Otlarning yurak – qon tomir va asab tizimi patologiyasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	43.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Otlarning yurak – qon tomir va asab tizimi patologiyasi

Купить

OTLARNING YURAK – QON TOMIR VA ASAB TIZIMI
PATOLOGIYASI

Reja: 1. Arterial qon tomirlarning o’tkir tiqilishi
2. A rteriit, flebit va tromboflebitlarni davolash va
oldini olish
3. Miokardit
4. Miokardoz
5. Perikardit
6. Bosh miya chayqalishi
7. Orqa miya shikastlanishlari
8. Parez va falajlarga olib keladigan umurtqa
pog‘onasi kasalliklari
9. Nervlarning travmatik kasalliklari
10. Oyoq nervlarining parez i va falajlari

1. Arterial qon tomirlarning o’tkir tiqilishi
Kasallikni q orin aortasi va tarmoqlarining trombozi (Trombosis
aortae) misolida ko’rib chiqish maqsadga muvofiq.
Uy hayvonlarida orqa oyoq arterial tomirlarining trombozi nisbatan kam
uchraydi. Asosan u ot, qoramol va itlarda kuzatiladi. Bunda tromb aortaning
stvolida yoki uning arterial tarmoqlari – aa. iliaca interna, s.hypogastrica, iliaca
externa, femoralis da hosil bo‘lishi mumkin. Nisbatan ko‘p ichki yonbosh yoki tos
arteriyasi – a. iliaca interna s.hypogastrica , yonboshning tashqi – a. iliaca
externa va son arteriyalari – a. femoralis trombozga uchraydi.
Etiologiya. Aorta va tarmoqlarining tromboziga tomir devorlarining
eroziyali ya’ni yarachali zararlanishlari, o‘smalar, atrof to‘qimalardan
yallig‘lanish jarayonini o‘tishi sabab bo‘lishi mumkin. Ammo tromboz ko‘pincha
parazitar – gijjali invaziyadan kelib chiqadi. Trombozga ko‘pincha ichak tutqichi
oldingi arteriyasining gijjali anevrizmasi – strongylus armatus sabab bo‘ladi. U
yerdan embolalar uzilib, tos va son arteriyalariga boradi.
Undan tashqari, tromboz sigirlarning endemik osteodistrofiyasida ham hosil
bo‘ladi.
Klinik belgilar . Tromb hosil bo‘lish jarayoni avval sekin rivojlanadi. Odatda
birlamchi belgilar namoyon bo‘lishi uchun bir nechta haftalar o‘tishi lozim.
Hayvon tinch holatda bo‘lganda qandaydir o‘zgarishlar kuzatilmaydi. Ammo
harakat paytida, oyoq muskullarining anemiyasi natijasida, keskin ifodalangan
oqsoqlik namoyon bo‘ladi. Bunda hayvon ishlashni boshlagandan 3–5 daqiqa
o‘tgandan so‘ng oqsay boshlaydi, chunki oyoq qoniqarli bukilmasligi sababli u
tuyoqning old qismi bilan yerning notekisliklariga ilashadi, qoqiladi, oyoqni
oldinga sudrab chiqaradi; hayvonni harakatlanishga majburlaganda u uch oyoqda
sakrab yuradi, ko‘p vaqt o‘tmasdan to‘xtaydi va yiqiladi. Kasal hayvonning
organizmida keskin reflektor reaksiya hosil bo‘ladi: umumiy bezovtalanish,
qo‘rqish, nafas olish va yurak urushining tezlashishi, muskullarning tartibsiz
qisqarishi, kuchli terlash (falajlangan oyoqdan tashqari). Kasallangan oyoq tezda
soviydi.

Qisqa vaqt dam olingandan so‘ng (20–40 daqiqa) kasal hayvon kuchlarini
to‘liq tiklaydi va xech qanday chetlanishlarsiz harakatlana oladi. Faqat juda kam
holatlarda hayvon o‘lishi mumkin.
Son arteriyasi trombozida chap orqa oyoqning oldinga va yonga
chiqarilishi
Qisman trombozda yoki alohida arteriyalarning trombozida yuqorida qayd
etilgan belgilar tezda namoyon bo‘lmaydi, ammo kuzatilgani ham kuchsiz bo‘ladi.
Masalan, keng fassiyani taranglashtiruvchi muskulni (m/tensor fasciae
latae) oziqlantiradigan yonboshning tashqi arteriyasi (a. iliaca
externa) trombozida otda “osilgan oyoq” oqsoqligi rivojlanadi; sag‘ri (m.gluteus)
va to‘rt boshli (m. quadripces) muskullarni oziqlantiradigan tos arteriyasi (a.
hypogastrica) trombozida “tayanch” oqsoqlik rivojlanadi, bunda tayanish paytida
barcha bo‘g‘imlar keskin bukiladi.
Tos va son arteriyalarining ikki tomonlama trombozida sag‘ri sohasi va orqa
oyoqlarning diskoordinatsiyasi kuzatiladi (gemoglobinuriyadagidek). Bunday
tromboz turida, ayrim paytlarda qovuq, to‘g‘ri ichak va dumning falajlari ham
sodir bo‘ladi. Aorta trombozida orqa oyoqlar falajlanadi.
Oyoq arteriyalarining trombozida klinik belgilar tromb o‘rnashgan joyga
bog‘liq bo‘ladi. Son arteriyasining trombozida oyoq muskullari bo‘shashadi va
periferik puls yo‘qoladi. Kasal hayvon zararlangan oyoqqa tayanmaydi va
“o‘tirgan it” holatini egallaydi. Barmoq tomirlarining trombozida to‘qimalar
nekrozga uchraydi. Hayvon klinik tekshirilganda travmatik perikarditga xos
belgilar topiladi.
Tashhis. Kasallikning boshlang‘ich bosqichini klinik belgilar bo‘yicha
aniqlab bo‘lmaydi. Yuqorida keltirilgan belgilar mavjudligida esa tashhisni qo‘yish
qiyin kechmaydi. Rektal tekshirishda aorta bo‘lingan joylarda yo‘g‘onlashishlar va
pulsasiya yo‘qligi aniqlanadi. Zararlangan oyoqda periferik pulc juda kuchsiz
bo‘ladi yoki umuman sezilmaydi. Kasallangan oyoqning harorati me’yordan past
bo‘ladi.

Oqibati. Aortaning bironta tarmog‘i trombozga uchraganda kasallik oqibati
gumon, ammo ko‘pincha yomon. Yirik tomirlarning trombozida kollateral qon
aylanishi juda sekin tiklanadi; hayvon oqsaydi. Kasallangan hayvon ishda
qo‘llanilmaydi.
Davolash. Trombozlarda terapiya ishlab chiqilmagan. Og‘iz orqali kaliy
yoditi va boshqa preparatlarni qo‘llash samara bermaydi. Ayrim mualliflar qisman
trombozda hayvonni qadamlatib yurgizish va yaylovda saqlashni tavsiya etadilar.
Aortaning nevrogen stenozida bel va dumg‘aza sohalariga diatermiya, balchiq
applikatsiyasi va quruq issiq usullari qo‘llanadi. Endemik trombozlarda kasallik
sababi yo‘qotiladi.
2. A rteriit, flebit va tromboflebitlarni davolash va oldini olish
Arteriit – arteriyalarning yallig’lanishi bo’lib, hayvonlarda mustaqil kasallik
sifatida kam uchraydi. Arteriitlar flegmona sohasida, osteomiyelitlar, yarali
jarayon, uzoq vaqt kechadigan yiringli – rezorbtiv isitma, sepsis hamda gematogen
yo’l bilan tarqaladigan umumiy infeksiyalarda rivojlanishi mumkin.
Kechishi bo’yicha o’tkir, yarim o’tkir va surunkali arteriitlar bo’ladi.
Jarayon yiringli, nekrotik va maxsuldor yallig’lanish shakllarda kechishi mumkin.
Ammo ko’pincha ular aralash tabiatga ega. Qon tomir devoridagi lokalizasiyasi
bo’yicha endo–, mezo–, periarteriitlar; devor butun qalinligi bo’yicha
zararlanganda esa – panarteriitlar tafovut qilinadi. Arteriya devorining ichki qavati
zararlanganda tromblar paydo bo’ladi (trombangit).
Klinik belgilar. Yiringli arteriitlarda tomir bo’shlig’i tromb bilan yopiladi,
qaysikim keyinchalik erib, yiringli embolalar massasiga aylanadi, infeksiya
metastazlashadi va sepsis rivojlanashiga olib keladi. Yarim o’tkir yoki surunkali
kechadigan arteriitlarda tomir devorida maxsuldor yallig’lanish ustunlik qiladi.
Bunda arteriya devorining ichki qavati yo’g’onlashadi, tomir bo’shlig’i asta –
sekin torayadi, buning natijasida periferiyaning qon bilan ta’minlanishi
yomonlashadi, to’liq yopilganda esa qon bormay qolgan to’qimalarda nekroz yoki
gangrena rivojlanadi. Arteriitning har turida ham tomir devorining sklerozi
rivojlanadi, u me’yoriy elastikligini yo’qotadi va mo’rt bo’lib qoladi.

Davolash. Mahalliy yallig’lanish natijasida hosil bo’lgan arteriitlarda asosiy
kasallikni (flegmona, osteomiyelit va boshq.) bartaraf etishga yo’naltirilgan
davolash muolajalari qo’llanadi. Infeksiyalashgan endoarteriitlarda arteriya ichiga
novokain–antibiotikli eritmalar inyeksiyalari tavsiya etiladi.
Tomir bo’shlig’i trayganda arteriya yoki uni ta’minlovchi nerv stvoli
alkogolizasiya qilinadi.
Flebit va tromboflebitlarni davolash va oldini olish mavzusini b o‘yinturuq
venaning yallig‘lanishi (Phlebitis venae jugularis) misolida o’rganamiz.
Etiologiya. Ko‘pincha katta hayvonlarning venasiga ayrim dori vositalarini
(xloralgidrat, kalsiy xloridi, novarsenol, flavakardin gidroxloridi va boshq.)
noto‘g‘ri yuborilganda hosil bo‘ladi.
Bo‘yinturuq venaning yallig‘lanishi (flebit) asosan ahvoli og‘ir, septik
holatdagi hayvonlarda rivojlanadi. Flebitlar etiologiyasida organizmning
sensibilizatsiyasi muhim rol o‘ynaydi. Bunday hayvonlarda vena tomiri devorining
shikastlanishi tromboflebit shaklida kechadi. Flebitlar patologik jarayon atrof
to‘qimalaran o‘tganda ham rivojlanish mumkin.
Sog‘ lom hayvonlarda qon tomirni punksiya qilish muolajasi odatda asoratsiz
kechadi.
Klinik belgilar. Aseptik flebitda bo‘yinturuq vena sohasida shish katta bo‘lib
rivojlanmaydi. Venani palpatsiya qilganda hayvon og‘riq sezadi. Jarayon surunkali
kechganda venaning devori va atrof to‘qimalar zichlashadi. Aseptik tromboflebitda
bo‘yinturuq vena sohasida zich, uzunchoq hosila aniqlanadi, og‘riq va mahalliy
haroratning ko‘tarilishi kuzatiladi. Kasallikning surunkali shaklida og‘riq
sezilmaydi. Tromb bilan to‘liq yopilmagan vena barmoq bilan qisilganda uning
periferik qismi kengayadi.
Yiringli tromboflebitda hayvonning umumiy ahvoli yomon, tana harorati
ko‘tarilgan, ishtahasi yo‘qolganligi aniqlanadi. Bo‘yin va boshning harakatchanligi
chegaralanadi. Zararlangan venani palpatsiya qilib bo‘lmaydi. Bo‘yinning
bo‘yinturuq vena sohasi issiq, og‘riqli, shishgan bo‘ladi. Venani barmoq bilan
qisib ko‘rganda uning periferik qismi kengaymaydi. Kasallik og‘irlashganda

zararlangan joyda abssesslar rivojlanadi. Tromb parchalanganda esa o‘pkada
yiringli metastazlar rivojlanishi mumkin.
Tashhis. Klinik belgilar va anamnestik ma’lumotlar asosida qo‘yiladi.
Kasallikni teri osti flegmonasi va yalliglanish shishidan farqlash lozim.
Kasallik oqibati . Aseptik flebit, p a raflebit va
tromboflebitlarda – yaxshi. Ven aning yiringli yallig‘lanishlarida – ehtiyotkor.
Davolash. Aseptik flebit va tromboflebitlarda davolash ishlari infeksiyaning
oldini olish ga va tromb tezroq s o‘ rilib ketishiga yo‘naltiriladi. Buyinturuk vena
sohasida gi teriga 5% li yod eritmasi bilan ishlov beriladi. Birinchi kunda sovuq,
keyinchalik esa isituvchi m u olajalar qo‘l l a nadi, parenteral plazmin
yuboriladi, mahalliy qisqa novokain qamali bajariladi.
Tromb hosil bo‘lishining oldini olish va mavjudini ng tezroq s o‘ rilishini
ta’minlash maqsadida vena ga , teri osti yoki muskul orasiga gep a rin
yuboriladi – b ir kunga katta hayvonlar g a 150 000 T.B. (150 mg), kichik
hayvonlarga 5000–10000 T.B. (15 mg). Geparin 4–6 soat ta’sir qiladi.
Og‘iz orqali kukun yoki pilyula shaqlida dikumarin kuniga 2 – 3 marotaba
beriladi : otlarga 0,5 – 2,0, qoramollarga 0,8 – 2,5, itlarga, 0,02 – 0,1 dan. Preparat
kumulyativ xususiyatlarga ega bo‘lgani sababli u 2 – 4 kun ta’sir qiladi.
Flegmonozli tromboflebitlarda (t o‘ qima t a r anglashi shini kamaytirish, qon
aylanishini yaxshilash, toksinlar chiqib ketishi ni ta’minlash maqsadida ) vena
usti da g i teri bir necha joy i da n uzunasiga kesiladi. Abseslar ochiladi. Yiringli –
nekrotik tromboflebitda venaning zararlangan qismi kesib olib tashlanadi.
Venaning zararlangan qismi olib tashlangandan so‘ng jarohat bo‘shlig‘iga 4–6
kunga antiseptiklar bilan drenaj qo‘yiladi. Kasal hayvonlarga 3–4 kun faqat suyuq
ozuqa beriladi. Teri ostiga qo‘zg‘atuvchi eritma tushganda tromboflebitning oldini
olish maqsadida bu yerga natriy xloridning izotonik yoki novokainning 0,5% li
eritmalari yuboriladi.
3. Miokardit

Miokardit – yurak muskulining yalli g’ lanish natijasida zararlanishi bo’lib,
asosan infeksiya larda ( kuydirgi , soqov ), gemosporidoz kasalliklar (piroplazmoz),
sepsis asorati ( umumiy yuqturilish ), o’tkir intoksikasi yada hosil bo’ladi .
Kasallangan hayvon jabrlanadi, hansirash va tana haroratining ko’tarilishi
kuzatiladi . Kasallik avvalida puls tezlashadi, yurak turtkilari va ton lari kuchayadi ,
yurak muskuli holsizlangandan so’ng puls kuchsiz bo’lib qoladi . Tez – tez shishlar
hosil bo’ladi, shilimshiq pardalar sianozga uchraydi, falajdan yurak to’xtab hayvon
o’lishi mumkin.
Laborator tekshirishlarda qonda neytrofil leykositoz (bazofil, eozinofil,
neytrofillar ko’payishi) va yadroning chapga siljishi kuzatiladi.
Hayvonlarga tinch sharoit ta’minlanib, yuklanishlar chegaralanadi. Rasionga
yengil hazm bo’ladigan, vitaminlar va uglevodlarga boy ozuqalar kiritiladi. Yurak
sohasiga yurak muskuli qo’zg’alishini kamaytirish maqsadida sovuq usul
qo’llanadi, og’ir holatlarda kislorod bilan ingalyasiya qilinadi. Simptomatik
davolash belgilanadi: antibiotiklar, desensibilizasiyalovchi vositalar,
kortikosteroidli gormonlar, yurak glikozidlari, masalan, og’iz orqali 1,0–1,5 g
kortizon asetati, 0,2–0,4 g prednizolon.
Yurak faoliyati kuchsizlanganda har 4–6 soat teri ostiga 20–30 ml kamfora
moyi yuboriladi, arterial bosim pasayganda har 2–4 soat 3–5 g kofein, 15–30 % li
glyukoza eritmasida va B1 i B6 vitaminlarini qo’shib 2–3 g natriy salisilati venaga
yuboriladi. Digitalis preparatlarini qo’llash taqiqlanadi.
4. Miokardoz
Miokardoz – yallig’lanishsiz kechadigan miokard kasalligi bo’lib,
miokardning qisqarish funksiyalar pasayishiga olib keladigan distrofik jarayonlar
kechishi bilan xarakterlanadi. Bu kasallikka ko’pincha ishchi otlar chalinadi.
Uzoq vaqt davom etadigan zo’riqish, anemik holat, oqsil, uglevod, yog’,
noto’g’ri oziqlantirish natijasida mineral va vitaminlar almashinishining buzilishi,
surunkali kechadigan infeksion, invazion, ginekologik, jarrohlik va ichki yuqumsiz
kasalliklar miokardozga olib kelishi mumkin.

Bu kasallikka chalingan otda ish sifatlari pasayadi, u holsizlanadi, ishtaxasi
yo’qoladi, muskulli tonus pasayadi, periferik qon aylanish buziladi (arterial qon
bosimi pasayadi va vena qon bosimi ko’tariladi), teri elastikligi kamayadi,
hansirash, teri va shilimshiq pardalar sianozi rivojlanadi, har joylarnda shishlar
paydo bo’ladi va boshq..
Hayvonlar tinch sharoit bilan ta’minlanadi . Rasion asosiy ozu q a moddalar ,
vitaminlar va mikroelementlar b o’ yicha balanslashtiriladi. Venaga 5–7 kun
mobaynida kofein va glyukoza aralashmasi V guruhi vitaminlari, S vitamini, 30%
glyukoza eritmasida tayyorlangan 0,5–1,5 g strofant nastoykasi bilan yuboriladi;
teri ostiga – 10–15 ml dan kordiamin, og’iz orqali – digitalis ( naperstyanka ; rus.) ,
gulizardak ( gorisvet ; rus.) , marvaridgul ( landыsh ; rus.) o’simliklari preparatlari
kiritiladi. Shishlarda siydik haydovchi vositalar qo’llanadi.
5. Perikardit
Perikardit – travmatik va notravmatik tabiatli yurak tashqi pardasining
yallig’lanishi.
Notravmatik perikardit flegmona va sepsisda hosil bo’ladigan infeksion
kasalliklar shaklidagi asoratlarda, yallig’lanish miokard, o’pka, plevra va boshq.
o’tganda rivojlanadi.
Quruq (fibrinoz) va terlama (ekssudativ) perikarditlar tafovut qilinadi.
Quruq shaklida tana harorati ko’tariladi, puls tezlashadi, ishtaxa yomonlashadi,
yurak turtkisi kuchayadi, yurak sohasi palpasiyasida og’riq seziladi.
Ekssudativ kechishda puls kuchsiz va kam to’lganligi, yurak turtkisi
kuchsizligi, bo’yinturuq venalari to’lib taranglashganligi, shishlar hosil bo’lishi
kuzatiladi.
Tashhis elektrokardiagramma va qonni (neytrofillar ko’payishi) hamda
siydikni (oqsil mavjudligi) laborator tekshirish natijalari asosida qo’yiladi.
Qasal hayvonlarga yengil hazm qilinadigan ozuqa beriladi, ichkiziladigan
suv miqdori kamaytiriladi, yurak sohasiga sovuq kompress qo’yiladi. Qasal
hayvonga holatiga qarab sulfanilamidlar, antibiotiklar, yod preparatlari, kofein,

glyukoza, siydik haydovchi vositalar belgilanadi. Qon bosimi pasayganda vena
orqali adrenalin, glyukoz a bilan kofein , kordiamin belgilanadi .
1. Bosh miya chayqalishi
Bosh miya chayqalishi (commotion cerebri) otlarda bosh suyagi – miya
shikastlarining eng ko’p uchraydigan yopiq patologiyasi. Uncha kuchli bo’lmagan
shikastlovchi kuch ta’sirida hosil bo’ladi va qaytariladigan funksional
o’zgarishlarga olib keladi ya’ni u bosh miya diffuzli zararlanishining eng yengil
shakli bo’lib, strukturaviy o’zgarishlar kechmaydi. Bosh miya chayqalishi
ko’pincha boshga biror narsa bilan urilganda, bosh uzra yiqilganda paydo bo’ladi.
Miyasi chayqalgan hayvon xushidan ketadi (odatda tez o’tib ketadi) va yiqiladi.
Ko’z soqqasi harakatsiz bo’lib, qorachig’i kengayadi va yorug’likka deyarli
reaksiya qilmaydi, nafas olinishi sust va yuzaki, puls sekin uradi va kam to’lgan
bo’ladi. Pay reflekslari chaqirilmaydi. Ko’p hollarda qusish va tomirlar tortishishi
kuzatiladi. Avval hayvon gangigan holatda bo’lib, hyech narsaga reaksiya
qilmaydi. Asta – sekin bu holat o’tib ketadi va ko’pincha kuchsiz qo’zg’alish bilan
almashiniladi. Birinchi kunlarda kuchli holsizlanish (adinamiyagacha) kuzatiladi.
Bir qator belgilar simpatik tizimi tonusining pasayishi sababli hosil bo’ladi. Ularga
adinamiyadan tashqari pulsning bradikardiya fonida o’ynashi, qon bosimi
pasayishi, qondagi qand miqdorining kamayishi kiradi. Ayrim hollarda qisqa
vaqtga tana harorati ko’tarilib leykositozga o’tadi.
O’choqli nevrologik simptomatika kuzatilmaydi, ammo ayrim hollarda o’tib
ketadigan nistagm (ko’z soqqasi qaltirashi) qayd etiladi.
Bosh miya chayqalgandan so’ng yurak faoliyatining barqarorsizligi, tezda
toltqish, kuchli qo’zg’alish kabi belgilar uzoq vaqtga qoladi. O’rtacha og’irlikda
bosh miya chayqalishida zararlanish belgilari 6–12 oylardan so’ng yo’qoladi,
ammo jismoniy yuklanishlarda ular qayta paydo bo’lishi mumkin.
Bu patologiyaning posttravmatik davrida otning hatti – harakatlarida
o’zgarishlar (past ishchanlik, tezda toliqish, bezovtalanish, umumiy qo’zg’alish,
qo’rquv, agressivlik, sababsiz tez – tez kishnash, apatiya, reaksiyalar susayishi va
tormozlanish); vegetativ reaksiyalar (terlash, taxikardiya, taxipnoe); tomirlar

tortishishi kuzatiladi. Bunday hatti – harakatli reaksiyalar ot bilan ishlashda ko’p
muammolarni tug’diradi. Ayg’irlar treningda va ot sporti mashqlarini bajarishda
kuchsiz bo’lib qoladi. Tez – tez xavfli holatlar paydo bo’ladi.
Bosh miya chayqalishida va umuman yopiq bosh suyagi – miya shikastlarida
hayvonlar iloji boricha tezroq ko’zdan kechirilishi lozim. Avval vital funksiyalari
holati, tomirlar tortishishlari bor – yo’qligi baholanadi. Xushidan ketgan hayvon
yon tomonlab yotqiziladi, chunki so’lak va qusuqlar nafas yo’llariga tushishi
mumkin. Nafas olish buzilganda og’iz, halqum, traxeya shilliqdan tozalanadi, til
ushlagich asbobi qo’yiladi, sulfokamfokain yuboriladi. Yurak faoliyatini
yaxshilash uchun kordiamin qo’llanadi. Tomir tortishishlar xurujlari bosh miyada
chuqur zararlanishlarni chaqiradi. Bunda relanium, seduksen, lyuminallarni
qo’llash lozim. Tomir tortishishi xuruji bartaraf etilganda profilaktika maqsadida
uzoq vaqt ta’sir etuvchi antikonvulsantlar (finlepsin) qabul qilinadi.
Yopiq bosh suyagi – miya shikastlarini davolash ishlari birinchi navbatda
umumiy tadbirlardan boshlanadi. Hayotiy muhim funksiyalariga madad berish
bilan birgalikda gomeostazning asosiy parametrlari nazorat qilinadi, burun va
og’izhalqum tozalanadi, qovuq va ichaklar holati qayd etiladi. Suyuqlik bir kunda
30–50 ml/1 kg hisobidan kiritiladi. Izotonik eritmalar (Ringer, natriy xloridi
eritmalari) qo’llanishi maqsadga muvofiqdir.
Bosh miya shishishini davolash uchun diuretiklar qo’llanadi, sernokisloy
magnezii yuboriladi. Neyroproteksiya maqsadida o’tkir davrda neyrotrofik
prepara tlar (serebrolizin, semaks, glisin); energetik to’qimali metabolizmni
yaxshilovchi (aktovegin, riboksin) preparatlar; vi taminlar tavsiya etiladi.
2. Orqa miya shikastlanishlari
2.1. Parez va falajlarga olib keladigan umurtqa pog‘onasi kasalliklari
T.K.Donskaya, M.A.Narusbayeva (2003) ta’qidlashicha, periferik falajlarda
a’zoning atoniyasi, mushaklar distrofiyasi va atrofiyasi rivojlanadi, pay reflekslari
yo‘qoladi. Uzoq davom etadigan periferik falajda ikkilamchi kontrakturalar
rivojlanishi mumkin.

Periferik falajning tipik misoli – yelka chigalining mexanik shikastidan hosil
bo‘lgan oldingi oyoqda bilak nervi falajidir. Yelka chigali kurak ostida, yelka
bo‘g‘imi sohasida joylashgan, undan oldingi oyoqni innervatsiya qiladigan tirsak
va bilak nervlari chiqadi. Kuchli zarbada bu nervlar chigaldan uzilib, o tda oldingi
oyoqning falaji paydo bo‘ladi.
Mualliflar oyoqlar parezi va falajlariga olib keladigan umurtqa kasalliklarini
keltiradi.
Umurtqa pog‘onasi shikastlanishlari eng ko‘p holatlarda avtohalokatlar,
balandlikdan yiqilish (it bolasi divandan yiqilganda ham shikastlanish mumkin).
Shikast umurtqa pog‘onasi, uning pay – paychalar apparati, umurtqalararo disklar
yoki orqa miya zararlanishlarini chaqirishi mumkin. Ta’qidlab o‘tish joiz –
shikastlangandan so‘ng birinchi soatlarda og‘riq past bo‘lishi mumkin, shuning
uchun zararlanish og‘irligi darajasini aniqlashda rentgenologik tekshirishlar muhim
ahamiyat kasb yetadi.
Belgilar. Umurtqa pog‘onasining shikastlanishlarida kasallik belgilari har xil
bo‘ladi – juda yengildan og‘irgacha. Ular 5 kategoriyaga bo‘linadi.
1. Shikastlangan joydagi muskullar og‘riqli va tarang bo‘ladi, harakat
buzilishlari kuzatilmaydi.
2. Parezning yengil belgilari va yengil ataksiya namoyon bo‘ladi, ammo it
chopib yurishi mumkin.
3. Parez. It tik turish va yurish qobiliyatini yo‘qotadi, ammo sezuvchanlik
to‘lig‘icha saqlanib qoladi.
4. Oyoqlar falaji. Terining sezuvchanligi pasayishi mumkin, ammo
falajlangan oyoqlardagi chuqur og‘riqqa reaksiya saqlanadi.
5. Falaj. Terining sezuvchanligi va falajlangan oyoqlardagi chuqur og‘riqqa
reaksiya bo‘lmaydi.
Oqibati. Yordam ko‘rsatilgancha qanchalik ko‘p vaqt o‘tgan bo‘lsa va orqa
miya zararlanishi qanchalik kuchli bo‘lsa kasallik oqibati shunchalik yomon
bo‘ladi.

Diskopatiya (umurtqalararo diskning o‘rnidan chiqishi).
Diskopatiya – umurtqalararo disklarning patologik o‘zgarishlari va
zararlanishlarining yig‘ma nomlanishi, natijada disk orqa miya kanaliga chiqib
qoladi (disk prolapsusi).
Chiqib qolgan disk orqa miyani siqib, zararlanishning barcha belgilarini
(og‘riq, parez, falaj, ataksiya va sh.o‘.) chaqiradi. Bu kasalikka birinchi navbatda
xondrodistrofoid it zotlari (taksa, pekines) chalinadi. Ulardagi diskopatiya odatda
4–6 yoshida paydo bo‘ladi. Boshqa zotlarga mansub itlar (ovcharka, doberman)
ham bu kasallikka chalinishi mumkin, ammo ularda diskopatiya 9–10 yoshdan
so‘ng hosil bo‘ladi.
Belgilar. Odatda diskopatiya it avtomobil ichiga sakrab kirishdan yoki
boshqa balandroq joyga chiqishdan (zinaga) bosh tortadi. Ayrim hollarda, uni
ko‘targanda yoki unga teginganda yuqori sezuvchanlikni bildiradi. Kam hollarda
kutilmagan falajlar rivojlanadi.
Diskopatiya ko‘pincha umurtqa pog‘onasining bo‘yin va ko‘krak
bo‘linmalarida uchraydi. Bo‘yin bo‘linmasidagi prolapsda kuchli og‘riq rivojlanib,
old oyoqlarga o‘tadi va oqsoqlikni chaqiradi. Ko‘krak – bel sohadagi disk o‘rnidan
qo‘zg‘alganda bel bukchayadi va orqa oyoqlar falaji rivojlanadi.
N.A.Sotnikov (2014) bo‘yicha, falaj va parezlar xondrodistrofoidli it zotlari
– taksa, pekines, fransuz buldogi; ayrim holatlarda spaniyel, pudellar va yana 84 ta
it zotlarida kuzatiladi. Yashash sharoitidan qat’iy nazar (uy va ovchi, semiz va
oriq) barcha yoshdagi, ammo ko‘pincha 2 yoshdan katta itlar kasallanadi.
Yuqorida aytib o‘tilgan it zotlari boshqa hayvon turlari va odamlarga xos
bo‘lmagan antiqa (unikal) kasallikka chalingan. Oddiy tilda bu kasallikni “disk
churras i” deb ataydilar. Bu atamani (yanada noto‘g‘risi – diskopatiya) hali ham
veterinariya vrachlari ishlatib kelmoqda. Ammo hozirgi kunda tashhisni qo‘yishda
uni Intervertebral Disk Disease (IVDD) Tip 1 Hansen deb atash to‘g‘ri bo‘ladi.
Aslida mazkur kasallik odam va yirik itlardagi o‘xshash patologiyaga xos emas va
uni davolash va diagnostika qilish uchun boshqacha yondashish lozim. Bu
patologiya “churra” ning bir turi bo‘lib, fibroz halqaning chin yorilishi bilan

xarakterlanadi. O‘tkir (1–5 kunlarda yoki bir necha daqiqa mobaynida) kechadi,
bunda pulpoz yadro orqa miya kanaliga siqib chiqariladi, orqa miya siqiladi va
nerv ildizchasi qo‘zgaladi.
Bunday churra ko‘pincha ko‘krak bo‘limning oxirida, bel bo‘limi
boshlanishida hosil bo‘ladi.
Spondilopatiya (shakl buzuvchi spondilyoz) – umurtqa pog‘onasining
surunkali kasalligi bo‘lib, umurtqalarda tikonsimon yoki biriqma shaklda suyak
o‘simtalari paydo bo‘lishi bilan xarakterlanadi. Bir vaqtda umurtqa
bo‘g‘imlarining paychalari suyaklashadi va umurtqalararo disklar degenerasiyasi
rivojlanadi. Spondilopatiya barcha zotlarga mansub itlarda uchraydi ammo yirik
jussali itlarda ko‘proq kuzatiladi.
Belgilar. Odatda spondilopatiya rentgenologik tekshirishda tasodifan
aniqlanadi va organizm faoliyatiga sezilarli ta’sir qilmaydi. Ammo ayrim
hayvonlarda og‘riq, qiynalib yurish, ayrimlarda esa orqa oyoqlar parezi hosil
bo‘ladi. Nerv ildizchalaridagi og‘riq suyak o‘simtasi umurtqalararo teshikdan
chiqayotgan nervlarni qisganda yoki bir vaqtda diskopatiya ham rivojlanganda
paydo bo‘ladi. Umurtqalar orasida rivojlangan suyak birikmalari singanda og‘riq
juda kuchli bo‘ladi.
Ataksiya. Bu termin bilan harakat koordinatsiyasining buzilishi ataladi.
Ataksiyada muskul guruhlari bajaradigan ishining birdamligi buziladi. Hayvonning
qadam bosishi noaniq va nomustahkam bo‘ladi. Ko‘pincha it burilishlarda va
o‘rnidan turib harakatlanishni boshlaganda yiqilishi mumkin. Tananing ortki qismi
kuchsizlanganligi va yon tomonlarga og‘ishi aniq ko‘rinadi. It esa o‘zini yaxshi
sezadi.
Kelib chiqishi bo‘yicha ataksiya markaziy va periferik bo‘lishi mumkin.
Markaziy ataksiya bosh miyaning turli kasalliklari bilan bog‘liq (miyacha
gipoplaziyasi).
Periferik ataksiya orqa miya umurtqa pog‘onasining bo‘yin qismida
qisilishida hosil bo‘ladi. Yirik jussali it zotlarida, birinchi navbatda nemis

doglarida, umurtqa pog‘onasining bo‘yin qismida qisilishi irsiy kasallik bo‘lib,
ataksiya uning yetakchi belgisidir.
Belgilar. Klinik tekshirishda o‘rindan qiynalib turish va yehtiyokorlik bilan
yurish kabilar kuzatiladi. Yosh itlarda bularni o‘sish bilan bog‘laydilar. Kasallik
asta – sekin, bir necha oylar mobaynida rivojlanadi. Kasallik rivojlanish
cho‘qqisiga yetganda it yurolmay qoladi. Moyillik yaratuvchi omilga itni kuchli
oziqlantirish natijasida u juda o‘sib ketishi kiradi.
Umurtqa pog‘onasining shikastlanishlarini davolash . Umurtqa
pog‘onasining shikastlanishlarini davolashda birlamchi yordam sifatida
zararlangan joyga tinch sharoit ta’minlash lozim. Buning uchun hayvonning
harakatchanligi chegaralanadi (it qafasga joylashtiriladi). Falaj rivojlanganda it yon
tomoni bilan yog‘och shchitga qayishlar bilan fiksatsiya qilinadi.
Og‘riqni pasaytiruvchi va yallig‘lanishga qarshi vositalar qo‘llanadi.
Shikastlangan joyga muz bilan paketlarni qo‘yish mumkin.
Umurtqa pog‘onasi shikastlangan itlarga kortikosteroidlar yuboriladi
(deksametazon, metilprednizolon va boshq.) va kerak bo‘lganda jarrohlik amaliyoti
bajariladi. Uning maqsadi – umurtqa pog‘onasini stabilizasiya qilish va orqa
miyaga bosimni kamaytirish.
Sog‘ayish davrida massaj, oyoqlarning passiv harakatlari, fizioterapiya
ko‘rsatiladi. Siydik pufagi va ichaklar faoliyati nazorat qilinadi, kerak bo‘lganda
siydik kateteri kiritiladi va klizma qo‘yiladi.
3. Nervlarning travmatik kasalliklari
Otlarda ko’pincha oyoq nervlari shikastlanadi.
Nerv tolalari shikastlanganda anatomik butunligi buzilmaganda ham
odatda funksiyasi to’liq buzilishining manzarasi namoyon bo’ladi. Buni
davolashda e’tiborga olish lozim.
Nerv shikastlarining darajasi va tabiati bo’yicha qisilish (compressio);
tebranish (commotio); lat yeyish (contusio); qisman va to’liq uzilishlar (ruptura)
tafovut qilinadi.

Sabablari. Gipsli yoki prafinli bog’lamlarini noto’g’ri qo’yish, to’qima ichi
gematoma, suyak qadoq, ekzostozlar rivojlanishi, singan suyak bo’laklarining
siljishi.
Qisilgan nerv anatomik butunligini saqlab qoladi. Kam vaqt ichida makro–
va mikroskopi k o’zgarishlar bo’lmaydi, keyinchalik ishemiya va seroz
yallig’lanish va natijada degenera tiv buzilishlar rivojlanadi, miyelin parchalanadi,
o’q silindrlar o’zgaradi. Organik o’zgarishlar parezga olib kelishi mumkin.
Tebranish nervni o’rab turgan to’qimalarga zarba keltirilganda paydo
bo’ladi. Nerv sezuvchanligi buziladi, butunligi esa saqlanib qoladi.
Harakatlantiruvchi va sezgi funksiyalarining buzilishi to’liq bo’lishi mumkin,
ammo tezda tiklanadi. Nerv funksiyalari birinchi kunlar va haftalarda tiklanmasligi
og’irroq shikast borligini bildiradi.
Lat yeyishda nervning anatomik butungligi saqlanib qoladi, ammo
strukturasida ezilish, qisilish, qon quyilish kabi o’zgarishlar topiladi. Zararlangan
nerv funksiyalarining buzilishi tebranishdagidan kuchliroq bo’ladi, ammo bunda
ham birinchi kunlar yoki haftalarda tiklanadi.
Nerv zararlanishlari turlari
a – nervning to’liq uzilishi va uchlarining o’zaro uzoqlashishi; b – nerv
tolalarining to’liq uzilishi bilan nerv uchlari orasida biriktiruvchi to’qimaning
saqlanib qolishi; v – nervning yon tomonli zararlanishi bilan strukturasining
saqlanib qolishi; g – nervning periferik zararlanishi bilan strukturasining qisman
saqlanib qolishi; d – nerv o’rtasidagi chandiqlanish bilan periferik tolalarining
saqlanib qolishi (psevdonevroma).
Nervning uzilishi qisman va to’liq bo’lishi mumkin; oxirgisi ko’proq
uchraydi. To’liq uzilishda o’q silindrlar va po’stloq ham uziladi; qisman uzilgan
nervning yon tomonida chuqurcha kuzatilishi mumkin, keyinchalik u travmatik
nevrinomaga aylanadi. To’liq uzilishga odatda kichik boldir, kata boldir, bilak va
tirsak nervlari chalinadi. Og’ir jarohatlarda nervning bir qismi uzib olinishi
mumkin, bunda regenerasiya muammo tug’diradi va maxsus choralarni qo’llashga
majbur qiladi.

To’liq anatomik uzilishda funksiyalar buzilishi og’ir bo’lib, uzoq vaqt
davom etadi. Tegishli muskullarning falaji lanj bo’ladi, pay va periostal reflekslar
yo’qoladi. Muskullar atrofiyasi tezda paydo bo’lib, asta – sekin kuchayadi;
to’qimalar shishadi. Sezuvchanlik buzilishining sohasi qo’shni nervlar hisobidan
kichikroq bo’ladi.
Trofik buzilishlar ko’proq terida kuzatiladi. Uzoq vaqt davom etadigan
falajlarda chuqur to’qimalarda ham o’zgarishlar kechadi. Trofik yaralar nerv
stvollarining qisman zararlanishlarida, ayniqsa arteriyalar jarohatlarida paydo
bo’ladi. To’liq va qisman uzilishlarda kontrakturalar rivojlanishi mumkin.
Klinik belgilar.
Nerv bir kecha – kunduzda 1 mm ga o’sadi. Yirik nerv stvollarning
regenerasiyasi juda uzoq vaqt kechib, funksiyalar tiklanishi 1–2 yillarni oladi.
Ayrim nervlar kerakli o’sish yo’nalishini o’zgartirganda sinkineziyalar paydo
bo’ladi (markazdan kelgan impulslarga javoban qo’shni muskullarning ham
qisqarishi).
O’sib borayotgan nerv yo’lida biron to’siq – yot jismlar, suyak bo’laklari,
qadoq va chandiqlar bo’lganda regenerasiya bo’lmaydi. Markaziy nervning uchida
to’siq bo’lganda nevroma (yosh aksonlar, shvann hujayralar va biriktiruvchi
to’qimali tolalardan hosil bo’lgan zich hosila) rivojlanadi.
Tashhis va davolash. Hayvon dastlabki 24 soatlar ichida davolanganda,
to’liq uzilishda jarohat yaxshilab ishlanadi va unga choq qo’yiladi (birlamchi).
Markaziy va periferik uchlarning epinevriylariga choklar qo’yilib nerv uchlari
birlashtiriladi. 24 soatdan ziyod vaqt o’tganda nervda jarrohlik amaliyot
o’tkazilmaydi, chunki jarohatga infeksiya tushishga ulguradi. Infeksion jarayon
so’ngandagina choklar (ikkilamchi) qo’yiladi.
Nerv zararlanishining birinchi haftalarida zararlanish tabiatini aniqlash
qiyin, chunki funksiyalarning yo’qligi uzilishdan ishonchli darak bermaydi.
Shuning uchun birinchi haftalar kutish va faol fizioterapiya davri bo’lib
hisoblanadi. To’liq anatomik bor – yo’qligi va regenerasiya boshlanganligiga to’liq
ishonch hosil qilish kerak. Ayrim funksiyalar kam darajada ham tiklanayotgan

bo’lsa, teri burmasi siqib ko’rilganda va zararlangan joydan pastroqda nervga bosib
ko’rilganda og’riq sezilsa – to’liq uzilish inkor etiladi.
6 haftalar ichida regenerasiya qiladigan nerv 3,5–4 sm ga o’sishi lozim.
Regenerasiya bo’lmasligi esa yo’lida to’siq borligidan dalolat beradi va uni
jarrohlik yo’l bilan olib tashlash kerak bo’ladi. Shuning uchun 1,5 oylik kutishdan
so’ng (jarohat bitib ketganda) regenerasiya bo’lmasa va nerv qo’zg’alishi natijasida
og’riqlar sezilsa to’liq uzilish bor deb faraz qilinadi va operasiyaga kirishiladi. Bir
necha oylardan keyin ham bajarilgan operasiya yaxshi natijalarga olib kelishi
mumkin.
Periferik nervlarda o’tkaziladigan jarrohlik amaliyotlar shakllari har xil
bo’ladi. Nerv butunligi buzilmaganda nevroliz ya’ni uni chandiqlar va
bitishmalardan ajratish ishlari bajariladi. Nevromalar olib tashlanadi. Qisman
uzilishlarda qisman choqlar qo’yiladi, to’liq uzilishlarda esa to’liq ko’ndalang chok
qo’yiladi. Nervning kichik nuqsonlarida (2–7 sm gacha) nerv stvoli atrof
to’qimalardan ajratiladi, nervning periferik uchi ehtiyotkorlik bilan tortib
chiqariladi va boshqa uchiga tikiladi. Choklar faqat nervning biriktiruvchi
to’qimali pardasiga – epinevriyga qo’yiladi.
Kontrakturalar rivojlanish mumkinligini inobatga olib, oyoqni fiksasiya
qilganda unga tegishli holatda joylashtirish lozim.
Nervlarning barcha travmatik zararlanishlarida fizioterapevtik usullar
qo’llanadi. Ular shikast yoki operasiyadan so’ng birinchi kundan boshlanadi.
Zararlangan nerv ustidagi teri ultrabinafshali nurlantiriladi. Asab hujayralar
hayotiyligini yaxshilash maqsadida diatermiya qo’llanadi. Elektrodlar zararlangan
periferik nervga tegishli orqa miya segmentlari, umurtqalar aro tugunlar va chegara
simpatik stvol tugunlari sohasiga qo’yiladi.
Har xil mahalliy isituvchi muolajalar bajariladi.
Analgetik, an tibiotik, V guruhi vitaminlari, biostimulyatorlar va
antixolinesteraz preparatlar inyeksiyalari tavsiya etiladi.
4. Oyoq nervlarining parez i va falajlari
Oyoqlar parezi va falajlarining umumiy tavsifi

Oldingi oyoqlar periferik nervlarining kasalliklari uy hayvonlari lokomotor
apparatining funksional buzilishlari orasida nisbatan ko‘p uchraydigan patologiya.
Bunda oyoqlar asab tizimidagi patologik jarayonlarining asl mazmuni periferik
nerv stvollari va tarmoqlarining parezi va falajlari bilan namoyon bo‘ladi. Klinik
tomondan ular “tayanch” oqsoqligi ko‘rinishida bo‘ladi.
Parez va falajlarning etiopatogenezi
Parez va falajlar uy va qishloq xo‘jalik hayvonlar orasida keng tarqalgan
bo‘lib, hayvonlarni saqlash va ekspluatatsiya qilishda ko‘p noqulayliklarni
chaqiradi, chunki bu jiddiy patologiyani davolashning samarali usullari
hanuzgacha ishlab chiqilmagan.
Parezda mushaklarning qisqarishi va taktil sezuvchanlik pasayadi, falajda
esa mushaklar umuman qisqarmaydi, nerv innervatsiya qiladigan sohada
sezuvchanlik to‘liq yo‘qoladi. Ikkala patologiya ham oyoqlarning “tayanch”
oqsoqligi ko‘rinishida namoyon bo‘ladi.
Kelib chiqishi bo‘yicha falajlar markaziy va periferik bo‘lishi mumkin.
Markaziy falajlar ko‘p hollarda infeksion patologiya (o‘lat, quturish va boshq.),
bosh va orqa miyalar shikastlari, mineral va o‘simlik zaharlanishlar bilan bog‘liq
bo‘ladi. Markaziy falajlarni chaqiradigan endogen omillardan – bosh miyaga qon
quyilishi, o‘smalar, bosh va orqa miya to‘qimasi yoki pardalarining
yallig‘lanishlarini ta’qidlab o‘tish lozim. Bunday falajlar “qattiq falaj” deb ataladi,
chunki ular mono–, para– va tetraplegiya ko‘rinishida bo‘lib, falajlangan muskullar
kuchli taranglashadi. Bunga esa markaziy asab tizimining tormozlantiruvchi
funksiyasi bo‘zilganligi sabab bo‘ladi.
Periferik falajlar shikastlar (kuchli tebranish, lat yeyish, qisilish, cho‘zilish,
uzilish va jarohatlar), oyoq muskullari va boshqa a’zo va to‘qimalarni innervatsiya
qiladigan nerv stvollari va tarmoqlarining qisilishi (shish, gematoma, abssess va
sh.o‘.), nevrit, pleksit, radikulitlar va nerv butunligining buzilishi bilan bog‘liq.
Undan tashqari, parez umurtqa pog‘onasining tug‘ma qiyshayishlarida ham
namoyon bo‘lishi mumkin. Ayrim it zotlarining (taksa, pudel, basset, fransuz
buldogi) tanasi o‘ziga xos tuzilishiga ega bo‘lgani sababli, ularda bu kasallikka

moyillik bo‘ladi. Bu kasalliklarda umurtqa pog‘onasi qiyshiq bo‘lgani sababli orqa
miya qisiladi. Itlardagi parez faqat fransuz buldogiga xos ponasimon umurtqa
mavjudligida paydo bo‘ladi.
Oldingi oyoq periferik nervlarining parezi va falajlari odatda bir tomonlama
va juda kam hollarda ikki tomonlama bo‘lishi mumkin (M.Sh. Shakurov, 1990;
Yu.I. Sidorova, 2013; http://www.mydog.su/ forum/parez–u–sobak).
Virusli neyrotrop kasalliklari keng tarqalgan bo‘lib, ular birinchi navbatda
asoratlar rivojlanishi bilan xavflidir. Bunday asoratlarga orqa oyoqlarning falaji va
parezlari kiradi (http://vetpraktika.ru/article/apparat–reton–pri–lechenii–zadnih–
konechnostey–u–sobaki).
Parez va falajlar diagnostikasi
Ko‘pchilik falajlar va parezlarni oyoqlar ishlamay qolgandan 2 hafta
o‘tmasdan davolash mumkin. Umuman olganda, kasallik belgilari namoyon
bo‘lishidan 3 kun o‘tmasdan vrachga murojaat qilish kerak.
Buning uchun malakali diagnostikani bajarish lozim, aks holda davolash
samarasiz bo‘lishi mumkin. Bunday patologiyada tashhisni faqat ko‘rik va
palpatsiya bilan qo‘yib bo‘lmaydi. Nerv, muskul, pay va paychalarning holatini
ham albatta tekshirish muhimdir
(http://www.kotipes.ru/letter/paresis_ paralysis.html).
S.L. Yagnikov, N.V. Smirnova (2012) lar ta’qidlashicha, umurtqa pog‘onasi
va orqa miya o‘smalari nevrologik simptomatika sabablaridan biridir. Bunday
kasal hayvonni tekshirganda veterinariya vrachi quyidagi savollarga javob topishi
lozim:
1) Shikastning joyi qayerda?
2) Orqa miya ishemiyasini qanday sabab chaqirgan?
3) Orqa miya kompressiyasining oqibati qanchalik jiddiy?
4) Shikastning hayvon hayotiga ta’siri va oyog‘ining harakatlanishi
tiklanishiga farazlar?
Shikastning joyi va orqa miya ishemiyasini qanday sabab chaqirgan kabi
savollar nevrologik tekshirishlar jarayonida yechiladi. Monoparez yoki

monoplegiya, paraparez, tetraparez yoki paraplegiya (tetraplegiya) larda
nevrologik buzilishlar yuqori motor (harakatlantiruvchi) nevron yoki pastki motor
nevron sohalaridagi shikastlanishlarda bo‘ladi.
Pastki motor nevron sohasidagi shikastlanishda 3 hafta mobaynida
muskullar atrofiyasi, muskulli tonusning atoniya yoki gipotoniyasi, asosiy
reflekslarning arefleksiya yoki giporefleksiyasi kabi nevrologik simptomatikasi
aniqlanadi. Surunkali shikastlanishlarda muskullar atrofiyasi yaqqol bilinadi.
Yuqori motor nevron shikastlanganda muskullarning spastik gipertoniyasi,
reflekslar mavjudligi (ular ayrim paytlarda o‘zgargan bo‘ladi), muskullarning
kuchsiz atrofiyasi kuzatiladi.
Zararlanish lokalizatsiya diagnostikasining keyingi etapi vrach klinisist
bilimiga bog‘liq. Nevrologik defisit odatda nerv to‘qimasi zararlangan joydan
pastroqda namoyon bo‘ladi. Orqa oyoqlar faoliyatining buzilishlari orqa miya, orqa
miya nervlari yoki periferik nervlarning TZ—S3 umurtqalari, old va orqa
oyoqlarniki esa S1–T2 umurtqalari sohalaridagi zararlanishlarda paydo bo‘ladi.
Umurtqa pog‘onasining bo‘yin, ko‘krak yoki bel sohalaridagi zararlanishlarni
aniqlash uchun pannikulit refleksi, tizza refleksi, bukish refleksi, Xorner sindromi
va boshqa nevrologik simptomlar yordam beradi.
Anamnez ma’lumotlari yig‘ilib, klinik – nevrologik tekshirishlar
o‘tkazilgandan so‘ng nevrologik buzilishlar darajasi aniqlanadi, u orqa miya
kompressiyasining oqibati qanchalik jiddiy ekanligini ko‘rsatadi.
Orqa miyaning zararlanish darajasini aniqlagandan so‘ng 2 proyeksiyada
rentgenografiya bajariladi. Rentgenogrammada suyak to‘qimasidagi o‘smalar va
umurtqalar tanasiga kirib boradigan boshqa a’zolar o‘smalarining metastazlari,
osteolizis o‘choqlari, periostal yo‘g‘onlashish, umurtqa tanasining patologik
sinishlari kabi o‘zgarishlar namoyon bo‘ladi. Bu usul yordamida o‘sma
lokalizatsiyasi va orqa miya kompressiyasining darajasi aniqlanadi. Ayrim
holatlarda, nevrologik simptomatika suyak to‘qimasining buzilish jarayonini
ilgarilab o‘tishi mumkin. Xususan nerv to‘qimasi, orqa miya pardalaridagi
rentgenografik o‘zgarishlar esa umuman ko‘rinmasligi mumkin.

Rentgenogrammalarda rentgenografik o‘zgarishlar bo‘lmaganda kontrast
rentgenografiya o‘tkaziladi.
To‘g‘ri va yon proyeksiyada qilingan kontrast rentgenogrammalarda
kontrast ustun konturlarining o‘zgarishlari aniqlanadi, kontrast moddaning to‘liq
yoki qisman qamali, ventral va dorsal ustunlar qalinligining o‘zgarishlari qayd
etiladi. O‘smaning orqa miya pardalari va orqa miyaga nisbatan joyi aniqlanadi.
Olingan natijalar asosida o‘smalar e kstradural,
intradural – e kstramedullyar va intramedullyar larga ajratiladi. Kontrast ustun
(ventral va dorsal) o‘smaning kranial chegaralarida qamal bo‘lishi natijasida
mazkur tekshirish usuli yumshoq to‘qimalarning o‘smalarini har vaqtda ham
aniqlashga imkon bermaydi.
Suboksipital punksiya o‘tkazilishi uchun likvor yig‘ilib, sitologik
tekshirishlar bajariladi. Likvorda o‘smali hujayralar bor – yo‘qligi aniqlanadi.
Likvordagi o‘smali hujayralar bevosita orqa miya va uning pardalari
zararlanganda yoki ular ekstradural o‘smadan kirib borganda kuzatilishi mumkin.
Ammo asosiy oxirgi tashhis faqat gistologik tekshirishdan so‘ng qo‘yiladi.
Miyelografiya orqa miya kompressiyasining darajasini aniq bilishga yordam
beradi. Ammo u har vaqtda ham o‘smani kompressiya chaqirgan boshqa holatdan
farqlay olmaydi.
Sagital va segmental yo‘nalishlarda bajariladigan magnit – rezonans
tomografiya yumshoq to‘qima o‘smasining tarqalishini aniqlash, rentgenografik
aniqlab bo‘lmaydigan suyak to‘qimasining tuzilmali o‘zgarishlarini, umurtqalar
tanasidagi buzilish o‘choqlarini, o‘smaning hajmini va insizion yoki trepan
biopsiyaga optimal aralashish yo‘lini ko‘rishga imkon beradi.
Orqa miya ishemiyasini qanday sabab chaqirganini aniqlash, uning hayvon
hayotiga ta’siri va oyog‘ining harakatlanish faoliyati tiklanishiga farazlarni
keltirish uchun o‘smaning morfologik verifikasiyasi (tekshirilishi) o‘tkazilishi
lozim. Morfologik tekshirish uchun na’munani olish paytida oyoqning
harakatlanish faoliyatini saqlash va orqa miyaga qo‘pol zarar keltirmaslik kabilar
asosiy shartlar hisoblanadi.

Parez va falajlar klinikasi
Oyoqlarning falaji va parezlarida it yotib qoladi, ya’ni adinamiya holati
rivojlanadi. Natijada oshqozon – ichak tizimida ham o‘zgarishlar kuzatiladi.
Bunday o‘zgarishlardan biri – ich qotishidir. Ich qotishiga tashhis it 48 soat
mobaynida tezaklamasa qo‘yiladi. It oyoqlarini o‘z ostiga olib qornida yotadi.
Tezagi quruq va qattiq bo‘ladi (http://www.kotipes.ru/ letter/letter28.html).
Parezning tashqi manzarasi zararlanish chuqurligi va lokalizatsiya joyiga
bog‘liq bo‘lib, har xil bo‘ladi. Hayvon yurganda oyoqlari chalishadi va u
muvozanatini yo‘qotib, hatto yiqilishi mumkin. Hayvon kichik to‘siqlardan ham
o‘tishga qiynaladi. Parez odatda asemetrik bo‘ladi ya’ni bitta oyoq boshqasiga
nisbatan yomonroq faoliyat qiladi (http://www.mydog.su/forum/parez–u–sobak).
Otda chap tomon kurak oldi nervining falaji:
A – oldindan ko‘rinish (kurak – yelka bo‘g‘imining tanadan uzoqlashishi); B
– yon tomondan ko‘rinish (yelka muskullarining yaqqol atrofiyasi).
Parez va falajlarni davolash
Oyoqlarning falaji va parezlarida hosil bo‘lgan birlamchi ich qotishlarida
kamgina lavanda moyi, Nuks vomik, laktusan ichirish mumkin. Ichimlik suvi iloji
boricha ko‘p beriladi. Maxsus parxez, intratono–terapiya va informasion – to‘lqinli
fizioterapiya usullari qo‘llanganda odatda ichak faoliyati tiklanadi. Barcha
holatlarda davolash ishlari iloji boricha tez boshlanishi kerak
(http://www.kotipes.ru/letter/letter28.html).
Yu.I.Sidorova (2013) itlardagi oyoq parezlarini davolashda tinch sharoitni
ta’minlanash, kortikosteroidlarni qo‘llashni tavsiya etadi. Stabil ijobiy natijalar
bo‘lmaganda jarrohlik dekompressiyasi bajariladi.
Itlardagi falajlarni, ayniqsa markaziylarni, mavjud usullar va vositalar bilan
davolash har doim ham kutilayotgan natijalarni bermaydi. Davolash samarasining
pastligi davolash kech boshlanishi, tavsiya etiladigan vositalarning qiyin topilishi
(A ro‘yxati) va ularni noto‘g‘ri qo‘llashdan kelib chiqadi, chunki birdaniga bir
nechta muskullar zararlanadi.

Markaziy va periferik falajlarni davolashda tavsiya etiladigan vositalar bilan
birgalikda tegishli sohalarda tez – tez novokain qamallari qo‘llanishi lozim
(M.Sh.Shakurov, 1990).
Orqa oyoqlarning paraplegiyasi va monoplegiyasida prozerin, V
1 va
B
12 vitaminlari, V.V.Mosin bo‘yicha novokain qamali va fizioterapiya usullari
(isitish, massaj) qo‘llanadi. Oldingi oyoq zararlanganda yulduzsimon nerv tuguni
qamal qilinadi.
Markaziy va periferik falajlarda kompleks ravishda medikamentoz, fizikaviy
va patogenetik terapiya usullari qo‘llanda davolash samarasi sezilarli oshadi
(http://zoorinok.com.ua/veterinar.php?id=11).
Eskirgan parez va falajlarda davolash kam samarali bo‘ladi. Kasallik
avvalida qisqa novokain – gidrokartizonli qamal bilan yengil massaj va iliq
o‘ramlar qo‘llanadi. Ikkinchi kundan boshlab 5% li novokain eritmasi bilan
ionoforez o‘tkaziladi. Muskul orasiga V
1 va V
12 vitaminlari, dibazol, prozerin
(strixnin ko‘proq samara beradi) lar quyidagi sxema bo‘yicha yuboriladi: birinchi
kunda 1–3 mg B
12 vitamini; ikkinchi kunda – 2 mg prozerin yoki 3 mg dibazol,
uchinchi kunda – 10–30 mg B
1 vitamini. Bu davolash sxemasi va massaj hamda
asab markazlarini qo‘zg‘atish uchun passiv harakatlar usulari mushaklarning faol
qisqarishigacha qo‘llanadi. 15–20 kunlardan so‘ng, falajlangan oyoqning tayanish
faoliyati tiklanganda, hayvon tekis yerda qisqa vaqt yurgiziladi, bunda kasallangan
oyoq tomoniga keskin burilishlarga yo‘l qo‘ymaslik kerak.
Yallig‘langan yoki falajlangan nerv bo‘ylab geliy – neon lazer bilan
nurlantirish yaxshi samara beradi (http://mostor.ru/parezi–i–paralichi–u–sobak/).
I. Lipovsev (1990) parez va falajlarni davolash uchun kasal itning son
arteriyasiga fiziologik eritmada tayyorlangan 0,5–1% li novokain eritmasini yirik
jussali itlarga 20 ml, o‘rta jussali itlarga – 15 ml va kichik itlarga – 10 ml dan
yuborib, samarasini o‘rgandi. Eritma har 2–3 kunda yuborildi. Bundan tashqari,
muskul orasiga strixnin in`yeksiyasi bajarildi. Klinikaga keltirilgancha 2 bosh
kasal itlarga 10% li natriy bromidi eritmasi, etazol, norsulfazol, D vitamini va baliq
moyi qo‘llangan edi. Davolash samarali bo‘lib, 54 kun davom etdi.

Itlardagi parez va falajlarni davolashda ularni saqlash va oziqlantirilishiga
qattiq e’tibor berish lozim. Kasal hayvonlarga to‘liq ratsion belgilanadi, ular quruq,
iliq xonaga joylashtiriladi, tinch sharoit yaratiladi. Hayvonni erta yurgizmaslik
lozim, chunki bundan keyin ayrim itlarning axvoli yanada yomonlashadi.
T.K.Donskaya, M.A.Narusbayeva (2003) ta’qidlashicha, nerv stvolining
shikastida birinchi soatlarda og‘riqsizlanirish, yallig‘lanishga qarshi va shishga
qarshi davolovchi preparatlar (fenilbutazon, prednizolon, aspirin, analgin va
boshq.) belgilanadi. Keyinchalik vitaminoterapiya (V
1 , V
6 , V
12 vitaminlari),
fizioterapiya (issiqliq, impuls toklari, ultratovush, lazer, magnitoterapiya) va
mushaklar atrofiyasining oldini olish uchun yengil yurgizish va massaj bajariladi.
Kam hollarda jarrohlik usullari: nerv stvollarini tikish, nervlarni bitishma va
chandiqlardan tozalash, umurtqalar ustunida operatsiya qilish qabilar qo‘llanadi.
Spondilopatiyani davolash . Umurtqa pog‘onasida rivojlanadigan bu
jarayonni yo‘qotib yoki sekinlashtirib bo‘lmaydi, shuning uchun davolashda
og‘riqsizlantiruvchi preparatlar qo‘llanadi. Umurtqa pog‘onasiga qo‘yilgan
isituvchi vositalar ham og‘riqsizlantiruvchi ta’sir qiladi.
Davolash uchun ultratovushli “Reton” apparati qo‘llanganda orqa
oyoqlarning sezuvchanligi sezilarli yaxshilandi; hayvonlar joyidan ko‘tarilib avval
emakladi, keyinchalik esa yaxshi bo‘lmasa ham yura boshladi. Keyinchalik
harakatlar yanada ishonchli bo‘ldi. Bir necha vaqt o‘tgandan so‘ng harakatlanish
faoliyati 90–95% ga tiklandi, ammo hayvon orqasining sa’l og‘ishi saqlandi.
Hayvon faollik bilan o‘ynaydi, ozuqa va suvni qabul qiladi.
Ultratovushli “Reton” apparati (105–110 kGs) va nivalin, mukosat, traumel,
sel, novokain qamali hamda massajning qo‘llanishi tuzalish jarayonini tezlashtirdi
va hayvonning orqa miyasi va orqa oyoqlar orasidagi sinaptik o‘tkazuvchanlikni
tiklashga turtki berdi.
Parezni davolashda dori preparatlaridan tashqari fizioterapevtik muolajalar
va massaj belgilanadi, reabilitatsiya davri ancha uzoq davom etadi. Sog‘ayib
kelayotgan kasal itga tegishli sharoit yaratiladi, u vaqti – vaqti bilan sayr
qildiriladi. Sayr vaqtida itning orqa oyoqlariga maxsus belbog yordamida madad

beriladi. Itga vitaminli preparatlarni berish kerak shu bilan birga tana vazni oshib
ketmasligini nazorat qilib turish ham lozim, chunki ortiqcha vazn kasal it uchun
katta muammodir (http://www.mydog.su/forum/parez–u–sobak).

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Dorosh M . V . Bolezni loshadey. Veche , 2007 g. http://www.e–
reading.club/book.php?book=83010

Otlarning yurak – qon tomir va asab tizimi patologiyasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish