Ot so‘z turkumining pragmatik xususiyati - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.7MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Ot so‘z turkumining pragmatik xususiyati

Купить

Mavzu: Ot so‘z turkumining pragmatik xususiyati


Atoqli otlar ichi bo‘sh so‘zlar sifatida.

Atoqli otlarga xos nazariy qarashlar.

Birlamchi nomlar va ularning xususiyatlari.

Ikkilamchi nomlar va ularning xususiyati. Reja:

Foydalanilgan adabiyotlar:

M.Hakimov, ,,O‘zbek pragmalingvistikasi
asoslari‘‘. T-2013

Wikipediya.uz axborot sayti.

Sh.Safarov, G.Toirova, ,,Nutqning
etnosotsioprogmatik tahlili asoslari‘‘. S-
2007

Ichi bo‘sh so‘zlar – ma’no qobig‘i bo‘sh
so‘zlarga olmoshlar va atoqli otlar kiritiladi. Otlar
pragmatik funksiyaga ega bo‘lib, matn ichida
ma’lum nutq vaziyati bilan aloqador ma’no
ottenkalari bilan to‘ldiriladi. Aynan nutq vaziyati
bilan bog‘liq ma’no ottenkalari matnda pragmatik
funksiya bajarish uchun xizmat qiladi.

Tabiiy ravishda savol tug‘iladi.
Birinchidan, nima uchun olmosh va atoqli
otlar ,,ichi bo‘sh‘‘ so’zlar deb qaraladi?
Ikkinchidan, pragmatikaning muammosi sifatida
ularning qanday belgilari yoki xususiyatlari asos
qilib olinadi?

Bu savollarga javob topish uchun olmosh
va atoqli otlarga xos mavjud nazariy qarashlarni
yodga olishimiz tabiiydir. Faqat shundagina
ularni pragmatik tahlil qilish mumkin.

So‘zlarni turkumlarga ajratishning til sistemasi
bilan bog ‘liq yangicha talqini faqat kontekst, nutq
vaziyati ta’sirida ma’nosi oydinlashuvi so‘zlarning
pragmatik xususiyatlari to‘g‘risida fikr yuritish
imkonini beradi. Nutq vaziyati va kontakst bilan
bog‘liq so‘zlarning yangicha talqin va
tasnifida ,,Narsa va hodisalarni nomlash nuqtai
nazaridan ismlar ikki darajaga bo‘linadi.

•
Narsa otlari
•
Belgi otlari
•
Miqdor otlariBirlamc
hi
nomlar
•
Antroponim
•
Toponim
•
Gidronim Ikkilam
chi
nomlar

B
i
r
l
a
m
c
h
i

n
o
m
l
a
rNarsa
otlari
Belgi otlari
Miqdor
otlari

Bu ikki turkum borliqdagi narsa va
hodisalarni bevosita nomlamaydi. Oldin
nomlangan narsalarni bir-biridan ajratadi yoki
ularga ishora qiladi. Bu jihatdan atoqli otlar va
olmoshlar atash ma’nosiga ega
bo‘lmagan ,,ichi bo‘sh‘‘ so‘zlar sifatida o‘zaro
umumiylikni hosil qiladi.

Lekin atoqli otlar faqat narsa otlarini bir-
biridan ajratish uchun qo‘llanilsa, olmoshlar
barcha so‘z shakllari o‘rnida almashinib kelib,
ularga ishora qilish hamda og‘zaki va yozma
matn tarkibidagi matn qismlarini bajaradi.

Atoqli otlar ham o‘zida leksik ma’no ifodalash
va ishora qilish funksiyasini bajarish nuqtai nazaridan
olmoshlardek nominativ qimmatga ega. ,,…Atoqli
otlar logik jihatdan bu, shu, u, o‘sha kabi ko‘rsatish
olmoshlariga juda yaqin turadi. Chunki atoqli otlar
ham, ko‘rsatish olmoshlari ham semantik
jihatdan, ,,to‘q‘‘ emas, ya’ni ularning har ikkalasi ham
muayyan obyektni bevosita emas balki ayni
obyektlarga ishora qiladi‘‘.

Atoqli otlar obyektiv olamdagi narsa va
hodisalarni bevosita nomlamaydi. Jumladan, har
qanday atoqli otlar birini ikkinchisidan farqlash
ma’nosida ikkilamchi nomlanish hisoblanadi.
Obyektiv nuqtai nazardan qaraladigan bo‘lsa, odam,
kishi, inson kabi nomlar jonli zot uchun umumiy
birlamchi nomlanish hisoblanadi.

,,Ikkilamchi nomlarga atoqli otlar kiradi…
Bu jihatdan atoqli otlar atash ma’nosiga ega
bo‘lmagan ,,ichi bo‘sh‘‘ so‘zlar sifatida o‘zaro
umumiylikni hosil qiladi, atoqli otlar faqat narsa
otlarini bir-biridan ajratish uchun qo‘llaniladi‘‘.

Ikkilamch
i nomlar
Antroponi
m Toponim Girdonim
Ilyos, Qodir,
Jasur, Shahlo Samarqand,
Toshkent,
Jizzax Darg‘om kanali
Amudaryo
Zarafshon daryosi

Antroponim Jasur
Toponim Samarqand
Gidronim Amudaryo

Atoqli otlarning konkret ma’nosi ham kontekstda
namoyon bo‘ladi. Jumladan, ma’lum matn tarkibidagi
axborotning to‘g‘ri bo‘lishi va to‘g‘ri anglanishi
uchun atoqli ot hisoblangan nom – odam haqidagi real
ma’lumot so‘zlovchiga ham, tinglovchiga ham
ma’lum bo‘lishi lozim.

Masalan, Safar ismli shaxs haqidagi barcha
ma’lumot nutq ishtirokchilariga nutq momentiga
qadar ma’lum bo‘lishi shart.
… Jilovxonaga to‘rtinchi kishi kirib keldi. Bunisi
jikkak, qirq bilan elliyning orasi, yelkasi turtib
chiqqan Safar bo‘zchi ismlik edi. Imomga salom
berib, so‘fining yoniga o‘ltirdi va so‘zg‘a bir og‘iz
quloq solg‘och tushunar-tushunmas bahsga aralashib
qoldi. (A.Qodiriy)

Xullas, olmosh va atoqli otlar narsa va
hodisalarni bevosita nomlamaydi, ularga ishora
qiladi. Ularning ma’nosi, birinchidan, nutq vaziyati
bilan bog‘liq ravishda konkretlashadi. Ikkinchidan,
ma’noning konkret ifodalanishi uchun so‘zlovchi
va nutq ishtirokchilari aniq pragmatik bilimlarga
ega bo‘lishi shart.

Ot so‘z turkumining pragmatik xususiyati

Купить