилиш системаси филогенезида тубан хордалилар(ланцетник)да тўғри найдан иборат. Ичак маълум функциялар бажарадиган, овқатни механик ва кимёвий парчалайдиган аъзоларгача мукаммаллашади. Сутэмизувчиларда гетеродонт тишлар системаси ривожланади. Улар ҳалқумининг ён деворида 4 та ойқулоқ чўнтак ривожланади. Бу чўнтакларнинг биринчи жуфтида Евстахий найи ва ўрта қулоқ, иккинчисидан муртаклар синуси, учинчи ва тўртинчисидан эса қалқон олди ва қалқонсимон без ривожланади. Баъзан бу безларнинг шаклланиши нотўғри борганлиги сабабли, бўйинида туғма тешиклар бўлиши аномалияси ривожланиши кузатилади. Ҳазм системаси нуқсонлари ичак найчаси ёки унинг ҳосилаларининг гипогенезияси (суст ривожланиши) ёки агенезияси (умуман ривожланмаслиги), каналчалар ёки Умуртқалиларнинг нафас олиш органлари онто-филогенези Умуртқалиларнинг нафас олиш системаси келиб чиқиши ва жойлашишига кўра бевосита ҳазм қилиш системаси билан боғлиқ. Сувда яшовчи умуртқалиларда нафас олиш аъзоси вазифасини ҳалқумда жойлашган ойқулоқ бажаради. Қуруқликда яшовчиларда ойқулоқ ёриқлари ёпилиб, йўқолиб кетади. Нафас олиш аъзоси вазифасини ичак деворининг ўсимтаси – ўпкалар бажаради . Сутэмизувчиларда учламчи, тўртламчи бронхиолалар ўпкада “бронх дарахти”ни ҳосил қилади. Майда бронхлар охирида ацинуслар ҳосил бўлади. Улар қон капиллярлари билан ўралган. Кўкрак бўшлиғидаги диафрагма билан бўлиниб туради. Диафрагма нафас олиш ҳаракатларида жуда муҳим аҳамият касб этади. Шундай қилиб, умуртқалиларнинг нафас олиши системаси уларнинг яшаш муҳитларига боғлиқ равишда ривожланиб, наф Нафас олиш системаси касалликлари1F Юрак – қон томирлари онто- филогенези Тўқималарда нормал модда алмашиниши учун узлуксиз равишда организмга О 2 ва озиқ модда келиб туриши талаб этилади. Ана шу жараён юрак – қон томирлар системаси ёрдамида амалга ошади.6243 4C47 02 35 041305 08 64 02 07 29 2E Умуртқалиларнинг юрак-қон томир системаси эволюцияси а-балиқлар; б-амфибиялар; в-рептилиялар; г-сутэмизувчилар; а б в г 81 04 140B 25 03 Умуртқалилар аорта ёйларининг ўзгариши а-умуртқалиларнинг муртаги; б-балиқ; в-думли амфибия; г-думсиз амфибия; д-рептилия; е- қушлар; ж-сутэмизувчилар. 1-6-артериал ёйлар; 7-қорин аорта; 8-елка аортаси; 9-ўпка артерияси; 10-уйқу артерияси; 11-аорта ёйлари; 12-ўмровости артерияси; 13-уйқу артерияси йўли; 14-артериал йўл. а б в г д е ж81 04 21 63 2E Умуртқалиларнинг эмбрионал тараққиётида дастлаб юрак олдида қорин аортаси шаклланади, ундан артериал ёйлар танага тарқалади. Бу ёйларнинг умумий сони 6 – 7 жуфт бўлади. Биринчи икки жуфти редукцияланади. Балиқларда шундан тўрт жуфти ойқулоқ артерияларини ҳосил қилади. Юрак – қон томирлари системаси филогенези билан танишув одамдаги айрим аномалиялар негизини аниқлаш имконини беради. Баъзан ҳомила вақтида тўртинчи жуфт ойқулоқ артериясининг ўнг ёйи редукцияга учрамайди. Ўнг ёйи аорта трахея ва қизилўнгачни айланиб ўтиб, чап аорта билан бирикади ва тоқ орқа аортани ҳосил қилади. Бунда ёш ўтиши билан трахея ва қизилўнгач аорта ёйлари ўртасида сиқилиб қолади. 02 81 29 2E 0C 32 10 02 87 07 0D05 6302 49 66 02 63 54 02 Юрак-қон томир системаси аномалиялари: Баталло йўли, клапанлар етишмовчилиги, стеноз, қон-томирлар транспозицияси87 06 Умуртқалиларнинг айириш аъзолари жуфт буйраклардан иборат. Буйракнинг мукаммаллиги ундаги буйрак каналларининг тузилишига боғлиқ. Хордалиларда айириш системаси эволюцияси уч типдаги буйрак ҳосил бўлиши билан боради. 1) олд буйрак ёки бош буйрак –пронефрос(pronefros); 2) бирламчи буйрак ёки тана буйрак – мезонефрос(mezonefros); 3) иккиламчи буйрак ёки чаноқ буйрак – метанефрос(metanefros) Пронефрос 6 -12 та метамер жойлашган каналчалардан иборат. Уларнинг оғзи тана бўшлиғига очилиб, пронефротик каналдан ва нефростомга яқинроқ жойлашган томир тугунларидан иборат. Пронефрос ҳалқали чувалчангларнинг метанефридийларини эслатади. Пронефрос фақат тўгарак оғизлилардагина фаол бўлади. Тана сомитларидан бош буйрак орқасида мезонефрос шаклланади. Сомитлардан ҳосил бўлувчи каналлар пронефрос каналлари Умуртқалилар айириш ва жинсий системаларининг эволюцияси I-Тубан умуртқали ҳайвоннинг нейтрал муртак ҳолати; II-қуруқликда яшовчи умуртқалининг урғочиси; III-қуруқликда яшовчи умуртқалининг эркаги; IV-юксак умуртқалиларнинг нейтрал муртак ҳолати; V-юксак умуртқалиларнинг урғочиси; VI- юксак умуртқалиларнинг эркаги; I II III IV V VI5B 59 11 11 29 Айириш ситемаси эволюциясининг асосий йўналиши: 1. Айириш сатҳининг катталашиши ва шу билан модда алмашиниш маҳсулотларининг тўла ва тез чиқариб ташлашга имконият яратиб берилиши. 2. Айириш каналининг такомиллашиши ва бунинг натижасида организм томонидан сув, керакли моддаларнинг йўқолишининг чекланишидир.83 2A 040E08 63 1A 14 041305 05 2504 07 1C12 64 1A 07 14 08 0E 05 0F15 2C Соғлом бачадон Тўсиқли бачадон Икки шохли бачадон Сийдик-таносил органларининг аномалиялари Буйракнинг туғма аномалиялари42 32 Жинсий система эволюцияси Умуртқалилар ҳомиласи эмбриогенезнинг маълум даврларига қадар икки жинсли бўлади. Бунда эркак ва урғочи гонадаларнинг тузилиши бир хил бўлади. Гонадалар айириш системаси билан боғлиқ ҳолда ривожланади. Эркакларида гонадалар мезонефрик(Волф) канали билан, урғочиларда эса пронефрик (Мюллер) канали билан боғлиқ бўлади. Гонадалар иккала жинсда икки хил аҳамиятга эга. Сут эмизувчиларда тухум йўли уч қисмдан тузилган: фаллопий найи, бачадон ва қин. Сутэмизувчиларда уруғдон хилма – хил жойлашган: айримларида тана бўшлиғида бўлса(китсимонлар), бошқаларида(кемирувчилар) оталаниш вақтида мояк халтасига тушади. Кўпчилик сутэмизувчиларда уруғдон мояк халтасида жойлашган. Шундай қилиб, умуртқалиларнинг жинсий ситемаси эволюцияси айириш системаси билан узвий равишда боғлиқ бўли Нерв системаси ва сезги аъзолари онто-филогенези. Умуртқалиларнинг нерв системаси эктодермадан ривожланади. У дастлаб най шаклида ривожланади. Нерв системасини ташкил этувчи нерв тўқимаси нейронлардан иборат бўлиб, унда оқ ва кулранг моддалар тафовут этилади. Нерв тўқимасини икки хил ҳужайралар – нейроцитлар ва глиоцитлар ташкил этади. Нейроцитлар қўзғалиш ва ўтказиш ҳусусиятларига эга бўладилар. Глиоцитлар эса ҳимоя, трофик, секретор функцияларни бажарадилар. Тўгарак оғизлилар, балиқлар ва амфибияларнинг бош миясида ўрта мия етакчи ўринга эга. Бу типдаги бош мия ихтиопсид типдаги мия дейилади. Рептилия ва қушларда бош миянинг етакчи ва ривожланган қисми бош мия ярим шарларидир. Бош мия ярим шарларининг юзасида оролча шаклида мия пўстлоғини кўриш мумкин. Лекин ярим шарлар уларда миянинг ас • Сутэмизувчиларнинг бош мияси маммал типда тузилган бўлиб, унда бош мия ярим шарлари етакчи аҳамиятга эга. Бундан ташқари, мия ярим шарлар пўстлоғи (олий нерв системаси) ҳисобига ривожланади. • Сутэмизувчиларда эшитиш аъзоси етакчи аҳамиятга эга. Ташқи қулоқ супраси, эшитиш йўли шаклланади, эшитиш суякчалари сони учтага етади. • Шундай қилиб, нерв системасининг эволюцияси ташқи муҳитга, сезги органларига боғлиқ равишда кечади. Эволюция жараёнида миянинг олий бошқарувчиси марказлари унинг олдинги қисми томон силжийди ва кулранг модданиг миқдори тобора ортиб боради. Сезги органлари эволюцияси ҳам яшаш муҳитига боғлиқ равишда ривожланади ва ўз навбатида нерв системаси такомиллигига боғлиқ бўлади. Умуртқалилар бош миясининг эволюцияси а-суякли балиқ; б-амфибия; в-рептилия; г-қушлар; д-сутэмизувчилар а б в г д5B 04 140B 25 03 22 1. Тиббий биология ва генетика П.Х.Холиқов, А.Қ.Қурбонов, А.О.Даминов, М.В.Таринова; Тошкент, 2019, 2022. 2. Медицинская биология и генетика. П.Х.Холиқов, А.Қ.Қурбонов, А.О.Даминов, М.В.Таринова; Тошкент, 2022. 3. Biologiya. Xoliqov P.X., Sharafiddinxo’jaev N.Sh., Olimxo’jayeva P.R. va boshqalar.Toshkent., «О’zbekiston Milliy ensiklopediyasi» 2005-yil 584-bet. 4. Биология. Учебник для медицинских специальных вузов., В.Н.Ярыгин и др. - Москва., Высшая школа., 2011, 2018 5. Медицинская биология и генетика. Учебник для студентов медицинских специальных высш. учебных заведений., К.Н.Нишанбаев., П.Р.Алимжоджаева., Д.Х.Хамидов. - Ташкент., Узбекистан миллий энциклопедияси., 2008г. - 432 стр. 6. Медицинская биология и общая генетика ., Л.П.Гаврилова и др ., Гомель 2012 Фойдаланилган адабиётлар:1
Купить
  • Похожие документы

  • Sog‘liqni saqlash tizimi va uning xususiyatlari
  • Rentgenologik tekshirishning umumiy, xususiy va maxsus usullari
  • Jigarda gormonlarning zararsizlantirilishi
  • Qon ivishi, qon guruhlari va rezus omili
  • Sust boruvchi neyrovirusli infeksion kasalliklar

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026.

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha