Otlarda uchraydigan yuqumli va invazion kasalliklar patologiyasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	144.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Otlarda uchraydigan yuqumli va invazion kasalliklar patologiyasi

Купить

OTLARDA UCHRAYDIGAN YUQUMLI VA INVAZION
KASALLIKLAR PATOLOGIYASI
Reja:
1. Infeksion kasalliklarning umumiy tavsifi
2. Zamburug’li kasalliklar
patologiyasi va maxsus profilaktik tadbirlari
3. Infeksion – toksik patologiyalar
3.1. Manqa kasalligi
3.2. Otlar grippi
3.3. Otlarning infeksion anemiyasi
3.4. Otlarning infeksion ensefalomiyeliti
4. Invazion kasalliklarning umumiy tavsifi
4.1. Gelmintozlar
4.1.1. Otlar paraskaridozi
4.1.2. Otlar onxoserkozlari
4.1.3. Otlar parafilyariozlari
4.2. Piroplazmidozlar
4.2.1. Otlar p iroplazmozi
4.2.2. Nuttallioz
4.3. Ektoparazitar kasalliklar patologiyasi va maxsus profilaktik tadbirlari

1. Infeksion kasalliklarning umumiy tavsifi
Infeksion kasalliklar hayvon organizmiga kasallik qo’zg’atuvchi (patogen)
mikroblar o’rnashishi va keyinchalik ko’payishi va tarqalishi natijasida hosil
bo’ladi. Ular boshqa hayvonlarga o’tishi, bosqichma–bosqich rivojlanishi,
organizmning spesifik reaksiyasini (antitelolar hosil bo’lishi) chaqirishi va odatda
immunitet hosil bo’lishi bilan xarakterlanadi.
Infeksion kasalliklar ot organizmiga turli yo’llar: zararlangan tashqi
qoplamalar (teri va shilliq pardalar), hazm qilish trakti yoki alimentar yo’l (ozuqa
va suv bilan), nafas yo’llari yoki aerogen yo’l va boshq. orqali tushgan bakteriya,
kokk, mikroskopik zamburug’, virus, mikoplazmalar bilan chaqiriladi. Yuqumli
kasalliklar odam uchun ham xavfli bo’lishi mumkin shu sababli profilaktik
tadbirlar o’tkazilishi lozim masalan, yangi olib kelingan hayvonlarni karantinga
qo’yish, ozuqa va suv sifatini nazorat qilish, kasallarni ajratish, dezinfeksiya
(zararlantirish), deratizasiya (kemiruvchilarga qarshi kurashish) va dezinseksiya
(hasharotlar bilan kurashish) o’tkazish va albatta sog’lom hayvonlarni vaksinasiya
qilish.
Otlarni infeksion kasalliklardan davolash uchun bevosita infeksiyani
davolovchi preparatlar va simptomatik vositalar (masalan, yurak vositalar, balg’am
chiqaruvchi va boshq.) qo’llanadi. Davolovchi vositalar qo’llangandan so’ng sutni
iste’mol qilish va hayvonlarni go’shtga so’yish muddatlari 24 soatdan 1 oygacha
davom etishi mumkin.
2. Zamburug’li kasalliklar patologiyasi va maxsus profilaktik tadbirlari
Trixofitiya
Trixofitiya, yoki temiratki – kontagioz zamburug’li kasallik bo’lib, terida
oval keskin chegaralangan deyarli junsiz, po’stloqchalar va tangachalar bilan
qoplangan o’choqlar hosil bo’ladi.
Kasallikni trixofitonlar deb ataladigan zamburug’lar chaqiradi, ular issiqlik
va dezinfeksiyalovchi vositalarga chidamli bo’ladi va tashqi muhitda (to’shama,
yer, yog’och narsalarda uzoq vaqt saqlanadi.

Patogen zamburug’larni kalamush, sichqon va boshqa kemiruvchilar
tarqatadi. Infeksiya manbayi – kasal va sog’aygan hayvonlar. Kuz – qish
mavsumidagi yomon ob–havo sharoitlar va terining yuzaki shikastlari bu kasallik
hosil bo’lishiga moyillik yaratadi.
Inkubasion davr 1 haftadan 1 oygacha davom etadi. Kasallik surunkali
kechadi va terida po’stloqchalar va kulrang tangachalar bilan qoplangan kichik
junsiz yumaloq shaklda dog’lar hosil bo’lishi bilan ajralib turadi. Ko’pincha ko’z,
burun, quloqlar atrofi zararlanib, jarayon bosh, bo’yin va oyoqlarga tarqaladi.
Tashhis klinik belgilar, zararlangan joylarni ultrabinafshali nurlantirish
natijalari, teridan olingan qirmalarni mikroskopik tekshirish asosida qo’yiladi.
Trixofitiyani davolash uchun zararlangan joylar fungisid vositalar bilan
ishlanadi. Davolash va profilaktik maqsadlarda yuqori samarali, ishonchli va kam
toksik tirik va inaktivasiyalangan vaksinalar 2 baravar ko’p miqdorda qo’llanadi.
3. Infeksion – toksik patologiyalar
3.1. Manqa kasalligi
Manqa – ot, eshak, xachir, kam hollarda tuya va mushuksimonlar va
odamlarning infeksion, asosan surunkali kechadigan kasalligi bo’lib, o’pka va
boshqa ichki a’zolarda, shilliq pardalar va terida spesifik manqali tugunchalar
rivojlanishi va keyinchalik ular yaralarga aylanishi bilan xarakterlanadi.
Kasallik qo’zg’atuvchisi – manqa bakteriyasi, u suv va chiriydigan
substratlarda 14–30 kunlarda, qurigan burun ajralmalarida – 7–15 kunlarda,
siydikda – 4soatdan so’ng o’ladi. Quyosh nuri uni 24 soatda, 80 °C da isitish – 5
daqiqada o’ldiradi. Manqa bakteriyasi 5% li faol xlorga ega xlorli oxakda, 2 % li
fenol, 1 % li o’yuvchi natr, 3 % li kreolin eritmalarida 1 soat ichida o’ladi.
Kasallik manbayi – kasal hayvonlar, o’tkazuvchi omillar – infeksiya tushgan
ozuqa, tezak, parvarish predmetlari, ot abzallari. Zararlanish to’g’ridan – to’g’ri
kontaktda, hazm trakti va kam hollarda nafas tizimi orqali amalga oshiriladi.
Yaylov sharoitida kasallik sekin, tig’iz va ventilyasiyasi yomon otxonalarda tez
tarqaladi. Kasallik yilning barcha mavsumlarida, ammo ko’pincha kuz – qish
fasllarida hosil bo’ladi.

Manqaning inkubasion davri 3 kundan 2–3 haftagacha davom etadi. Kasallik
o’tkir, surunkali va latent kechishi mumkin. O’tkir kechishida tana harorati 41–
42 °C gacha ko’tariladi, qaltiroq, shilliq pardalar giperemiyasi, keskin jabrlanish
kuzatiladi. 2–3 kunlardan so’ngburunning shilliq pardasida sarg’ish mayda
tugunchalar paydo bo’ladi, ular bir necha soatdan so’ng ular birlashadi va nekrozga
uchraydi. Ularning o’rnida chetlari notekis yaralar qoladi.
Jag’ osti limfatik tugunlar avval shishgan va issiq, keyin esa zich bo’ladi.
Ayrim hollarda sonning ichki yuzasi, prepusiya sohasi, yorg’oq, bosh va
bo’yindagi teri zararlanadi ( –rasm ). Undan tashqari zararlangan oyoqlar shishishi
kuzatiladi. O’tkir shaklda kechadigan kasallik 2–4 hafta davom etadi va ko’p
hollarda o’lim bilan tugaydi.

–rasm . Manqa kasalligida bosh terisining zararlanishi
Surunkali kechadigan manqa kasalligida tana harorati vaqti – vaqti bilan
ko’tarilib turadi, hayvon oriqlaydi, yo’taladi, burnidan ekssudat oqadi, jag’ osti
limfa tugunlari shishadi. Burunning shilliq pardasida yulduzsimon shaklda
chandiqlar va yaralar hosil bo’ladi. Bu shakldagi kasallik bir necha oydan bir necha
yillargacha davom etadi.

Latent li manqa hayot mobaynida davom etishi mumkin. Hayvonlarda ko’zga
tashlanadigan o’zgarishlar kuzatilmaydi, ular sog’lom bo’lib ko’rinadi.
Tashhis epizootologi k , klini k , allergi k , serologi k va gistologi k tekshirishlar
asosida qo’yiladi.
Diagnostikaning asosiy usuli – allergik bo’lib, bunda ko’z malleinizasiyasi
(kon’yunktival xaltaga 4–5 mallein tomchilari – isitish bilan o’ldirilgan manqa
basillasi bulonli kulturasining filtrati yuboriladi) bajariladi. Kasallangan hayvon
kon’yunktivasi qizaradi, shishadi, ko’zning ichki burchagidan tasma shaklda avval
shilimshiq keyin yiringli massa ajraladi (ijobiy reaksiya) ( –rasm ). Natijadan qat’iy
nazar 5–6 kunlardan so’ng barcha otlar qayta malleinizasiya qilinadi. Ikki marta
ijobiy reaksiya bergan ot kasal deb hisoblanadi.
–rasm . Ko’z malleinizasiyasiga ijobiy reaksiya
Manqa kasalligini davolab bo’lmaydi . Kasal hayvonlar bartaraf etiladi.
Manqaning oldini olish maqsadida xo’jalikka yangi kelgan hayvonlar
karantinga qo’yiladi, otlar bir yilga 2 marta klinik tekshiriladi va malleinizasiya
qilinadi. Kasallik aniqlanganda xo’jalik karantin qilinadi, otlar klinik belgilari
bo’yicha 4 guruhlarga bo’linadi. Otxona va parvarishlash predmetlari dezinfeksiya
qilinadi, go’ng kuydiriladi. Karantin oxirgi kasal ot aniqlangandan keyin 45 kun
o’tib bekor qilinadi.

3.2. Otlar grippi
Otlar grippi yoki inflyuensa, – o’tkir kechadigan yuqori kontagioz virusli
kasallik bo’lib, jabrlanish, yuqori harorat, ko’z yoshi oqishi, yo’tal, ko’z, burun va
traxeyalarning shilliq pardalar giperemiyasi bilan namoyon bo’ladi. Barcha
yoshdagi otlar kasallanadi.
Kasallik qo’zg’atuvchisi – ortomiksoviruslar oilasi Inflyuensa urug’iga
kiruvchi viruslar. Tabiatda viruslar odam va ot orasida almashiniladi, bunda u
to’siqdan o’tib, odamga ham yuqishi mumkin. Ammo odamda u simptmlarsiz yoki
kuchsiz klinik belgilar bilan kechadi. Ot grippi va qushlar grippining ayrim turlari
orasida bog’liqlik mavjud.
Kasallik yo’talda, ozuqa, suv bilan, otboqarlardan o’tadi. Emlanmagan
hayvonlar bo’lganda kasallik ayniqsa tez tarqaladi.
Kasallikning inkubasion davri 5–7 kun. Gripp kutilmaganda paydo bo’ladi.
Hayvonlar denniklarda befarq turadi, ko’p hollarda oquqani qabul qilmaydi, junlari
xurpaygan bo’ladi. Keyin tana harorati 40–41 °C gacha ko’tariladi va bir necha
kun ushlanib turadi, uzlukli–uzlukli tez – tez takrorlanadigan yo’tal paydo bo’ladi
(2–10 kunlar kuzatiladi) va quruq, keskin, tez–tez takrorlanadigan va og’riqli
shaklga o’tadi. Kasal ot burnining shilliq pardasi to’q qizil rangga kiradi, burun va
ko’zlardan tiniq ekssudat ajraladi.
Sog’aygan hayvonlar virusning shu tipiga qarshi 1 yillik immunitetga ega
bo’ladi. Qulunlar emlangan onalaridan passiv immunitet qabul qiladi.
Davolash maqsadida skipidar, 2 % li natriy bikarbonati, va gidrokarbonat
eritmalari va boshq. bilan ingalyasiya qilinadi. Og’irlashishlarda sulfanilamid lar ,
antibiotik lar, kimyoviy preparatlar (amantin) va simptomatik vositalar qo’llanadi.
Autogemoterapiya tavsiya etiladi (60 ml o’zining qoni har 2–3 kunda 20 ml ga
ko’paytirilib va keyin kamaytirilib).
Ot grippining oldini olish uchun hayvon inaktivasiya qilingan farmolvaksina
bilan emlanadi (4–6 oylar ta’sir etadi).
3.3. Otlarning infeksion anemiyasi

Otlarning infeksion anemiyasi – toq tuyoqli hayvonlarning virusli kasalligi
bo’lib, tana harorati ko’tarilgan kunlar me’yordagi harorat bilan kunlarning
almashinilishi, anemiya (kam qonlik) va o’zoq vaqt virus tashishlik bilan
xarakterlanadi.
Kasallik qo’zg’atuvchisi – virus bo’lib, efir bilan inaktivasiya qilinadi,
tripsinga nisbatan chidamli, 58 °C ga qizdirilganda 1–2 soatda o’ladi. U 2 % li
o’yuvchi natriy va formaldegid eritmalarida 20 daqiqada, 3 % li kreolin eritmasi
yoki karbol kislotasida 30 daqiqada parchalanadi.
Kasallik manbayi – kasal hayvonlar. Virus mexanik yo’l bilan qon so’ruvchi
hasharotlar hamda jarrohlik asboblar va ignalar orqali tarqaladiyu kasallik asosan
yoz mavsumida o’rmon yoki botqoqlik joylarda paydo bo’ladi.
Inkubasion davr 2–5 kundan 93 kunlargacha tashkil qiladi, o’rtacha – 10–20
kunlar. O’ta o’tkir, o’tkir, yarim o’tkir va latent shakllar kuzatiladi. O’ta o’tkir
kechishda tana harorati ko’tariladi, hayvon jabrlanadi, gemorragik diatez (terida
qizil dog’chalar – qon quyilishlar rivojlanadi) paydo bo’ladi.
O’tkir kechishda doimiy yoki vaqti – vaqti rivojlanayotgan lohaslanish,
umumiy holsizlanish, shilimshiq pardalar giperemiyasi kuzatiladi, ularda qon
quyilishlar, qorin, ko’krak va oyoqlarda shishlar rivojlanadi. Kasallikning bu shakli
7–30 kunlar davom etadi, 80% kasal hayvonlar o’ladi.
Yarim o’tkir shakli ko’proq davom etadigan remissiyalar (kasallik
belgilarining vaqtincha pasayishi) bilan ajralib turadi.
Surunkali kechishda vaqti – vaqti kuzatiladigan lohaslanish xurujlari,
oriqlash va anemiya kuzatiladi.
Lohaslanishsiz kechadigan davrlar bir necha oylar davom etishi mumkin,
residivlar 1–2 kundan 2–3 haftagacha bo’lishi mumkin.
Tashhis klinik belgilar va qonning laborator tekshirishlar asosida qo’yiladi.
Qonda eritrositlar soni (2–3 mln gacha) va gemoglobin miqdori kamayadi,
eritrositlarning cho’kish tezligi tezlashadi, limfositlar ko’payadi.
I nfeksion anemi yani davolash choralari ishlab chiqilmagan .

Kasallikning oldini olish uchun yangi keltirilgan otlar karantin qilinadi.
Kasallik aniqlanganda hayvonlarni kiritish va chiqarish taqiqlanadi, kasallanganlar
go’shtga topshiriladi, boshqalari xo’jalik ichida qo’llanadi.
3.4. Otlarning infeksion ensefalomiyeliti
Otlarning infeksion ensefalomiyeliti – o’tkir virusli kasallik bo’lib, bosh va
orqa miyaning yallig’lanishi, markaziy asab tizimi faoliyatining buzilishi, hazm
trakti va qovuqning parezi, sarg’ayish bilan kechadi. Odatda tabiiy sharoitda,
yaylovdagi 2–12 yoshli otlar kasallanadi.
Kasallik qo’zg’atuvchisi – virus, qaysikim quyosh nurlari ostida 4–8 soatdan
so’ng inaktivasiya bo’ladi, 65 °C haroratda – 10 daqiqada qaynatganda esa bir
necha soniyada o’ladi. –10 °C haroratda u 3 oygacha tirik qoladi. Odatiy
konsentrasiyadagi dezinfeksiyalovchi vositalar virusni 10 daqiqada zararlantiradi.
Kasallik manbayi – kasal otlar. Kasallikni ayrim pashalar va kanalar tarqatishi
mumkin. Kasallik mayda boshlanib, cho’qqisi sentyabrda kuzatiladi.
–rasm . Otlarning o’tkir infeksion anemiyasida eritrositlar soni va tana
harorati grafiklari

Kasallikning inkubasion davri 15–40 kunni tashkil qiladi . Kechishi o’tkir.
Kasallik kuchli qo’zg’alish va belgisiz, kam hollarda latent shakllarda kechadi.
Dastlab qisqa vaqt ichida tana harorati ko’tariladi, jabrlanish, ishtaxa pasayishi,
esnash kuzatiladi. Keyin qo’zg’alish shaklning belgilari paydo bo’ladi, hayvon
to’satdan arqonni uzadi, to’xtovsiz oldinga (kam hollarda orqaga) intiladi,
to’siqlarga uriladi, o’zini shikstlaydi. Ko’p hollarda kasal otlar notabiiy holatni
egallaydi – boshini yerga tiraydi, yonnboshga yiqilib, suzish harakatlarini bajaradi,
boshini orqaga qayiradi. Kasallik 1,5 kundan 15 kungacha davom etishi mumkin.
40 – 90 % larda o’lim bilan tugaydi. 80% gacha kasal hayvonlar birinchi 24–48
soatlarda o’ladi.
Kasallikning tinch shakli o’z vaqtida davolanganda sog’ayish bilan tugaydi.
Sog’aygan hayvonlar bir umrli immunitetga ega bo’ladi.
Tashhis kliniko–epizootologik ma’lumotlar va qonning laborator tahlillari
asosida qo’yiladi. Qonda leykositlar (13–16 minggacha va ko’proq) va eritrositlar
sonining, bilirubin (10 90 TB gacha) miqdori ko’payishi kuzatiladi. Kasallikni
qutirish, Auyeski kasalligi, botulizm va ozuqali zaharlanishlardan va boshq.
farqlash lozim.
Kasal hayvonlar keng, qalin to’shamali qorong’ilashtirilgan xonaga
qo’yiladi. Ularning to’g’ri ichagi tozalanadi va qovug’ining kateterizasiyasi
o’tkaziladi. Burunqizilo’ngach zondi yordamida kuniga 2 marta natriy sulfati
(100–150 g) kiritiladi, teri ostiga har 4–6 soatda 20 ml kamfora moyi yuboriladi,
venaga 400 ml fiziologik eritmada 25 g urotropin, 40 g glyukoza, 20 g kalsiy
xloridi yuboriladi. Undan tashqari teri ostiga 10–12 l kislorod, venaga 200 ml 10%
li natriy xloridining gipertonik eritmasi yuboriladi. Kerak bo’lganda inyeksiyalar
2–3 soatlardan so’ng takrorlanadi.
Kasal hayvonlar ajratiladi va davolanadi. Otxona va parvarishlash
predmetlari dezinfeksiya qilinadi. Karantin oxirgi kasal ot sog’aysa yoki o’lgandan
keyin 40 kun o’tib bekor qilinadi.
4. Invazion kasalliklarning umumiy tavsifi

Invazion kasalliklar guruhiga tirik organizmlar (gelmint, o’rgamchiksimon,
hasharot va sodda hayvonlar) kiradi. Hayvonlarga bu kasalliklar alimentar (ozuqa
bilan birgalikda og’izga tushadi), kontaktli (sog’lom hayvon kasallangan bilan
to’qnashganda), ona ichida bo’lganda, qon so’ruvchi bo’g’imoyoqlilar orqali
yuqadi.
Barcha invazion kasalliklar qo’zg’atuvchisiga qarab, yana bir nechta
guruhlarga – gelmintozlar, protozoozlar, araxnozlar va entomozlarga bo’linadi
Invazion kasalliklarni d avolash uchun qo’llanadigan etiotrop (spesifik)
vositalarga quyidagi preparatlar guruhlari kiradi:
Antgelmint vositalar yoki antgelmintiklar, – organizmni gelmintlar yoki
parazitik qurtlardan tozalash uchun qo’llanadigan preparatlar. Ular odatda og’iz
orqali kiritiladi.
Insektisidlar – parazitik hasharotlarga qarshi qo’llanadigan preparatlar
(akarisidlar – kanalarga qarshi vositalar, repellentlar – zararli bo’g’imoyoqlilarni
haydaydovchi vositalar , attraktantlar – hasharotlarni jalb etadigan vositalar, xemo–
sterilyantlar – jinsiy sterilizatorlar).
Hasharotlarga va kanalarga qarshi ta’sir etuvchi preparatlar
“ insektoakarisidlar” deb ataladi .
Teri qoplamasiga ishlov berish uchun qo’llanadi .
Antiprotozoy vositalar – sodda hayvonlar chaqiradigan kasalliklarga qarshi
qo’llanadi, teri ostiga yuboriladi.
4.1. Gelmintozlar
Gelmintoz lar – paraziti k chervyami chaqiradigan invazion kasalliklar. Ular
eng ko’p sonli bo’lib (60 %), deyarli hamma joylarda uchraydi. Gelmintozlarga
trematodozlar, sestodozlar va nematodozlar kiradi.
Trematodozlar
Trematodozlar – trematodalar sinfiga kiruvchi qo’zg’atuvchilar chaqiradigan
i nvazion kasalliklar . Otlarda nisbatan kam uchraydi.
Nematodozlar

Nematodozlar – nematodalar yoki yumaloq chervey chaqiradigan invazion
kasalliklar bo’lib, ular jun, soch va muguz to’qimadan tashqari organizmning
barcha to’qimalarini zararlaydi. Rivojlanish sikli har bir gelmint uchun individual
bo’lib, oraliq xo’jayin ishtiroqisiz ham o’tishi mumkin.
4.1.1. Otlar paraskaridozi
Paraskaridoz – tok tuyoqli hayvonlarning gelmintozi bo’lib, ko’pincha yosh
hayvonlar ingichka ichagida parazitlik qiluvchi askarida oilasiga mansub nematoda
orqali chaqiralidi. Invaziyaga ot, eshak va xachirlar chalinadi. Kasallik asosan qish
faslida tarqaladi.
Kasal hayvon fekaliyalari bilan ajralgan tuxumlar tashqi muhitda 10–20
kunlarda yetiladi. Oshqozonda tuxumdan lichinka chiqadi va qon bilan o’pkaga
tushadi, 7–10 kunlardan so’ng u kapillyarlarni yoradi, alveola va bronxlarga o’tadi
va shilliq bilan halqumga tushib, qayta yutiladi. O’pka orqali migrasiyadan so’ng
lichinka ingichka ichakda yetilgan shaklga aylanadi. Ot organizmida paraskaridalar
44–77 kunlarda yetiladi.
Invaziya alimentar yo’l bilan tushadi.
Kasal toylarda praskaridozda hazm qilish buziladi, yo’tal, yengil shaklda
pnevmoniya, oriqlash, anemiya, qisqa vaqtga tana harorati ko’tarilishi, ayrim
hollarda asabning qo’zg’alishi kuzatiladi, hayvon o’lishi mumkin. Katta yoshli
hayvonlarda kasallik yaqqol belgilarsiz kechadi. Sog’aygan hayvonlar qayta
kasallanmaydi.
Tashhisni aniq qo’yish maqsadida fekaliylar paraskarida tuxumlari
mavjudligiga tekshiriladi.
Davolash uchun piperazin asosida tayyorlangan preparatlar qo’llanadi, ular
individual va guruhli usullarda 2 kun, 7–10 kunlik och qoldirishdan so’ng sal
namlangan omixta yem (1–2 kg) bilan beriladi, 3–10 oylik qulunlarga ich surgini
ishlatmasdan 8–10 g dan, 10 oydan 1 yoshli toylarga – 12–15 g dan, 1–2 yoshli
yosh otlarga – 15–20 g dan, 2 yoshdan katta otlarga – 20–25 g/bosh dan
(degelmintizasiya kursi mobaynida piperazin miqdori hayvon og’irligiga nisbatan
100 mg/kg dan oshmasligi lozim). Undan tashqari fenbendazol 6 oylik – 4 yashar

otlarga – 15 mg, 4 yoshdan kattalarga – 10 mg bir marta og’iz orqali, febentel –
6 mg/kg tana vazniga nisbatan og’iz orqali beriladi.
Kasallikning oldini olish uchun qulunlar avgustda va sutdan ajratilgandan
so’ng, toylar va katta otlar bahorda va kuzda rejali degelmintizasiya qilinadi.
Otxona fenol qatoriga kiruvchi preparatlar bilan ishlanadi.
4.1.2. Otlar onxoserkozlari
Otlar onxoserkozlari – filariata kenja tartibi, Onxoserka turkumiga mansub
nematodalar orqali chaqiriladigan gelmintozlar. Jinsiy yetilgan onxoserklar
otlarning oldingi oyoqlar paylarida va bo’yin usti payida, lichinkalar
(mikroonxoserklar) esa – terida parazitlik qiladi. Qo’zg’atuvchi hamma joylarda,
ko’pincha o’rmon va o’rmon – cho’l zonalarida uchraydi. Otlar onxoserklari –
uzun ipsimon nematodalar bo’lib, oraliq xo’jayin – qon so’ruvchi hasharot
(mokres; rus.) ishtiroqi bilan rivojlanadi.
3–20 yoshli otlar pastlikda joylashgan, suv xavzalari mavjud yaylovlarda
bo’lganda zararlanadi.
Kasallik surunkali kechadi. Kasallik boshida yag’rin, ensa, bo’yin va orqa
sohalarida kattaligi tovuq tuxumiday og’riqsiz shishlar paydo bo’ladi. Yag’rinning
yon tomonlarida joylashgan yoki ko’krak umurtqalari yelka o’simtalari ostida tez
vaqtda oqmalar paydo bo’ladi, ulardan tarkibida parazitlar fragmentlari mavjud
ekssudat oqib chiqadi. Ot oyoqlari paylari zararlanganda oqsash, tendovaginit,
flegmonalar qayd etiladi.
Tashhis kindik sohasidan olingan teri na’munalarini tekshirish
(dermolarvoskopiya) yo’li bilan qo’yiladi.
Davolash faqat jarrohlik yo’li bilan amalga oshiriladi.
4.1.3. Otlar parafilyariozlari
Otlar parafilyariozlari – teri osti kletchatkasi va muskullar aro biriktiruvchi
to’qimada parazitlik qiluvchi parafilyariya nematodalari chaqiradigan gelmintoz.
Qo’zg’atuvchining bosh uchi o’ziga xos hosila bilan qurollangan bo’lib, parazit u
bilan terini teshadi va qon quyilishini chaqiradi. Parafilyariya rivojlanishi oraliq
xo’jayin – yaylov qon so’ruvchi pashsha – gematobiya ishtiroqida kechadi.

Pashshalar parafilyariya tuxumlari va lichinkalari mavjud qonni yutganda
zararlanadi. Ular yog’ tanasida rivojlanadi, invazion bosqichga yetadi va 10–30
kunlardan so’ng pashshaning boshiga va xartumiga o’tadi. Otlar organizmida 9
oydan so’ng parafilyariyalar jinsiy yetiladi va bir necha yillar yashaydi.
Kasallik bahor – kuz mavsumda namoyon bo’ladi, terining ko’pchilik qon
ketishlari esa may – iyunda qayd etiladi. Kasallik belgilari ko’proq 2 yoshdan
kattaroq otlarda kuzatiladi. Bo’yin, yag’rin, orqa va ko’krak qafasining yuqori
qismida no’xatdan loviyagacha kattalikda zich tugunchalar paydo bo’ladi. Kunning
issiq paytida tugunchalar jarohatlaridan qon ketishlar paydo bo’ladi. Qon quriydi
va po’stloqchalar hosil qiladi.
Davolash uchun ekvalan–pasta ikki marotaba 2 kunda 1 marta qo’llanadi.
Faol ta’sir etuvchi miqdori 0,2 mg/kg tana vazniga nisbatan. Preparat sog’iladigan
va bo’g’oz biyalarga qo’llanmaydi.
4.2. Piroplazmidozlar
Piroplazmidozlar – invazion kasalliklarning katta guruhi bo’lib, eritrositlar
va mononuklear fagositlarda joylashgan sodda hayvonlar orqali chaqiriladi.
Qo’zg’atuvchilarni kanalar o’tkazadi. Kasallikda yuqori harorat, shilimshiq
pardalar anemiyasi, puls va nafas olish tezligi, hazm qilish tizimi faoliyatining
buzilishlari kuzatiladi.
4.2.1. Otlar p iroplazmozi
Otlar p iroplazmozi – ot, eshak va xachirlarning transmissiv (bir issiq qonli
hayvondan boshqasiga bo’g’imoyoqlilar orqali o’tkaziladigan invazion kasallik)
kasalligi bo’lib, uni eritrositlar parazitlari piroplazmalar chaqiradi.
Piroplazmalarning haytiy sikli ikki xo’jayinlarda: tok tuyokli hayvonda va
kanada kechadi. Hayvon organizmida piroplazma qonda, kanada esa to’qima,
gemolimfa va tuxumlarida oddiy bo’linish bilan ko’payadi. Otlar organizmida ular
ichki a’zolarda keyin esa periferik qonda ko’payadi.
Kasallik asosan bahorda va kuzda kuzatiladi. Spontan zararlanishda
inkubasion davr 8–15 kun tashkil qiladi. Kasallik ko’pincha o’tkir, kam hollarda
surunkali kechadi. Birinchi kunlarda tana harorati 42 °C gacha ko’tariladi, hayvon

kuchli jabrlanadi. Shilimshiq pardalar kasallik boshida anemik, 3–4 inchi kunlarda
esa sarg’ish bo’ladi. Hayvonlar ko’pincha yotadi, suv va ozuqani qabul qilmaydi,
ko’zlardan suyuqlik ajraladi. Yurak kuchli uradi, bo’yinturuq vena pulsasiyasi
kuzatiladi. Hazm tizimi faoliyati salbiylashadi. Birinchi bosqichda siydik
sarg’ayadi, keyin esa qizaradi, 3–4 unlarda uning rngi to’q qizil bo’ladi. Siydik
ajralishi tez – tez va og’riqli bo’ladi. Kasallik 8–12 kunlar davom etadi.
Piroplazmozning surunkali kechishi yuqori rezistentlikka ega yoki avval kasallanib
sog’aygan hayvonlarda kuzatiladi. Ayrim hollarda kasallik residivlari bo’lishi
mumkin, bunda qaytalagan harorat ko’tarilishi, jabrlanish, kaxeksiya, shishlar
rivojlanadi.
Piroplazmalarni davolash uchun 7 % li berenilning (azidin) suvli eritmasi
shaklida muskul orasiga yoki teri ostiga 3,5 mg/kg miqdorda bir marta yuboriladi.
Og’ir holatlarda inyeksiya takrorlanadi; 10 % li diamedinning suvli eritmasi –
2 mg/kg miqdorda muskul orasiga ikki marta 24 soat oralatib yuboriladi.
Hayvonlarga tinch sharoit va parxezli oziqlantirish ta’minlanadi. Bu kasallikda
V12 (siankobalamin) vitamini defisiti hosil bo’lishi sababli u ozuqa bilan berildi
yoki inyeksiya qilinadi. Undan tashqari sulfokamfokain kabi yurak preparati va
gemodez qo’llanadi. Oldini olishda ximioprofilaktika va kanalarga qarshi kurash
tadbirlari qo’llanadi, buning uchun hayvonlar repellentlar bilan ishlanadi va ularga
har 10 kunda berenil yuboriladi.
4.2.2. Nuttallioz
Nuttallioz – otlarning transmissiv kasalligi bo’lib, bir hujayrali parazit –
nuttalliya orqali chaqiriladi.
Nuttalliyalar – eritrositlar parazitlari bo’lib, malta xochi ko’rinishida o’ziga
xos shaklga ega bo’ladi. Qo’zg’atuvchi 8 tur jinsiy yetilgan iksodli kanalar orqali
o’tkaziladi. Nuttalliyalar transovarial (bo’g’imoyoqlilar tuxumlari orqali) yo’l
bilan, transfazali (kanalarning bitta generasiyasida) va jinsiy yetilgan
tashuvchining bitta fazasida amalga oshiriladi. Nuttallioz asosan bahorda va yozda
qayd etiladi, ammo kanalar xashak bilan keltirilganda boshqa mavsumlarda ham
paydo bo’lishi mumkin.

Nuttallioz o’tkir va yarim o’tkir, kam hollarda surunkali shakllarda kechishi
mumkin. O’tkir kechishda inkubasion davr 8–10 kunlar davom etadi, tana harorati
40–41,5 °C ga ko’tariladi, shilimshiq pardalar sarg’ayadi, nafas qisishi, yurak
urishi, puls tezlashishi, ishtaxa pasayishi, ich qotishi va ketishi kuzatiladi.
Keyinchalik anemiya rivojlanib, qondagi eritrositlar va gemoglobin miqdorlari
pasayadi. Sog’aygan hayvon uzoq vaqt parazit tashuvchisi bo’lib qoladi.
Kasallikning yarim o’tkir shaklda belgilar nisbatan kuchsiz bo’ladi.
Nuttalliozning surunkali shaklida tana harorati qisqa vaqt mobaynida
ko’tarilib turadi va kuchsiz parazitemiya kechadi. Kasallik 3 oy davom etadi,
qondagi o’zgarishlar esa faqat 40–50 kunlarda paydo bo’ladi.
Tashhis kasallikning klinik va epizootologik belgilari va periferik qonning
surtmalarini tekshirish natijalari asosida qo’yiladi.
Davolash uchun berenil 0,002 g/kg, diamedin 0,002–0,003 g/kg miqdorda
muskul orasiga 24 soatda ikki marta yuboriladi, undan tashqari flavakridin
(tripaflavin), piroplazimin (akaprin), sulfantrollar instruksiyalari bo’yicha
qo’llanadi. Nuttallotashuvchilar organizmini sterilizasiya qilish uchun har 72
soatda 4 marta 10 % li diamedinning suvli eritmasi sag’rining o’ng va chap
sohalariga muskul orasiga yuboriladi. Otda toksikoz belgilari (bezovtalanish, nafas
olish va siydik ajralishlar tezlashishi) kuzatilganda atropin sulfati 0,02–0,08 g dan
(quruq modda hisobida) 0,1 % yoki 1 % li eritma shaklida teri ostiga yoki muskul
orasiga yuboriladi.
Nuttalliozning oldini olish uchun tashuvchi kanalar agro–meliorativ tadbirlar
yordamida yo’qotiladi. Berenil yoki diamidin bilan 1 oyda 1 marta
kimyoprofilaktika o’tkaziladi.
4.3. Ektoparazitar kasalliklar patologiyasi va maxsus profilaktik
tadbirlari
Araxnozlar va entomozlar
Araxnozlar va entomozlar – bo’g’imoyoqlilar – kana va hasharotlar
chaqiradigan invazion kasalliklar bo’lib, yilqichilikka o’lkan iqtisodiy zarar
keltiradi. Ular bilan kurashish uchun bir nechta usullar qo’llanadi:

 mexani k – zararkunandalarni yo’qotish va hayoti uchun yomon
sharoitlarni yaratish maqsadida yashash muhitiga ta’sir qilish ishlarini olib borish:
botqoqliklar va nam yaylovlarni quritish, o’rmonlarni qurigan va kasal
daraxtlardan tozalash, hayvonlar suv ichadigan joylarni obodonlashtirish;
 fizi kaviy – hasharotlar lichinkalariga ular ko’payadigan va yashaydigan
joylarda salbiy ta’sir etadigan issiq, sovuq, yorug’lik, suv va boshqa omillarni
qo’llash;
 biologi k – zararkunandalarning tabiiy dushmanlarini, masalan baqalarni
qo’llash ;
 kimyoviy – kimyoviy vositalarini qo’llash.
Araxnoz lar
Araxnozlar – invazion kasalliklar bo’lib, ularni vaqtinchalik yoki doimiy
parazitlar – o’rgimchaksimonlar sinfiga kiruvchi ikkita tartib vakillari: xaqiqiy
yoki akariform kanalar va parazitiform kanalar chaqiradi.
Birinchi tartibga sarkoptoid (chesotochnыye), demodekoz ( jeleznisы )
kanalar, ikkinchisiga – iksod kanalar kiradi. Otlar ko’pincha sarkoptoid kanalardan
jabr tortadi
Entomozlar
Entomozlar – invazion kasalliklar bo’lib, hayvonlarda vaqtincha va doimo
parazitlik qiluvchi hasharotlar orqali chaqiriladi. Otlarda parazitlik qiladi :
 teri osti so’nalar – lichinka bosqichida parazitlik qiladigan tuxum
qo’yadigan ikki qanotli hasharotlar ;
 haqiqiy va ko’k – yashil go’sht pashshalari – ko’pchilik invazion va
infeksion kasalliklar qo’zg’atuvchilarini tashuvchilar ;
 qon so’ruvchi ikki qanotli hasharotlar – s o’na , m ayda chivin , mokresы ,
moskit, qon so’ruvchi pashsha – jigalk a lar , qaysikimlar nafaqat bezovtalanish,
oriqlash va ishchanlik pasyishini, teri shishishini, dermatitlarni chaqiradi, balki
invazion va infeksion kasalliklarni tashuvchilari hamdir;

 bitlar – hayvonlarning doimiy ektoparazit lari bo’lib , qichishish, teri
qayzg’oq bilan qoplanishi, junlar to’kilishi, anemiya va ishchanlik pasayishini
chaqiruvchi sifunkulyatoz lar ;
 burgalar – vaqtinchalik qon so’ruvchi ektoparazit lar bo’lib , terining
qichishishini , qashlagandan tirnalishlarni , ishchanlik va tana vazni o’sish
tezligining pasayishi sababchilari.

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Dorosh M . V . Bolezni loshadey. Veche, 2007 g. http://www.e–reading.
club/book.php?book=83010

Otlarda uchraydigan yuqumli va invazion kasalliklar patologiyasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish