Otlarni mashq qildirishda qo‘llanadigan qurilmalar va inventar (ot abzallari) - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	47.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Otlarni mashq qildirishda qo‘llanadigan qurilmalar va inventar (ot abzallari)

Купить

OTLARNI MASHQ QILDIRISHDA QO’LLANADIGAN QURILMALAR
VA INVENTAR (OT ABZALLARI)Reja:
1. Levada
2. Manej
3. Yo’lakcha
4. Ippodrom
5. Ot abzallari

Yilqichilik xo’jaliklarida yosh otlar treningi maxsus maydonchalarda (levada,
manej, yo’lakchalar) o’tkaziladi.
1. Levada
Levadalar madaniylashgan zotli otlarning tarbiyasida va treningida katta va
muhim rol o’ynaydi, chunki ular yosh hayvonni erkin harakatlanishi, ochiq havoda
xoxlagancha bo’lishini taminlaydi.
Levada – yaylovning bir chetini to’rtburchak shaklida chegaralangan joyi
bo’lib, uni to’sish uchun yog’ochdan qurilgan oddiy to’siqlar qo’llanadi. Ayrim
hollarda to’siqlar ko’chirma bo’lishi mumkin. Levadalar otlarni oziqlantiradigan joy
va otxona yonida qurilgan bo’lishi lozim.
Oziqlantiruvchi levadada ko’p yillik o’tlar eqiladi, chunki ular toptalishga
chidamli bo’lib otlar oziqlanishiga qulay bo’ladi. Oziqlantiruvchi levada turli
shaklda bo’lishi mumkin. Kerak paytda uni ko’chiradilar. Ko’chirma to’siqlar
kattaligi (uzunligi) 3–4 metrdan bo’lib, ular og’ir asosga biriktiriladi, shuning uchun
ularning ustunlari yerga ko’milmaydi. Levadani zavod ippodromining aylanasi
ichiga qurish mumkin. Levada ichiga qo’yib yuborilgan hayvonlarga to’liq erkinlik
berish tavsiya etiladi.
Otxona yonida qurilgan levadaning vazifasi – otlarni mosion bilan
ta’min lashdir. Bunday levadaning bir devori otxonaga tutashgan bo’lib, unda hyech
narsa o’smaydi
Xo’jalikda bir nechta levada qurilishi maqsadga muvofik, chunki otlar
navbati bilan yoz mobaynida yangi, xali o’ti bosilmagan, to’silgan yaylov
qismlariga o’tadi. :
2. Manej
Manej – usti yopiq yoki ochik, aylana shaklida bino yoki qurilma. Manej
yosh va katta yoshdagi otlarni ob–havo yomon bo’lgan vaqtda qo’llanadi.
Manejning diametri 30 metrga teng.
Yaqin paytlargacha manej otlarni trening qildirishda katta va muhim o’rinni
egallagan edi. Lekin hozirgi davrda uning moxiyati pasaygan, ayniqsa yo’rtoqi
otlarning treningida.

Otlarni manejda trening qildirishning foydali va zararli tomonlari bor. Bir
tomondan manej otlar bilan ishlashning birinchi jarayonlarini osonlashtiradi;
manejdan yil buyi foydalanish mumkin; ob–h avo yomon bo’lgan fasllarda otlarga
to’liq kuch bilan ishlashga imkoniyat yaratadi. Ikkinchi tomondan manej aylanasi
bo’ylab harakatlanishlar yo’rtoqi otlar tanasining ikki tomonini baravariga ishlashga
yo’l quymaydi y a n i og’irlik manej markaziga qaragan oyoqlarga tushadi.
Otni yumaloq manejda trening qildirishning i k k i n c h i salbiy xususiyati – ot uzun
tizgin orqali boshqarilishida dir . Uzun tizgin og’ir bo’lib , ot og’zini shikastlaydi,
og’iz burchaklari sezuvchanligini pasaytiradi va natijada u bilan keyin chalik
ish lash da qiyinchilik yaratadi.
Uchinchi kamchilik – qisqa va tor joyda aylana bo’ylab harakatlanish ot
harakatlarini bog’laydi va qadamlar uzunligini qisqartiradi.
Bunday kamchiliklarni kamaytirish uchun marvin tipdagi manejni qu rish
maqsadga muvofik – uning shakli uzunchoq bo’ladi.
Manej aylanasining 1 ,8 m balandli kda to’siqlar bilan chegaralanadi. Maydon
atrofdagi yer satxidan 15–20 sm balandlikka ko’tariladi. Manej darvozalari
ichkariga ochiladi.
Manej yuzasi yirik qum yoki yog’och qirindisi bilan qoplanadi. Ishdan so’ng
manej yuzasi yer tirnog’ichi (grabli) bilan tekislanadi. Ob – havo quruq paytida
chang ko’tarilmasligi uchun ustiga suv sepiladi.
3. Yo’lakcha
Yo’lakcha yoki “ aylana ” otlarni trening qildiradigan asosiy joy hisoblanadi.
Otchilik xo’jaliklarida ippodromlarning yugurish yo’lakchalari oval shaklda
quriladi. Aylananing uzun qismi 1600 m, qisqa qismi 1067m ga teng. Aylananing
eni 1067 metrdan kam bo’lmasligi kerak, chunki otlar tez allyurlarda qisqa
burumlardan chopib o’tishga q iynaladi. Yo’lakcha yuzasida qum ko’p yoki loyli
bo’lishi mumkin emas, chunki qumlik yerda ot paylariga kata og’irlik tushadi,
yomg’irli kunlarda esa yo’lakcha balchiq bilan qoplanadi.
Yo’lakcha o’lchamlari olingandan so’ng yuzasi h aydaladi. Yo’lakcha kengligi
6–7 metrni tashkil qilishi lozim. Yo’lakcha yuzasi xaydalgandan s o ’ n g u borona

bilan ishlanadi va ustidan mola tortiladi. Yoz paytida yo’lakcha yuzasini doim
yumshatib turish lozim. Qish faslida yo’lakchadan qor tozalanib tur il adi. Otxonadan
to yo’lakchagacha yo’l alohida quriladi.
Yo’lakcha ichidagi maydonga ekinlar eqiladi, ammo bevosita yo’lakcha
yonidagi joyga ekin ekilmaydi.
4. Ippodrom
Ippodrom har bir ot zavodida bo’lishi lozim. Ippodrom yo’lakchasining oddiy
yo’lakchadan farqi – u kaltarok bo’ladi – 1000 m, aylana ichiga hyech narsa
ekilmaydi, chunki unda toylar yurish texnikasi, burilish qoidalari va boshqalarga
o’rgatiladi.
Zavod ippodromini qurish uchun birinchi navbatda tekis joy tanlanadi.
Maydon yuzasida notekisliklar bo’lmasligi lozim, chunki ular toylarning to’g’ri
harakatlanishiga xalaqit beradi va keyinchalik zararli reflekslar paydo bo’lishiga
sababchi bo’lishi mumkin.
Ippodrom maydoni quruq, qor va shamoldan himoyalangan bo’ladi. Otxona
ippodromdan uzoqroq joyda ( 0,3 km ) joylashishi zarur . Ippodrom yo’lakchasining
yuzasi qumlik yoki balchiqli bo’lmasligi kerak. Ippodromga 8 gektar yer ajratiladi.
Yugurish yo’lakchasining uzunligi 1000 m, eni 15 m ni tashkil qilishi lozim. Ikki
to’g’ri yo’nalishlar uzunligi 340 metrdan, ikki burumlar uzunligi 160 metrdan,
burilish radiusi 51 metr, yo’lakcha en i esa 15 metrdan kam bo’lmasligi lozim. Aks
holda yosh otlarni qarshisidan keladigan boshqa otlar h urkitish mumkin, boshqa
hollarda esa ular yo’lakchadan tashqariga chikib ket adi .
Ippodrom yo’lakchasiga tashqaridan istalgan joydan kirish imkon sti ni
yaratish lozim. Ippodrom yo’lakchasiga oddiy yo’lakchaga nisbatan ko’prok
ahamiyat beriladi .
5. Ot abzallari
Qadimda odamlar otlarni hyech qanday abzalsiz ishlatganlar (don ekinlarini
yanchish, ot dumiga biror narsalarni bog’lab tortirish, egarsiz yuk tortish va minish).
Xalq xo’jaligi taraqqiyoti, madaniyatining o’sishi, ot kuchidan foydalanish usullarini,

qishlok xo’jaligi qurollari va aravalarni, chanalar va foytunlarni, ot abzallarini vujudga
keltirdi.
Arava anjomlari va otlarga taqiladigan moslamalar ot abzallari deb ataladi.
Abzallar otlarni egarlash usullari va ishlatish xarakteriga qarab uchta asosiy tipga
bo’linadi: tortish kuchi orqali bajariladigai ishlar uchun va , salt m i n i s h uchun
muljallangan abzallar. H amma abzallar ixcham, taqilganda ot tanasiga yopishib turadigan,
ish vaqtida tanani shikastla maydigan va otning ish qobiliyatiga xalaqit bermaydigan
bo’lishi kerak. Abzallarni otning katta – kichikligiga qarab tanlash ayniqsa
muhimdir.
Ot abzallari do’g’ali va do’g’asiz, arava uchun, qishlok xo’jaligi ishlari
uchun, salt miniladigan yakka ot, qo’sh ot, uch ot va ko’p otlarga muljallangan
bo’lishi mumkin. Abzallarining har biri aniq o’lchovda, ta’mirlash va esqilarini
yangilari bilan almashtirish uchun qulay bo’lishi kerak.
Otning ko’krak, yelka, qarchig’ay va orqasi abzal orqali ish bajaruvchi asosiy
organlari hisoblanadi. Abzal tanlaganda shu organlarning tuzilishi va o’lchamiga
alohida e’tibor berish lozim. Bir ot uchun muljallangan rus do’g’ali abzallar –
yugan, no’xta, bo’yincha, egarcha, egarcha qayishlari, tizgin (uzun jilov) va
do’g’adan iborat.
Yugan – otni boshqarish uchun xizmat qiladi. U ensa usti ( c ha ka k) , pesh a na
usti, ganash osti va burun ustidan o’tadigan kayishlardan hamda ikki xalqali
suvliqdan iborat. Suvliqning ikkala xalqalariga boshqarish qayishlari – jilov
birikti ri ladi. Ensa usti va chakkadan o’tadigan kalta va uzun qayish lar orqali suvliq
to’g’ri kiygiziladi. Suvliq tilni bosmasligi, shuningdek juda erkin b o ’ l m a s l i g i , og’iz
b o ’ s h l i g ’ i n i n g tishsiz joyida – til ustida (qirquvchi tishlar bilan oziq tishlar
oraligida) joylashishi kerak. Agar yugan kalta bo’lsa, suvliq og’iz chekkalarini yara
qiladi, uzun bo’lsa otni boshqarishda tishlarga tegib, ularga zarar yetkazadi.
Yugan xom va chayir qayishdan, suvliq esa metalldan ikki xil
o’lchamda (№ 1 va №2) tayyorlanadi. Otni oziqlantirish vaqtida yuganni y e c h i b
qo’yish kerak. .

No’xta – otni bog’lash yoki bog’lab boqish uchun xizmat qiladi. U qattiq va
keng qayishdan yasaladi. No’xta yuganga qaraganda mustahkam bo’ladi.
Yugan – no’xta h am yugan, ham no’xta vazifasini o’taydi, qattiq qayishdan
yasaladi .
Bo’yincha (xomut) ot abzallarining asosiy qismi hisoblanadi. U ikkita
yog’och qisqich, xomutcha, kigiz astar, charm yopincha, ustki qismini biriktirib
turuvchi qayish, tomoq bog’ va ikkita qulo q bog’dan tashkil toptan. Bo’yincha
mustahkam bo’lib ot bo’yniga yopishib turishi, ish bajarganda yelka va
qarchig’ayni ortiqcha bosib yara qilmasligi kerak. Mos ligi bo’yincha tanlash uchun
mahsus o’lchagich bilan yelkaning kengligi va bo’yinning enliligi o’ lchanadi. Ot
aravani bo’yincha orqali tortadi. Bo’yinchalar har xil tipda: yakka otli, standart
xomutlari va katta – kichik qilinadigan A.B.Voyeykov konstruksiyali bo’lishi
mumkin. Bo’yinchaning o’rtacha og’irligi 9–11 kg.
Tormoz tasma (katta quyushqon) – notekis yerlarda bo’yinchani normal tutib
turish va aravani to’xtatish uchun xizmat qiladi. Tormoz tasma oldingi tomondan
bo’yinchaga b i r i k tiri lib kolgan qismi ot gavdasi ustiga kiygiziladi.
Uzun tizgin – qayishdan, yoki mustahkam kanop arqondan yasaladi.
Tizginn ing uchi qayishdan yasalgan bo’lib suvliqning xalqalariga biriktiriladi.
Aravadan turib otni normal boshqarish u c h u n t i z g i n n i n g uzunligi 10 metr bo’lishi
kerak.
Do’g’a rus anjom – abzallari qatoriga kiradi. Ot bajaradigan ishning og’ir –
yengilligiga qarab do’g’alarning og’irligi 1,5–5 kg gacha bo’lishi mumkin.
Egarcha – ma’lum darajada bo’yincha, do’g’a va shotini ko’tarib turish uchun
xizmat qiladi. Egarcha tik turuvchi (bukrasimon) va yassi shaklda bo’ladi.
Bir ot uchun muljallangan do’g’asiz abzallar yugan, b o ’ y i n c h a va
postromkalar, tormoz tasma, egarcha, oraliq va to’sh tasmasi, jilovdan iborat.
Salt minish va yuklarni ot ustiga ortib tashish uchun ishlatiladigan abzallar
ichida eng muhimi egar hisoblanadi. Egarlar asosan 5 xil bo’ladi: kavaleriya, kazak
(kavkaz) sport, yuk va osiyo egarlari.

Kavaleriya egari ikkita chillik va yumshoq charm to’qim, i k k i t a q a n o t ,
uzangibog’, o’tirgich, ikkita uzangi, ikkita ayil tasma va qo’mildiriqdan iborat.
Shuningdek, bunday egarlarda 4 ta charm sumka, 10 dona yuk bog’lash tasmalari
bo’lishi kerak. Vazni 39–42 kg.
Sport egarlari poyga va ishchi egarlariga, maxsus o’yinlar va xotin –qizlar
minadigan egarlarga bo’linadi. Ular kavaleriya va kazak egarlaridan yengil ammo
katta. Cho’chqa terisidan yasaladi.
Osiyo egarlari qattiq toldan tayyorlanib, usti charm bilan qoplanadi. Ba’zida
paylar yopishtirib yelimlanadi. O’tirg’ichi chuqur. Uzoq yurish, ko’pkari uchun
qulay.
Ot aravalar otlarning kuchidan rasional foydalanishda katta ahamiyatga ega.
Yullardan yengil yuradigan, chidamli, g’adir – budir yerlarda ko’p ishlatilganda tez
buzilmaydigan, osonliq bilan buriladigan, kam silkinuvchan, katta xajmli yuklarni
ortishga moslashgan aravalar eng yaxshi aravalar hisoblanadi. Arava g’ildiragi katta
bo’lishi maqsadga muvofik.
Aravalar tuzilishi va foydalanishiga qarab ikki xil bo’ladi: yuk aravalari va
yengil aravalar. Ishlati li sh i qarab bir otli, i k k i otli, va ko’p otli; yurish yumshoqligi
bo’yicha ressorsiz va ressorli; yuk ko’tarishi bo’yicha esa ikki g’ildirakli va to’rt
g’ildirakli bo’lishi mumkin.
O’zbekistonda aravalar g’ildirak diametrining katta – kichikligiga qarab
mahalliy tilda " Q o’qon arava", "Toshkent arava", "Buxoro arava" nomlari bilan
yuritiladi.
Sportda musobaqalar uchun poyga chanasi, ishchi kachalka (aravacha),
poyga kachalkasi va rekord kachalkasi qo’llanadi.

Foydalanilgan adabiyotlar:1. Tashtemirov R. M., Narziyev B.D., 3. Uzakova D.P. Ot treningi asoslari .
O’
quv qo’llanma. Samarqand, 2009

Otlarni mashq qildirishda qo‘llanadigan qurilmalar va inventar (ot abzallari)

Купить