Organizmlarning ko‘payishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	59.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Organizmlarning ko‘payishi

Купить

O R G A N I Z M L A R N I N G K O ` P A Y I S H I
Reja:

1. Mitoz bo`linishi.
2. Meyoz
3. Organizmlarning embrional va postembrional rivojlanishi.

1

O R G A N I Z M L A R N I N G K O ` P A Y I S H I
Ko`payish, individual rivojlanish, mitoz, meyoz, somatik va jinsiy
hujayralarning
bo`linishi, jinsiy va jinssiz ko`payish, eukariot hujayralar,
prokariot
hujayralar, antogenezning turlari, interfaza, profaza, metafaza,
anafaza,
telofaza, hujayra tsikli, mitoz tsikli, sintezdan oldingi davr, DNK
sintezi,
sintez davri, sintezdan keyingi Davr, RNK va oqsil sintezi, diploid
hujayralar,
gaploid Hujayralar, bo`linish dugi, mikronaychalar,
xromosomalarrxromatidlarr
xromosomaning birlamchi belbogX
xromosomalarning
spirallashuvi, sitokinez, kariokinez, mitozning biologik
ahamiyati.
Organizmlarning
o`sishi, rivojlanishi va ko`payishi hujayraning bolinishi
bilan
bogliq. Organizm voyaga etganda bir qancha to`qimalarning hujayralari
doimo
nobud bolib turadi va ularning o`rni doimo bolinish yoli bilan vujudga
keladigan
yanga hujayralar bilan almashinadi. Demak, bolinish hujayralarning
yashab
qolishiga sababchi bo`ladigan, aslida hayotai uzluksiz davom ettiradigan
jarayondir.
Irsiy
belgilarning izchillik bilan nasldan naslga oxtishini, asosan bolinib
ko`payishda
davom etayotgan hujayralar amalga oshiradi. Prokariotlar oddiy
bolinish
(ikkiga bolinish) yoli bilan ko`payadi. Eukariot xujayralar asosan ikki
xil:
mitoz yoki kariokinez va meyoz yo`li bilan bo`linadi. Ko`payishning
ahamiyati.
Prokariot va eukariot hujayralarning ko`payishi. Ko`payish hayot
mohiyatining
eng muhim xususiyatlaridan biridir. Bakteriyalardan tortib, to sut
emizuvchilargacha
bolgan barcha tirik organizmlar istisnosiz ko`payish
qobiliyatiga
ega. Har bir hayvon va o`simlik turining yashashi, ota —ona
individlar
bilan avlodlar o`rtasidaga izchillik fadat ko`payish tufayligina
saqlanib
qoladi. SHartli ravishda ko`payish deb atasa boladigan jarayonni
molekulalar
doirasida olib qaraladigan bolsa, u DNK ning o`z molekulalari
sonini
ikki hissa ortgarish xususiyati bilan ifodalanadi. Hujayra darajasida
mitoxondriyalar
bilan xloroplastlar singari organoidlar bolinish yo`li bilan
ko`payadi.
Organizmlarning ko`payish shakllari juda xilma —xil va
murakkabdir.
Jinsiy
va jinssiz ko`payish. Barcha tirik organizmlar ko`payishining ikkita
turi
tafovut qilinadi. o`ziga o`xshash yanga indivldlarni hosil qilish ko`payish
deb
ataladi. Koxpayish o`z —o`zini hosil qilish, qaytarish, o`ziga o`xshash
nusxa
paydo qilish bolib, tirik organizmlarning xossalaridir: ertutning vegetativ
yol
bilan palagidan ~sopayishi.
2

Jinssiz ko`payish. Jinssiz ko`payish natijasida ayrim hujayralar yoki
organlarning
bo`linishi natijasida yangi organizmlar hosilboladi. Jinssiz
ko`payishdayangi
avlodlar ona avlodning aynan nusxasi hisoblanadi. Jinssiz
ko`payishiiing
biologik ahamiyati organizmlarning tez ko`payishi va ko`p avlod
hosil
bo`lishini ta`minlashdan iborat. Jinssiz ko`payish hayvonlarga qaraganda
o`simliklarda
ko`proq uchraydi. Ko`payishning bu turi qishloq xcrjaligi:
bogdorchilik,
sabzavotchilik, dalachilik uchun katta ahamiyatta ega, qishloq
xo`jaligi
amaliyotida faqatgina jinssiz yol bilan ko`paytiriladigan ko`pgana
madaniy
o`simliklar bor. SHu nuqtai nazardan olganda gulli, urugli oliy
o`simliklarning
vegetativ ko`payishi biz uchun katga ahamiyatga ega. Vegetativ
ko`payish
o`simliklarning vegetativ jinssiz qismlari yordamida yuzaga chiqadi.
O`simlikning
ildizi, poyasi, bargi ana shunday qismlar jumlasiga kiradi, bular
yo
maxsus organlar, yoki yangi qismlar paydo qilib boradi. o`simliklar
qalamchalar
yordamida ham ko`payadi. Vegetativ ko`payishga o`simliklarning
jingalaklari,
ildiz bachkisi, piyozchalari, tugunaklari va ildiz poyasidan
ko`payishlarini
misol qilib ko`rsatish mumkin.
Prokariotlar,
ko`pgina sodda hayvonlar: bulutlar, kovak ichlilar, ba'zi
yassi
chuvalchanglar, astsidiyalar va boshqalar jinssiz yol bilan ko`payadilar.
Xuddi
o`simliklar dunyosida bo`lganidek, hayvonlar dunyosida ham jinssiz
ko`paylshning
bir necha usullari boladi. Jinssiz ko`payishning eng ko`p
tarqalgan
turi ona organizmining taxminan bir —biriga teng keladigan ikkita
qismga
bolinishidir. Masalan, infuzoriya 16 — 24 soatda bir marta
ko`ndalangiga:
oddin yadrosi, soxngra Sitoplazmasi ikkiga bolinadi. Ana
shuning
natijasida ikki qiz individ vujudga keladi.
Parazitlik
qilib yashovchi sodda hayvonlar hamda sdoralilarning
ko`payishi
o`ziga xos bolib, spora hosil qilipsh yoki shizogoniya deyiladi.
Triponasomalar
uzunasiga bolinadi. Hayvonlarning jinssiz ko`payishining
boshqa
bir turi marjon poliplarda kurtaklanishdir. CHuchuk suv buluti,
bodyagalarda
ichki kurtaklanish (gemulalar deyiladi) bolib o`tadi, qishda ona
organizm
halok bolib ketadi va gemulalardan ko`klamda yosh bulutlar vujudga
keladi.
Kurtaklanib ko`payishda ona organizmidan ajralmay qolishi va
koloniyalar
hosil bolishiga olib keladi. Jinssiz ko`payish ko`pincha bir hujayrali
zoosporalar
yordamida amalga oshadi. Spora grekcha—u r u g' ma`nosini
bildiradi,
«zoo» esa hayvon degan ma`noni beradi. Sporalar yoki zoosporalar
ona
hujayraning maxsus hujayrasidan hosil boladi.
Ular
spora hosil qilsa — sporalar, zoospora hosil qilsa, zoospora
deyiladi.
Jinssiz ko`payishga: eukariotlardan anor, tol, tok va anjir
parxish
yo`li bilan ko`payishi, qalamcha bilan ko`payish, tuplarni
bolish, payvandlash
yo`li bilan ko`paytirishlar kiradi.
Eukariotlardan:
tok, terak, tol va anor qalamchalari bilan, olcha, agargul,
siren
iddizlari bilan, binafshalar barglari bilan ko`payadi. Payvandlash usuli
bilan
ko`pincha qoxshimcha ildiz chiqarishi qiyin bolgan mevali va rezavor
3

