Otni o‘rganish darslari rеjasi va ishlanmasini tuzish - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	34.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Otni o‘rganish darslari rеjasi va ishlanmasini tuzish

Купить

Otni o‘rganish darslari r е jasi va ishlanmasini tuzish.
Reja:
1. Boshlang’ich sinflarda so’z turkumlarini o’rganish bo’yicha
ona tili dasturi tahlili.
2. Ot so’z turkumini o‘rgatish tizimi. Otni o‘rganish vazifalari.
3. Otni o`rganish darslari rеjasi va ishlanmasini tuzish.

Boshlang’ich sinflarda so’z turkumlarini o’rganish bo’yicha ona tili
dasturi tahlili
Boshlang’ich sinflarda so’z turkumlari ustida ishlash metodikasi so’zlarni
leksik-grammatik jihatdan turkumlarga ajratib o’rgatishga asoslanadi. So’zlar
quyidagi uch belgisiga ko’ra turkumlarga ajratiladi:
1. Leksik (lug’aviy) ma’nosi;
2. Morfologik xususiyatlari;
3. Sintaktik xususiyatlari.
Demak, so‘z turkumlari ustida ishlash o'quvchilarning muayyan guruhdagi
so'zlarning umumlashtirilgan ma’nolarini, kishilarning aloqa vositasi sifatidagi
rolini tushunib olishlariga qaratilishi zarur. Boshlang'ich sinf o'quvchilari so'z
turkumlari bilan umumiy tanishtirilgandan so'ng har bir leksik-grammatik guruh
alohida o'rganiladi. O’quvchilar nimani o’rganganlariga qarab, har bir so’z
turkumining o’ziga xos bo’lgan leksik-grammatik belgilari haqidagi bilimlari asta-
sekin kengayib, chuqurlashib boradi.
Boshlang'ich sinflar dasturi o'quvchilarni so'z turkumlari mustaqil va
yordamchi so'z turkumlariga bo'linishi bilan maxsus tanishtirishni ko'zda tutmaydi,
ammo o'qituvchi bolalarni so'z turkumlarining belgilari bilan amaliy tanishtiradi.
Asosan mustaqil so’z turkumlaridan ot, sifat, son, olmosh (kishilik olmoshlari), fe’l
so’z turkumlarini amaliy va qisman nazariy o’qitish maqsad qilib olingan.
Boshlang’ich sinflarda so’z turkumlarini o’rganishdagi asosiy vazifalar
o’quvchilarning:
 so’zlarning leksik-semantik ma’nolarini tushunish (ma’nosi va so’rog’iga
ko’ra farqlash);
 lug’atini yangi so’zlar bilan boyitish;
 bog’lanishli nutqda so’zlarni o’z o’rnida to’g’ri foydalanish malakasini
oshirish;
 og’zaki va yozma nutqini o’stirish hisoblanadi.
Bu vazifalarni amalga oshirish har bir o’qituvchidan chuqur nazariy bilim,
ilg’or pedagogik tajriba va puxta tayyorgarlik talab etiladi. Shuningdek, so’z
turkumlarini o’rganish jarayonida:

Leksik tahlil.

Morfologik tahlil.

Lug’at ustida ishlash mashg’ulotlarini muntazam o’tkazib borish
yaxshi samara beradi.
So’z turkumlari haqidagi ko’nikmalarning shakllantirilishi til hodisasi sifatida
so’z turkumlarining xususiyatlari, ularni o’rganish vazifalari o’quvchilarning yosh
xususiyatini hisobga olgan holda, har bir sinf uchun material hajmi, ularni
izchilligi dastur asosida belgilangan. Bunda o’quvchilarni so’z ma’nosini anglash,
ulardan bog’lanishli nutqda to’g’ri va o’rinli foydalanish ko’nikmasini
shakllantirish bilan birga kichik yoshdagi o’quvchilar nutqini o’stirish vazifasi ham
amalga oshiriladi. So'z turkumlarini o’rganish 1-4-sinflarda ma’lum bir izchillikda
bosqichma –bosqich amalga oshirib boriladi:
I.Tayyorlov bosqichi . Savod o’rgatish davri so’z turkumlarini o’rgatishning
ilk bosqichi bo’lib, bunda o’quvchilarga shaxs va narsaning nomini, harakatini,
belgisini, miqdorini bildirgan so’zlar haqida ilk tushunchalar shakllantiriladi.
II. Amaliy bosqich. 1-2-sinf so’z turkumlarini o’rganishning amaliy bosqichi
sanaladi. Bu davrda o’quvchilarga shaxs va narsaning nomini, harakatini, belgisini,
miqdorini bildirgan so’zlarning leksik (lug’aviy) ma’nolari va ularni maxsus
so’roqlar asosida farqlashga o’rgatiladi.
III. Nazariy bosqich. 3-4-sinf so’z turkumlarni o’rganishning nazariy bosqichi
bo’lib, bu davr so’z turkumlarini o’rganishning eng asosiy bosqichi sanaladi.
Bunda o’quvchilarga ”so’z turkumi” tushunchasi hosil qilinadi, har bir so’z
turkumi (uning o’ziga xos morfologik, sintaktik xususiyatlari) alohida o’rgatiladi.
Boshlang’ich sinflarda o’quvchilar ma’lum so’z turkumlari bo’yicha quyidagi
bilim, ko’nikma va malakaga ega bo’ladi:
- har bir (mustaqil) so’zning ma’lum ma’no ifodalashi;
- biror so’roqqa javob bo’lishi;
- so’zlarning ma’nodosh, qarama-qarshi ma’nolarga ega bo’lishi;
- so’zlarni leksik-grammatik xususiyatlariga ko’ra so’z turkumlariga
bo’linishi;

- har bir so’z turkumining morfologik va sintaktik xususiyatga ega ekanligi;
- so’zlarning o’zaro bog’lanishi;
- gapning so’zlardan tuzilishi;
- bog’lanishli nutqda so’zlarning o’z o’rni ahamiyatli ekani haqida bilimga
ega bo’ladi.
- so’zlarni ma’no va so’rog’iga ko’ra farqlash, guruhlash;
- so’zlarni leksik-grammatik xususiyatlariga ko’ra ma’lum so’z turkumlariga
ajrata olish;
- ot, sifat, son, olmosh, fe’lga oid so’zlarni gap tarkibidan ajrata olish;
- otning birlik va ko’plik shaklda qo’llanilishi
So’z ustida ishlash metodikasining lingvistik asosi so'zlarning leksik-
grammatik, morfologik va sintaktik belgilariga ko'ra turli guruhlarga ajratilishi,
ya’ni so'z turkumlari haqidagi ilm hisoblanadi. So'zlarni leksik-grammatik
turkumlarga ajratishda uch belgiga: 1) leksik ma’nosi (nimani ifodalashi, ya’ni
shaxs, narsa, harakat yoki holat, belgi kabilarning umumlashtirilgan ma’nolari), 2)
morfologik (so'zning turli shakllari tizimi) va 3) sintaktik (turli morfologik
shakllarning sintaktik vazifa bajarishi) belgilariga asoslanadi. Demak, so‘z
turkumlari ustida ishlash o'quvchilarning muayyan guruhdagi so'zlaming
umumlashtirilgan ma’nolarini, kishilarning aloqa vositasi sifatidagi rolini tushunib
olishlariga qaratilishi zarur. Boshlang'ich sinf o'quvchilari so'z turkumlari (ot, sifat,
son, olmosh, fe’l) bilan umumiy tanishtirilgandan so'ng har bir leksik-grammatik
guruh alohida o'rganiladi. Bu so'z turkumlarini o'rganishning boshlang'ich
bosqichidayoq ularni taqqoslashga qulay sharoit yaratadi va shakllantiriladigan
grammatik tushunchaning asosiy tomonlarini aniqroq ajratishga imkon beradi.
Boshlang'ich sinf o'quvchilari ot, sifat, son, kishilik olmoshi, fe’lning leksik-
grammatik xususiyatlarini bilib oladilar:
1) so'z nimani bildirishi (shaxs, narsa, belgi, miqdor va tartib, harakat yoki
holat);
2) qanday so'roqlarga javob bo'lishi;
3) o'zgarish-o'zgarmasligi, qanday doimiy kategoriyalari mavjudligi;

4) gapda, asosan, qanday bo'lak vazifasida kelishi.
O'quvchilar mana shu o'rgangan belgilari asosida so'z turkumlarini
taqqoslaydilar. Ular nimani o'rganganlariga qarab, har bir so'z turkumining
grammatik belgilari haqidagi bilimlari asta kengayib, chuqurlashib boradi.
Dasturga ko'ra, boshlang'ich sinfda so'zlar dastlab javob bo'ladigan morfologik
so'roqlariga qarab guruhlanadi.
3-sinfda „So'z turkumi“ tushunchasi shakllantiriladi. O'quvchilar har bir so'z
turkumiga xos ayrim belgilar (so'z turkumlarining umumlashtirilgan leksik
ma’nolari, otlaming birlik va ko'plikda qo'llanishi, bo'lishli va bo'lishsiz fe’llar, ot,
sifat, son va fe’ining gapdagi vazifasi) bilan tanishtiriladi.
4-sinfda so'z turkumlarining morfologik-sintaktik xususiyatlari haqidagi bilim
chuqurlashtiriladi: o'quvchilar otlaming egalik va kelishiklar bilan o'zgarishini,
sifat va sonning gapdagi vazifasini, kishilik olmoshlari va ularning kelishiklar
bilan turlanishini, fe’llarda shaxs-son va zamonni o'rganadilar.
So'z turkumlarini o'rganishdagi asosiy vazifa o'quvchilaming og'zaki va
yozma nutqini o'stirish, lug'atini yangi ot, sifat, son, fe’llar bilan boyitish,
o'quvchilar shu vaqtgacha foydalanib kelayotgan so'zlarning ma’nosini aniq
tushunishiga erishish, bog'lanishli nutqda u yoki bu so'zdan o'rinli foydalanish
malakasini o'stirish hisoblanadi. Bu vazifalarni muvaffaqiyatli hal qilish uchun so'z
turkumlarini o'rganish jarayonida sinonim, antonimlar (atamalar berilmaydi) ustida
muntazam ish olib boriladi, o'quvchilar ko'p ma’noli so'zlar, ularning o'z va
ko'chma ma’noda ishlatilishi bilan tanishtiriladi. Bunda ta’limni o'quvchilarning
shaxsiy tajribalari, bevosita ko'rganlari, radiodan eshitganlari, kitobdan bilib
olganlari bilan bog'lash muhim ahamiyatga ega. O'quvchilarda kuzatish, muhim
narsalarni sezish ko'nikmalarini shakllantirish, atrof-muhit haqidagi bilimlarini
boyitish bilan bir vaqtda ularning nutqini o'stirish vazifasi ham amalga oshiriladi.
Ma'lumki, boshlang'ich sinf ona tili darsligining adabiy til meyorida amaliy
o'zlashtirishlarga yordam berishdir. Darslikning asosiy qismini mavzuga oid xilma-
xil mashqlar hamda mustahkamlovchi topshiriqlar tashkil etadi. Boshlang’ich
sinflarda so’z turkumlarini o’qitish sinflar kesimida quyidagicha taqsimlangan:

I. So’z turkumlarini o’qitish 1-sinf ona tili darsligining (T. G’afforova, E.
Shodmonov, X. G’ulomovalar muallifligidagi 2019-yilda to'ldirilgan nashri)
“SO‘Z” bo’limidan boshlanadi. Bunda dastur talablari bo’yicha o’quvchilarga
quyidagi mavzular asosida o’qitish ko’zda tutilgan bo’lib, har bir mavzu bo’yicha
o’g’zaki va yozma bajarishga mo’ljallangan mashqlar tizimi joylashtirilgan:
1) So‘z, so‘zlarning ma’nolariga ko‘ra farqlanishi, so‘roqlari asosida so‘z
ma’nolarini farqlash, guruhlash. So‘zlarning kim?, nima?, nima qildi?, qanday?,
necha?, nechanchi? so‘roqlariga javob bo‘lishi.
2) Shaxs va narsaning nomini bildirgan so‘zlar. Ularning so‘roqlariga ko‘ra
farqlanishi.
3) Shaxs va narsaning nomini bildirgan so‘zlarni kim?, kimlar?, nima?,
nimalar? so‘roqlariga javob bo‘lishiga ko‘ra guruhlash.
4) Kishilar ismi va familiyasining bosh harf bilan yozilishi.
5) Joylarga atab qo‘yilgan nomlarning bosh harf bilan yozilishi.
6) Respublika, shahar, ko‘cha, qishloq, daryolarga atab qo‘yilgan nomlar joy
nomlari ekani, ularning bosh harf bilan yozilishi.
7) Hayvonlarga atab qo‘yilgan nomlar, ularning bosh harf bilan yozilishi.
Darslikda berilgan lug‘atdan foydalanish ko‘nikmasini shakllantirish.
8) Shaxs va narsaning harakatini bildirgan so‘zlar, ularning nima qildi?, nima
qilyapti?, nima qiladi? so‘roqlariga javob bo‘lishi va imlosi.
9)Shaxs-narsaning belgisini bildirgan so‘zlarning qanday?, qanaqa?
so‘roqlariga javob bo‘lishi, ma’nosi, gapdagi vazifasi. Shaxs va narsaning belgisini
bildirgan so‘zlarning imlosi.
10) Shaxs va narsaning miqdorini, tartibini bildirgan so‘zlarning necha?,
nechanchi? so‘roqlariga javob bo‘lishi. Miqdorni va tartibni bildirgan so‘zlarni
so‘roqlari va ma’nosiga ko‘ra farqlash.
II . Qosimova, S.Fuzailov va A.Ne'matova muallifligidagi 2-sinf ona tili
darsligi (Qosimova K., Fuzailov S., Ne’matova A. Ona tili 2-sinf uchun darslik. –
T.: Cho’lpon nomidagi NMIU, 2018K.) 1-sinfda o'tilganlarni takrorlashdan
boshlanadi. Bunda gap va so'z haqidagi bilimlar takrorlanib mustahkamlanadi. Va

asta-sekin navbatdagi bilimlar berib boriladi. 2018-yilda to'ldirilgan nashrining
ham “SO’Z” bo’limi so’z turkumlarini o’rganishga mo’ljallangan bo’lib, quyidagi
mavzular asosida o’qitish ko’zda tutilgan:
1) So‘z ma’nosi: so‘zlar shaxs va narsa nomini, uning harakatini, belgisini,
sanog‘ini bildirishi, shaxs (kishi)lar nomini bildirgan so‘zlar kim?, kimlar? Narsa
nomini bildirgan so‘zlar nima?, nimalar? so‘rog‘iga javob bo‘lishi.
2) Shaxs va narsaning nomini bildirgan so‘zlar. Kim?, kimlar?, nima?,
nimalar? so‘roqlariga javob bo‘lgan so‘zlar.
3) So‘roq berish orqali shaxs va narsa nomini bildirgan so‘zlarni guruhlash,
shaxs va narsa nomlarining ma’nodoshlik haqida tushuncha berish.
4) Kishilarning ismi va familiyasining bosh harf bilan yozilishi.
5) Hayvonlarga atab qo‘yilgan nomlarning bosh harf bilan yozilishi.
6) Shahar, qishloq, ko‘cha va daryolarga atab qo‘yilgan nomlarning bosh harf
bilan yozilishi.
7) Shaxs va narsa harakatini bildirgan so‘zlar nima qildi?, nima qilyapti?,
nima qiladi? so‘roqlariga javob bo‘lishi. Bir shaxs bajargan harakatni bildirgan
so‘z nima qildi?, nima qilyapti?, nima qiladi? so‘roqlariga, birdan ortiq shaxslar
bajargan harakatni bildirgan so‘zlar nima qildilar?, nima qiladilar?, nima
qilyaptilar? so‘roqlariga javob bo‘lishi.
8) Harakatni bildirgan so‘zlarni nima qildi?, nima qilyapti?, nima qiladi?
so‘roqlari yordamida aniqlash.
9) Harakatni bildirgan so‘zlar yuzasidan olingan bilimlarni mustahkamlash,
matn asosida nutq o‘stirish mashqi, tez aytishlar.
10) Qanday?, qanaqa? so‘roqlariga javob bo‘lgan so‘zlarning belgi ma’nosini
bildirishi. Mavzu yuzasidan mashqlar. Qarama-qarshi ma’noli belgi bildirgan
so‘zlar.
11) Necha?, qancha?, nechanchi? so‘roqlariga javob bo‘lgan so‘zlar. Shaxs
va narsaning sanog‘ini bildirgan so‘zlar nechta?, qancha? so‘roqlariga, shaxs va
narsaning tartibini bildirgan so‘zlar nechanchi? so‘rog‘iga javob bo‘lishi.

Mashqlarda uyga vazifa va o'ylab ko'rish uchun berilgan mashqlarga alohida
belgi qo'yilgani juda ma'qul. Qoidalar aniq, tushunarli qilib chiziqlar ichida
berilgan. Har bir mavzu oxirida lug'at berilgan bo'lib, mashqlarda qo’llangan
notanish so’zlarning ma’nosini aniq tushunib olishlari uchun qulaylik tug’diradi.
III. S. Fuzailov, va M.Xudayberganova, Sh. Yo’ldoshevalar tomonidan nashr
etilgan (Fuzailov S., Xudoyberganova M., Yo’ldosheva.Sh. Ona tili (3-sinf uchun
darslik). – T.: “O’qituvchi”,, 2019.) 3-sinf darsligi ham o'quvchilar uchun juda
mos tayyorlangan. Darslikda so’z turkumlarini o’rganish bo’yicha tanlangan
mavzular “SO‘Z TURKUMLARI” bo’limida chuqurlashtirilib berilgan:
1) Ot, sifat, son, fe’l so‘z turkumlari, so‘zlarni ma’nolari va so‘roqlari asosida
ajratish.
2) Ot haqida ma’lumot. Otlarning shaxs va narsalarning nomini bildirishi va
kim? nima? so‘roqlariga javob bo‘lishi.
3) Otlarning ma’nolari. Kim? so‘rog‘iga javob bo‘ladigan otlarning shaxsni
bildirishi, nima? so‘rog‘iga javob bo‘lgan otlarning narsani bildirishi.
4) Otlarning narsa, o‘simlik, tabiat hodisalarini, o‘quv qurollari nomlarini
bildirishi.
5) Kim?, nima? so‘roqlariga javob bo‘ladigan otlar.
6) Matn mazmunini qayta hikoyalash, rasm asosida gaplar tuzish. Nima?
so‘roqlariga javob bo‘ladigan otlarning oziq-ovqat nomlarinibildirishi, kim?
so‘rog‘iga javob bo‘lgan so‘zlar kasbni bildishi.
7) Hayvon va parranda turlari va ularga qo‘yilgan nomlar, nima? so‘rog‘iga
javob bo‘lishi va ularning imlosi, telefonda so‘zlashishi odobiga oid matn yaratish.
8) Birlik va ko‘plikdagi otlar.
9) Birlikdagi otlarning ma’nolari va kim?, nima? so‘roqlariga javob bo‘lishi,
ko‘plikdagi otlarning ma’nosi va kimlar?, nimalar? so‘roqlariga javob bo‘lishi.
10) Ko‘plikdagi otlarning imlosi. Ko‘plik qo‘shimchasining talaffuzi va
imlosi.
Rasm asosida matn yaratish.

11) Birlikdagi otlardan ko‘plikdagi otlarni hosil qilish, matnni eshitish asosida
qayta yozish.
12) Ot yasovchi qo‘shimchalar: -chi, -kor, -dosh, -zor, -loq. Ot yasovchi
qo‘shimchalarning ma’nolari, ot yasovchi qo‘shimchalardan to‘g‘ri foydalanish, ot
yasovchi qo‘shimchalar asosida otlar yasash.
13) Shaxs va narsa otlarini yasovchi qo‘shimchalarning talaffuzi va imlosi,
matnni qismlarga ajratish va unga reja tuzish, rasm va reja asosida bayon yozish.
14. Sifatning shaxs va narsalarning belgisini bildirishi. Sifatning qanday?,
qanaqa? so‘roqlariga javob bo‘lishi. Sifatning otga bog‘lanishi.
15) Sifatning ma’no turlari.
16) Sifat yasovchi qo‘shimchalar: - li, -siz, -dor ularning ma’nosi va imlosi,
bog‘ning bahorgi ko‘rinishi haqida sifatlardan foydalanib matn tuzish.
17) Qarama-qarshi va yaqin ma’noli sifatlar topish, darslikdagi savol va
topshiriqlar ustida ishlash.
18) Son. Sonning ma’no turlari. Sonning shaxs va narsalarning sanog‘ini,
tartibini bildirishi va nechta?,qancha?, nechanchi?so‘roqlariga javob bo‘lishi.
Nechta?, qancha? so‘roqlariga javob bo‘lishi shaxs va narsalar miqdorini, shaxs va
narsalarning joylashish tartibini bildirishi nechanchi? so‘rog‘iga javob bo‘lishi.
19) Sonlarning otlarga bog‘lanib kelishi, sanoqni bildirgan sonlarga -ta
qo‘shimchasining qo‘shilishi, - nchi (-inchi) qo‘shimchalarining qo‘shilib tartib
sonlarni hosil qilishi.
20) Sonlarning so‘z va raqam bilan ifodalanishi va ularning imlosi,
darslikdagi savol va topshiriqlar ustida ishlash.
21) Fe’l. Fe’lning shaxs va narsalar harakatini bildirishi, nima qildi?, nima
qilyapti?, nima qiladi? so‘roqlariga javob bo‘lishi.
22) So‘roqlari yordamida fe’llarni aniqlash, fe’llarning ma’nosiga mos
so‘roqlarni to‘g‘ri qo‘llash. Yaqin ma’noli so‘zlarning ma’nosini izohlash.
23) Matnlar asosida o‘quvchilar nutqini fe’llar bilan boyitish, fe’llardan gap
mazmuniga mos holda foydalanish. Yaqin ma’noli, qarama-qarshi ma’noli fe’llarni
so‘roqlar asosida ma’nosini aniqlash.

24) Fe’l ma’nolari ustida ishlash. Darslikdagi savollar asosida matn yaratish.
25) Nutqda fe’llardan to‘g‘ri foydalana olish, bir necha rasm asosida matn
yaratish.
26) Bo‘lishli va bo‘lishsiz fe’llar, -ma qo‘shimchasi yordamida bo‘lishsiz
fe’llarning hosil qilinishi. Bo‘lishli va bo‘lishsiz fe’llar imlosi.
27) Fe’l yasovchi qo‘shimchalar. -la,-illa (-ulla) fe’l yasovchi qo‘shimchalari,
ularning ma’nolari hamda imlosi, yasama fe’llarning talaffuzi va imlosi.
28) Rasm asosida insho yozish va uning tahlili. Rasm asosida kichik hikoya
yozish.
Mazkur bo’limda mashq va topshiriqlar mavzuni o’rganish bo’yicha o'rinli
berilgan. Shuningdek, rasmli topshiriqlar ham juda o'rinli va aniq qilib berilgan,
qoidalar ham chiziqlar ichida alohida rang bilan berilgani o'quvchilarni ona tilidan
grammatik qoidalarni tez va puxta o'zlashtirib olishlarida alohida ahamiyat kasb
etadi.
Shuningdek o'quv yili oxirida yil davomida o'tilganlarni uchun berilgan
mashqlar o'quvchilarni so’z turkumlari yuzasidan puxta bilim olishlari uchun asos
bo'la oladi.
IV . 4-sinf ona tili darsligi (Ikromova R., Gulomova X., Yo’ldosheva.Sh.,
Shodmonqulova D. Ona tili. 4-sinf uchun darslik. – T.: “O’qituvchi”,, 2020)
asosan sakkista katta bo'limni o'z ichiga olgan bo'lib, o'quvchilarning og'zaki va
yozma nutqini o'stirish, bilish faolligini oshirishga qaratilgan. Bu darslikning
oxirgi bo’limi “SO‘Z TURKUMLARI”ni o’rganishning asosiy va yakuniy qismi
bo’lib, unda so’z turkumlarining har biri alohida-alohida o'rganilishi ko’zda
tutilgan.
1) Ot. Otning ma’no turlari, Shaxs otlari, narsa otlari, joy otlari. Otlarning
kim?, nima?, qayer? so‘roqlaridan biriga javob bo‘lishi; otlarning bosh va kichik
harflar bilan yozilishi; otlarning birlik va ko‘plikda qo‘llanishi; otlarning bosh va
ikkinchi darajali bo‘lak vazifasida kelishi.
2) Sifatning ma’no turlari va qanday?, qanaqa? So‘roqlariga javob bo‘lishi.
Sifatlarning otga bog‘lanishi, ikkinchi darajali bo‘lak vazifasida kelishi.

3) Son. Sonning necha?, qancha?, nechanchi? so‘roqlariga javob bo‘lishi.
sonning otga bog‘lanishi, ikkinchi darajali bo‘lak vazifasida kelishi.
4) Fe’l. Fe’lning harakat bildirishi va nima qildi?, nima qilya’ti?, nima
qilmoqchi? so‘roqlariga javob bo‘lishi; bo‘lishli va bo‘lishsiz fe’llar; fe’lning
kesim vazifasida kelishi; ot, sifat va fe’lga doir asosdosh so‘zlar tizimini tuzish.
5) So‘z turkumlari ichida va orasida uchraydigan ma’nodosh, qarama-qarshi
ma’noli so‘zlar, bir xil shaklli so‘zlar, ko‘p ma’noli so‘zlar ustida ishlash. So‘z
yasovchi qo‘shimsalar yordamida bir turkumdan ikkinchi turkumga oid so‘zlar
yasash.
Yangi darslikdagi so'z turkumlari bo'limida berilgan mashqlar, eski
darslikdagi mashqlardan tubdan farq qiladi yangi darslikdagi berilgan qoida va
mashqlar o'quvchilarning ongli o'zlashtirishi uchun juda qulay.
Ot so’z turkumini o‘rgatish tizimi. Otni o‘rganish vazifalari. ,,Ot“
mavzusini o'rganish tizimi maqsadga yo'naltirilgan jarayon bo'lib,
bunda shu so'z turkumining umumlashtirilgan ma’nosi va grammatik
belgilari aniq izchillikda, bir-biri bilan ilmiy asoslangan bog'liqlikda
o'rganiladi, shuningdek, otdan nutqda to'g'ri foydalanish va to'g'ri
yozish malakasini shakllantirish maqsadida bajariladigan mashqlar
asta murakkablashtira boriladi. Til hodisasi sifatida otning
xususiyatlari, uni o'rganish vazifalari, o'quvchilarning yosh
xususiyatlarini hisobga olgan holda, har bir sinf uchun material hajmi,
ulami o'rganish izchilligi belgilangan. Boshlang'ich sinflarda otni
o'rganish vazifalari quyidagilar:
1) ,,ot“ haqidagi grammatik tushunchani shakllantirish;
2) kim? so'rog'iga javob bo'lgan (shaxs bildirgan) otlardan nima?
so'rog'iga javob bo'lgan (narsa, hayvon, jonivor va boshqalarni
bildirgan) otlarni farqlash ko'nikmasini hosil qilish;

3) kishilarning familiyasi, ismi, otasining ismi, hayvonlarga
qo'yilgan nomlar va geografik nomlarni bosh harf bilan yozish
ko'nikmasini shakllantirish;
4) otlarda son (otning birlik va ko'plikda qo'llanishi) bilan
tanishtirish;
5) otlarni egalik qo'shimchalari bilan to'g'ri qo'llash ko'nikmasini
shakllantirish;
6) otlarning kelishiklar bilan turlanishi va kelishik
qo'shimchalarining yozilishi haqida malaka hosil qilish;
7) o'quvchilar lug'atini yangi otlar bilan boyitish va ulardan nutqda
aniq, o'rinli foydalanish malakasini o'stirish;
8) so'zlarni tahlil qilish, taqqoslash, umumlashtirishni bilish.
Bu vazifalarning har biri alohida emas, balki bir-biri bilan o'zaro
bog'liq holda hal etiladi. Shu bilan birga, ,,Ot“ mavzusini o'rganishning
muayyan bosqichida bajarish lozim bo'lgan bir vazifani hal qilishga
ko'proq ahamiyat beriladi. Masalan, 1-2-sinflarda so'z turkumi sifatida
otning belgilari (nimani bildirishi, so'roqlari) o'rganiladi, 3-sinfda esa
otga atama beriladi, birlik va ko'plikda qo'llanishini o'zlashtirishga
ahamiyat beriladi. 4-sinfda otning egalik qo'shimchalari bilan
qo'llanishi, kelishiklar bilan turlanishi va kelishik qo'shimchalarining
yozilishini o'rganishga e’tibor qaratiladi.
O'quvchilarning nutqi va tafakkurini o'stirish vazifasi esa mavzuni
o'rganishning barcha bosqichlarida hal qilinadi. Grammatik materialni
o'rganish va orfografik malaka hosil qilishning butun jarayoni

o'quvchilar lug'atini boyitishga, bog'lanishli nutq malakalari va fikrlash
qobiliyatlarini o'stirishga qaratiladi.
Otga oid so’zlar bog’lanishli nutqda eng faol qo’llanadigan so’z
turkumi sifatida muhim ahamiyatga ega. Otning ma’nolari va
grammatik belgilari xiyla murakkab, shuning uchun ham ot haqidagi
bilim o'quvchilarda amaliy mashg’ulotlarni bajarish jarayonida
shakllantirib boriladi.
So'z turkumi sifatida ot muayyan leksik ma’nolari va grammatik
belgilari bilan ajralib turadi. Barcha otlarning umumiy leksik ma’nosi
shaxs va narsani ifodalash hisoblanadi. Ot jonli mavjudotlar (kishi,
qush, hayvon, asalari), yer va osmonga oid narsalar (quyosh, yulduz,
daryo, tog‘), o'simliklar (paxta, beda, gul), voqealar (yig‘in, majlis), tabiat
hodisalari (shamol, bo'ron, yomg'ir, momaqaldiroq), belgi-xususiyat
(ahillik, kuchlilik, samimiyat), harakat-holat (uyqu, sevinch, kurash),
o'rin va vaqt (yoz, bahor, joy) nomlarini bildiradi.
Otlarning quyidagi grammatik belgilari bosqichma-bosqich
ma’lum bir izchillikda o’zlashtirilib boriladi: a) morfologik xususiyatlari –
otlar birlik va ko'plikda qo'llanadi, egalik qo'shimchalarini olib
o'zgaradi, kelishik qo’shimchalari bilan turlanadi;
b) sintaktik xususiyatlari – gapda asosan bosh bo’lak (ega va
kesim) hamda ikkinchi darajali bo’lak (to'ldiruvchi, aniqlovchi, hol)
vazifasini bajaradi. Gapda sifat, son, olmosh, fe’l so’z turkumlariga oid
so’zlar bilan bog’lana oladi.
Otni o‘rganishda izchillik. Otni o'rganishga tayyorlov bosqichi savod
o'rgatish davriga to‘g‘ri keladi. Bu bosqichda o'quvchilar shaxs-

narsalarni va ularning nomi bo'lgan so'zlarni farqlashga o'rganadilar,
so'zning leksik ma’nosiga e’tibor ko'proq qaratiladi, ma’nolarini
hisobga olgan holda so'zlar (qushlar, meva va sabzavotlar, kiyimlar va
hokazolarni bildirgan otlar)ni guruhlash ko'nikmasi shakllantiriladi.
So'zlarni leksik ma’nosi asosida guruhlash mashqlari otlarni
taqqoslash, o'xshash tomonlarini aniqlash, umumlashtirish
ko'nikmasini o'stiradi. Shunga qaramay, grammatik tushunchani
shakllantirish uchun o'quvchilar so'zning aniq ma’nosini yetarli
bilmaydilar, so'zning leksik ma’nosini bilish bilan birgalikda uning
grammatik belgilarini ham o'zlashtirish zarur.
Keyingi bosqichda:
- otning leksik ma’nolari va grammatik belgilari ustida maxsus
ishlanadi (kim? yoki nima? so'rog'iga javob bo'lishi, shaxs, narsani
bildirishi tushuntiriladi);
- o'quvchilar kim? so'rog'iga javob bo'lgan otlarni nima? so'rog'iga
javob bo'lgan otlardan farqlashni, ularni so'roq berish bilan ajratishni
o'rganadilar;
- o'quvchilarda mavhum grammatik tafakkur o‘sa boradi, ularda
atoqli otlarni bosh harf bilan yozish ko'nikmasi shakllana boradi.
2-sinfda otlarning leksik ma’nosi, atoqli va turdosh otlar (atamasiz)
haqidagi bilim bilan chuqurlashtiriladi. ,,Ot“ tushunchasini
shakllantirish uchun shu so'z turkumiga kiradigan otlarni asosiy leksik
guruhlarga ajratish, barcha otlarga xos bo'lgan belgilarni, ularning
nutqimizdagi o'rnini ko'rsatish muhim ahamiyatga ega. Shu maqsadda
mavzuni o'rganishga bag'ishlangan birinchi darslardayoq shaxs va

narsani bildiradigan so'zlar bir tizimga solinadi, kishilarni, buyum,
o'simliklar va hayvonlami, tabiat hodisalarini, voqealami bildiradigan
so'zlar guruhlarga ajratiladi. Shu so'zlaming hammasi uchun umumiy
bo'lgan belgilar aniqlanadi: bu so'zlar shaxs, narsalarni bildirib kim?
yoki nima? so'rog'iga javob bo'ladi.
Dasturga ko'ra, boshlang'ich sinf o'quvchilarini sifat va boshqa so'z
turkumlaridan yasalgan mavhum ma’nodagi (yaxshilik, go'zallik,
ishonch, sevinch, o'kinch, qo‘rqinch, tayanch kabi) otlar bilan
tanishtirish talab etilmaydi. Ammo matnda uchrasa va o'quvchilar
qiziqib so'rasalar, otning bolalar o'rgangan belgilari asosida (nima?
so'rog'iga javob bo'lishi, shaxs yoki narsa nomini bildirishi)
tushuntiriladi. Otlarning nutqda katta ahamiyatga ega ekanini
ko'rsatish uchun o‘qituvchi o'qish kitobidan matn tanlab, o’quvchilarga
matndagi otlarni topishni, so‘ngra matnni shu so‘zlarsiz o'qishni
topshiradi. O'quvchilar matndagi otlarni tushirib qoldirib o‘qiganda,
matn mazmunini tushunib bo'lmasligini anglaydilar. Xulosa chiqariladi:
ot atrofimizni o'rab olgan shaxs va narsalarning nomi, bu so'zlarsiz bir-
birimizga o'z fikrimizni tushuntira olmaymiz.
Otlarning birlik va ko'plikda qo'llanishi. 3-sinfda „Otlar, ya’ni
otlarning birlik va ko'plikda qo'llanishi" ustida ishlash jarayonida
o'quvchilarda:
1) birlik va ko'plikda qo'llangan otlarning ma’nosi va qo'shimcha
orqali farqlash;
2) birlikdagi oldan ko'plik shaklidagi va aksincha, ko'plikdagi otdan
birlik sondagi ot hosil qilish;

3) gapda so'zlarning bog'lanishini hisobga olgan holda, otlardan
nutqda to'g'ri foydalana olish ko'nikmalari shakllantiriladi.
Otlaming birlik va ko'plikda qo'llanishi taqqoslash usulidan
foydalanib tushuntiriladi. Buning uchun bir predmetni va shunday bir
necha predmetni bildirgan otlar taqqoslanadi: daftar-daftarlar, qalam-
qalamlar, nok-noklar kabi. Suhbat asosida daftar so'zi nechta (bitta)
predmetni va daftarlar so'zi nechta (ikki va undan ortiq) predmetni
bildirishi aniqlanadi. Boshqa so'zlar bilan ham shunday ishlanadi.
Oddiygina xulosa chiqariladi va fikrlar umumlashtiriladi: agar otlar bir
predmetni bildirsa, birlikda qo'llanadi, agar ikki va undan ortiq shaxs
yoki narsani bildirsa, ko'plikda qo'llanadi. Ko'plikdagi otni yasash
uchun birlikdagi otga -lar qo'shimchasi qo'shiladi. Birlikdagi otlar kim?
yoki nima? so'rog'iga, ko'plikdagi otlar esa kimlar? yoki nimalar?
so'rog'iga javob bo'ladi. Bu sinf o'quvchilariga faqat birlikda
qo'llanadigan otlar. birlik shaklida qo'llangan armiya, qo'shin, xalq kabi
otlar ko'plik ma’nosini bildirishi, bunday otlarga ko'plik qo'shimchasi
qo'shilganda anglatadigan ma’nosi maxsus tushuntirilmaydi. Agar
o'quvchilar bu haqda savol bersalar, soddagina shaklda tushuntirish
mumkin.
Otlarning birlik va ko'plikda qo'llanishini kuzatish aslida so'z shakli
ustida ishlashning boshlang'ich bosqichi hisoblanadi. Bunda
o'quvchilar otlarni ko'plik qo'shimchasi bilan o'zgartirish, ya’ni otga
shakl yasovchi qo'shimcha qo'shish bilan so'zning leksik ma’nosi
o'zgarmasligiga ishonch hosil qiladilar.

Ot ni o` rganish darslari rеjasi v a ishlanmasini t uzish .
Boshlang’ich sinfda ”Ot” mavzusini o’rganish asosan ikki bosqichda
amalga oshiriladi:
1. Otga xos elementar bilim berish;
2. Otni ”so’z turkumi” sifatida o’rgatish.
Birinchi bosqich 1-2-sinfda amalga oshiriladi. Bunda o’quvchilar
shaxs va narsa-buyum va o’rin-joy nomlarini bildirgan, kim?, kimlar”,
nima?, nimalar? so’rog’iga javob bo’la oladigan so’zlarni boshqa
so’zlardan ajratishni amaliy o’rganadilar. ”Ot” termini ishlatilmaydi,
otga grammatik ta’rif va qoidalar murakkab ilmiy qilib berilmaydi.
Dasturga muvofiq ot mavzusiga oid quyidagi elementar bilimlar
shakllantiriladi:
1-sinfda otga xos dastlabki tushunchalar shakllantiriladi :
1) so‘zlarning ma’nolariga ko‘ra farqlanishi, kim?, nima? so‘roqlari
asosida otga oid so’zlarning ma’nolarini farqlash, guruhlash;
2) shaxs va narsaning nomini bildirgan so‘zlarni so‘roqlariga ko‘ra
farqlanishi;
3) kishilar ismi va familiyasining bosh harf bilan yozilishi;
5) joylarga atab qo‘yilgan nomlarning bosh harf bilan yozilishi;
6) respublika, shahar, ko‘cha, qishloq, daryolarga atab qo‘yilgan
nomlar joy nomlari ekani, ularning bosh harf bilan yozilishi;
7) hayvonlarga atab qo‘yilgan nomlar, ularning bosh harf bilan
yozilishi; Mazkur mavzular asosida o’quvchilarda quyidagi elementar
bilimlar berilishi lozim:
 So’zlar ma’lum bir tushunchani ifodalashi;

 Ma’nosiga ko’ra ma’lum so’roqqa javob bo’lishi;
 Narsa-buyum tushunchasi – ko’z bilan ko’rish va qo’l bilan
ushlash mumkin bo’lgan narsalar, deb bilishi;
 Kishilar ismi va familiyasi –shaxs nomi ekanligi;
 Shaxslarning nomini bildirgan so‘zlar kim?, kimlar?
so‘roqlariga javob bo‘lishi;
 Narsaning nomini bildirgan so‘zlar nima?, nimalar?
so‘roqlariga javob bo‘lishi;
 Kishilar ismi va familiyasining bosh harf bilan yozilishi;
 Respublika, shahar, ko‘cha, qishloq, daryolarga atab
qo‘yilgan nomlar joy nomlari ekani;
 Joylarga atab qo‘yilgan nomlarning bosh harf bilan yozilishi;
 Hayvonlarga atab qo‘yilgan nomlar va ularning bosh harf
bilan yozilishi;
 Darslikda berilgan lug‘atdan foydalanish ko‘nikmasini
shakllantirish.
Ko’rinadiki, ushbu bilim, malaka va ko’nikmalarni shakllantirishda
leksik, orfografik (imloviy) tamoyillarga tayangan holda dars rejasi va
ishlanmasi tuzish talab etiladi. Quyida 1-sinfda ot mavzusini elementar
o’rganish bo’yicha bir soatlik dars ishlanmasi namunasini havola
etamiz:
Dars ishlanmasi (1- sinf)
Mavzu : Shaxs va narsaning nomini bildirgan so‘zlar. Ularning so‘roqlariga
ko‘ra farqlanishi. Kim?, nima? so‘roqlariga javob bo‘lishi.
Darsning maqsadi :

1.Ta’limiy maqsad: Shaxs va narsa nomini bildirgan so`zlar haqida tushuncha
berish, shaxs va narsaning nomini bildirgan so‘zlarning kim?, nima? so‘roqlariga
ko‘ra farqlanishini tushuntirish.
2. Tarbiyaviy maqsad: Dars davomida keltirilgan misollar orqali ekalogik
tarbiya berish.
3. Rivojlantiruvchi maqsad: O’quvchilar ning og‘zaki va yozma nutqini
o’stirish, lug‘at ustida ishlash ko‘nikmasini rivojlantirish.
Darsning turi : Yangi bilim beruvchi.
Darsning uslubi : tanishtirish, ko’rgazmali suhbat.
Darsning jihozi : darslik, yozuv taxtasi, turli narsa-buyumlarning surati aks
etgan rasmlar, videolavhalar.
Darsning borishi :
1 .Tashkiliy qism:
1) O’quvchilar davomatini, sinfxonaning tozaligini tekshirish;
2) O’quvchilarni darsga jalb qilish uchun ob-havo haqida ma’lumot berish.
2. Asosiy qism:
O’tilgan mavzuni so’rash: “ So‘z, so‘zlarning ma’nolariga ko‘ra farqlanishi,
so‘roqlari asosida so‘z ma’nolarini farqlash, guruhlash” mavzusi bo’yicha uyga
berilgan vazifalar og’zaki va yozma ravishda savol-javob va analiz o’tkaziladi.
Dars jarayoniga faol bo’lgan o’quvchilar taqdirlanadi va baholanadi. Yangi mavzu
bilan bog’liq tomonlari qisman izohlanib o’tiladi.
Yangi mavzu bilan tanishtirish: Yangi mavzu e’lon qilinib, xattaxtaga
yoziladi. Mavzu o`quvchilarning shaxs va narsa-buyumlar nomini anglatadigan
so’zlar haqidagi daslabki mashg’ulotlardan biri sifatida ahamiyatli bo’lib,
kelajakda o’rganiladigan ot so’z turkumlari haqidagi bilimga asos bo’ladi. Bunda
shaxs va narsa nomlari o’quvchilarga aniq, sodda tanish bo’lgan so’zlar vositasida
misol qilib olib, rasmlar asosida ko’rsatish kerak.
Boshlang’ich sinfda o’quvchilarga ot mavzusini o’rgatishga alohida e’tibor
qilish lozim, chunki ot mavzusini puxta o’zlashtirgan o’quvchilar keyingi so’z
turkumlarini ham yaxshi o’zlashtira oladi. Ot boshqa so’z turkumlari bilan uzviy

bog’liq bo’lib, bundan keyingi har bir grammatik tushunchalarni shakllantirishga
zamin hozirlaydi.
Yangi mavzuni o’qitishda didaktik, ko’rgazmalilik, taqqoslash,
umumlashtirish prinsiplaridan foydalanish mumkin. Shuningdek, darslikda
berilgan mashqlar va topshiriqlardan tashqari o’qituvchining o’zi mustaqil
tayyorlab kelgan taqdimot, tarqatma materiallardan foydalanishi ularni mavzuni
ongli o’zlashtirishini ta’minlaydi.
Yangi mavzuni mustahkamlash : Darsning bu qismida uzog’i bilan 5-10
daqiqa yangi pedagogik texnologiyalardan foydalangan holda aqliy hujum,
konseptik jadval, kichik guruhda ishlash kabi interfaol metodlardan foydalanish
hamda izohli diktant ham o’tkazish mumkin. Bunda o’quvchilarning mustaqilligi
ta’minlanadi, nutqiy va aqliy fikrlash qobiliyati shakllantiriladi.
Mavzunu mustahkamlashda darslikda berilgan mashqlar ustida ishlashdan
ko’ra lug’at ustida ishlash va yoki husnixatga o’rgatish ishlariga e’tibor qaratish
lozim. Har bir mavzu oxirida lug'at berilgan bo'lib, mashqlarda qo’llangan notanish
so’zlarning ma’nosini aniq tushunib olishlari uchun qulaylik tug’diradi. So`zlarni
yozish o`quvchi mashqni mustaqil uyga bajarishga tayyorlaydi: O`quvchilarga
yozishda qiynaladigan so`zlarni tushuntirib, amaliy yordam beradi.
Darsni yakunlash:
1) O’quvchilarni baholash : dars jarayonida faol bo’lgan o’quvchilar
baholanadi, aksincha passiv bo’lganlariga tanbeh berilgan holda qo’shimcha
topshiriq beriladi.
2) Uyga vazifa berish : Mavzu bo’yicha o’quvchilar uchun darslikdan uyga
vazifa uchun maxsus topshiriq hamda o’rganishi qiyin bo’lgan shaxs yoki narsa
nomini bildirgan ba’zi (Masalan, mavhumlik xarakteriga ega bo’lgan: baxt,
sog’liq, omad kabi) so`zlarga qanday so`roq berilishi va ularning imlosi bo’yicha
qisqa izoh berilgan holda ma’nosini o’rganish uchun so’zlar qo’shimcha topshiriq
sifatida beriladi.
2-sinfda otni o’rganish 1-sinfda o'tilganlarni takrorlashdan
boshlanadi. Bunda so'z haqidagi bilimlar takrorlanib

mustahkamlanadi. Va asta-sekin navbatdagi bilimlar berib boriladi.
2018-yilda to'ldirilgan nashrining ham “So’z” bo’limi so’z turkumlarini
o’rganishga mo’ljallangan bo’lib, ma’lum mavzular turli mashq
materiallari asosida amaliy o’rgatishda orfografik malakani
shakllantirishga e’tibor qaratiladi.
3-sinfda ot yuzasidan 1-2-sinflarda o‘tilganlarni takrorlangan
holda umumlashtirish, otni so’z turkumi sifatida o’rgatish amalga
oshiriladi. Bunda asosiy e’tibor otning leksik, morfologik xususiyatlari
bilan nazariy tanishtirish, matndan shu belgilariga ko’ra aniqlash,
otdan ongli ravishda foydalanishga qaratiladi.
Nazorat sav ollari v a t opshiriqlari
1. So’z turkumi nima?
2. So’zlar qanday xususiyatlariga ko’ra guruhlanadi?
3. So’z turkumlarini tizimli o’rganish qaysi sinfdan boshlanadi?
4. Boshlang’ich sinflarda so’zlarni turkumlarga ajratib o’rgatishning
maqsad va vazifalarini izohlang.
5. Sinflar kesimada taqsimlangan mavzular o’rtasida qanday
tafovutlarni aniqladingiz?
6. 4-sinfda so’z turkumlarini o’rganishga oid qanday mashq
turlaridan foydalanish samarali deb o’ylaysiz?
7. So’z turkumlarini o’rganishdni tilning qaysi bo’limlari bilan
bog’liq holda tashkil etish lozim?
8. So’z turkumlarini fonetikaga oid tushunchalar bilan bog’liq holda
o’rganishni qanday izohlaysiz?

Adabiy ot lar ro` y xat i.
1. Uzviylashtirilgan Davlat ta’lim standarti. – T.: Yangiy o` l poligraf service,
201 7 . – 14-79 b.
2. Uzviylashtirilgan o`quv dasturi. – T.: Yangiy o` l poligraf service, 201 7 . –
14-79 b.
1. Qosimova K., Matjonov S., G`ulomova X., Yo`ldosheva Sh., Sariyev Sh.
Ona tili o`qitish metodikasi. –T.: Noshir, 2009. – 163 b.
2. Matchanov S., G`ulomova X., Yo`ld a sheva Sh., A. Nisanbaeva. Ana
tilin oq ы tu ә d і stemes і . – T .: TDPU, 2013. – 2 7 7 b .
3. Raxmatullaeva L.I. Metodika prepodavaniya rodnogo yazыka rodnogo
yazыka. – T.: Uchebnoe posobie. Moliya Iktisod, 2007.
4. Husanboeva.Q, Shodiyev.F, Hazratqulov.M. Boshlang`ich sinflarda
adabiyot o`qitish metodikasi. SamDU.2019.332 b.
7. Ikromova R., Gulomova X., Yo’ldosheva.Sh., Shodmonqulova D.
Ona tili (4-sinf uchun darslik). – T.: “O’qituvchi”,, 2020.
8. Fuzailov S., Xudoyberganova M., Yo’ldosheva.Sh. Ona tili (3-sinf
uchun darslik). – T.: “O’qituvchi”,, 2019.
9. Qosimova K., Fuzailov S., Ne’matova A. Ona tili (2-sinf uchun
darslik). – T.: Cho’lpon nomidagi NMIU, 2018.
10. G’afforova. T., Shodmonov E., G’ulomova X. Ona tili (1-sinf
uchun darslik). – T.: “Sharq”, 2019.

Otni o‘rganish darslari rеjasi va ishlanmasini tuzish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish