Osteologiya - Медицина - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	05 Май 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Медицина

Osteologiya

Купить

Osteologiya • REJA: • 1. Tog’ay va suyak to’qimalari. • 2. Suyakning asosiy xususiyatlari. • 3. Suyaklarning rivojlanishi. • 4. Suyaklarning rivojlanishi.

HARAKAT A’ZOLARI SISTEMASI Odam harakat qilish qobiliyatiga ega. Harakat apparati faol haraqatchan qism-muskullar va passiv (faoliyatsiz) qism - suyaklar (boylamlar bilan) ga ajratiladi. Lekin muskullar, suyaklar va ularni birlashtirib turgan boylamlar vazifasi bir- biriga bog’liq bo’lib, bitta embrional qavat – mezoderma dan rivojlanadi. Harakat apparati uchta: 1) suyak, 2) suyaklarni birlashtiruvchi boylamlar va 3) muskullar sistemasidan tashkil topgan.

Harakat sistemasi organizmning ko’p qismini tashikil qiladi yoki gavdaning umumiy og’irligiga nisbatan 72,45 foizni tashkil etadi. Shu jumladan, muskullar gavdaning 2/5, suyaklar esa 1/5-1/7 qismini tashkil etadi.

SKELET ORGANIZMDA ASOSAN UCH VAZIFANI BAJARADI 1.Tayanch vazifasi yumshoq to’qima va a’zolarning skeletning ayrim qismlariga birikib turishi natijasida vujudga keladi . 2. Harakat vazifasi - skeletni tashkil qilib turgan suyaklarning har xil richag hosil qilib, bo’g’im orqali birilashishi va nerv sistemasi yordamida muskullar qisqarishi bilan yuzaga keladi . 3 . Himoya vazifasi - skeletining alohida qismlaridan vujudga kelgan bo’shliqlar orqali bajariladi. Umurntqalar yig’ilib orqa miyaning joylanib turishiga moslashgan kanalni, bosh miya uchun kalla suyaklaridan hosil bo’lgan - miya bo’shlig’i, yurak va o’pkalarning saqlanishiga moslashgan ko’krak qafasi, jinsiy a’zolarni tashqi ta’sirdan saqlab turadigan chanoq bo’shliqlari shular jumlasidandir.

Suyakning organik moddasi ossein deb ataladi. Ossein kollagen moddasining bir turi hisoblanadi. Ossein va anorganik modda qo`shilishidan suyaklar mustahkam, qattiq va elastik bo’ladi. Suyaklarni arralab tekshirilsa, uning tashqi tarafida zich (qattiq) modda va ichida g`ovak modda (ko`mik) hosilalar ko`rinadi. Zich moddalar diafiz (suyak tanasida) sohalarda yaxshi taraqqiy etgan bo’lsa, G`ovak modda suyaklarining epifiz (suyak uchlarida) qismlarida yaxshi rivojlangan bo’ladi .

Suyaklarning g`ovak qismida ilik bo`lib, o`z navbatida ikki xil ilik tafovut etiladi. Qizil ilik — qonning shaklli tanachalari taraqqiy etadigan soha va suyak taraqqiyoti bilan bog’liq osteoblastlardan tarkib topadi. Sariq ilik yog` hujayralaridan hosil bo’ladi. Suyaklarning tashqi yuzasi suyak usti pardasi bilan qoplangan bo’ladi. Suyak usti pardasi pishiq biriktiruvchi to`qimadan tashkil topib, o`z navbatida ikki pardadan hosil bo`ladi Tashqi yuzasi - pishiq fibroz qavatga ega bo’lsa, ichki yuzasida - suyaklarni qalinlashishini ta'min laydigan kambial hujayralar uchraydi.

SUYAKLARNING ONTOGENEZI VA FILOGENEZI  Past tabaqali hayvonlar skeleti biriktiruvchi to`qimadan, yuqoriroq tabaqali hayvonlar skeleti esa tog`ay moddalardan tuzilgan bo`ladi. Umurtqali hayvonlar skeleti esa suyak moddalaridan tashkil topgan. Filogenezdagi takomillashuv holati, ontogenezda qaytariladi.  Ontogenez holatida skelet suyaklari 3 xil holatni o`taydi:  1) biriktiruvchi to`qima holati;  2) tog`ay holati;  3) suyaklanish holati.

Embrion taraqqiyotining boshlang`ich davrida skelet biriktiruv chi to’qimadan iborat bo`ladi. Taraqqiyotining keyingi bosqichida biriktiruvchi toqima tog`ay moddasi bilan almashinadi. Suyaklanish nuqtalari suyaklarning diafiz sohasida, hamda metafiz sohasida hosil bo’ladi. Bunday suyaklanish nuqtalarini birlamchi suyaklanish nuqtalari deyiladi. Embrion taraqqiyotining oxirgi oylarida yoki homila tug`ilganidan so`nggi birinchi yillarda ikkilamchi suyaklanish nuqtalari suyaklarning bo`g`im uchlarida (epifiz qismida) hosil bo’ladi. Oxirgi hosil bo`ladigan suyaklanish nuqtalari suyak o`simtalarida (apofiz qismida) joylashadi.

SUYAKLANISH JARAYONI BIR NECHA TURDA O`TISHI MUMKIN. 1. Endesmal suyaklanish (en — ichida, desmos — boylam) birlamchi suyaklarda, biriktiruvchi to`qima ichida boradi. Biriktiruvchi to`qimali suyak shakli ichida osteoblast hujayralari suyaklanish nuqtalarini tashkil qiladi. 2. Perixondral suyaklanish (peri — atrofi, chondros — tog`ay) tog`ay moddasidan iborat bo`lgan suyaklarda osteoblastlardan suyaklanish nuqtalari hosil bo`lib, tog`ay moddasi suyaklarga aylanadi. 3. Endoxondral suyaklanish (endo — ichidan, chondros — tog`ay) suyaklarning tog`ayli shakli ichida boshlanadi.

SUYAKLAR  Odam skeleti ikki yuzdan ortiqroq suyaklardan tuzilgan bo’lib, og’irligi o’rtacha 5-6 kg yoki gavdaning 8- 10% og’irligini tashkil etadi. Skelet suyaklarining aksariyati juft suyaklardir. Suyak - os ossis asosan to’qimalaridan tuzilgan. Suyaklar qattiq va elastik bo’lib, asosan ikki turli moddalardan tashkil topgan, ulardan 1/3 qismi organik moddalar (ossein, muguz modda) bo’lsa, qolgan 2/3 qismi anorganik moddalardir (asosan kalsiy tuzlari, ayniqsa fosfor kislotali ohak- 51,04% ni tashkil etadi). Suyaklar elastikligini ossein moddalari ta’minlasa, qattiq (pishiq) ligini mineral tuzlar hosil qiladi.

 SUYAKLARNING RIVOJLANISHI Odam embrionida suyak to’qimasi boshqa to’qimalarga nisbatan kechroq yoki embrionlik davrining 6-8 haftalarida mezenxima (embrion biriktiruvchi to’qimasi) dan vujudga kelgan biriktiruvchi to’qima (osteoblastlar) hujayralaridan paydo bo’ladi. Suyaklar takomili davrida ularning hammasi bir xilda rivojlanmay, balki ba’zilari biriktiruvchi to’qimadan taraqqiy etadi, bular birlamchi suyaklar deb ataladi. Birlamchi suyaklarga kallaning miya qismidagi qoplovchi suyaklar va barcha yuz suyaklari kiradi: boshqa suyaklar tog’aydan tuziladi, bunga ikkilamchi suyaklanish deyiladi. Umuman suyaklanish jarayoni quyidagi to’rt: 1) endesmal, 2) perixondral, 3) periostal va 4) enxondral turlariga bo’linadi.

1. ENDESMAL SUYAKLANISH  (en-ichida, desma-aloqa) biriktiruvchi to’qimadan boshlanib, birlamchi suyaklanish vujudga keladi. Embrion yosh birikituvchi to’qimasining ma’lum bir nuqtasi dan osteoblastlar zo’r berib ko’payib, qator joylashadi va suyakning asosiy moddasini hosil qilib, suyak hujayralariga aylanadi.  Natijada suyaklanish nuqtasi hosil bo’ladi. suyaklanish nuqtasi turli tomonga qarab o’sadi.

2. PERIXONDRAL SUYAKLANISH  (peri-atrof, chondral-tog’ay) mezenxima to’qimalaridan hosil bo’ladigan suyaklar shaklida vujudga keladi. keyinchalik bular yaxlit gialin tog’ayiga aylanadi va tog’ay usti pardasi (perixondrperichondrium) bilan qoplanadi. Perixondrning ichki qavatidagi hujayralarning zo’r berib ko’payishi natijasida osteoblastlar (suyak moddasi) hosil bo’ladi. Suyak moddalari asta-sekin tog’ay moddasini egallaydi va suyakning zich (kompakt) moddasini hosil qiladi.

3. SUYAKLARNING RIVOJLANISHIDA  tog’aydan iborat bo’lgan suyak modeli suyaklanib bo’lgandan keyin tog’ay pardasi suyak ustki pardasiga aylanadi. Keyinchalik suyaklarning eniga o’sish asosan suyak ustki pardasi hisobiga bo’lganligidan periostal suyaklanish (peri atrofi, ostal-suyaklanish) deb ataladi. Shunday qilib, perixondral va periostal suyaklanish davrlari o’zaro bog’langan bo’lib, birin-ketin boshlanadi. Periostal suyak eniga o’sadi, ya’ni kengayib, yo’g’on tortadi.

4. ENXONDRAL (ICHIDA) SUYAKLANISHDA  perioxondrumning ishtiroki bilan osteoblastlar yordamida suyak vujudga keladi.  Bunday tog’ayning markazida suyak orolchasi (yadrosi yoki nuqtasi) paydo bo’lib, periferiyaga qarab o’sadi va suyakning g’ovak qismini vujudga keltiradi.

SUYAKLAR KLASSIFIKASIYASI  Odam skeleti 200 ziyod alohida-alohida suyaklardan tuzilgan. Skelet tana suyaklari(umurtqalar, qovurg’alar va to’sh suyagi), kalla suyagi (miya va yuz qismlaridan iborat), yelka kamari (kukrak va umrov suyaklari), qo’l suyaklari (yelka, bilak va panja suyaklari), chanoq suyaklari (yonbosh, qovuq va qo’ymich) va son, boldir hamda oyoq panjasi suyaklaridan iborat. Suyaklar tuzilishi, rivojlanishi va vazifalariga ko’ra qo’yidagi turlarga bo’linadi:

 I . Naysimon suyaklar  1.Uzun suyaklar. 2. Kalta suyaklar  II. G’ovak suyaklar  1. Uzun suyaklar. 2. Kalta suyaklar. Sesamasimon suyaklar  III. Yassi suyaklar  1. Kalla suyaklari. 2. Kamar suyaklari.

ADABIYOTLAR RO’YXATI  1 . Xudoyberdiyev R.E. Axmedov N.K “Odam anatomiyasi”. Toshkent. 1993 y.  2. A’zamov K.A “Topografik anatomiyadan amaliy qo’llanma” Toshkent. 1993 y. 3. Tolipov M.S. “Anatomiya”. Toshkent. 2000 y.  4. Axmedov N.K. “Odam anatomiyasi”. Atlas. Toshkent. 2005 y.  5. Baxodirov F. “Odam Anatomiyasi”. Toshkent. 2005 y. 

ЭЪТИБОРИНГИЗ УЧУН РАХМАТ

Купить

Похожие документы
Sog‘liqni saqlash tizimi va uning xususiyatlari
Rentgenologik tekshirishning umumiy, xususiy va maxsus usullari
Jigarda gormonlarning zararsizlantirilishi
Qon ivishi, qon guruhlari va rezus omili
Sust boruvchi neyrovirusli infeksion kasalliklar