o`simliklar ko`paytiriladi. Poliembrional ko`payishda—bitga zigotadan
mustaqilholda
rivojlanuvchi bir nechta homilalar hosil boladi.
Jinsiy
ko`payish. Bunday ko`payishda alohida rivojlangan,
etilganjinsiyhujayralar
(gametalar) ishshrok etadi. Urg"ochi jinsiy hujayralar —
ovotsitlar
deyllib, tuxumdonlarda rivojlanadi. Erkak jinsiy hujayralari
spermatozoidlar
deyilib, urug' hujayralarda rivojlanadi. Jinsiy hujayralarning
tuzilishi.
Barcha jinsiy hujayralar bir —biridan farq qiladi. Tuxum hujayralar
boshqa
hujayralar kabi hujayra qobish, sitoplazma va yadrodan tashkil topgan.
Lekin
boshqa hujayralardan farqi uning o`lchamining juda katta bolishidadir.
Odam
tuxum hujayrasining hajmi 150 mkm gacha etadi (somatik hujayralarda
esa
10—15 mkm dan oshmaydi). Ularning olchami, kattaligi sitoplazmada
oqsillarga
boy oziq modda sariqlikning mayjudligiga bogliq. Tuxum qo`yib
ko`payadiga
umurtqalilar tuxum hujayrasida oziq modda — tuxum sarigya
ko`pdir.
Tuxum
hujayrasi qalin qobiq bilan o`ralgan bo`lib, u himoya
vazifasini bajaradi. Tuxum hujayralar hujayralardan katta
bolganliga bilan
ham
farkdanadi. Tuxum hujayra organizmlarning rivojlanishi uchun kerak
bolgan
barcha irsiy axborotni o`zida saqlaydi.Odam spermatozoidining
olchami
juda kichkina bolib, 50-70 mkm lan oshmaydi. Spermatozoidning
asosiy
roli o`z gaploid
to`plamiga ega bo`lgan yadrosini tuxum hujayra sitoplazmasiga
kiritishdan iborat. Uning tuzilishi ham o`sha funktsiyani
bajarishgalyuslashgan bolib, boshcha, bo`yin
va dum qismlaridan tashkil
topgan. Bosh
qismida yadro, bo`yin qismida tsentriola va
mitoxondriyalar joylashgan, dum qismi esa harakatlanishni
ta`minlaydi.
Jinsiy
`ujayralarning rivojlanishi — gyametogenez. Urug' xujayralar
(spermatozoidlar)
urugdonda rivojlanadi. Urug hujayralarning rivojlanishi —
spermatogenez,
tuxum hujayralarining rivojlanishi — ovogenez deyiladi. Jinsiy
hujayralarning
etilishi — gametogenez shartli ravishda to`rt: ko`payish, o`sish,
etilish
va shakllanish davrlariga bolinadi.
Ko`payish
davri. Ko`payishda etilmagan jinsiy xujayralar xuddi tanadagi
kabi
diploid (2p) to`plamga ega boladi. Ular kcrp marta migoz yoli bilan
bolinib,
ko`paya boradi va bu jarayon ko`payish zonasida kechadi. o`sish
davrida
diploid to`plam bosRlanglch xujayralarning ayrimlari o`sish zonasiga
o`tib
katgalashadi, oziq moddalar to`playdi, ularning DNK si mikdori ikki xdssa
ortadi.
Undan keyin etilish zonasida hujayralar meyoz usulida ko`payib,
gaploid
to`plamga ega bolgan xujayralar to`plamini hosilqrlladi. SHakllanish
davrida
etuk jinsiy xujayralar hosil boladi. Ovogenez va spermatogenez asosan
btr—biriga
o`xshashdir, lekin ularning o`rtasida quyidaga farqlar mavjud:
4

Ovogenez spermatogenezga nisbatan uzoq davr davom etadi. CHunki
tuxum
xujayralarda homilaning rivojlanishi Uchun zarur bolgan moddalar hosil
bo`ladi.
Spermatogenezning meyozjarayonidasitoplazma Hamma xujayralarga
baravar
ta`minlanadi. Ovogenezda esa Hujayraning faqat bitgasigagina
sitoplazma
ta`minlanib, boshqalariga deyarli o`tmaydi. Natijada spermatogenez
oxirida
4 ta, ovogenezda esa faqat bitgagina yirik xujayra Hosil boladi, uning
uchta
mayda xujayralari nobud boladi. Ovogenezda shakllanish davri
bo`lmaydi.
S h unday qilib, gametogenez jarayonida jinsiy bezlarda diploid
to`plamli
(2p) boshlang’ich xujayralardan gaploidto`planili (p) jinsiy hujayralar
hosil
boladi. Spermatogenezda uchta davrdan tashqari, to`rtanchi davr — qayta
tuzilish
davri ham bolib o`tadi. Bu davr ovogenezda bolmaydi. Urgochi va
erkak
gametalar katta — kichikligi hamda tashqi ko`rinishi jihatidan yo bir xil
bo`lishi
— bunda bular izogametalar deb ataladi, yoki har xil bolishi mumkin—
bunda
ular anizogametalar deyiladi. Ikki jinsga mansub gametalar otalanib
zigota
hosil qiladi. O`simliklarning jinsiy ko`payishi. O`simliklarnmg jinsiy
ko`payishi
haddan tashqari keng tarqalgan va xilma —xil shakllarni ifodalaydi.
Izogomiya
tuban darajadagi o`simliklarda uchraydi. Ulotriks — suv o`ga tashqi
ko`rinishidan
bir xil ikkita gameta hosil qiladi va 2 ta xivchinli hujayradan
iborat
boladi. qirqquloqlarda sporalardan yuraksimon mayda — mayda
o`simlikcha
(nish) hosil boladi. Uning ikkala tomonida erkak (anteridiylar) va
urg'ochi
(arxegoniylar) jinsiga mansub bolgan jinsiy hujayralar hosil boladi.
Oliy
darajadagi prokariotlarda va yopiq uruglilarda jinsiy ko`payishga xizmat
qiladigan
maxsus organ — shaklan o`zgargan novdadan iborat g u 1 bo`ladi.
SHu
novdada odatda yashil barglar o`rniga kontsentrik doiralar holda
joylashgan
to`rgga tarkibiy qism bo`ladi, ular gul bandiga gul chiqaradigan
doyaning
kengayib kelgan uchiga birikkan bolib, uning generativ organini
tashkil
etadi. yOpiq uruglilarning tugunchasi uruglangandan keyin o`sib, ichida
uruglari
bo`lgan meva hosil bola boshlaydi. o`simliklarning jinsiy
ko`payishidan
qishloq xo`jaligida doimo keng foydalaniladi. Ko`payishning bu
usullaridan
duragaylashda keng foydalaniladi. Duragaylash yoli bilan yangidan
—
yangi o`simlik navlari yaratiladi. Etilgan jinsiy hujayralarining yadrosida
xromosomalarning
toq, gaploid to`plami mavjuddir. Ana shu ikki xil jinsiy
hujayralarning
qo`shilishi natijasida organizm hosil bo`ladi va yana jinsiy
hujayralardagi
xromosomalarning diploid to`plami vujudga keladi. Har xil
xromosomalar
juftlashgani uchun
ham yangi irsiy xususiyatli organizmlar vujudga keladi. Jinsiy
ko`payish
irsiy xilma — xillikga olib keladi.

MITOZ BO`LINISHI.
Ko`payish,
individual rivojlanish, mitoz, meyoz, somatik va jinsiy
hujayralarning
bolinishi, jinsiy va jinssiz ko`payish, eukariot hujayralar,
prokariot
hujayralar, antogenezning turlari, interfaza, profaza, metafaza,
5

anafaza, telofaza, hujayra tsikli, mitoz tsikli, sintezdan oldingi davr, DNK
sintezi,
sintez davri, sintezdan keyingi Davr, RNK va oqsil sintezi, diploid
hujayralar,
gaploid Hujayralar, bolinish dugi, mikronaychalar,
xromosomalarrxromatidlar,
xromosomaning birlamchi belbogM,
xromosomalarning
spirallashuvi, sitokinez, kariokinez, mitozning biologik
ahamiyati. Eukariotik
organizmlarning asosiy ko`payish usuli hujayralarning
odatdagi
usullar bilan bo`linishi mitotik (mitoz —ip) yani ipsimon bolinish
deyiladi.Be"zan
ikkinchi nomi kariokinez deb
ham ataladiTirik organizmlarning barchasi hujayralardan iborat.
Organizm
hujayralarga nisbatan uzoqroq umr ko`radi.
Masalan:
eritrotsitlar 120 kun yashaydi, bunda umri tugagan
adralarurnigadoimoyangahujayralarhosilbolibturadi.
Organizmdagi millionlab
hujayralar
bir sekundda nobud bolib, ularning o`rniga yangilari hosil bolib
turadi.
Turli hujayralarda bolinish turlicha kechadi. Nervg mushak xujayralari,
qizil
qon tanachalari etuk bosqichga ettandan keyin ular umuman bolinmaydi.
Ko`pgina
ichak epiteliysi hujayralari, teri, o`pka hujayralari organizmning butun
hayoti
davomida bolinib turadi. Bo`linish muddati har xil, u 8 soatdan 100
kungacha
va hatto undan ham ortiq bolishi mumkin. SHu tartibda hujayralar
hosil
bolib boradi. Eukariotik hujayralar asosan ikki xilusulda bolinib
ko`payadi:
1. M i t o z — somatik hujayralarning bolinishi.
2.Meyoz
— jinsiy hujayralarning ko`payish usuli. Hujayraning bir marta,
ikki
marta bolinishi oraligl — interfaza yoki interkinez (lotincha Meg — orasi
degan
ma`noni anglatadi) deb ataladi. Eukariotik hujayralar asosan mitoz
bo`linish
usulida bo`linadi. Mitoz asosida hujayralarning soni ortadi,
organizmlar
o`sadi, bolingan hujayralarning o`rni tiklanadi. Bir hujayrali
organizmlarda
mitoz tufayli jinssiz ko`payish jarayoni amalga oshadi. Mitoz
juda
murakkab jarayondir. Hujayralar bolinishdan oldin unga tayyorlanishadi.
Bunday
vaqtda hujayra yadrosida xilma —xil morfologik va biokimyoviy
o`zgarishlar
kechadi. Hujayraning bolinishgacha va bolinishdan keyingi bosib
o`tgan
yoli mitotik tsikl deb ataladi. Mitoz tsikli — mitoz va unga ketgan
vaqtlar
yigandisidan iborat. Xullas, mitoz tsikli mitoz va interfazadan iborat.,!
Interfaza
o`z vaqgida ketma — ket keladigan davrlarga bolinadi: F.
Sintezdanavvalgidavr&"
harfi bilan belgilanadi. S~ davrida hujayra o`sadi va
DNK
sintezlanishga tayyorlanadi. Bunda DNK reduplikatsiyalanishi uchun
zarur
bo`lgan azotli asoslar, fermentlar, RNK va oqsilmolekulalari sintezlanadi.
Sintez
davriz harfi bilan belgilanadi. Budavrda DNK reduplikatsiyalanib, uning
miqdori
ikki hissa ortadi. SHu bilan birga RNK va oqsil molekulalari
sintezlanadi
— tsentriolalar soni ham ikki marta ortadi. Sintezdan keyin
(mitozdan
avval) gidavr S2 harfi bilan | belgilanadi. Bu davrda ham RNK va
oqsil
sintezi davom etadi. dyniqsa, bolinish dutini hosid qiluvchi
mikronaychalar
tarkibiga kiradigan t u b i 1 i n oqsili sintezlanadi. Interfaza
tugallangandan
keyin hujayraning bolinishi yoki mitoz jarayoni boshlanadi.
Mitoz
hujayralardato`xtovsiz kechadigan jarayondir. Ammo uni tushuntirish
6

oson bolishi uchun shartli ravishda to`rtta faza: profaza, metafaza, anafaza,
telofazaga
bo`linadi. Mitozdajuda katgao`zgarishlar kuzatiladi. Mitoz hujayra
hayot
tsiklining juda ham kam vaqtini tashkil etadi. Masalan: ichak epiteliysi
hujayralari
20 — 22 soat yashashi mumkin. Profazada xromosomalar spiralga
o`ralib
kaltalashishi va yo`gonlashishi boshlanadi. Interfazaning sintez (3)
xromosomalarning
tarkibidagi DNK miqdori ikki xissa orttanligi uchun
profazadagi
xromosomalarning har qaysisi ikkita xromatidlardan iborat bo`ladi.
Spirallanish
natijasida xromosomalar tobora yo`g"onlashib, yoruglik
mikroskopda
ko`rinadigan bolib qoladi.Sitoplazmaga joylashgan hujayra
markazining
tsentriolalari juft — juft bolib, bir —biridan itarila boshlaydi.
Ularning
o`rtasida mikronaychalar malum tartibda joylashib, qutblarni bir —biri
bilan
biriktiruvchi kalavasimon bolinish dugani hosil qiladi. Ularning bo`linish
dugi
tarkibida tsentriolalar bolmaydi. Profaza hujayra yadrosi qaytadan
tuziladigan
davrdir. Xromosomalar spirallanadi (spiral bo`lib o`raladi) va optik
mikroskopda
yaxshi ko`rinadigan bo`lib qoladi. YAdrocha va yadro pardasi
erib,
asta —sekin yo`qolib ketadi. Natijada bolinish duti paydo boladi. Metafaza
paytida
xromosomalar dug ekvatori bo`ylab joy oladi va xromosoma plastinkasi
o`qi,
metafaza plastinkasini hosil qiladi. A n a f a z a juft—juft bolib birikib
turgan
xromosomalar tarqalib boradigan davrdir.
1
— interfaza holatdagi hujayra yadrosi;
2,
3 —profaza, spirallasha boshlagan xromosomalar va qutblarga ajralgan
tsentriolalar
ko`rinib turibdi; 4 —metafaza, yadro pardasi erib ketgan, bo`linish
dugi
iplari kcmnib turibdi; 5, 6 —anafaza, xromosomalar hujayra qutbi tomon
tarqalgan;
7, 8 —telofazada yadro batamom ikkiga bo`lingan, yadro pardasining
hosil
bo`lganligi va sitoplazmaning belbog' hosil qilib bolinishi ko`rinib turibdi.
Telofaza
mitozning so`ngga davri bo`lib, xromosomalar spiralsizlanadi. YAdro
va
hujayra pardalari shakllanadi. Bu davr ikkita qiz hujayralar paydo bolishi
bilan
poyoniga etadi. Bunda xromosomalarning ikkita diploid to`plami
joylashadi
(masalan, odamda tana hujayralarinig to`plami 2p q 46 bo`lsa,
anafazada
4p q 92 ga teng boladi). Bu yosh hujayralarning har biri ona
hujayralarga
qaraganda kichikroq boladi. YAngi hujayralar o`sib boradi va
mazkur
to`qima hujayralariga xos bolgan kattalikka etib, xarakterli shakllarni
egallaydi.
Hujayralar qancha yosh bolsa, shu darajada bot —bot bolinib turadi.
SHunday
qilib, mitoz usulida bolinish davomida asosan 2 xil jarayon kuzatiladi:
1)
yadroning bo`linishi — kariokinez; 2) sitoplazmaning bo`linishi —"
sitokinez.
Ba`zan mitozning ikkinchi qismi amalga oshmaya qoladi. Buning
natijasida
ko`p yadroli hujayralar hosil boladi. To`qimalarning mitotik faolligi
uning
tabiati hamda fiziologik faolligiga bogliq. o`sish va regeneratsiya vaqtida
bu
faollik ayniqsa zo"r boladi. Gormohlar va organizmni idora etuvchi boshqa
sistemalari
mitotik faollikka katta ta`sir ko`rsatadi. Odam tanasidaga
hujayralarda
boladigan asosiy mitoz davrlari o`rta hisobda quyidagicha tezlik
bilan
o`tadi: profaza — 30 — 60 minut, metafaza — 2—10 minut, anafaza — 3
—15
minut, telofaza — 30 minut davom etadi. Xullas, mitoz bo`Xinish 1 — 2
7

soat davom etadi. Interfaza esa bundan bir necha barobar uzoqroq davom etishi
mumkin.
Odamning tanasida hujayralarning bo`linishi uchun 35,5—37°S
normalhisoblanadi,
haroratning ko`tarilishi yoki past bo`lishi mitozni
sekinlashtirib
qo`yadi yoki izdan chiqaradi. Xavfli o`smalarga ionlapggaruvchi
nurlar
yordamida davo qilish usuli shunga asoslangan. Ko`pincha nerv
hujayralari
embrional rivojlanish davrida bolinib hosil boladi va keyinchalik
o`sib
boradi. Odatda ular deyarli bo`linmaydi. Mitozning biologik ahamiyati.
Mitoz
natijasida har bir yangi hujayrada ona xromosomalari qanday bolsa,
xuddi
shunday xromosomalarga ega bolib qoladi. Ikkala yosh hujayralardagi
xromosomalrning
soni ona hujayra xromosomalarining soniga teng boladi.
Mitoz
— xujayra irsiy moddalarining yangi hosil bolgan hujayralarga teng
miqdorda
taqsimlanishini ta`minlovchi asosiy mexanizmdir. Mitoz
organizmning
embrional rivojlanishini, jarohatlangan hujayra va to`qimalarning
qayta
tiklanishini, umri tugagan Hujayralarning o`rnini to`ldirishini ta`minlaydi.
Organizmlarning
jinssiz ko`payishi ham mitoz bolinish asosida amalga
oshiriladi.
Mitoz organizm xujayralarida xromosomalarning doimiyligini
saqlaydi.
Har bir xujayra yadrosidagi xromosomalar yigindisi xromosoma
to`plami
deb ataladi. Ko`p hujayrali ikki xilxujayralar to`plami farqlanadi: 1)
Somatikhujayralar
(tananing barchateri, mushak, nerv, qon, ildiz, poya va
boshqalar
kiradi); 2) Etilgan jinsiy hujayralar ~ — shmetalar atalib, ular toq
hodda
boladi. Masalan: odamda somatik hujayralarda 46 tadan xromosoma
bolsa,
jinsiy Hujayralar, ya'ni gametalarda 23 ta xromosoma uchraydi. Ba`zan
mitozning
noto`gri kechishi xromosomalarning shikastlanishiga, ular sonining
kamayib
yoki ko`payib ketishiga olib kelishi mumkin. Natijada har xil irsiy
kasalliklar
vujudga kelishi mumkin,
MEYOZ
Konyugatsiya
mitoz metafazasi, P-profaza, P-metafaza, II-anafaza, P-
telofaza,
xromosomalarning ekvatordajoylanishi, gaploid, diploid, zigota,
uruglanish,
tuxum hujayra, urut Hujayra, partenogenez, otalanish. Androgenez,
ginogenez,
ontogenez, embrional rivojlanish, blastomer, blastula, gastrulyatsiya,
ektoderma,
entoderma, mezoderma, neyrula bosqichi, differentsiallashish,
embrional
induktsiya, embrionning qaltis davri. Postembrional, bilvosita
rivojlanish,
bevositarivojlanish, metamorfoza, gomeostaz, bioritm, anabioz,
regeneratsiya.
Ko`payishda
etilmagan jinsiy hujayralar diploid (2p) hujayralar
to`plamiga
ega boladi. O`sish davrida hujayralar bolinmasdan, faqato`sadi.
Gametalarningetilishihujayralar
bolinishining alohida bir turi — m e y o z
tufayli
boradi, Meyoz mohiyati xromosomalar sonining ikki baravar kamaylshi
(reduktsiyalanishi)
dan iboratdir. Bunday to`plam — gaploid to`plam deyiladi
va
Vp tarzda belgilanadi. Meyoz jinsiy hujayralarning rivojlanishi
(gametogenez)
jarayonida kechadi Generativ hujayralar—meyoz yoli bilan
ko`payadi.
Jinsiy hujayralarning meyoz yoli bilan ko`payishi. Ikkinchi meyoz
8

birinchisiga qaraganda juda tez kechadi va P — profaza, P —metafaza, P —
anafaza,
P — telofazalardan iborat boladi. Meyoz keta —ket keladigan ikki
bolinishni
o`z ichiga oladi. Ularni bir —biridan farq qilish maqsadida bolinish
fazalarining
oddiga I yoki II raqamlari qo`iiladi. Meyoz ham mitoz kabi
interfazadan
boshlanadi. Bunda DNK ikki hissa ortishi natijasida xromosomalar
ham
ikki hissa ko`payadi. Meyoz vaqtida xromosomalar gametalarda 2p ga teng
keladigan
xurli kombinatsiyalarda ta`minlanadi. Odam uchun bu —
2238388608
kombinatsiyani tashkil etadi. Birinchi bolinish fazasi ancha
murakkab
bolib, uzoq vaqg davom etadi. Ba'zi organizmlarda oylab, hatgo
yillab
davom etishi mumkin. Birinchi meyoz bolinish ikkinchisiga qaraganda
ancha
murakkab bolib, uzoq vaqt davom etadi. Birinchi meyotik bo`linish
profazn
vaqtida juft xromosomalar bir —birining oldiga o`gab «gaziladi,
so`ngra
korfyugatsiyalana boshlaydi. Mitoz va meyozni taqqoslash uchun ular
yonma
—yon rasmda ko`rsatilgan. Juftxromosomalar bir —
birigaaniqto`trilanib,
bir —biriga qo`shiladi. So`ngra ikkita nimtadan
(xromonemadan)
iborat korfyugatsiyalarning har biri o`z jufti bilan
chirmashadi.
Spirallanib kaltalasha boshlaydi. Ular bir —biriga yopishib,
yonma
—yon joylasha boshlaydi va xromosomalar qismlari bilan almashishadi
LBukes
ishish yoki chatishishga krossingover yoki xromosomalarning
chalkashuvi
deyiladi, Bu jarayonlar bilan bir vaqtning o`zida mitozdagi kabi
yadro
qobigl parchalanib, yadrocha yo`qolib ketadi, so`ngra bolinish dugi hosil
bo`ladi.SHundayqilib.
1 — profazaning o`ziga xos xususiyati gomologak
xromosomalar
korf yugatsiyalanshxsh va o`xshash qismlar bilan
almashinishidir.
1-metafazada xromosomalar juft—juft holatda hujayraning
ekvator
tekisligi
bcrylab joylashadi (mitoz metafazasida xromosomalarning
chsoylashishini
eslang). So`ngra 1 — anafaza boshlanadi, gomologik
xromosomalar
eutunligicha xromosomalarga ajralmagan holda harakatlana
yushlaydi.
Mitozning anafazasida esa har bir. xromosoma fomatidga ajralib,
xromatidlar
qutblarga harakatlanadi. — telofazada xromosomalar soni ikki hissa
kamaygan
ujayralar hosil boladi. Birinchi meyoz bilan ikkinchi meyoz •
rasidagi
juda qisqa vaqtai interkinez deyiladi, interfaza o`lmaydi, chunki bunda
DNK
molekulalarining ikki hissa rtishiga ehtiyoj yo`q. P —profazada
xromosomalar
spirallanadi, yadro qob; archalanadi, yadrocha yo`qolib ketib,
bolinish
urchugi hos oladi, bunda korfyugatsiyalanish kuzatilmaydi. P —
metafazada
xuddi mitozdagi kabi xromosomalar ekvator tekisligiga joylashadi.
P
—anafazada xromosomalar bir —biridan ajralib alohida
xromosomalarga
aylanadi va qutblar tomon harakatlanadi (1 — anafazada
gomologik
xromosomalarning bir — biridan ajralishini eslang). II — telofazada
ikkita
xromosomali, gaploid to`plamli bo`lgan hujayralar hosil boladi. SHunday
qilib,
meyoz natijasida har bir diploid to`plam boshlangich hujayra ketma —ket
ikki
marta bolinishi natijasida 4 gaploid to`plamli jinsiy hujayralar—gametalar
hosil
boladi.
9

Meyozning biologik ahamiyati.
1. Meyoz tufayli avlodlar almashinuvi davomida xromosomalar sonining
doimiyligi
o`zgarmaydi. Agar gametogenezda xromosomalar soni
kamaymaganda,
har bir yanga avlodda xromosomalar soni tinmasdan ikki hissa
ortib
boraverar edi. Natijada turning eng xarakterli xususiyatlaridan biri—
xromosomalar
soniningdoimiyliga buzilar edi.
2.
Meyozda gomologik xromosomalarning juda ko`p xilma —xil
kombinatsiyalari
hosil boladi. Ota yoki ona xromosomalari meyozda har xil
gametalarga
tarqalishi natijasida gametalarda xromosomalarning yangi to`plami
hosil
bo`ladi.
3.
Xromosomalarning korfyugatsiyalanib, o`xshash qismlar bilan
almashinuvi
(krossingover) natijasida irsiy axborotning yangi to`plami hosil
boladi.
Natijada gametada ota —ona xromosomalari aralashgan holda boladi.
Har
xil xromosomalarga ega gametalar irsiy o`zgaruvchanlikka sabab boladi.
Irsiy
o`zgaruvchanlik organizmlarning evolyutsiyasiga olib keluvchi asosiy
omillardan
biridir Ba"zi hollarda
meyoz
jarayonida xromosomalarning gametalarga taqsimlanishi buziladi.
Natijada
ayrim gametalarda gomologik xromosomalarning har ikkalasi,
ayrimlarida
esa bittasi ham bolmasligi mumkin. Bunday holatlar
organizmlarning
rivojlanishi buzilishiga olib keladi va har xilirsiy
kasalliklarning
kelib chiqishiga sabab boladi. r~itoz va meyozning o`xshashligi
va
farqini bir — biri bilan taqqoslang.
URUG`LANISH.
Uruglanish
(otalanish) yashash muhitiga qarab tashqi va ichki boladi.
Suvda
yashaydigan organizmlarda odatda tashqi uruglanish uchraydi: urgochisi
suvga
uvildiriq (tuxum) qo`yib ketadi, erkaga esa uning ustiga tarkibida
spermatozoidlari
boladigan urug" suyuqligini to`kib ketadi. Urug' suyuqligining
suv
bilan suyulishi (baliqlar, amfibiyalar etishi natijasida spermiylar
harakatchanJt?alib)
yokimaxsus bez: sut emizuvchi hayvonlarning prostata bezi
sekretlari
ta`sir qoladi. Chuvalchanglar, hasharotlar, qushlar va sut
emizuvchilarda
ichki uruglanish boladi, bunda erkak jinsiy hujayralari urgochi
jinsiy
hujayralarga tushadi. Tuxum shulasimon toj hosil qiluvchi hujayralar
qavati
bilan o`ralgan boladi. Bu toj hujayralar alohida shilimshiq moddalar
yordamida
bir —biriga birikkan. Odatda hayvon va o`simliklamint
ko`pchiligida,
tuxum hujayraga faqat bitga urug" hujayra kiradi. Darhol boshqa
spermalarning
o`tishiga to`siqlik qiladigan uruglanish pardasini hosil qiladi.
Xullas,
uruglanishni Ipl` Ip q 2p formula bilan ifodalash mumkin. Bunda yangi
organizmlar
irsiy belgilarning yarmisini otasidan, yarmisini onasidan oladi.
Xromosomalarning
gaploid to`plamiga ega bo`lgan tuxum hujayraga xuddi
shunday
bolgan urug' hujayralarning ko`shilishiga uruglanishdeb ataladi.
10

Uruglanish natijasida hosil bo`lgan organizm z i g o t a deb ataladi. zigotaning
hosil
bo`lishi bilan yana xromosomalarning gaploid to`plami tiklanadi. CHunki,
gomologik
xromosomalarning bittasi urug' hujayraniki, ikkinchisi tuxum
hujayranikidir.
Hayvonlarda uruglanish. Xar xil organizmlarda jinsiy
hujayralarning
olchami va shakli turlicha boladi. Tuxum hujayra bilan urug'
hujayralarning
uchrashish imkoniyap qancha kam bolsa, shuncha ko`p jinsiy
hujayralar
hosil boladi Masalan: baliqlarning uruglanishi suvda bolganligi
uchug
ularning urug" hujayralari juda ko`p sonli bo"ladi.yUksak organizmlarda
tuxum
hujayralar kam, uru! hujayralar ko`p boladi. Uruglanish jarayonida avval
urut
hujayra tuxum hujayraga yaqinlashadi. Uning bosh qismidaga fermentlar
ta`sirida
tuxum hujayraning qobig"i erib, kichkina tesli kcha paydo boladi. Bu
teshikcha
orqali urug' hujayra yadrosi tuxum hujayra ichiga kiradi. So`ngra har
ikkala
gametaning gaploid yadrolari qo`shilib, umumiy diploid to`plamli yadro
hosil
bo`ladi, bolinish faollashadi va rivojlanish boshlanadi. Ko`pincha bitta
tuxum
hujayrani faqat bshta urug' hujayra otalakgiradi. Ba"zan, ikki yoki bir
nechta
kirishi mumkin, lekin ularning bittasigana qoladi, qolganlari nobud
boladi.
O`simliklarda
urutlanish. Jinsiy ko`payish murakkab jarayon bolib, u
quyidagilarga
bogliq: FF Erkak va urgochi gametalarninghosil bolishi.
2).
Uruglanishda qarama—qarshi jinsdagi gametalarning qo`shilishi. 3).
Ularning
yadrolari qo`shilishi (koriogamiya).
4). Meyozda gomologik xromosomalarning kon"yugatsiya—lanishi
(sinapsis
va irsiy faktorlarning birikishi).
Jinsiy
rivojlanish tsikli jinsiy hujayralarning vujudga kelishidan to yangi
avlod
paydo bolgungacha bolgan davrni o`z ichiga oladiJinsiy rivojlanish
gametalarning
(singamiya) va ular yadrolarining (kariogamiya) uruglanish
jarayonini
tashkil etadi. Uruglanish qayta takrorlanadigan jarayon bolmay, bir
marta
uruglangan tuxum hujayra qaytadan uruglanmaydi. Uruglanish jarayonida
turni
saqlab qolish kerak bolgan quyidagi genetik hodisalarni hosil qiladi: 1.
Xromosomalarningdiploid
soni tiklanadi.
2.
Biravlod bilankeyingiavlodo`rtasyadatmodddyketma—ketlik
taminlanadi.
3.
Bir individuumda ota —ona organizmishyug irsiy xususiyatlari
mujassamlanadi.
Urugchiga kelib tushgan chang donachasi har xil o`simliklarda
malum
vaqtdan so`ng o`sib, chang naychasini hosil qiladi. Masalan, qand
lavlagida
2 soatdan so`ng, ko"ksag"iz o`simligida 5 minutdan keyin, gVzada 2
—
3 soatdan keyin, makkajo`xori va oqjo`xorida juda tez o`sadi. CHang
donachasining
o`sishi natijasida uning hajmi ortadi. So`ngra chang naychalari
o`sib
chiqib, urug'chasining ustunchasi bo`ylab harakat qiladi. Murtak
xaltachasining
ichiga tushgan ikkita spermaning biri tuxum hujayra bilan
11

qo"shiladi.O"simliklarning uruglanishida tuxum hujayra yadrosining sperma
yadrosi
bilan qo`shilishi asosiy jarayondir. Uruglangan tuxum hujayrada —
zigota
xromosomalarning diploid soni tiklanib, zigotadan urugaing m u r t a g i
rivojlanadi.
yOpiq urugli o`simliklarda uruglanish jarayonidan so`ng
qo`shimcha
organ endosperm rivojlanadi. Endospermning rivojlanishi ikkinchi
uruglanish
orqali boshlanadi. Murtak xaltachasi ichidagi ikkinchi sperma uning
diploid
xromosomali markaziy hujayralari bilan qo`shiladi. Natijada triploid
endosperm
hosilf boladi. Murtak hujayrasi ichida qolgan hujayralar
endospermga
so`rilib ketadLBitta spermaning tuxum hujayra bilan,
boshqasining
markaziy xujayralar bilan qo`shilishi, qo"sh uruglanish deb
ataladi.
qo`sh urutlanish hodisasini 1898 yilda S. G. Navashin kashf etgan,
Endosperm
yadrosining triploidlik mohiyatini esa 1915 yllda M. S. Navashin
aniqlagan.
Ba"zan o`simliklarda murtak xaltachasi ichiga bir necha chang
naychasining
o`sib kirishi mumkinligi aniqlangan bolib, bunday jarayonga
polispermiya
deyiladi. Jinsiy ko`payish xillari. (Tsimlik va hayvonlarning
uruglanishi
— okariogamiya yoli$>ilan ko`payishi amfimiksis, uruglanmasdan
ko`payishi
apomiksis deyiladi. Apomiksis ko`paylshga: partenogenetik
ko`payish
(partenogevez); ginogenetik ko`payish (ginogenez); ayadrogenetik
ko`payish
(androgenez) xillari kiradi. Hayvonlar va o`simliklarning jinsiy
ko`payishida
ularning erkak va urgochi jinsiy gametalarining uruglanishi
normal
(amfimiksis) uruglanishhisoblanadi. Uruglanmagan tuxum xujayradan
murtakning
rivojlanishi partenogenez ko`payish deb ataladi. Partenogenez:
somatik
yoki diploid, generativ yoki gaploid partenogenez bo`ladi. Somatik
partenogenezda
tuxum hujayra reduktsion bolinmaydi, avtokariogamiya —o*z
—
o`zidan uruglanish sodir boladiva murtak rivojlanishi mumkin.
Generativ
(gaploid) partenogenezda murtak gaploid hujayradan
rivojlanadi.
Bunda ko`pincha erkak hujayralar
rivojlanadi(asalari,kana).Ginogenez ko`payishdamurtak faqat
urgochi
yadroda
rivojlanadi. Bunda urug hujayrani yOOzISH KERAK?150-151 BET?
uruglantirmasdan hujayraning rivojlanishiga yordam beradi.
Androgenezda murtak erkak jinsiy yadrolari rivojlanadi. Tuxum
hujayralarga
ikkita spermiy kirsa, yadrolari qo`shilib, diploid murtak
rivojlanadi. Partenogenezni tuxum hujayraga har xil qimyoviy
mexanik
ta`sirlar, issiqlik
va boshqa ta`sirlar natijasida hosil qilish mumkin. Ularning
hammasi
urDochi jinsli boladi. Atoqli genetik olim B. A. Astaurov surfiy
partenogenez
yordamida irsiy jihatdan qimmatli bolgan ipak qurtini yaratish
usulini
ishlab chiqqan.
Organizmlarning embrional va postembrional rivojlanishi.
Individual rivojlanish yoki ontogenez tiriklikning eng muhim
xususiyatlaridan
biridir. Tuxum hujayra uruglangach, organizmning
individual
rivojlanishi — ontogenez boshlanadl va bu jarayon butun
bir individ shakllanishi bilan tugaydi. Ontogenez tushunchasi
birinchi
bolib, 1866 yilda
12

E. Gekkel tomonidan fanga kiritilgan. Ontogenezning uchta turi
farqlanadi:
1.
Lichinkalirivojlanish.
2.
Lichinkasiz rivojlanish.
3. Ona
qornidagi rivojlanish.
Lichinkali rivojlanish tuxum hujayraning sariqligi kam bolgan
organizmlarda kuzatiladi. Ularning lichinkasi etuk shaklidan o`z
tuzilishi
bilan
farq
qiladi. Lichinkasiz ontogenez tuxumida oziq moddalar ko`p bolgan

organizmlar (balikdar, reptiliyalar, qushlarda) dakuzatiladi. Yosh

organizmlar
etuk organizmlarga o`xshash boladi.
Ontogenez
ikki davrga: 1. Embrional rivojlanish; 2. Postembrionalrivojlanish
davrlariga
bolinadi. Embrional rivojlanish davri: zigotahosil bolishidan
boshlanib, tuilishgacha yoki tuxumdanchiqquncha
davom etadi.Embrional
davri
zigota, maydalanish, blastula, gastmla,organogenez bosqichlariga
bolinadi.
zigota tuxum va urug' hujayraning qo`shilishi natijasida hosil boladi.
Hujayra
mitoz usuli bilan bo`lina boshlaydi, lekin bolingan hujayralar
o`smaganligi
uchun hosil bolgan ho`jayralarning olchamlari tobora maydalashib
boradi. Sariq
modda hujayrada bir tekis tarqalgan bolsa, maydalanish ham
bir
tekis boradi. zigota dastlab meridian bcrylab bolinadi va
blastomerlar
deb ataladi — 2, 4, 8, 16 va hokazo blastomerlar hosil
boladi,
Blastulaning ichi suyuqlik bilantolgan boladi.Hujayralar
sekin
—asta bolinib, gastrula osqichigao'tadi.Homilaningikkiqavatlibosqichi
gastrula
bolib, uning hosil bolish jarayoni gastrulyatsiya deyiladi. Gastrulaning
tashqi
qavatini ektoderma, ichki qavatini entoderma deb ataladi. Ektoderma va
entoderma
embrion varaqlari deb ataladi. Gastrula ichidagi bo`shligl birlamchi
ichak
deb ataladi.U tashqariga birlamchi ogiz orqali ochiladi. Keyin
gastrulaninguchinchi
qavati — mezodermahosil boladi. U ento— va
ektodermaning
oraligida joylashgan bo`ladi. Ektodermadan nerv sistemasi,
sezgi
organlari, terining epidermis qismi, teri hosilalari rivojlanadi.
Entodermadan
o`rta ichak epiteliysi, hazm bezlari, jabralar va o`pkalar epiteliysi
rivojlanadi.
Mezodermadan
biriktiruvchi va mushak to`qimalari, yurak —tomir va siydik
tanosil
sistemalari rivojlanadi. Gastrulyatsiya tugaganidan keyin o`zak organlar
majmui
hosil boladi (bu bosqich neyrula bosqichi deyiladi). Uzak organlariga
nerv
naychasi, xorda, ichak naychasi kiradi va ixtisoslashib boradi. Morfologik
dkfferentsiyalashish
natijasida ko`p hujayra turlari hosil boladi.
Biokimyoviy differentsiyalashish natijasida spetsifik
(maxsus) omillar
sintezlanadi
(gemoglobin, insulin kabilar). Bitta rivojlanish kurtagi ikkinchisiga
ta"sir
ko`rsatib, uning rivojlanishini boshqaradi. Bunday ta`sirni embrional
induktsiya
deb ataladi. Buni o`rganish uchun homilaning bir qismi ikkinchi
13

homilaning boshqa qismiga ko`chirib cftkaziladi. Tashqi muhitning homilaga
ta`siri:
harorat, yoruglik, namlik, kislorod, har xil birikmalar homilaning
rivojlanishini
tezlashtirishi yoki sekinlashtirrshsh mumkin. Odam homilasiga
nikotin,
alkogol, narkotik moddalar kuchli ta"sir ko`rsatadi. Ular xromosoma
DNK
sining o`zgarishiga sabab boladi. Homiladorlik davri qaltis davr
hisoblanadi.

Foydalagnalar adabiyotlar
1. Fayzullayev
S. S, G‘ofurov   A.T, Matchonov B.E, “Odam genetikasi”
T.,
“Ijod dunyosi” nashri 2003 y.
2. Fayzullayev
S. S, G‘ofurov   A.T,   “Genetika”    T.,   “Tafakkur
nashriyoti”
2010 y.
3. Fayzullayev
S. S, G‘ofurov   A.T,     “Genetika va evolyutsion ta’limot”
Toshket
  2012 y.
4. Maxmudova
.Z.V     “Genetika fanidan laboratoriya mashg‘ulotlar, masala
va
mashqlar”   Samarqand    2021 y.

                     Foydalanilgan elektron ta’lim resurslari
5. www.ziyonet.uz
6. www.edu.uz
7. www.hozir.org
14

Organizmlarning ko‘payishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish