Oromiy yozuvlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	33.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Oromiy yozuvlari

Купить

Mavzu: OROMIY YOZUVLARI
REJA:
I. KIRISH.
II. ASOSIY QISM.
1. Oromiy yozuvi shakllanishi.
2. Qadimgi Xorazm yozuvi.
3. Oromiy yozuvi asosida vujudga kelgan yozuvlar (baqtriya,so‘g‘d,turkiy
yozuvlar).
III.XULOSA.
IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.

KIRISH

Bugungi mustaqil ish mavzusi orqali qadimgi yozuvlardam biri
bo‘lgan oromiy yozuvlari haqida ma'lumotga ega bo'lamiz. Yozuvning
shakllanish jarayoni, bu yozuv asosida vujudga kelgan yozuvlar haqida
o'rganamiz. Avvalo yozuv terminiga to‘xtaladigan bo’lsak: Yozuv-muayyan
bir tilda qabul etilgan va kishilar o‘rtasidagi muloqotga xizmat qiladigan
yozma belgilar yoki tasvirlar tizimi. Yozuv tildan ancha keyin paydo
bo‘lgan (tovush tili 400-500 ming yillar ilgari yuzaga kelgan, yozuvning
paydo bo‘lganiga esa IV-V ming yillar bo‘lgan). Yozuv og‘zaki tilga
nisbatan ikkilamchi, qo‘shimcha aloqa vositasi bo‘lsa-da, unga qaraganda
ko‘p afzalliklarga ega. Tilning vazifasi yozuvsiz amalga oshishi mumkin
emas. Ayniqsa, tilning insoniyat qo‘lga kiritgan tajriba-bilimlarni saqlash
va avlodlarga yetkazishdan iborat vazifasi bevosita yozuv orqali bajariladi.
Kishilik jamiyati yaratgan bilim va tajribalar, kashfiyotlar, so‘z san’ati
durdonalari va boshqa qimmatli axborotlarning barcha-barchasi
avlodlardan avlodlarga yozuv orqali yetib boradi.
Shuning uchun qadimdan yozuvga bo’lgan ehtiyoj tufayli turli xil
yozuvlar kashf qilingan. Bularga piktografik, mixxat, iyerogilef yozuvlarini
kiritish mumkin. Dunyo alifbolari asosan Finikiya alifbosidan kelib chiqqan.
Finikiya alifbosi asosida oromiy yozuvi, Eron ahamoniylari yozuvi va
Parfiya yozuvi kelib chiqqan. Oromiy yozuvi asosida ham ko‘plab yozuvlar
vujudga keladi. Bularga xorazm so‘gd baqtriya yozuvlarini kiritish mumkin.
Ishimiz davomida ularni o'rganib chiqamiz.

1. Rasmli yozuv ya’ni piktografiya yozuv yaratish yo‘lidagi birinchi
qadam bo‘lgan. Piktografik yozuvni ibtidoiy tasviriy san’at ichida yuzaga
kelgan deyish mumkin. Toshlarga, suyaklarga, g‘or devorlariga o‘yib
ishlangan xilma-xil hayvonlarning rasmlari, umumiy mazmunga
birlashuvchi tasviriy lavhalar – bularning bari piktografik yozuvning
asoslaridir. Rasmlar yordamida muayyan fikr-axborotni ifodalash,
yuborish mumkin ekanligini odamlar juda qadimgi davrlarda anglab
yetganlar. Shuning uchun ham rasmli yozuv (piktografiya) dunyodagi
mavjud barcha yozuvlarning kelib chiqishi uchun asos bo‘lgan deyish
mumkin. Rasmlarning soddalashuvi, ularning o‘zlari ifoda etgan
buyumlarning nomiga, ramziga aylanishi va asta-sekin bu ramzlarning
og‘zaki til bilan doimiy bog‘lanishi yozuvning takomillashib borishini
belgilab beradi.
Eng qadimgi yozuv tizimlari (Misr iyeroglifi, Shumer mixxatlari, Xitoy
iyeroglifi) mil.av. IV ming yillikning oxiridan II ming yilliklarning
boshlarigacha bo‘lgan davrda shakllangan. Yozuv tizimlari dastlab
qadimgi Sharqda vujudga kelgan. Yozuvning keyingi taraqqiyot bosqichi
bo‘g‘in yozuvi bo‘lib, u mil.av. II ming yilliklarning o‘rtalarida paydo bo‘lgan.
Tildagi so‘zlar soniga qaraganda bo‘g‘inlar soni ancha kam, shuning
uchun ham bo‘g‘in yozuvi sezilarli darajada oz belgilar tizimi bilan ish
ko‘radi. Harf-tovush yozuvining shakllanishi, yozuv taraqqiyoti tarixida
inqilob bo‘lgan.

Bu yo‘nalishdagi ilk yozuv finikiya yozuvidir. Finikiya alifbosining paydo
bo‘lishi insoniyat uchun yozuvni takomillashtirish borasida olg‘a qo‘yilgan
qadam bo‘lgan. Birinchi marta sof tovush yozuvi, sanoqli harflardan iborat
mukammal alifboning yuzaga kelishi jamiyatdagi yozuvni biladigan
kishilar doirasini kengaytirib yuborgan. Shuning uchun ham finikiy yozuvi
juda tezlik bilan boshqa xalqlar orasida ham tarqalgan. Bu jarayon mil.av.
IX asrdan boshlangan. Finikiyaliklar bilan iqtisodiy va madaniy aloqada
bo‘lgan qo‘shni xalqlar mazkur yozuv bilan tanishib, tez orada uni o‘z
tillariga moslashtirib olganlar. Hozirgi kunda bizga ma’lum bo‘lgan harf-
tovush tizimidagi yozuvlarning 4/5 qismidan ko‘prog‘i finikiya yozuvidan
kelib chiqqan.
Finikiya alifbosi asosida oromiy yozuvi, Eron ahamoniylari
yozuvi va Parfiya yozuvi kelib chiqqan. Qadimgi Sharqda oromiy
yozuvining paydo bo‘lishi smit qabilalari uyushmasiga kirgan oromiylar
bilan bog'liqdir . Miloddan avvalgi VI-VI asrlarda o‘rganish uchun qulay 22
harfdan iborat oromiy yozuvi Old Osiyoda hukmron bo'lgan akkad,
shummer va urartu mixxatlarining qo‘llanilishini keskin
kamaytirgan. Oromiy yozuvidan davlat amaldorlari o‘zlarining
ma'muriy va davlat ishlarini rasmiylashtirish uchun foydalanganlar. O’rta
Osiyoda oromiy xatinining eng qadimgi namunasi miloddan avvalgi V-IV
asrlarga oiddir.

Oromiy yozuvi va oromiy tili Ahamoniylar sulolasi
davrida devonxonalarda ham qo‘llanilgan . Bu sulolaning
yemirilishi natijasida mixxat ham to‘la este‘moldan chiqgan.
O‘sha davrda oromiy yozuvi variantlaridan Eron, O’rta
Osiyo, Baqtriya, Hindistonning shimoliy-g’arbiy maydonlarida ,
Kichik Osiyo, Misr hududlarida keng foydalanishgan.
Ko‘pgina mamlakatlarda yerli xalq tillarini (parfiya, so‘g‘d,
xorazm, qadimgi arman, qadimgi gruzin) aks ettirish uchun
foydalanilgan. Albatta bunda oromiy yozuvining asl
nusxasiga qo'shimcha elementlar qo'shilgan. Hatto
toshlar tangalarga bitilgan yozuvlarda ham harflar
ko’rinishi turlicha bo'lgan. Parfiyanlar davrida Avesto ham
shu oromiy yozuvining biror variantida yozilganligiga asos
bor, lekin bu nusxa yo'qolib ketgan. Shu yozuv asosida

Sosoniylar davrida keng rivoj topgan o’rta fors yozuvi ham
maydonga kelgan.
Oromiy yozuvi asosidagi yozuvlar asta-sekin Amudaryo
va Zarafshon vohalariga ham tarqalgan. Buning asosida
Xorazm va So‘g‘d yozuvi yaratilgan va ular arablar bosqiniga
qadar iste‘molda bo‘lgan. So‘g‘d tili "Buyuk Ipak Yo’li"
da asosiy til bo'lganligi uchun Mo‘g‘ilistongacha borgan.
Hatto uni Sharqiy Tutkistonda yashovchi uyg‘urlar ham
qabul qilishgan. Natijada Sog‘d yozuvi O‘rtayer dengizidan

to Tinch okeani qirg’oqlarigacha yetib borgan.
Tilshunos D.Dringer oromiy yozuvi tarixida ikki
muhim bosqichni alohida takidlab o‘tadi: 1) birinchi davr -
miloddan avvalgi IX – VII asrlar. 2) oromiy yozuvining “oltin
asri”, yani bu davrda oromiy tili xalqaro muloqot- jahon

tili darajasiga ko‘tarildi va Yaqin Sharqning rasmiy
tili maqomini oladi. Keyinchalik, oromiy yozuvi tobora
sharqqab tomon keng tarqala boshladi, Ahamoniylar
saltanatini qamrab, Turonzaminning shimoliy
chegarasigacha etib bordi.

2. OROMIY YOZUVI ASOSIDA VUJUDGA KELGAN XORAZM YOZUVI.
O’rta Osiyoda qadimdan turli qadimgi yozuvlar bo’lgan.
Ular asosan arxeologik izlanishlar davomida turli yillarda topilgan
mahalliy aholining xorazmiy, bohtariy, sug’diy, qadimgi turkiy
va “noma’lum yozuv” deb atalmish noyob yozma yodgorliklardir.
Ular Parfiya davlatining poytaxti Eski Nisadan vtopilgan
podsho arxivi, Tuproq qal’adan topilgan qadimgi Xorazm
podsholarining arxivi, Mug’qal’a qasridan topilgan sug’d
hujjatlaridir.
O’rta Osiyoning qadimgi xalqalari oromiy alifbosi
asosida o’z yozuvlarini kashf etgach, mahalliy aholining
ma’naviy-ahloqiy qarashlari, xo’jalik va huquqiy
hujjatlari, oilaviy yozishmalar, savdo-sotiq va tanga pullardagi
bitiklar shu yozuvlarlarda olib borilgan. Afsuski, ularning
aksariyati turli sabablarga ko’ra bizgacha yetib kelmagan.
Qadimgi Xorazm Yozuvi
Xorazmda yozuv oromiy alifbosi asosida shakllangan.
Qadimgi Xorazm poytaxti Tuproq qal’a tekshirilganda III
asrga oid Xorazm podsholarining arxivi topilgan. Tuproq qal’a
saroyidagi podsho arxivida 1947-1949 yillarda Tolstov
rahbarligida Xorazm arxeologik-etnografik ekspeditsiya azolari
8 ta teriga va 19 ta to'liq bo'lmagan taxtachalarga bitilgan

xatlar va mingdan ortiq loyda saqlanib qolgan xarf
va so'z bo'laklarini topishga muvaffaq bo'lganlar.

Tuqqal‘a yodgorligidan esa 1959-1962-yillarda Gudkova
tomonidan sirtiga Xorazm yozuvlari tushirilgan ostodnlar
qazib ochilgan.
Shimoliy Xorazmda “Katta Aybuyir-qal’a” yodgorligidan
xum qorniga yozilgan oromiy yozuvi nusxasi topilgan. Bu
O’rta Osiyodagi oromiy yozuvining eng qadimgi namunasi bo’lib,
ushbu xum mil.avv.IV asrga oid. Unda nima yozilganligi
noma’lum, chunki u o’qilmagan. Mahalliy aholi oromiy
alfavitidan foydalanib, qadimgi Xorazm tiliga moslab kashetgan
xorazmiy yozuvining namunasi mil.avv. IV asrning
oxiri-III asr boshlariga oid yodgorlik Qo’yqirilgan qal’adan
topilgan, u atigi bitta so’zdan, ya’ni sopol parchasiga
yozilgan “ASPABAREK” so’zidan iborat bo’lib, u otliq askar,
sipohiy degan ma’noni beradi.
Xronologik jihatdan, navbatdagi xorazmiy yozuvi milodiy
I-VIII asrlar oralig’ida zarb etilgan qadimgi Xorazm
tangalarida uchraydi. Tangalarda Vazamar, Artamax, Sanobar
degan qadimgi Xorazm podsholarining nomlari yozilgan.
Uchinchi guruh yozuvlar Tuproq qal’adagi qadimgi Xorazm
podsholarining arxividan topilgan. Ular teriga, yog’ochga

va g’isht taxtakachlarga yozilgan 114 parcha xo’jalik
hujjatlari, kirim-chiqim hisobi va boshqalar bo’lib, milodiy
III-IV asrlarga tegishli.
Xorazmiy tili — Amudaryo sohillari, Markaziy Osiyodagi
qadimgi Xorazm davlati aholisining tili. Hind-Yevropa tillari
eron guruhiga kiradi.
Xorazmiy tili — eroniy tillarning sharqiy guruhiga
mansub ulik til. Amudaryo etaklarida , tarixan Xorazm deb
nomlangan hududda tarqalgan ; mil. av. II— I asrlardan
mil. VIII-asr. o rtalarigacha qadimgi Xorazm davlatining rasmiy tili ʻ
bo lgan.
ʻ
Mil. av. III-II asr.larga tegishli yodgorliklardan ma lum;
ʼ
asosiy manbalari (arabcha qo lyozmalardagi xorazmiycha so z va
ʻ ʻ
iboralar) XII-XIV asrlarga mansub.
Xorazmiy tilining unlilar tizimida a, i, u, ye, e tovushlarining
cho ziq, qisqa va burunlashgan turlari bilan farqlanadi.
ʻ
Undoshlar tizimida 27 ta fonema bo lgan. O ziga xos
ʻ ʻ
morfologik sintaktik xususiyatlarga ega. Masalan, ot turkumiga
3 kelishik , 2 jins va 2 son shakli, anikdik artikli xos bo lgan.
ʻ
Ushbu va boshqa holatlar Xorazmiy tilida qadimgi eron tiliga
xos xususiyatlar saqlanganligidan darak beradi. Hozirgi
Xorazm shevalarini o rgangan olimlar Xorazmiy tiliga oid
ʻ

ba zi so zlar ana shu shevalar leksikasida, toponimikasida ʼ ʻ
mavjudligini qayd etadilar. Masalan, "patik" — ship, "kunda" —
omoch, "yop" — ariq kabi suzlarni, Yndavak, Pishkanak, Arvak
toponimlarini Xorazmiy tili ga oid deb taxmin qiladilar.
Xorazmiy tili 9-asr.gacha oromiy alifbosi
asosidagi yozuvdan foydalangan; 10-asrdan esa 5 ta harf
bilan to ldirilgan arab alifbosi qo llangan. Zamaxshariyni
ʻ ʻ
"Muqaddimat ul adab" asari qo lyozmasining Xorazm varianti
ʻ
(1200) ana shu yozuvda bitilgan.
Xorazmiy tili XV—XVI asrlarda batamom o‘lik tilga aylangan.
3. OROMIY YOZUVI ASOSIDA VUJUDGA KELGAN YOZUVLAR

( BAQTRIYA,SO‘G‘D, TURKIY yozuvlar)
Qadimgi Baqtriya yozuvi.
Baqtriya O‘rta Osiyoning qadimiy tarixiy madaniy
o'lkalaridan biri bo’lgan. Baqtriya yozuvining rivojlanishida
oromiy yozuvining o‘rni muhim bo'lib, miloddan avvalgi II
asrda oromiy-baqtriya yozuvi yuzaga kelgan.
Ko‘xna Termiz atrofidagi Fayoztepa o‘rnidagi
buddaviylik ibodatxonasini arxeolog Alibaum tomonidan
1969-1976-yillarda tadqiq etilganda milodiy I asrga oid yozuvlar
topilgan.
2004-2006 yillarda Annanev rahbarligida Fayoztepa

ibodatxonasini qayta o‘rganish jarayonida sopol sirtiga
bitilgan davriy jihatdan miloddan avvalgi I-milodiy I asr oralig‘iga
oid ikki xat bo‘lagining topilishi oromiy- baqtriya yozuvi
shakklanib rivojlana borish jarayonlarini bir qadar
oydinlashtiradi. Baqtriya O'zbekiston tarixida qadimgi til va
yozuvning taraqqiyotida alohida o‘rin tutgan.
Baqtriya yozuvi va tilining tarix, tilshunoslik va
sharqshunoslik fanlariga kiritilishi mashxur olmon olimi Xenning
nomi bilan bog'liq. Mutaxassislar baqtriya xatini ikki, ya'ni
mahobatli yoki lapidar, hamda kursiv ko‘rinishida mavjud
bo’lganligini ta’kidlaydilar. O’zbekiston hududidagi eng
dastlabki baqtriya yozuvlari 1962-yilda arxeolog Staviskiy

rahbarligida Ko‘hna Termizning Qoratepa g‘orsimon
buddaviylik ibodatxonalari majmuini o‘rganish davomida
aniqlangan.
Bu yozuvlar III- IV asrlarga oid, sopol sirtidagi baqtriya yozuvlari
II asrga oiddir.
ENG QADIMGI BAQTRIYA YOZUVLARI QAYD ETILGAN
YODGORLIKLAR

Mirzaqultepa: М.avv I – milodiy I asrlar
Fayoztepa-: Мilodiy I asr
Кampirtepa-: Milodiy II asrning 1-yarmi
Qoratepa: Мilodiy II-IV asrlar
Аyritom: Мilodiy II- III asrlar
Zartepa: Мilodiy III-IV
Dalvarzintepa: Kushon davri
Xotinrabot: Kushon davri
Hayitobodtepa: Мilodiy IV-V asrlar
V - VIII аsrlar davomida baqtriya yozuvi Baqtriyaning
o‘rnida yuzaga kelgan Toxaristonda keng tarqalgan
va o‘lkaning rasmiy xati hisoblangan.
Qadimgi sog‘d yozuvi.
Zarafshon vohasi va Qashqadaryo havzasini o‘z tasarrufiga olgan

So‘g‘d o'lkasi miloddan avvalgi VI asrda ahamoniylar Eroni yozma
manbalarida So’g’da yoki Sug‘uda shaklida tilga olinadi. V asrdan Buyuk
Ipak Yo’li va uning tarmoqlari bo'ylab so‘gdiylar qishloqlarga va savdo
shohobchalariga asos sola boshlaganlar. Buyuk Ipak Yo’li va uning
shohobchalari bo‘ylab so‘g‘d tili va yozuvi ham keng tarqala boshlagan.
Yettisuv, Xo‘tan, Mo‘g‘uliston hududlarida so‘gd yozuvlarining topilishi
buning isbotidir.
So‘g‘diylar uch turdagi so‘gd manixey va suriya yozuvlaridan
foydalanganlar. Ular VII-VII asr boshlarida o‘zlarining alifbolarini 23 ta
harfdan iborat deb, hisoblaganlar. Ularning 22 tasi kelib chiqishi va alifbo
qatoriga joylashishi jihatdan oromiy alifbosining asl nusxasiga borib
taqaladi.
1932-1933-yillarda Freyman rahbarligida Mug‘ qal‘asini o‘rganish
davomida 74 ta teri, qog’oz va tayoqlarga yozilgan so‘gd hujjatlari topilgan.
Bu yozuv oromiy yozuv asosida eramizdan avvalgi birinchi ming yillikda
qadimiy So’g’d zaminida yaratilgan. U 23 alomatni o’z ichiga olar edi. So’g’d
yozuviga mansub birinchi yozma yodgorlik eramizdan oldingi I asrga
taalluqlidir.
So’g’d yozuvining alomatlarini birinchi bor frnsuz olimi R. Goto
fransliteratsiya qilgan edi.
So’g’d yozuvida avvallari bir – biriga ulangan harflar (ligaturalar) juda
kam bo’lgan. Har bir harf o’zining alohida yozma shakliga ega bo’lib, ularni

bemalol bir- biridan farq qilishi mumkin edi.
VI –asrning boshlarida ,,sutra yozuvi’’ nomukammal finik so’g’d yozuvi
taraqqiy etdi va X asrda keng qo’llanildi. Bu yozuv bilan budda dinining
yozma yodgorliklari yozilgan. Mukammal finik so’g’d yozuvi sakkizinchi asr
o’rtalarida vujudga keldi. Siniq so’g’d yozuvida ulangan harflar ko’proq
ishlatilgan va alomatlarni bir – biridan farqlash ancha qiyin bo’lgan.
Mutaaxir siniq so’g’d yozuvi ( bu yozuvni “uyg’uriy so’g’d “ yo “ uyg’uriy”
ham deganlar) IX - XI asrlarda taraqqiy etgan. Uyg’uriy yozuvida harflarni bir
- biridan farq qilishi uchun dlakritik alomatlarni ishlatish kotiblar ixtiyorida
edi.
Bu umumso’g’d yozuvlaridan tashqari yana ikki xil so’g’d yozuvi
taraqqiy etgan edi. Bularning bittasiga Buxoriy va ikkinchisiga istaravshaniy
nomini berish mumkin.
Miloddan avvalgi II – III asrlarda shakllangan so’g’d yozuvi ulkamiz
madaniyati tarixida muhim rol o’ynaganini isbotlovchi dalillar juda ko’p
topilgan. Dalillarning guvohlik berishicha bu yozuv ijtimoiy va madaniy
hayotning hamma sohalarida keng qo’llangan. Shu murakkab jarayonda
so’g’d yozuvining tashqi shakli takomillasha brogan hamda ichki mazmuni -
til tovush sistemasi tobora aniq ifodalanishi tomon o’sa brogan, muayyan
orfografik normalar vujudga kela boshlagan.
Bu qadimiy so’g’d yozuvi orqali eramizning boshlaridan to X – XI
asrlarga qadar yozilgan ko’plab noyob yodgorliklar bizgacha yetib kelgan.
Bu yodgorliklar orasida ko’plab nimizmatik materiallar ( tanga yozuvlari)

metall, spool, yog’och, charm, qog’oz va boshqa buyumlarga bitilgan
matnlar, shaxsiy maktublar, diniy, axloqiy falsafiy matnlarning parchalari,
xo’jalik huquqiy va diplomatoik hujjatlar mavjud.
Shunday noyob yodgorliklarning katta guruhi Panjakent yaqinidagi mug’
tog’I tepasidagi qadimgi qasr xarobalaridan tipilgan so’g’d hujjatlaridir.
Mazkur yodgorlik majmuasi “ Mug’ tog’I so’g’d tarixi” deb nomlangan
va o’z ichiga VII asr oxiri VIII asr boshlarida oid ga yaqin noob hujjatlarni
qamrab oladi. Bu hujjatlar so’g’d podsholigida tobe Panj hokimiligi saroyi
hamda turli viloyat hokimligi va ayonlariga tegishli hujjatlar yig’indisidan
iborat.
Arab istilosi kunlarida , xususan, 722 – yilda Panj hokimi, bir muddat
So’g’d podshosi taxtiga da’vogar sifatida ish ko’rgan Devashtich boshliq
guruh mug’ tog’I joylashgan mudofaa qasrga chekingan. Shu sababli saroy
hujjatlari qasrga keltirilgan. Tarix kitobi sahifalaridan ayonki 722 yili arablar
qasrni bosib olib, vayron qildilar.
Mug’ qasri xarobalarida qolib ketgan so’g’d arxivi oradan 1210 yil
o’tgach, 1932- 1933 yilarda topilgan. Bu hujjatlar shu vaqt davomida ancha
o’rganildi, barcha matnlarning izohli nashrlari e’lon qilinmoqda va ularning
til xususiyatlari o’rganlmoqda. Qadimgi so’g’d yozuvi bo’yicha paleografik
tadqiqotlar bajrilmoqda. Bir turkum so’g’d hijjatlarining o’zbek tiliga
tarjimasi va izohlri 1992 –yil Mirsodiq Is’hoqov tomonidan nashr etildi.

Eramiz boshlaridan to XI asrning birinchi choragiga qadar yozilgan
ko’plab noyob yozma yodgorliklar Sug’d yozuvi orqali bizgacha yetib kelgan.
Ular orasida metall, sopol, yog’och, charm, qog’ozlarga bitilgan matnlar,
shaxsiy maktublar, nikoh guvohnomalari mavjud.
Sug’d yozuvi 22 ta harf-belgidan iborat. Sug’d yozuvi namunalari
Afrosiyobdan topilgan milodiy I-III asrlarga tegishli sopol parchalarida va
terrakota haykalchalarda uchraydi. Milodiy II asrda Sug’dda kumush
tangalar zarb etila boshlaydi. Sug’d tili va yozuvi haqidagi yana bir hujjat
Afrosiyobdan, Samarqand ixshidi Varxuman saroyi devoridan topilgan.
Qadimgi turkiy yozuv
Qadimda sug’diy, bohtariy va xorazmiy yozuvlari qatorida oromiy
alifbosi asosida turkiy yozuv ham kashf etilgan. Hozirgi vaqtda Osiyo va
Yevropaning turli mintaqalarida topilgan bu yozuvlardagi yodgorliklar soni
300 ga yaqinlashib qoldi.
Dastlab ular Yenisey va O’rxun daryolari havzasidan topilib,
belgilarning o’ziga xos runiysimon shakliga ko’ra, “O’rxun-yenisey runiy
yozuvi deb atala boshladi. 38 ta harfdan iborat bu yozuv Janubiy Sibir,
Markaziy Osiyoda keng tarqalgan.
Runiy yozuvlarining kattagina qismi qoyalarga, qabrtoshlarga,
toshdan yasalgan odam haykalchalariga o’yib yozilgan. Bir qism xatlar esa
metalldan ishlangan idishlarda, sopol, tanga, qog’oz va yog’ochda uchraydi.
XULOSA
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, yozuvning kashf etilishi insoniyat

tarixida juda katta hodisa bo‘lgan. YOzuv vositasida inson o‘zidan uzoqda
bo‘lgan boshqa inson bilan aloqada bo‘la olgan, shuningdek u yoki bu
ma’lumotni o‘zidan keyingi avlodga qoldirish imkoniga ega bo‘lgan. Dastlab
bizning murakkab va turli –tuman nutqimizni tashkil etgan “bir
andazaga tushgan” til elementlari alohida ajralibchiqqunga qadar
tovushlar oqimini mayda bolakchalarga, qismlarga bolish, ularni ozaro
taqqoslash, ularning farqini va oxshashligini aniqlash kerak bolgan.
Qadimgi Misr yozuvida dastlab undosh tovushlar ajratilgan, bunga
qadimgi Misr tilida bir tovushdan tuzilgan logogrammalar bolganligi
yordam bergan.

Bugunda arxeologlar va tarixchi olimlar hamda tilshunoslarning yangi
avlodi shakllandi. Endi ular qadimgi yozuvlarni birpastda oqiy oladilar.
Moziy qariga kirib, qadimgi xalqlar hayotiga oid tarixiy voqealar haqida
ilmiy xulosa bera oladilar. Ayni paytda asrlar osha bizgacha etib kelgan
xatlar mazmuni, oz sirlarini ochmoqda. Buni yana bir muhim jihati
shundaki, ayni osha zamonlardan tilning fonetik tuzilishiga ega, yani
harfli belgili hamda nutq tovushlarini ifodalovchi alifbolar shakllana
boshladi.

Xullas, xalqimizning yozuv madaniyati, uning tarixi, ilk shakllanish
davrlari, inson nutqini toliq ifoda etuvchi shartli-belgi alifbo, yani bugungi
tasavvurimizdagi yozuv madaniyati bir necha ming yillar mobaynida
shakllanish va rivojlanish davrini bosib otgan.

Markaziy Osiyo xalqlarining qadimgi yozuvlari va uning ilk
orta asrlar davri yozuvlariga tasiri masalasida gapirish lozim bo‘lsa
avvalo yozuvlar va ularni davrlashtirish, ularni tarix fanlari oldidagi vazifasi
va eng asosiysi ularni qiyosiy tahlili xususida gapirish o‘rinli deb
hisoblaymiz.
“Malumki, ozlikni anglash, milliy ong va tafakkurning ifodasi,
avlodlar ortasidagi ruhiy manaviy bogliklik til orqali namoyon boladi”1-deb
takid-laydilar muhtaram Yurtboshimiz I.A. Karimov. Darhaqiqat, ona tili bu
– millatning ruhidir. Til esa yozuvda kamol topadi. Shu sababli
yozuvimiz taqdirini, tarixiy taraqqiyotini organish dolzarb vazifalar
sirasiga kiradi.
Miloddan avvalgi 1 ming yillikdan boshlab Ozbekiston tuprogida
hududiy toliq yoki qisman bir necha yirik madaniy- tarixiy viloyatlar joylash
-gan. Bu viloyatlar–Baqtriya, Sugd, Xorazm, Fargona, Shosh(Choch) hudud-
laridir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR :

l-Qayum ov A., Ishoqov M., O taxo’jaev A., Sodiqov Q. Qadimgi yozma
yodgorliklar. 0 ‘quv qo‘llanma. T.: “ Y ozuvchi”, 2000.
2.Ahmedov B. Tarixdan saboqlar. 0 ‘quv qoMlanma. T., “0 ‘qituvchi”, 1994.
3.Asqarov A. 0 ‘zbek xalqining etnogenizi va etnik tarixi. 0 ‘quv qo‘lllanma.

Oromiy yozuvlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish