Otlarning egalik qoshimchalari bilan o‘zgarishini o‘rganish - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	24.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Otlarning egalik qoshimchalari bilan o‘zgarishini o‘rganish

Купить

Ot larning egalik qoshimchalari bilan o’zgarishini o’rganish.
REJ A :
1. Otlarning egalik qo’shimchalari bilan o’zgarishini o’rganish.
2. Otlarning kelishiklar bilan turlanishi haqida tushuncha berish.
3. Ko’plikdagi otlarning turlanishini o’rgatish.

Ot larning egalik qo’shimchalari bilan o’zgarishini o’rganish.
Otlarning egalik qo’shimchalari bilan o’zgarishi 4-sinfda o’rganiladi, bu
mavzuni o’zlashtirish boshlang'ich sinf o’quvchilari uchun murakkab
hisoblanadi, chunki mavzu o’rganilgunga qadar, o’quvchilar „shaxs"
tushunchasi bilan tanishtirilmagan, kishilik olmoshlarini hali
o‘rganmagan bo’ladilar. O’quvchilarga egalik qo’shimchasi shaxs, narsa
birlik va ko'plikdagi uch shaxsdan biriga taalluqli ekanini bildirishini
tushuntirish qiyin. Shularni hisobga olib, o’quvchilarni otlarning egalik
qo’shimchalari bilan qo'llanishini o'rgatishda o'qituvchi ishni
sarlavhadagi „egalik" so’zining leksik ma’nosini tushuntirishdan
boshlashi maqsadga muvofiq:
Xususan, „egalik" so’zi ega bo’lish, qarashlilik, tegishlilik, oidlik
ma’nolarini bildiradi, egalik qo'shimchasi deganda biror narsaga ega
bo'lishni, shu narsa tegishli, shu narsaning egasi ekanini bildiradigan
qo'shimchalar nazarda tutilishi misollar asosida tushuntiriladi. Otlar
egalik qo'shimchalari bilan qo'llanadi. Otga qo'shilgan egalik
qo'shimchasi shu ot ifodalagan shaxs, narsaning kimgadir qarashli
ekanini, shu narsaning egasi ekanini bildiradi. Masalan, Mening kitob im
juda qiziqarli ekan . Sening kitob ing ham qiziqarlimi? Ra’noning kitob i ham
qiziqarli edi . Kitobim, kitobing, kitobi so'zlari so'z tarkibiga ko'ra tahlil
qilinadi va o'quvchilar kitob - o'zak, -im, -ing, -i qo'shimcha ekanini
aniqlaydilar. O'qituvchi kitob va kitobim so'zlarini taqqoslashni, -im
qo'shimchasining ma’nosi haqida o'ylab ko'rishni topshiradi,
muammoli vaziyat yaratadi; o'quvchilar qo'shimchaning ma’nosi
haqida fikr yuritadilar, ammo kitobim so'zining ma’nosiga (mening

kitobim — kitob meniki) tushunsalar ham, fikrlarini shakllantirib aytib
berolmaydilar.
O’qituvchi qisqa tushuntiradi:
– Tilda uchta shaxs mavjud: I shaxs - so'zlovchi; II shaxs –
tinglovchi; III shaxs - o'zga. Hozir men sizga so'zlayapman,
tushuntiryapman, demak, men - so'zlovchi, hozir siz meni tinglayapsiz,
demak, siz (sen) tinglovchi, hozir tinglashga qatnashmayotganlar ham
bor, u (ular) - o'zga hisoblanadi. Siz otlar birlik va ko'plik sonda
qo'llanishini bilasiz. Ma’lumki, biror narsa bir shaxsga yoki ikki va
undan ortiq shaxsga tegishli bo'lishi mumkin. Mana shu ma’nolarni,
ya’ni biror shaxs va narsaning birlik yoki ko'plikdagi uch shaxsdan
biriga qarashli ekanini otga qo'shilgan egalik qo'shimchalari bildiradi.
Qisqa xulosa chiqariladi: otlarga qo‘shilgan -(i)m, -(ing), -i, -(i)miz, -
(i)ngiz, -lar qo’shimchalari egalik qo'shimchalari sanaladi. Egalik
qo'shimchalari tegishlilik, egalik ma’nosini bildiradi. Egalik
qo'shimchalari otlarga ikki variantda qo'shiladi. So’z oxiri unli hamda
undosh tovush bilan tugagan otlar so'z tarkibiga ko'ra tahlil qilinadi,
qo'shimchalar taqqoslanadi, suhbat asosida xulosa chiqariladi: oxiri
unli tovush bilan tugagan otlarga -m, -ng, -si, -miz, -ngiz, -si egalik
qo'shimchalari, oxiri undosh tovushlar bilan tugagan otlarga -im, -ing, -
i, -imiz, -ingiz, -i egalik qo'shimchalari qo'shiladi.
Shundan so'ng o'quvchilar „Ona tili" darsligidagi grammatik
qoidani o'rganadilar, jadvalni tahlil qiladilar. O'quvchilarga egalik
qo'shimchalari haqidagi ko'nikmani shakllantirish uchun matndan
egalik qo'shimchasi bilan qo'llangan otni topish, uni tarkibiga ko'ra

tahlil qilib, egalik qo'shimchasining shaxs sonini aniqlash, matnda
berilgan otga tushirib qoldirilgan egalik qo'shimchasini qo'shish, narsa
qaysi shaxs yoki shaxslarga qarashli ekanini aytish kabi mashqlardan
foydalaniladi.
Egalik qo'shimchasi ustida ishlash bu bilan tugamaydi. Otlarning
kelishiklar bilan turlanishini o'rganish jarayonida egalik qo'shimchasi
bilan qo'llangan ot qaratqich kelishigida kelgan boshqa ot bilan
(kitobning muqovasi, Rahimning kitobi), kishilik olmoshlarining
kelishiklar bilan turlanishini o'rganish jarayonida esa egalik
qo'shimchasi bilan kelgan ot qaratqich kelishigidagi kishilik olmoshi
bilan bog'lanib, so'z birikmasi hosil qilishi haqida bilim beriladi.
Ot larning k elishik qo'shimchalari bilan qo'llanishini o'rgat ish.
Kelishiklar sintaktik kategoriya hisoblanadi. Kelishik otlarning gapda
boshqa so'zlar bilan munosabatini ifodalaydi. Demak, kelishiklarni
o'rgatishda o'quvchilarning gapda so'zlaming bog'lanishini bilishlari
nazarda tutiladi. Kelishiklar ustida ishlashni o'quvchilar gapda ma’no va
grammatik tomondan bog'langan so'zlarni (so'z birikmalarini)
ajratishga o'rganganlaridan so'ng boshlanadi. Kelishiklar ustida ishlash
gapda so'zlarning bog'lanishi ustida ishlash hamdir. Kelishiklarni bilish
uchun o'quvchi ot gapda qaysi so'z bilan bog'langanini aniq bilishi
kerak.
Ot gapda boshqa so'zlar bilan bog'langanda qo'shimchalar bilan
o'zgarishi ancha oldindan kuzatib boriladi. Aslida o'quvchilar 1-
sinfdayoq so'z shakllarining o'zgarishi bilan amaliy tanishadilar, ammo
ular so'z shakli nimaligini hali bilmaydilar. O'quvchilar keyingi sinfda

shakl yasovchi (so‘z o'zgartuvchi) qo'shimchalar bilan tanishadilar, bu
qo'shimchalar gapda so'zlarni bog'lash uchun xizmat qilishini
tushunadilar.
4-sinfda ot ustida ishlashning asosiy vazifasi fikr bayon qilishda
otning kelishik shakllaridan ongli foydalanish va kelishik
qo'shimchalarini to'g'ri yozishga o'rgatish hisoblanadi. Bu sinfda ot
quyidagi izchillikda o'rganiladi:
1. Otlarning kelishiklar bilan turlanishi haqida tushuncha berish;
2. Ko'plikdagi otlarning turlanishini o'rgatish;
3. Har bir kelishikning xususiyatlarini alohida o'rganish va u bilan
bog'liq holda kelishik qo'shimchalarining yozilishi haqida ko'nikma
hosil qilish.
Otlaming kelishik qo'shimchalari bilan o'zgarishi - turlanish haqida
tushuncha berish bilan o'quvchilarga kelishik qo'shimchalari gapda
so'zlarni bog'lash uchun xizmat qilishi, o'zbek tilidagi olti kelishik,
ularning nomi, so'roqlari, qo'shimchalari va joylashish tartibi
tushuntiriladi. O'quvchilar turlanish bilan kelishiklarning mohiyatidan
kelib chiqib gapni tahlil qilish jarayonida tanishtiriladi, gapning asosi
(ega va kesim) va so'z birikmalari ajratiladi. Ular gapda bir otning
boshqa har xil so'zlar bilan shakl yasovchi qo'shimachalar (ning, -ni, -
ga, -da, -dan) yordamida bog'lanishini kuzatadilar, bu qo'shimchalar
kelishik qo'shimchalari ekanini, otlarning kelishik qo'shimchalari bilan
o'zgarishi turlanish deyilishini bilib oladilar. Bolalarga kelishiklarning
joylashish tartibi, so'roqlari va bosh kelishikdan boshqa kelishiklarning

aniq qo'shimchalari mavjudligi darslikda berilgan jadval yordamida
tushuntiriladi.
Bosh kelishikdagi ot gapda ega vazifasida, boshqa kelishikdagi
otlar esa ikkinchi darajali bo'lak vazifasida kelishi bilan amaliy
tanishtiriladi. O'quvchilar o'zlashtirgan grammatik bilimlarini imloni
o'zlashtirishda foydalana olishlari uchun ishni bajarishda izchillikka
katta ahamiyat beriladi. Bajarilgan ish yozib boriladi: o'quvchilar avval
gapda ot bog'langan so'zdan shu otga savol beradilar va savolni qavs
ichiga yozadilar; keyin so'roqqa qarab kelishikni aniqlaydilar. Masalan,
o'qidi (nimani?) - kitobni, tushum kelishigi). Ular buni yaxshi
o'zlashtirganlaridan so'ng, mashq tez bajariladi, yozish talab etilmaydi.
Ko'plikdagi otlarning turlanishini o'rganishda nutqda ko'plikdagi
otlardan to'g'ri foydalanish ko'nikmasini takomillashtirish maqsadi
ko'zda tutiladi. O‘quvchilar suhbat yordamida bosh kelishikdagi otning
so‘rog‘ini va bitta shaxs, narsani bildirishini aytadilar, (nima? - kitob,
kim? - o'quvchi); o‘qituvchi agar shu ot ikki va undan ortiq, shaxs yoki
narsani bildirsa, qanday so‘roqqa javob bo'lishini, qaysi kelishikni
bildirishini so'raydi, ular qiynalmay javob beradilar (nimalar? -kitoblar,
kimlar? - o'quvchilar). Xulosa chiqariladi: ko'plikdagi otlar bosh
kelishikda nimalar? yoki kimlar? so'rog'iga javob bo'ladi.
O'quvchilar otlarning kelishiklar bilan turlanishi jadvalidan
foydalanib, shu otlarni ko'plikda turlaydilar va ko'plik qo'shimchasi
doim kelishik qo'shimchasidan oldin qo'shilishini, so'roqlarini bilib
oladilar. Har bir kelishikni alohida o'rganishning vazifasi kelishikni
o'rganish bilan bog'liq holda kelishik qo'shimchalarining yozilishi

haqidagi malakani shakllantirish va o'quvchilarning kelishiklar bilan
turlangan otlardan ongli foydalanishlariga erishish hisoblanadi.
Kelishiklarni bilib olish maqsadida so'roqlardan foydalaniladi. Buning
uchun o'quvchilar, birinchidan, so'roqni otning yakka o'ziga emas, balki
gapda ot ma’no tomondan bog'langan so'zdan shu otga berishni
o'rganishlari, ikkinchidan, kelishiklarning so'roqlarini yaxshi bilishlari
zarur. Kelishiklarni o'zlashtirishda gapning asosini aniqlagach, gapda
o'zaro bog'langan so'zlarni (so'z birikmalarini) belgilash, ot bog'langan
so'zni topish, so'roq berib, qaysi kelishik bilan turlanganini, birlik yoki
ko'plikda qo'llanganini aniqlash izchilligida ishni uyushtirish maqsadga
muvofiq. Kelishiklarning xususiyatlarini o'rganishga qulaylik yaratish
uchun har bir kelishikni quyidagi umumiy reja asosida o'rganish
maqsadga muvofiq:
1. Kelishikning grammatik ma’nosi.
2. So'roqlari.
3. Qo'shimchasi.
4. Gapdagi vazifasi.
Kelishiklarni shu tarzda o'rganish ularni o'zaro taqqoslashni
yengillashtiradi va ongli o'zlashtirishni ta’minlaydi. Bir kelishik o'zining
muhim belgilari (ma’nosi, so'rog'i, qo'¬ shimchasi, sintaktik vazifasi)
bilan boshqa kelishiklardan farqlanadi. Muayyan bir kelishikdagi otdan
ongli foydalanish va kelishik qo'shimchalarini to'g'ri yozish uchun
o'quvchilar kelishiklarning muhim belgilarini puxta o'zlashtirishi talab
etiladi, shuning uchun ham kelishiklaming muhim belgilarini

o'zlashtirib, bir kelishikni ikkinchisidan farqlash ko'nikmasini
shakllantirishga katta o'rin beriladi.
Bosh kelishikning xususiyatlarini o'rganish bilan otning kelishik
qo'shimchasi yo'q holati bosh kelishik ekani, bosh kelishikdagi ot
boshqa so'zni o'ziga tobe qilishi, kim?, kimlar?, nima?, nimalar?
so'roqlariga javob bo'lishi, gapda ega vazifasida kelishi haqida
o'quvchilarda ko'nikma hosil qilinadi; lug'atlarda otlar bosh kelishik
shaklida berilishi va bosh shakl hisoblanishi, ba’zan egalik qo'shimchasi
olib qo'llanishi bilan tanishtiriladi. O'quvchilar qaratqich va tushum
kelishigini farqlashda qiynaladilar, bir qo'shimcha o'rniga ikkinchisini
ishlatadilar. Bu kelishiklarning xususiyatlarini o'rganishda bunday
qiyinchilikning oldini olish va o'quvchilarda kelishiklardan to'g'ri
foydalanish ko'nikmasini hosil qilish maqsadi ko'zda tutiladi. Bu
maqsadga erishish uchun bu ikki kelishikning ma’nosi, so'roqlari,
qo'shimchasi va gapdagi vazifasi taqqoslanadi va suhbat asosida
xulosa chiqariladi.
Qaratqich kelishigida turlangan ot: 1) qarashlilik ma’nosini bildirib,
gapda boshqa otga bog'lanadi, u bog'langan ot egalik qo'shimchasi
bilan qo'llanadi (o'quvchining daftari, gulning bargi kabi); 2) kim(lar)
ning?, nima(lar)ning?, ba’zan qayerning? so'roqlariga javob bo'ladi; 3) -
ning qo'shimchasi bilan qo'llanadi; 4) gapda ikkinchi darajali bo'lak
vazifasida keladi.
Tushum kelishigida turlangan ot: 1) harakatni o'ziga olgan shaxs,
narsa ma’nosini bildiradi, gapda doim fe’lga bog'lanadi (vazifani
bajardim, kitobni o'qidi kabi); 2) kim(lar)ni?, nima(lar)ni?ba’zan qayemi?

so'roqlariga javob bo'ladi; 3) -ni qo’shimchasi bilan qo'llanadi; 4) gapda
ikkinchi darajali bo'lak vazifasini bajaradi. O'quvchilarning bu ikki
kelishik qo'shimchasidan nutqda to'g'ri foydalanish va ulami to'g'ri
yozish haqidagi bilimini takomillashtirish uchun gapda otning qaysi
so'z bilan bog'langanini aniqlash, so'roqlar o'rniga gapning
mazmuniga mos so'zni kelishik bilan turlab qo'yish, tushirib qoldirilgan
kelishik qo'shimchalaridan mosini qo'yib ko'chirish, tanlab ko'chirish
mashqlaridan, saylanma va eslatish diktantlaridan ko'proq
foydalaniladi.
Boshlangich sinflar dasturiga ko'ra, o'quvchilarni qaratqich va
tushum kelishigida otning belgisiz qo'llanishi bilan tanishtirish tavsiya
etilmaydi. o‘quvchilar jo'nalish kelishigining xususiyatlari bilan
tanishtirilgach, jo'nalish kelishigi qo'shimchasining yozilishi
tushuntiriladi:
a) oxiri jarangsiz undosh tovush bilan tugagan so'zlarga jo'nalish
kelishigi qo'shimchasi -ga qo'shilganda talaffuzda -ka eshitilishi, ammo
aslicha yozilishi sinfga, ishga, Shavkatga kabi so'zlarni tovush-harf
tomonidan tahlil qilish bilan tushuntiriladi;
b) o'quvchilar „Mehnat yetkazar har tilakka“ kabi gapni o'qib, tilak
so'zining o'zgarishini kuzatadilar; gapdagi tilakka bog'langan so'zni
topadilar va shu so'zdan otga so'roq beradilar (yetkazar (nimaga?)
tilakka); bu jo'nalish kelishigining so'rog'i ekanini aytadilar; tilakka so'zi
so'z tarkibiga ko'ra tahlil qilinadi va tilak — o'zak, -ka qo'shimcha ekani
aniqlanadi; so'ng u tovush-harf jihatidan tahlil qilinib, o'zakning oxiri -k
undoshi bilan tugagani, qo'shimcha ham к undoshi bilan boshlanishi

aniqlanadi. Suhbat usuli bilan xulosa chiqariladi: jo'nalish kelishigi
qo'shimchasi oxiri к undoshi bilan tugagan otlarga -ka shaklida
qo’shiladi. „Baliq qarmoqqa ilindi “ gapidagi qamoqqa so'zi ustida ham
yuqoridagi kabi ishlanadi. Xulosani o'qituvchi rahbarligida
o'quvchilaming o'zlari chiqaradilar: oxiri q undoshi bilan tugagan
otlarga jo'nalish kelishigi qo'shimchasi -qa shaklida qo'shiladi.
O'quvchilar o'rin-payt kelishigining xususiyatlari bilan
tanishtirilgach, -da kelishik qo'shimchasi -ta bo'lib eshitilsa ham, -da
shaklida yozilishi tushuntiriladi. Ba’zi o'quvchilar o'rin-payt kelishigi
o'rniga jo'nalish kelishigi qo'shimchasini ishlatib, xatoga yo'l qo'yadilar.
Bunday xatoning oldini olish uchun o'quvchilar bilan fe’ldan jo'nalish va
o'rin-payt kelishigida qo'llangan otga so'roq berib, so'z birikmasini
topishni ko'proq mashq qilish va kelishiklarning so'rog'i va ma’nosiga
qarab farqlashga o'rgatiladi. Masalan, bordi (qayerga?) — maktabga,
bo'ldi (qayerda?) — maktabda; oldim (kimga?) — ukamga, ko'rdim
(kimda?) — ukamda.
O'quvchilar chiqish kelishigining xususiyatlari bilan ham reja
asosida tanishtirilib, ularga kelishik qo'shimchasining yozilishi
tushuntiriladi. Kelishiklar haqidagi malakani shakllantirish ustida
ishlashning samaraliligini ta’minlaydigan shartlar, birinchidan,
maqsadga muvofiq mashq tanlash, mashq materialini asta
murakkablashtirib borish bilan o'quvchilarning mustaqqlligini oshirish,
ikkinchidan, imloni grammatik bilimni takomillashtirib borish va
o'quvchilarning nutqini o'stirish bilan bog'lab o'rgatishdir.

Shunday qilib, boshlang'ich sinflarda ot yaxlit holda o'rganiladi va
uni o'rganish o'quvchilar shu so'z turkumining belgilarini, vazifasini
o'zlashtirishiga, shuningdek, ularda kelishik qo'shimchalarini to'g'ri
yozish ko'nikmasini shakllantirishga qaratiladi.
Ot ni o’rganish bo’y icha morfologik t ahlil namunasi
Bog’imizda har xil gullar ochilgan // Gap tarkibidagi otga oid so’zlar
tahlilga tortiladi:
 bog’imizda so’zini tarkibini ajratib olamiz- bog ’(asos)+ imiz+ da;
 bog’ qayer? so’rog’iga javob bo’ladi;
 bog’- o’rin-joy nomini ifodalovchi ot sanaladi;
 sodda ot, chunki tarkibida so’z yasovchi qo’shimchasi yo’q;
 -imiz (egalik) qo’shimchasini olib I shaxs ko’plik shaklini
ifodalagan;
 -da qo’shimchasini olib o’rin-payt kelishigi shaklida kelgan ;
 gapda fe’l bilan bog’lanib birikma hosil qiladi : bogimiz’da
ochilgan
gullar so’zi t ahlili
 gullar so’zini tarkibini ajratib olamiz – gul+lar;
 gul nima? so’rog’iga javob bo’ladi;
 gul – narsa-buyum nomini ifodalovchi ot sanaladi;
 sodda ot, chunki tarkibida so’z yasovchi qo’shimchasi yo’q;
 gul - bosh kelishik shaklida kelgan;
 -lar qo’shimchasini olib, ko’plikdagi otni ifodalab kelgan;
gapda fe’l bilan bog’lanib birikma hosil qiladi : gullar ochilgan

Nazorat uchun sav ol v a t opshiriqlar
1. Egalik qo’shimchalarini o’rganishda qanday metodlardan
foydalanish mumkin?
2. Otni so’z tarkibiga ko’ra tahlil etishda nimalarga ahamiyat berish
lozim?
3. Otga oid orfografik malakani shakllantirishga oid mashq
materiali tayyorlang.
4. B irlik va ko ’ plikda qo ’ llangan otlarning ma’nosi va qo ’ shimcha orqali
farqlash ga oid noan’anaviy test tuzing.
5. Birlikdagi otdan ko’plik shaklidagi va, aksincha, ko’plikdagi otdan birlik
sondagi ot hosil qilishga oid konseptual jadval tayyorlang.
6. Gapda so’zlarning bog’lanishini hisobga olgan holda, otlardan nutqda
to’g’ri foydalana olish ko’nikmalari shakllantirishga mo’ljallangan taqdimot
tayyorlang.
7. Otlarning egalik qo’shimchalarini bilan o’zgarishini sintaktik tahlil asosida
izohlang.
8. Otga oid ma’nosi notanish bo’lgan so’zlar asosida izohli lug’at tayyorlang.

Adabiy ot lar ro ’ y xat i.
1. Uzviylashtirilgan Davlat ta’lim standarti. – T.: Yangiy o` l poligraf service,
201 7 . – 14-79 b.
2. Uzviylashtirilgan o`quv dasturi. – T.: Yangiy o` l poligraf service, 201 7 . –
14-79 b.
1. Qosimova K., Matjonov S., G`ulomova X., Yo`ldosheva Sh., Sariyev Sh.
Ona tili o`qitish metodikasi. –T.: Noshir, 2009. – 163 b.
2. Matchanov S., G`ulomova X., Yo`ld a sheva Sh., A. Nisanbaeva. Ana
tilin oq ы tu ә d і stemes і . – T .: TDPU, 2013. – 2 7 7 b .
3. Raxmatullaeva L.I. Metodika prepodavaniya rodnogo yazыka rodnogo
yazыka. – T.: Uchebnoe posobie. Moliya Iktisod, 2007.
4. Husanboeva.Q, Shodiyev.F, Hazratqulov.M. Boshlang`ich sinflarda
adabiyot o`qitish metodikasi. SamDU.2019.332 b.
7. Ikromova R., Gulomova X., Yo’ldosheva.Sh., Shodmonqulova D.
Ona tili (4-sinf uchun darslik). – T.: “O’qituvchi”,, 2020.
8. Fuzailov S., Xudoyberganova M., Yo’ldosheva.Sh. Ona tili (3-sinf
uchun darslik). – T.: “O’qituvchi”,, 2019.
9. Qosimova K., Fuzailov S., Ne’matova A. Ona tili (2-sinf uchun
darslik). – T.: Cho’lpon nomidagi NMIU, 2018.
10. G’afforova. T., Shodmonov E., G’ulomova X. Ona tili (1-sinf
uchun darslik). – T.: “Sharq”, 2019.

Otlarning egalik qoshimchalari bilan o‘zgarishini o‘rganish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish