Orol bo‘yi regionidagi ekologik muammolar va ularni bartaraf etish yollari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	348.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pdf
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Orol bo‘yi regionidagi ekologik muammolar va ularni bartaraf etish yollari

Купить

Mavzu: Orol bo’yi regionidagi
ekologik muammolar va ularni
bartaraf etish yollari.

Reja:
1.Orol daryosi asr muammosi.
2.Orol bo’yi ekologik muammolari.
3.Ularni bartaraf etish yollari va chora
tadbirlari.

Orol dengizi va Orol bo`yi ekologiyasi. Orol
dengizi ilgari vaqtlarda dunyoda eng katta ichki
dengizlardan biri hisoblanib undan ovchilik transport
Amudaryo, Sirdaryo yer osti suvlari hamda atmosfera
yog`inlari tushushi va yuzadan suvning bug`lanishini
tashkil etadi. Qadimgi tarixiy davrlarda dengiz
sathining 1,5-2 m o`zgarishi, tabiiy iqlimi
xususiyatlari biloan bog`liq bo`lib, suvning hajmi
100-150 km
3
suv sathi maydoni 4000 km
2
ni tashkil
etadi.
Sug`oriladigan dehqonchilikning rivojlanishi
natijasida sug`orishga foydalaniladigan qaytmas
suvlar va qurg`oqchilik yillari Amudaryo va
Sirdaryoning belgisiga quyidagilar suv miqdori
kamaydi.
Shunday qilib, hozirgi vaqtda dengizning sathi
1961 yilga nisbatan 16,8 marta pasaydi. Bunda
dengizning hajmi 3 marta yuzasi esa 2 marta
sho`rlanish darajasi 9-10 g/l dan 34-37 g/l ga ortdi.
Hozirgi kunda dengiz sathining pasayishi yiliga
80-100 sm tashkil etmoqda. Qirg`oq chizig`i 60-80 km
ga pasayib ochilib qolgan yerlar 23 ming km
2
ni
tashkil etadi. Amudaryo va Sirdaryoning quyi
oqimlarida suvning sifati yomonlashdi hamda ichish
uchun yaroqsiz bo`lib qoldi. Ekologik tizimlar,
o`simlik va hayvonlar chuqur inqirozga uchrayapti.
Eng yomon ahvol janubiy oroldadir. Ushbu mintaqa
o`z ichiga shimoliy g`arbiy qizilqum Zaungauz

qoraqumi janubiy ustyurt va Amudaryo deltasi kabi
lanshaft komplekslarini oladi. Orol bo`yining
umumiy maydoni 437 ming km
2
bo`lsa uning janubiy
qismi 245 ming km
2
ni tashkil etadi. Bunga
Qoraqalpog`iston hududi O`zbekistonning Xorazm
viloyati Turkmanistonning Tashovuz viloyatlari
kiradi.
Orol va Orol bo`yida sodir bo`layotgan jadal
ravishdagi cho`llanish xodisasi dunyo tajribasida
uchratilmagan. Shuning uchun ham uni miqdor va
sifat jixatidan baxolashda ancha qiyinchiliklarga
duch kelinmoqda.
Dengiz tubini ochilishi va daryo deltalarining
qurishi hisobiga cho`l maydonlari kengaymoqda.
Ochilib qolgan 4mln gektar maydon yuzasi mayday
tuz zarrachalari bilan qoplanib, yangi shakildahi qum
qoplamlari hosil qiladi. Shunday qilib, Markaziy
Osiyo xududi qum tuz aerozollarini shamol
yordamida ko`chirib yuruvchi kuchli yangi manba
vujudga keldi. Dastlabki ma’lumotlarga ko`ra, yiliga
atmosferaga 15-75 mln. tonnagacha chang-to`zon
ko`tarilishi mumkin.
Dengiz tubidan ko`tarilgan chang tuz to`zoni
atmosferani ifloslanishini 5 foizdan ham orttirib
bormoqda. Chang tuz to`zonlarini atmosferaga
ko`tarilishini birinchi marta 1975 yili kosmosdan
kuzatilgan. Bunday to`zonlar yilning uch oy
davomida kuzatiladi. Chang-tuz to`zonlarining

uzunligi 400 km eni esa 40 km bo`ladi, radiusi 300
km ni tashkil etadi.
Tuzlarning yer yuziga yog`ilishi paxtaning
hosildorligi 5-15 foiz, sholining esa 3-6 foizga pasayib
ketdi. Orol bo`yida yog`ilayotgan chang-tuz
zarrachalarning umumiy miqdori o`rtacha 52 kg ni
tashkil etib, tuproq holati yomonlashuvini asosiy
sababchialridan biri bo`lib qoldi. Qoraqalpog`iston
respublikasining sug`oriladigan maydonlari chang-
tuz fraksiyalari 250 kg dan, Chomboy tumanida 500
tonnagacha boradi. Sho`rlangan qum-to`zonlari
yiliga Orol bo`yidagi 15 mingga yaqin yaylovlarni
egallab bormoqda. G`o`za uchun ajratilgan
maydonlar kasallik qo`zg`atuvchi zararkunandalar
bilan zararlangan. Qishloq xo`jalik mahsulotlarning
hosili pasayib ketmoqda.
Amudaryoning yuqori oqimidagi hududlarida
meliorativ holati yomonlashishi (Surxandaryo,
Qashqadaryo, Buxoro, Samarqand) II kategoriyadagi
yerlarning ko`payishiga olib kelmoqda.
Amudaryoning o`rta oqimiga joylashgan
Turkmanistonning suv xo`jalik tumanlarida
murakkab meliorativ holat kelib chiqmoqda.
Amudaryo va Sirdaryoning quyi oqimlarida
ko`pchilik maydonlar qoniqarsiz meliorativ aholi
bilan III va IV kategoriyaga mansub yerlar
hisoblanadi. Sho`rlangan, kuchli sho`rlangan
maydonlar 35-70 foizni tashkil etadi.

Tuproqlarning sho`rlanishi hisobiga qishloq
xo`jalik mahsulotlari hosili O`zbekistonda 30 foiz,
Turkmanistonda 40 foiz, Qozog`isotnda 30-33 foiz,
Tojikistonda 19 foiz, Qirg`izistonda 20 foizga pasayib
ketdi.
Markaziy Osiyoda keyingi yillarda yalpi paxta
hosilining ko`payishi sezilmayapti. O`simliklar
qatlamining o`zgarishi bilan umumiy yem-xashak
zaxirasi 1200 dan 500000 tonnagacha kamaydi.
Boshoqli har yil o`tloqzorlardan 3 marta qisqardi.
Dorivor o`simliklar zaxirasi kamayib siyraklashib
bormoqda. Yaylovlarning qisqarishi va
hosildorlikning pasayishi chorva molla;riga o`z
ta’sirini ko`rsatmoqda.
Sho`rlangan yerlar maydoni kundan-kunga ortib
bormoqda. Qirg`oqchilik tufayli iqlimning keskin
kontinentanligi ortib ketdi. Dengiz va quruqlik
o`rtasidagi haroratni o`zgarishi shamol tezligining
ortishi suvning to`lqinlanish xodisasini kuchayishiga
olib keldi. Avvali qumlar ortiqcha namlikni yutishi
hisobiga, namlikni doimo ushlab turishiga cho`l
o`simliklarning rivojlanishiga yordam berar edi.
Kuchli sho`rlangan yer osti suvlarining yuza
joylanishi, cho`llanish jarayonini kuchaytirmoqda.
Amudaryo va Sirdaryo qirg`oqlarining pasayishi
natijasida daryoning quyi qismida suv toshqinlarini
kamaytirib yubordi. Bu o`z navbatida to`qay
o`simliklari maydonlarini qisqarishiga ilgari

gumusga boy bo`lgan o`tloqlar o`tloq botqoqli
tuproqlar unumsiz, o`tloq taqir, cho`l, qumli
o`tloqlarga ayalanishiga olib keladi. Sut emizuvchi
hayvonlar va qushlar kamayib ketdi. Qurigan
maydonlar aholi uchun xavfli kasallik tarqatuvchi
kemiruvchilar bilan to`lib bormoqda. Orol buyining
epidemiologik ahvoli nihoyatda og`ir. Aholining
markazlashgan suv bilan ta’minlash 29067 foizni
tashkil etadi. Aholining yarmi ifloslangan ochiq suv
xafzalaridan foydalanadi. Orol dengizini saqlab
qolish mumkinmi? Orol muammosining asosini
uning kdengiz sifatida saqlab qolishni tashkil etadi.
Shuni ta’kidlash lozimki Orol o`z tarixi davomida
ilmiy ma’lumotlarga qaraganda ko`p marta o`z
shaklini o`zgartirgani va qurib qolgani ma’lum.
Orol dengizi dastlabki absolyut balandligini
tiklash uchun 100 m
3
km dan ortiq suv kerak bo`ladi.
Orolni saqlab qolish haqida hozirgi vaqtda bir necha
fikrlar mavjud.
1. Orolni qanday bo`lmasin qutqarish va avvalgi
holatiga qaytarish zarur.
2. Orol dengiziga sathni barqaror bir sathga
saqlab bo`lmaydi, shuning uchun uni to`liq
qurishi muqarrar.
3. Orol sathini ma’lum bir sathda saqlab qolish
mumkin va uni amalgam oshirish zarur.
Birinchi fikr 1985 – 1987 yillarda O`zbekiston
yozuvchilar uyushmasi a’zolari tomonidan va boshqa

qardosh respublika yozuvchilari tomonidan ko`plab
quvvatlangan.
Ikkinchi fikrni ba’zi meliorativ va elegatorlar
ko`plab quvvatlamoqdalar. Ular barcha suvni yangi
yerlarni o`zlashtirish va sug`orishga sarflash kerak.
Dengizni qutqarib bo`lmaydi, uning qurishi muqarrar
demoqda. Uchinchi fikr Orol muammosi bilan
maxsus shug`ullangan olimlar va mutaxassislar
tomonidanm ko`tarilgan. Ular o`z fikrlarini ushbu
muammo uslubida olib brogan ko`p yillik ilmiy
izlanishlari asosida tushuntirib dengizning barcha
ekologik va ijtimiy-iqtisodiy ahamiyati to`g`ri tahlil
qilingan holda, uning sathini ma’lum mutloq
balandlikda saqlab qolish mumkinligini isbotlab
berdilar.
Orol dengizi dastlabki mutloq balandlikka (53 m)
ko`tarishni iloji yo`q.
Orol sathini ma’lum bir balandlikda saqlab qolish
uchun hozirgi kunda bir qancha fikrlar o`rtaga
tashlanmoqda. Ba’zolar Kaspiy orolining suvlarini
Orolga quyish masalasini ko`rmoqdalar. Ekologik
ta’lim va tarbiya to`g`risidagi dastlabki oddiy
tushunchalar, o`rta maktabda boshlanadi. Maktabda
o`tiladigan nazariy ekologiya, biologiya fanlari
o`qitilib, o`quvchilarni mehnat faoliyatiga tayyorlash,
tashqi muhitni ehtiyotkorlik bilan muxofaza
qiluvchilar etib tarbiyalash ishiga yordam berish
kerak.

Oliy maktablarda ekologiya ta’limi, tabiat
muxofazasi masalalarning ilmiy asoslarini chuqur va
har tomonlama o`rganishga inson faoliyati natijasida
biosferada ro`y berayotgan xodisalarning sabab va
qonuniyatlarini tahlil etish maqsadlariga qaratilgan.
Shu bilan bir qatorda u talabalarni maktablarda
ekologiya asoslari va tabiat muxofazasi ta’limini
o`qitishga tayyorlashni ham nazarda tutadi. Ekologik
ta’lim va tarbiya quyidagi asosli bo`limlarni o`z
ichiga oladi:
1. Talaba va o`quvchilarni tabiat
go`zalliklarini saqlash, sevish, ulardan estetik
zavq olish ruhida tarbiyalash.
2. Jonli va jonsiz tabiatnin
grivojlanish qonuniyatlari, tabiat bialn
jamiyat o`rtasidagi murakkab munosabatlar,
shuningdek, inson xo`j`lik faoliyatining
tabiatga ta`siri oqibatlari haqida bilim berish
3. talaba va o`quvchilarda ekologik
madaniyatni tarbiyalash. Tabiatni sevish
undan to`g`ri va ongli ravishda foydalana
bilishni tarbiyalash, ekologik tarbiya va
madaniyatning asosi bo`lib, kishilarda tabiat
oldida mas’uliyatni anglash malakasini hosil
qiladi.
Vatanni sevish, vatanparvarlik, tabiatni sevishdan
boshlanadi.Binobarin o`quvchilarda tabiatga
nisbatan haqiqiy muhabbat tuyg`usini hosil qilmay
turib, ularni vahtanparvarlik ruhida tarbiyalash

mumkin emas. Insonning tabiat quchog`ida bo`lishi
uni ruhan kptetiklashtirib, uning mehnat qobilyatini
va ijodiy faoliyatini oshiradi. Ekologik tarbiya
quyidagi masalalarni o`z ichiga oladi:
1. Kishilarga maxsus ekologik bilim
va tarbiya berib, ularda bu sohada muayyan
malaka hosil qilish.
2. Ekologik o`zgarishlarni oldindan
ko`ra bilishni tarbiyalash.
3. Ekologik madaniyatni singdirish va
tarbiyalash.
4. Kishilarni tabiat “Inomlari”dan
to`g`ri foydalanish ruhida tarbiyalash.
5. Tabiatning normal uchun
fuqorolik mas’ulyatini to`la anglash.
Ekologiya va tarbiyaning ifodasidir. Tabiatni
muxofaza qilish va ekologik tarbiya masalasi
pedagogika va psixologiya masalalarining eng
muhim tarkibiy qismidir. Ekologik tarbiya ahloqiy
tarbiyaning ajralmas qismidir.
Kishilarda ekologik ong va tafakkurini ekologik
dunyoqarashni hosil qilish, tabiatni dialektik
tushunishga yordam beradi. Hamma bosqichlarda
ekologik ta’lim va tarbiyani talab etilgan
darajada amalga oshirish uchun bu vazifaning
muhimligini va mas’ulyatini yaxshi bilgan yoshlarni
tayyorlash zarur.

Orol bo‘yi regionidagi ekologik muammolar va ularni bartaraf etish yollari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish