Ossuriya davlatida nikoh diplomatiyasi - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Ossuriya davlatida nikoh diplomatiyasi

Купить

Ossuriya davlatida
nikoh diplomatiyasi

Qadimgi Sharq davlatlarida bo‘lgani singari Ossuriya
diplomatiyasida
ham sulolaviy nikohlarga va hukmdor xonadonlar bilan
qarindoshlik
rishtalarini bog‘lashga katta ahamiyat berilgan.
Sargoniylar sulolasi vakillari alohida muhim sharoitlarda o‘z
qizlarini
ajnabiy hukmdorlar nikohiga berishgan holatlar kuzatiladi. Bu
nikoh orqali
ushbu davlatni Ossuriya bilan ittifoq doirasida ushlash
zaruriyati, ularning
neytralligini ta’minlashdan tashqari, faol qo‘llab-quvvatlashiga
erishishni
maqsad qilib ko‘zlagan. Jumladan, mil.avv. VIII asrda Kichik
Osiyoda Tabal
davlatining mavqeyi oshib ketadi. Ossuriyaliklar o‘lpon
to‘lashdan va vassal
bo‘lishdan bosh torta boshlagan qonuniy hukmron sulolani
taxtdan tushirish
va uning o‘rniga “ishonchli odami”ni qo‘yish uchun nikoh
diplomatiyasini
ishga soladi.

Tabal hukmdori Xullining merosxo‘ri Ambaris
nikohiga
Sargonning qizi Axatabisha yuboriladi. Malika
Tabal saroyida kattagina
mavqega ega bo‘lgan. Lekin bu nikoh ko‘zlangan
natijani bermadi. Kuyovi
Rusa (Urartu hukmdori) va Mita (mushklar
podshosi) bilan ittifoq tuzish
harakatini boshlaganini razvedka orqali bilgan
Sargon II Tabalni qo‘lga kiritib,
uni Ossuriya viloyat boshliqlari boshqaruviga
berib yuboradi.

Mil.avv. VII asrning 70-yillarida Ossuriya uchun murakkab
bo‘lgan
siyosiy vaziyat Asarxaddonni harbiy vositalar bilan birgalikda,
sulolaviy
nikohlar bilan bog‘liq bo‘lgan diplomatik qadamlar tashlashni
taqozo qilgan.
Skiflarni midiyaliklar, mannilar, kimmeriylarning qudratli
ittifoqiga
qo‘shilishdan qaytarish va ularni o‘z tomoniga og‘dirib olish
maqsadida u
“skiflar podshosi” Partatuaga o‘z qizini “ittifoq, rost, tinch so‘z,
do‘stlik so‘zi,
sodiqlik qasami” uchun beradi. Hatto ushbu nikohning to‘g‘ri
qadam ekanligi
bilash uchun Shamash xudosining bashoratchisiga (orakuliga)
murojaat qiladi.
Keyingi voqealar rivoji ushbu qaror haqiqatda muvaffaqiyatli
bo‘lganligini
ko‘rsatib berdi. Chunki Asarxaddon davridan skiflar Ossuriya
tomoniga o‘tib
ketdi, Madiy (Partatuaning o‘g‘li) sodiq e’tiqod bilan o‘z tog‘asi
Ashshurbanapalga xizmat qilgan.

Ossuriyada, aksincha holatdagi, ya’ni Ossuriya saroyi boshqa
mamlakatlardan malikalarni olish ham kuzatiladi. Hatto “ajnabiy” malikalar
ossur saroyida muhim rol o‘ynash darajasigacha chiqa olgan. Masalan,
Shamshi-Adad V Bobil malikasi Shammuramatga uylangan bo‘lib, u
erivafotidan keyin o‘g‘li Adad-nerari III kichikligi uchun muayyan muddat
regentsha sifatida mamlakatni idora etgan. Adad-nerari III davrida Bobil
xudosi Nabu xudo sifatida ulug‘lanishi, unga atab ibodatxonalar bunyod
etilishi, hatto hukmdorning o‘zi undan “o‘ziga va yaqinlariga tinchlik”
so‘rashining tag zamirida aftidan, Shammuramat ta’siri yotsa kerak. Antik
mualliflar asarlarida Ossuriya davlatining ichki va tashqi yuksalishining
ramziy ifodachisi bo‘lgan Shammuramat afsonaviy Semiramida timsoliga
tenglashtiriladi.

Bir necha ossur hukmdorlarining siyosati va diplomatiyasida
Sinaxxeribning Nakiya (ossurcha. Zakutu – “Toza”) deb ataluvchi rafiqasi
muhim rol o‘ynagan. U “oromiy yoki falastinliklardan (yahudiy) kelib
chiqqan” degan taxminlar mavjud. Ehtimol, u U Sinaxerribning kichik o‘g‘li
Asarxaddonning taxtga chiqishida xizmati katta bo‘lgan bo‘lsa kerak. Hatto
yodgorlik toshlarida birgalikda tasvirlanadi. Asarxaddon hukmronligining
oxirlarida malika o‘z ta’siri bilan Ashshurbanapalni taxt merosxo‘ri etib
tayinlashga erishadi. Xuddi shu ishni, ya’ni aka qolib ukani, ya’ni o‘z o‘g‘lini
taxt merosxo‘ri deb e’lon qilinishni eri Sinaxxerib davrida ham amalga
oshirgan edi. Bu safar ham Ashshurbanapalning akasi Shamashshumukinni
(bobillik malikadan tug‘ilgan) Bobilga hukmdor qilib tayinlash orqali,
Ossuriyada Ashshurbanapal oliy hokimiyatini o‘rnatadi.
Ossuriya hukmdorlari saroyiga qo‘shni mamlakatlar hukmdorlar qizlari
kanizak sifatida ham olib kelingan holatlari uchraydi. Masalan, Yahudiya
podshosi Yezekiya ossuriyaliklarning Quddusning uzoq qamal qilishidan
keyin Sinaxxeribga o‘z qizlarini, kanizaklarini va saroy qo‘shiqchilarini
yuborishga majbur bo‘lgan.

Sulolaviy nikohlar Ossuriya va yarim vassal hamda
qaram davlatlar
o‘rtasida do‘stona munosabatlarning saqlanishga
xizmat qilish bilan birga
ularning Ossuriyaga sodiqligi va tobeligini ham
muayyan darajada
ta’minlagan.
Garov olish, tutqunlikda ushlash. Ossuriya o‘z qudrat
cho‘qqsiga
chiqqan vaqtida uning tashqi siyosatida tinch
munosabatlarni saqlash, tuzilgan
shartnomalarga qat’iy amal qilish va o‘z hukmronligini
ta’minlash kafolati
sifatida tutqunlikda ushlash amaliyotidan keng
foydalangan.

Qaram mamlakatlarni tobelikda ushlab turish kafolati sifatida ba’zan
ushbu mamlakatning oddiy aholisi tutqin sifatida garovga olib ketilgan
holatlari kuzatilgan. Masalan, Adad-nerari II (mil.avv. 911-890-yy.) Alzi
mamlakati (Armaniston tog‘ yonbag‘rilarida) aholisini ushbu hududni bosib
olgach, tutqin sifatida olib ketgan. Xuddi shunday Ashshurnasirapal II
Armaniston tog‘ yonbag‘ridagi Nirbu va Xabxu mamlakati aholisini asirlikka
olib ketadi.
Lekin ko‘pincha hukmron sulola vakillarini garovga olib ketish
kuzatilib, odatda, ularning ko‘pi harbiy harakatlar davrida g‘oliblar qo‘liga
tushib qolgan. Uaush tog‘idagi urushda Sargon II Urartu hukmdori Rusa
Ining
250 ta qarindoshini asirga oladi. Asarxaddon Arzaniyani (Falastinning
janubidagi shahar) bosib olgach, uning hukmdori va o‘g‘lini, Misrda
Memfisni
bosib olgach Taxarkaning xotini va kanizaklarini, uning valiahd-o‘g‘li
Ushanxuruni, boshqa o‘g‘il-qizlarini garov tariqasida asirlikka olib ketgan.
Ashshurbanapal harbiy yurishlarida ham bu kabi holatlar qayd etiladi.

Qaram mamlakatlar hukmdorlarining sodiqlik va xayrxohligi
ramzi
sifatida Ossuriya hukmdori saroyiga o‘z o‘g‘illarini yuborishi
tutqunlikning
nisbatan eng keng tarqalgan shakli bo‘lgan. Ashshurbanapal
hukmronligi
davrida Tir hukmdori Vaal xuddi shu tarzda o‘g‘li Yaximilkini
ossur hukmdori
saroyiga yuborgan. Arvad hukmdori Yakinlu vafotidan keyin
uning 10 nafar
o‘g‘li Ashshurbanapal huzuriga kelgan, ular ichidan Azibaalani
podsholik
taxtiga o‘tqazib, qolgan aka-ukalariga “rangli kiyimlar, qo‘llariga
bo‘lsa oltin
uzuklar” tortiq qilib, faxriy tutqunlar va Arvadning bo‘g‘lusi taxt
merosxo‘rlari
sifatida o‘z saroyida qoldiradi.
Tutqinlar Ossuriya saroyida “qul xizmatini qilishi uchun”
garovda
ushlab turilgan, ya’ni ular sodiq e’tiqod bilan Ossuriya
hukmdoriga xizmat
qilishi lozim bo‘lgan. Lekin ularning saroydagi mavqeyi turlicha
bo‘lgan.
Masalan, Sais hukmdori Nexo Ossuriya uchun manfaatli siyosiy
figuralardan
biriga aylana olgan.

Ashshurbanapalga endi u hukmdorga
ehtiyoj yo‘q edi, ulardan biron bir siyosiy maqsadni ham
ko‘zlamadi. Shuning
uchun ham, Xazailning o‘g‘li Uayate, Aribi va Kedar
hukmdorlari Ammuladi
va Abiyatelar qafaslarga itlarning zanjirida it va chiyabo‘rilar
bilan birga
qamalgan, qafaslar omma oldiga chiqarib qo‘yilgan. Yuqorida
ham
ta’kidlaganimizdek, Ashshurbanapal g‘alaba tantanalarini
nishonlashga
kirishish uchun iloha Ninlil ibodatxonasiga otlanganda, u
mingan aravani otlar
emas, balki tutqinlikka olingan Elam hukmdorlari – Tammaritu
II, Pae,
Ummanaldash va Aribi knyazi Uayatelar tortishgan.
O‘z siyosiy maqsadlari yo‘lida yoki g‘olibligi ramzi sifatida
tutqunlikda
ushlash amaliyotidan qadimgi Sharqda boshqa davlatlar ham
foydalangan.

Boshpana berish. Odatda ossur hukmdorlari o‘z saroyida boshqa
mamlakat hukmdorlari xonadonlari qochoqlariga bugungi kun
tushunchasi
bilan anglatganda “siyosiy boshpana” berishgan. Bunday
shaxslar qaram
mamlakatlar taxtining merosxo‘rligiga zaxira nomzodlar
sifatida qaralgan.
Mil.avv. 665- va 655-yillar oralig‘ida Elamdan Ossuriyaga Elam
taxtini
Urtakining kichik ukasi Teumman egallab olishii natijasida
marhum podsho
Urtakining 3 ta o‘g‘li va yana bir hukmdor Ummanaldash II 2
nafar o‘g‘li, 60
nafar qarindoshlari, a’yonlari va o‘z tarafdorlari bilan qochib
kelgan.
Teummanning qochoqlarni qaytarish talabiga rad javobini
bergan
Ashshurbanapal, ushbu talabdan urush boshlashga bahona
sifatida foydalandi.
Bu urushda g‘alaba qozongach, Madaktu taxtiga Urtakining
o‘g‘illaridan
Ummanigashani, Xidalu taxtiga Tammarituni o‘tqazdi.

Ta’kidlash kerakki, ossur iyalik lar ga shunday qochoq
hukmdor x onadoni
vakillar idan o‘zlar ining siyosiy o‘yinlar i va diplomatiyasida
foydalanish
uchun manfaat dor bo‘lgan. Buni boshqa davlat hukmdor lar i
ham yax shigina
t ushunib yet gan. Shuning uchun ham, ular ko‘pincha
shar t noma
t uzilayot ganda unga ossur iyaliklar max sus t ar zda Ossur iya
dushmanlariga
boshpana ber maslik , ular ni boshqa davlat lar ga qochib
o‘t ishi uchun yor dam
ko‘r sat maslik bandini qo‘shishgan. Bunday bandni Ashshur -
nerar i V ning Bit -
Agusi huk mdor i Mat iilu bilan t uzgan shar t nomasida
uchrat ish mumk in.

Huk mr on x onadonga mansub bo‘lgan k ishilar dan t ashqari o‘sha
payt lar da u yoki bu mamlakat dan qullar, erkin kishilar, majburiyat ga
t ort ilganlar, jinoyat chilar yoki qo‘shni mamlakat lar hududidagi
aybdor lar
qochib ket ishi odat iy holga aylangan edi. Bunday vaziyat larda davlat lar
o‘rt asida ziddiyat lar kelib chiqqan. Shupr iya t og‘li mamlakat i bilan
Ossuriyaning ziddiyat i ana shunday “oddiy” kishilar uchun sodir bo‘lgan.
Ossuriya huk mdor lari Sargon II va Asarx addon, shuningdek Urart u
podshosi
R usa I bir necha mar t a Shupriya hukmdoriga qochoqlarni qayt arish
t alabi bilan
nomalar yuborgan. Lekin ular “buyruqlarga” va “yax shi maslahat larga”
quloq
solishmagan va qochoqlar ni “o‘zlarida” olib qolishgan, ular ga “dalalar,
bog‘lar
va uylar ” bergan. Bundan ranjigan Asar x addon ox ir-oqibat mil.avv. 673-
yilda
Shupr iyaga bost irib k iradi. Mamlakat dagi barcha qochoqlar ni ayovsiz
jismoniy jazolab, o‘z mamlakat lariga qayt ar ib yuboradi. Shupriya shu
t ar iqa
nodo‘st ona munosabat t ufayli qat t iq jazolandi. Hat t o uning hukmdori
Asarx addonga x at yozib, unda uning achinar li ahvoli, boshqalarga, ya’ni
ossuriyalik qochoqlar ni qayt ar mayot ganlar ga “namuna” bo‘lish
kerak ligini
ayt ib o‘t adi.

Qochoqlar ni qabul qilmaslik holat lar i ham k uzat iladi.
Jumladan, Sar gon
II hukmr onligi davr ida Elam hukmdor i Shut ur -nax x unt ye
ossur iyalik
t omonidan Bobil t ax t idan ag‘dar ilgan Mar dukaplaiddinga
boshpana ber ishdan
bosh t or t adi. Misr fi r ’avni Shabak a bo‘lsa ossur iyaliklar ga
ular izlab yur gan
Ashdoddagi qo‘zg‘olon boshlig‘i Iamanini t ut ib beradi.
Ossur iya hududiga boshqa davlat aholisining kir ib
kelishlar iga ham
ba’zan r ux sat ber ilgan. Ashshur banapal Elamda
qur g‘oqchilik yillar ida u yer ga
don yuboradi, lek in bu bilan ahvolni o‘nglab bo‘lmasligini
bilib, Ossur iya
huk mdori ochlikk a uchragan elamlik lar ga t o yomg‘ir yog‘ib,
yangi hosil yig‘ib
olingunga qadar Ossur iya hududiga kir ib kelishiga va undan
keyin ket ishiga
r ux sat beradi.

Eʼtiboringiz uchun
rahmat

Ossuriya davlatida nikoh diplomatiyasi

Купить