Otto fon Bismark va uning faoliyati - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	132.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Otto fon Bismark va uning faoliyati

Купить

Mavzu:Otto fon Bismark va uning faoliyati
Reja:
1.Kirish
2.Otto fon Bismarkning qisqacha biografiyasi
3.Otto fon Bismarkning Prussiyadagi roli
4.Otto fon Bismarkning Germaniya tashqi siyosatidagi roli
5.Metod
6.Xulosa
7.Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati

1.Kirish
Mening mustaqil ishim Otto fon Bismark hayoti va faoliyatini tahlil qilishga
bag'ishlangan.XIX asrning Yevropa va dunyo taqdiriga eng katta ta'sir ko'rsatgan davlat
arboblari orasida Bismark o'z faoliyatining tarixiy ahamiyati bo'yicha ham, siyosiy va
diplomatik iste'dodlari ko'lami bo'yicha ham birinchi o'rinlardan birini egallaydi.
Germaniya va Yevropa tarixidagi bir qator muhim voqealar uning nomi bilan
chambarchas bog'liq va birinchi navbatda, Germaniyaning birlashishi "temir va qon"
siyosati yordamida amalga oshirilgan.Shuni ham ta'kidlash kerakki, Bismark 1860-
yillarning oxiri va 1870-yillarning boshlaridagi "Prussiya urushlari" deb ataladigan
davrda, shuningdek, Bismarkning keyingi davrida to'liq namoyon bo'lgan ajoyib
diplomat va ajoyib harbiy rahbar edi.Diplomatik faoliyati edi. Bismarkning diplomatik
iqtidorini unga berilgan taxallus – “Temir kansler” yaqqol tasdiqlaydi. Bunday
kattalikdagi tarixiy shaxsni o'rganishga yondashuv juda boshqacha bo'lishi mumkin va
men kurs ishimda Bismarkning o'ziga shaxs va davlat arbobi sifatida e'tibor qaratishga
harakat qildimva Germaniyadagi ijtimoiy va iqtisodiy sharoitlarga kamroq e'tibor
qaratdim.

2.Otto fon Bismarkning qisqacha biografiyasi
Otto fon Bismark 1815-yil 1-aprelda Saksoniya provinsiyasidagi Stendal
shahridagi Elba daryosi yaqinidagi Shonxauzen qasrida sobiq harbiy
ofitser Karl Vilgelm Ferdinand fon Bismark (1771–1845) va uning rafiqasi Lyusi
Vilgelminning ikkinchi o‘g‘li bo‘lib tug‘ilgan. Otasi tomonida u qadimgi aristokratlar
Bismark oilasining avlodi bo'lib , Altmarkdan bo'lgan mahalliy aristokratlar oila XVIII
asr boshidan beri Pomeraniyaning Naugard tumanida uchta mulkka egalik qilib
kelayotgan edi. Uning onasi o'rta sinfdan edi, bobosi Lyudvig Menken Buyuk
Fridrixning vazirlar mahkamasining maxfiy kotibi bo'lgan . Ilgari Menkenlar oilasidan
olimlar va yuqori amaldorlar yetishib chiqqan. Otto fon Bismarkning katta
akasi Bernxard fon Bismark (1810-1893) tuman ma'muri va maxfiy hukumat
maslahatchisi bo'ldi. Keyinchalik tug'ilgan singlisi Malvin (1827-1908) 1844-yilda
Angyermund tumanining ma'muri Oskar fon Kroxlendorffga turmushga chiqdi 1
.
1816-yilda yosh oila Otto fon Bismark bolaligining birinchi yillarini o'tkazgan
Shonhavzen mulkidan voz kechmasdan,Sharqiy Pomeraniyadagi Knyefof mulkiga
ko'chib o'tdi.Ota-onasining turli xil ijtimoiy kelib chiqishi Bismarkning ijtimoiylashuvi
uchun muhim turtki bo`ldi. U otasidan o'z kelib chiqishi bilan faxrlanishini meros qilib
oldi, onasi esa unga nafaqat o'tkir aql, oqilona harakat tuyg'usi va lingvistik sezgirlikni,
balki o'z kelib chiqishi doirasidan qochish istagini ham berdi. Bismark onasidan qarzdor
edi, chunki u o'rta sinfning o'qimishli bolalariga qaraganda qishloq yunkerlari uchun
unchalik mos bo'lmagan ta'limdan zavqlangan.Vilgelm Ferdinandning o'g'li nafaqat
Yunker, balki davlat xizmatiga kirishi kerak edi. Biroq, onasining qat'iy mantiqiy
tarbiyasi sababli Bismark, keyinchalik yozganidek, hech qachon ota-onasining uyida
o'zini qulay his qilmaganligini anglagan. Otasi onasiga nisbatan qattiqqo'l bo'lsa-da, u
otasini yaxshi ko'rardi.Olti yoshida Bismarkning maktab ta'limini 1821-yilda onasining
iltimosiga binoan Prussiya poytaxti Berlindagi Ernest Plaman o'quv muassasasida
1
1.Eric Hobsbawm, The Age of Empire: 1875–1914 (1987), p. 312

boshlangan 2
. 1827-yilda Bismark Berlindagi Fridrix-Vilgelm-gimnaziyasiga
o tdi,1830-yildan 1832-yilda o rta maktabni tamomlagunga qadar u Gumanistik Berlinʻ ʻ
Gimnaziyasida zum qatnashdi.1832-yildan 1833-yilgacha u Gyottingen universitetida
huquqshunoslik bo'yicha tahsil oldi, u yerda Gannover korpusining a'zosi edi , keyin
Berlin universitetiga (1833-1835) o'qishga kirdi. 1838-yilda Greyfsvaldda armiya
zahirasida bo'lganida , Greyfsvald universitetida qishloq xo'jaligini
o'rgangan.Gyottingenda Bismark amerikalik talaba Jon Lotrop Motli bilan do'stlashdi .
Bismarkga yaqin bo'lib, keyinchalik taniqli tarixchi va diplomatga aylangan Motli 1839-
yilda roman yozdi:Mortonning umidi yoki viloyatning xotiralari nomli Germaniya
universitetidagi hayot haqida edi.
Bismark diplomat bo'lishga umid qilgan bo'lsa-da , u Axen va Potsdamda advokat
sifatida amaliy mashg'ulotlarni boshladi va tez orada iste'foga chiqdi, birinchi navbatda
ikki ingliz qizini ta'qib qilish uchun ruxsatsiz ta'til olib, o'z karerasini xavf ostiga
qo'ydi.1838-yilda Bismark Prussiya armiyasida qisqartirilgan majburiy harbiy xizmatni
boshladi.Landvehrda ofitser bo'lishdan oldin bir yillik ko'ngilli sifatida faol xizmat
qilgan.Keyinchalik, u yigirma yoshlarning o'rtalarida onasining vafotidan keyin
Shonhavzendagi oilaviy mulkni boshqarish uchun qaytib keldi. 3

Taxminan 30 yoshida Bismark o'zining do'stlaridan biri Morits fon Blankenburgga
yangi turmushga chiqgan Meri fon Zadden-Triglaff bilan qizg'in do'stlik
o'rnatdi. O'limidan bir oy o'tgach, Bismark Merining amakivachchasi, zodagon ayol
Yoxanna fon Puttkamerga (1824–1894) turmush qurishni so'rash uchun xat yozdi va
ularning to`yi 1847-yil 28 iyulda Alt-Kolziglov shaharchasida bo`lib o`tdi. Ular uzoq
va baxtli nikohi davrida uch farzand ko'rdi: Mariya (1847 yilda
tug'ilgan), Gerbert (1849 yilda tug'ilgan) va Vilgelm (1852 yilda tug'ilgan). Yoxanna
uyatchan, nafaqaga chiqqan va chuqur dindor ayol edi, garchi keyingi hayotida o'tkir tili
bilan mashhur bo'lgan. 1849-yilda Bismark Landtagga saylandi . Faoliyatining ushbu
2
.See Stephen Tonge and Marjorie Bloy, "Bismarck's Foreign Policy 1871-1890" (2016) Archived 18 July 2020 at the
Wayback Machine
3
E. P. Hennock, The Origin of the Welfare State in England and Germany, 1850-1914: Social Policies Compared
(Cambridge University Press, 2007)

bosqichida u Germaniyaning birlashishiga qarshi chiqdi va bu jarayonda Prussiya o'z
mustaqilligini yo'qotishini ta'kidladi. U o'zining Prussiyaning Erfurt parlamentidagi
vakillaridan biri sifatida tayinlanishini uddaladi.Nemis shtatlari assambleyasi ittifoq
tuzish rejalarini muhokama qilish uchun yig'ildi, lekin u buni faqat ushbu organning
takliflariga samaraliroq qarshilik ko'rsatish uchun bahona bo`ldi. Parlament birlashishga
erisha olmadi, chunki u ikkita eng muhim nemis davlati Prussiya va Avstriya tomonidan
qo'llab-quvvatlanmadi . 1851 yilda Fridrix Vilgelmm IV Bismarkni Frankfurtdagi
Germaniya Konfederatsiyasining Diet(Vazirlar mahkamasi bosh vazir)i bo'yicha
Prussiya elchisi etib tayinladi . Bismark Landtagdagi saylangan o'rnidan voz kechdi ,
biroq bir necha yil o'tgach, Prussiya Lordlar Palatasiga tayinlandi.Bismarkning
Frankfurtdagi sakkiz yillik faoliyati uning siyosiy qarashlaridagi o'zgarishlar bilan
ajralib turdi, u Berlindagi vazirlar boshliqlariga yuborgan ko'plab uzun
memorandumlarda batafsil bayon etilgan. Endi o'zining o'ta konservativ prussiyalik
do'stlari ta'siri ostida bo'lmagan Bismark kamroq reaktsion va pragmatik bo'lib qoldi. U
Avstriyaning yangi tiklangan ta'sirini bartaraf etish uchun Prussiya boshqa nemis
davlatlari bilan ittifoq tuzishi kerakligiga ishonch hosil qildi. Natijada, u birlashgan
nemis millati tushunchasini ko'proq qabul qila boshladi. U asta-sekin yagona xalqni
yaratishda Prussiya yetakchilik qilishi kerakligiga ishondi. U, shuningdek, o'rta sinf
liberallari an'anaviy kuchlarning jamiyat ustidan hukmronligini buzishdan ko'ra ko'proq
birlashgan Germaniyani xohlashlariga ishongan 4
.
Bismark, shuningdek, Rossiyaning do'stligini va Napoleon III ning Fransiyasi bilan
munosabatlarini saqlab qolish uchun harakat qildi.BU harakatlar zamirida Avstriyaga
tahdid qilish va Fransiyaning Rossiya bilan ittifoqdosh bo'lishiga yo'l qo'ymaslik kerak
edi. Bismark Leopold fon Gerlaxga yozgan mashhur maktubida birinchi navbatda 64
kvadratdan 16 tasini chegaradan chiqarib, shaxmat o'ynash ahmoqlik ekanligini
yozgan. Bu kuzatuv istehzoli bo'ldi, chunki 1871 yildan keyin Fransiya haqiqatan
4
1.Eric Hobsbawm, The Age of Empire: 1875–1914 (1987), p. 312

ham Germaniyaning doimiy dushmaniga aylandi va 1890-yillarda Germaniyaga qarshi
Rossiya bilan ittifoq tuzdi. 5
Bismark 1850-yillarning o rtalarida bo lib o tganʻ ʻ ʻ Qrim urushi davrida
Prussiyaning yakkalanib qolganligidan xavotirga tushdi,bu urushda Avstriya Rossiyaga
qarshi Angliya va Fransiya tomonida edi.Parijdagi tinchlik muzokaralariga Prussiya
deyarli taklif qilinmadi.
Rossiya va Fransiyadagi elchilik - 1857-yil oktyabr oyida Fridrix Vilgelm
IV falaj insultiga uchradi va uning ukasi Vilgelm Prussiya hukumatini regent sifatida
qabul qildi. Vilgelm dastlab mo'tadil hukmdor sifatida ko'rilgan, uning liberal Britaniya
bilan do'stligi uning o'g'li Fridrix Vilgelmning qirolicha
Viktoriyaning to'ng'ic h qiziga uylanishi bilan ramziy ma'noga ega edi.Vilgelm o'zining
"Yangi kurs" doirasida yangi vazirlarni, o'z gazetalaridan keyin Voshenbatt nomi bilan
tanilgan mo'tadil konservatorlarni hokimyat tepasiga olib keldi.Tez orada Vilgelm
Bismarkni Frankfurtdagi elchilik faoliyatini almashtirdi va uni Prussiyaning Rossiya
imperiyasidagi elchisi qilib tayinladi. Nazariy jihatdan, bu ko'tarilish edi, chunki
Rossiya Prussiyaning eng qudratli ikki qo'shnisidan biri edi. Ammo Bismark
Germaniyadagi voqealardan chetda qoldi v a 1859 yilgi Italiya urushi paytida Fransiya
Avstriyani Lombardiyadan haydab chiqarganini faqat tomosha qildi.Bismark Prussiya
Avstriyaning zaifligidan foydalanib, o'z chegaralarini Shveytsariya chegarasidagi
" Konstans ko'ligacha " ko'chirishni taklif qildi. Buning o'rniga, Prussiya Fransiyaning
Venetsiyada keyingi yurishlarini to'xtatish uchun Reynlandda qo'shinlarni safarbar
qildi.Bismark Sankt-Peterburgda to'rt yil qoldi, shu vaqt ichida u noto'g'ri davolanish
tufayli oyog'ini deyarli yo'qotdi va yana bir bor o'zining bo'lajak raqibi, 1850-yillarning
boshlarida Frankfurtda Rossiya vakili bo'lgan knyaz Gorchakov bilan
uchrashdi. Vilgelm ,shuningdek, Gelmut fon Moltkeni Prussiya armiyasining yangi bosh
shtab boshlig'i etib tayinladi va Albrext fon Run a rmiyani qayta tashkil etish ishi bilan
urush vaziri etib tayinladi. Keyingi o'n ikki yil ichida Bismark, Moltke va Run
Prussiyani o'zgartirdilar.Chet elda uzoq vaqt bo'lishiga qaramay, Bismark
5
.See Stephen Tonge and Marjorie Bloy, "Bismarck's Foreign Policy 1871-1890" (2016) Archived 18 July 2020 at the
Wayback Machine

Germaniyaning ichki ishlaridan butunlay ajralgan emas edi. U Bismark bilan doimiy
do'stlik va siyosiy ittifoq tuzgan Run tufayli yaxshi ma'lumotga ega bo'ldi. 1862 yil may
oyida u Fransiyaga elchi sifatida xizmat qilish uchun Parijga yuborildi va shu yozda
Angliyaga ham tashrif buyurdi. Bu tashriflar unga bir qancha dushmanlar bilan
uchrashish va chora ko'rish imkonini berdi: Fransiyada Napoleon III va Britaniyada
Bosh va zir Palmerston , Tashqi ishlar vaziri Erl Rassell va konservativ
siyosatchi Benjamin Disraelilar bilan ko`rishad i. 6
3.Otto fon Bismarkning Prussiya bosh vaziri sifatidagi roli
Shahzoda Vilgelm 1861-yilda ukasi Fredrix Vilgelm IV vafotidan keyin
Prussiya qiroli bo'ldi. Yangi monarx tez-tez liberal bo'lib borayotgan Prussiya
Vazirlar mahkamasi (Landtag ) bilan to'qnash keldi . 1862-yilda Vazirlar
mahkamasi armiyani qayta tashkil etishni moliyalashtirishga ruxsat berishdan bosh
tortganda inqiroz paydo bo'ldi. Qirol vazirlari qonun chiqaruvchilarni byudjetni
qabul qilishga ishontira olmadilar, qirol esa yon berishni istamadi . Vilgelm o'z
o'g'li valiahd shahzoda Fr idrix Vilgelm foydasiga taxtdan voz kechish bilan t ahdid
qildi , u Bismark inqirozni y engishga qodir yagona siyosatchi ekanligiga ishonib,
Vazirlar mahkam asiga qarshi chiqdi. 1862-yil 23-sentyabrda Vilgelm
Bismarkni bosh vazir va tashqi ishlar vaziri etib tayin ladi . Bismark, Run va Moltke
Buyuk Kuchlar (Buyuk Britaniya, Fransiya, Avstriya va Rossiya) o'rtasidagi
munosabatlar Qrim urushi va Birinchi Italiya mustaqillik urushi t ufayli buzilgan
bir paytda rahbarlik qilishdi . Ushbu tarti bsizliklar o'rtasida Rossiyadan tashqari
kontinental Yevropada hukmron kuch sifatida Germaniya imperiyasining
yaratilishi bilan Yevropa kuchlari muvozanati qayta tuzildi. B unga Bismark
diplomatiyasi, Running armiyani qayta tashkil etishi va Moltkening harbiy
6
E. P. Hennock, The Origin of the Welfare State in England and Germany, 1850-1914: Social Policies Compared
(Cambridge University Press, 2007)

strategiyasi bilan erishildi.Qirol va valiahd shahzodaning dastlabki ishonchsizligi
va qirolicha Avgustaning nafratlanishiga qaramay, Bismark tez orada shaxsi va
ishontirish kuchi bilan qirol ustidan kuchli hokimiyatga ega bo'ldi. Bismark, agar u
qonundan tashqari vositalarni qo'llashga to'g'ri kelgan bo'lsa ham, qirol foydasiga
byudjetdagi nosozlikni tugatish orqali qirollik ustunligini saqlab qolish niyatida
edi. Konstitutsiyaga ko‘ra, budjet qirol va qonun chiqaruvchi organ uning
shartlarini kelishib olgandan keyingina qabul qilinishi mumkin edi. Bismarkning
ta'kidlashicha, Konstitutsiyada qonun chiqaruvchilar byudjetni tasdiqlay olmagan
holatlar ko'zda tutilmaganligi sababli, Konstitutsiyada "huquqiy bo'shliq " mavjud
va shuning u chun u hukumat faoliyatini saqlab qolish uchun o'tgan yilgi byudjetni
qo'llashi mumkin. Shunday qilib, 1861 yilgi byudjet asosida soliq yig'ish to'rt yil
davom etdi.Bismarkning qonunchilar bilan ziddiyatlari keyingi yillarda
kuchaydi 7
. 1863 - yildagi Alvensben konventsiyasidan so'ng Deputatlar palatasi
Bi smark bilan endi kelisha olmasligiga ishonchlari komil bo`ldi.B unga javoban
qirol Vazirlar mahkamas i ni tarqatib yubordi va uni konstitutsiyaga ko'ra faqat qirol
oldida mas'ul bo'lgan vazirlik ustidan konstitutsiyaga zid nazoratni qo'lga kiritishga
urinishda aybladi. Keyin Bismark matbuot erkinligini cheklovchi farmon chiqardi,
bu farmon hatto valiahd shahzodaning jamoatchilik qarshiligiga ham ega
bo'ldi. Tanqidchilarning ovozini o'chirishga urinishlariga qaramay, Bismark asosan
mashhur bo'lmagan siyosatchi bo'lib qoldi. Uning tarafdorlari 18 63-yil oktyabrdagi
saylovlarda yomon natija ko'rsatdilar, unda asosiy a'zosi Taraqqiyot partiyasi
bo'lgan liberal koalitsiya., o'rinlarning uchdan ikki qismidan ko'prog'in i qo'lga
kiritdi. Palata Bismarkni ishdan bo'shatish uchun qayta-qayta chaqiriqlar qildi,
ammo qirol uni qo'llab-quvvatladi va agar u vazirni ishdan bo'shatib yuborsa,
uning o'rniga liberallar kelishi mumkinligidan qo'rqib, uni qo'llab-quvvatladi. 8
Qon va temir nutqi- Germaniyani birlashtirish 1848-yilgi inqiloblarning
asosiy maqsadi bo'lib, nemis shtatlari vakillari Frankfurtda yig'ilib, konstitutsiya
7
1.Eric Hobsbawm, The Age of Empire: 1875–1914 (1987), p. 312
8
E. P. Hennock, The Origin of the Welfare State in England and Germany, 1850-1914: Social Policies Compared
(Cambridge University Press, 2007)

loyihasini ishlab chiqdilar va umumiy erkaklar saylov huquqi bilan saylanadigan
milliy parlament bilan federal ittifoq tuzdilar. 1849-yil aprel oyida Frankfurt
parlamenti qirol Frederik Vilgelm IV ga imperator unvonini taklif qildi. Boshqa
nemis knyazlarining qarshiliklaridan, Avstriya va Rossiyaning harbiy
aralashuvidan qo‘rqib, qirol parlamentning turli nemis hukmdorlarining roziligisiz
unga tojni taklif qilish qonuniyligidan xavotirlanib, bu xalq mandatidan voz
kechdi. Shunday qilib, Frankfurt parlamenti nemis liberallari uchun
muvaffaqiyatsiz yakunlandi.1862-yil 30-sentyabrda Bismark Prussiya deputatlar
palatasining Byudjet qo'mitasida mashhur nutq so'zladi va u Prussiya maqsadlariga
erishish uchun " temir va qon " dan foydalanishni tushuntirdi:Prussiya o'z kuchini
diqqatini jamlashi va bir necha marta pasaygan qulay daqiqadan foydalanib qolishi
kerak. Vena shartnomalariga ko'ra Prussiya chegaralari sog'lom davlat hayoti
uchun qulay emas. 1860-yillarga qadar Germaniya Germaniya
Konfederatsiyasining a'zolari sifatida bir-biriga erkin bog'langan ko'plab
knyazliklardan iborat edi . Bismark Avstriyani birlashgan Germaniya tarkibidan
chiqarib tashlagan holda birlashishga erishish uchun diplomatiyadan ham, Prussiya
harbiylaridan ham foydalangan. Bu Prussiyani yangi Germaniyaning eng qudratli
va hukmron tarkibiy qismiga aylantirdi, lekin ayni paytda uning liberal
parlamentar demokratiya emas, balki avtoritar davlat bo'lib qolishini ta'minladi. 9
Daniya bilan urush - 1863-yil noyabrda Daniya qiroli Fridrix VII vafot
etganida Bismark diplomatik inqirozga duch
keldi. Shlezvig va Golshteyn gersogligining vorisligi bahsli edi. Ularga Fridrix
VIIning qirol vorisi Kristian IX , shuningdek , Daniya gertsogi Frederik fon
Avgustenburg da'vo qilgan. Prussiya jamoatchiligi Augustenburgning da'vosini
qattiq ma'qulladi, chunki Golshteyn va janubiy Shlezvig aholisi asosan nemis tilida
so'zlashdi.Bismark London protokoli bo yicha hududlar qonuniy ravishda Daniyaʻ
monarxiga tegishli ekanligini ta kidlab, nomaqbul qadam tashladi.Shunga
ʼ
9
.See Stephen Tonge and Marjorie Bloy, "Bismarck's Foreign Policy 1871-1890" (2016) Archived 18 July 2020 at the
Wayback Machine

qaramay, Bismark Kristianning Shlezvigni Daniyaga to'liq qo'shib olish qarorini
qoraladi. Avstriyaning ko'magi bilan u Kristian IXga Shlezvigni avvalgi holatiga
qaytarish uchun ultimatum qo'ydi. Daniya rad etganida, Avstriya va Prussiya
bostirib kirib, Ikkinchi Shlezvig urushini keltirib chiqardi. Daniya oxir-oqibat
ikkala gersoglikka bo'lgan da'vosidan voz kechishga majbur bo'ldi.Avvaliga bu
Avgustenburgning g'alabasidek tuyuldi, lekin Bismark tez orada bir qator amalga
oshirib bo'lmaydigan talablar, ya'ni Prussiya gersoglik armiyasi va floti ustidan
nazoratni o'rnatishi kerakligi haqidagi talablar bilan uni hokimiyatdan
chetlatdi. Dastlab, Germaniyaning barcha shtatlari vakili bo'lgan Germaniya
Konfederatsiyasining Vazirlar mahkamasi gersoglik taqdirini belgilashni taklif
qilingan edi.Ammo Bismark Avstriyani Gashteyn konventsiyasiga rozi bo'lishga
undadi.1865-yil 20-avgustda imzolangan ushbu shartnomaga binoan Prussiya
Shlezvigni, Avstriya esa Golshteynni qabul qildi. O'sha yili Bismarkga Bismark-
Shonhavzenning grafi unvoni berildi. 10
Avstriya bilan urush -1866-yilda Avstriya kelishuvdan voz kechdi va
Vazirlar mahkamasi dan Shlezvig-Golshteyn masalasini hal qilishni talab
qildi. Bismark bundan foydalanib, Avstriyani Gashteyn konventsiyasini
buzganlikda ayblab, u bilan urush boshlash uchun bahona qildi. Bismark
Golshteynni bosib olish uchun Prussiya qo'shinlarini yubordi. G'azablangan
Avstriya boshqa nemis davlatlarini yordamga chaqirdi, ular tezda Avstriya-
Prussiya urushida qatnashdilar. Running qo`shinni qayta tashkil etishi tufayli
Prussiya armiyasi son jihatidan Avstriya armiyasi bilan deyarli teng
edi. Moltkening strategik daholigi bilan Prussiya armiyasi janglarda g'alaba
qozonishga muvaffaq bo'ldi. Bismark shuningdek, Avstriya nazorati ostidagi
Venetoni orzu qilgan Italiya bilan yashirin ittifoq tuzgan edi.Italiyaning urushga
kirishi avstriyaliklarni o'z kuchlarini bo'lishga majbur qildi.Ayni paytda, urush
boshlanganda, Ferdinand Koen-Blind ismli nemis radikali Bismarkni Berlinda
o'ldirishga urinib, uni yaqin masofadan besh marta o'qqa tutdi. Bismarkda faqat
10
1.Eric Hobsbawm, The Age of Empire: 1875–1914 (1987), p. 312

kichik jarohatlar bor edi. Koen-Blind keyinchalik hibsda bo'lganida o'z joniga qasd
qildi.Urush yetti hafta davom etdi. Avstriya shimoliy Germaniyaning ko'p qismi va
janubiy Germaniyaning barcha shtatlari bilan ittifoqchi bo'lgan kuchli armiyaga
ega edi. Shunga qaramay, Prussiya Kyunig-gratzdagi hal qiluvchi jangda g'alaba
qozondi.Qirol va uning sarkardalari oldinga intilish, Chexiyani zabt etish va
Venaga yurishni xohlashdi, ammo Bismark Prussiya harbiy ahvolining o'zgarishi
yoki Fransiya Avstriya tomonidan aralashishi mumkinligidan xavotirlanib, urushga
qarshi bo'lgan valiahd shahzoda Fridrix Vilgelmdan yordam so'radi. Bismark
Avstriya bilan do'stona munosabatlarni tezda tiklash uchun hech qanday
qo'shimchalarsiz va g'alaba paradlarisiz "yumshoq tinchlik" ni talab qildi. Praga
tinchligi (1866) natijasida Germaniya Konfederatsiyasi tarqatib yuborildi. Prussiya
Shlezvig, Golshteyn, Frankfurt , Gannover , Gessen-Kassel va Nassauni anneksiya
qildi. Bundan tashqari, Avstriya Germaniya ishlariga aralashmaslikka va'da berishi
kerak edi. Prussiya gegemonligini mustahkamlash uchun Prussiya Ma y n
daryosining shimolidagi 21 shtatni 1867 - yilda Shimoliy Germaniya
Konfederatsiyasini tuzishda unga qo'shilishga majbur qildi . Konfederatsiya asosan
Bismark tomonidan ishlab chiqilgan konstitutsiya asosida boshqarilardi. Ijroiya
hokimiyati Prussiya qirollarining merosxo'r idorasi bo'lgan bosh vazirga tegishli
edi. Bosha vazirga faqat o'zi uchun mas'ul bo'lgan kansler lar yordam
ber ar di. Konfederatsiya Bosh vaziri sifatida Vilgelm Bismarkni konfederatsiya
kansleri etib tayinladi. Qonunchilik xalq tomonidan saylangan
Reyxstag va shtatlarni ifodalovchi maslahat organi Bundesratning mas'uliyati
edi.Bundesrat amalda kuchliroq palata edi. Bismark yangi tartibdagi asosiy shaxs
edi. Prussiya tashqi ishlar vaziri sifatida Bundesratdagi prussiya deputatlariga
ko‘rsatma berdi.Prussiya boshqa 21 shtatdan kattaroq bo'lishiga qaramay,
Bundesratda ko'pchilik o`ringa shtatlar (43 o'rindan 17 tasi) ega edi, ammo
Bismark kichikroq davlatlar bilan ittifoq tuzish orqali jarayonni osongina nazorat
qila oldi. Bu tarixchilarning "Avstriyaning qashshoqligi" deb ataydigan narsasi
boshlandi, unda Avstriya Germaniyaning vassali bo'lib xizmat qildi , bu

munosabatlar Birinchi jahon urushi oxirigacha tarixni shakllantirdi. Bismark
dastlab Saksoniya, Gessen-Kassel va Gannover kabi kichikroq shtatlarni
Avstriyaga qarshi Prussiya bilan qo'shilishga ishontirishga muvaffaq bo'ldi va
ularga xorijiy bosqinlardan himoyalanish va adolatli savdo qonunlarini va'da
qildi. 11
Fransiya-Prussiya urushi va Germaniyaning birlashuvi - Prussiyaning
Avstriya ustidan qozongan g'alabasi Fransiya bilan allaqachon mavjud keskinlikni
kuchaytirdi. Fransiya imperatori Napoleon III Prussiyaga qarshi urushga
qo'shilmagani uchun kompensatsiya sifatida Fransiya uchun (Belgiya va Reynning
chap qirg'og'ida) hududni egallashga harakat qildi va urushning hayratlanarli
darajada tez yakunlanishidan hafsalasi pir bo'ldi . Shunga ko'ra, muxolif
siyosatchi Adolf Tyers Kyunig-gratzda haqiqatan ham Avstriya emas, Fransiya
mag'lub bo'lganini ta'kidladi. Bismark, shu bilan birga, bir qancha sabablarga ko'ra
fransuzlardan qo'rqqan bo'lsa-da, Fransiya bilan urushdan qochmadi. Birinchidan,
u qasos olishga chanqoq Avstriya fransuzlar bilan ittifoq tuzishidan qo‘rqdi. Xuddi
shunday, u Rossiya armiyasi Fransiyaga kuchlar muvozanatini saqlashga yordam
berishidan qo'rqardi. Shunga qaramay, Bismark, agar nemis davlatlari Fransiyani
tajovuzkor deb bilsalar, Prussiya qiroli orqasida birlashadilar, deb
hisoblardi. Bunga erishish uchun u Napoleon III ni turli fitnalarga jalb qildi, bu
orqali Fransiya Lyuksemburg yoki Belgiyadan hududni egallashi mumkin
edi. Fransiya hech qachon bunday yutuqlarga erisha olmagan, ammo u ochko'z va
ishonchsiz ko'rinishga ega edi.Urush uchun munosib bahona 1870-yilda nemis
shahzodasi Leopold Gogenzollern -Sigmaringa 1868-yildagi inqilobdan beri bo'sh
turgan Ispaniya taxtini taklif qilganda paydo bo'ldi.Fransiya Leopoldga bosim
o'tkazib, nomzodini bekor qildi. Bu bilan kifoyalanmay, Parij Vilgelmdan
Gogenzollern sulolasining rahbari sifatida hech bir Gogenzollern boshqa hech
qachon Ispaniya tojiga da’vo qilmasligiga ishonch hosil qilishni talab
11
Steinberg, Jonathan (2011). Bismarck: A Life. p. 51. ISBN 5.978-0-19-978252-9Archived from the original on 12
July 2021. Retrieved 3 October 2020.

qildi. Fransiyani Prussiyaga urush e'lon qilishga undash uchun Bismark qirol
Vilgelm va Fransiyaning Prussiyadagi elchisi graf Benedetti o'rtasidagi suhbatning
diqqat bilan tahrirlangan versiyasi bo'lgan Eyms Depeshasini nashr ettirdi. Bu
suhbat shunday tahrirlangan ediki, har bir xalq o'z elchisini kamsitilgan va masxara
qilganini his qilgan va shu tariqa har ikki tomonda ham urush tarafdori bo'lgan
xalq kayfiyatini kuchaytirgan. Biroq, Langerning ta'kidlashicha, bu epizod urushni
keltirib chiqarishda kichik rol o'ynagan.Bismark o'zining "Memuarlar" asarida
"birlashgan Germaniyani qurishdan oldin fransuz-german urushi bo'lishi
kerakligiga shubha qilmasligini" yozgan. Ammo u fransuz armiyasi
Germaniyaning kattaroq kuchlariga qarshi jang qilishga tayyor emasligiga ishonch
hosil qildi: "Agar fransuzlar biz bilan yolg'iz jang qilsalar, ular yutqazadilar". U
shuningdek, fransuzlar ittifoqchi topa olmasligiga amin edi, chunki "G'olib
Fransiya hamma uchun - Prussiya hech kim uchun xavf tug'diradi". U qo'shimcha
qildi: "Bu bizning kuchli nuqtamizdir".
19-iyulda Fransiya harbiylari urushga safarbar qilindi va urush e'lon qildi. Nemis
davlatlari Fransiyani tajovuzkor sifatida ko'rdilar va millatchilik va vatanparvarlik
g'ayrati tufayli Prussiya tomoniga to'plandilar va qo'shinlar bilan
ta'minladilar. Bismarkning ikkala o‘g‘li ham Prussiya otliq qo‘shinida ofitser
bo‘lib xizmat qilgan. Urush Prussiya uchun katta muvaffaqiyat bo'ldi, chunki shtab
boshlig'i Moltke tomonidan boshqariladigan nemis armiyasi g'alaba
qozondi. Asosiy janglarning barchasi bir oy ichida (7 avgustdan 1 sentyabrgacha)
bo'lib o'tdi va ikta yirik fransuz qo'shinlari Sedan va Metzda qo'lga
olindi. Napoleon III Sedanda asirga olingan va bir muddat Germaniyada ushlab
turilgan.U keyinchalik 1873-yilda Angliyada surgunda vafot etdi. Urushning
qolgan qismida Parij qamal qilindi va shahar "samarasiz bombardimon qilindi".
Bismark Germaniyaning birlashishini ta'minlash uchun darhol harakat
qildi. U janubiy nemis shtatlari vakillari bilan muzokaralar olib bordi, agar ular
birlashishga rozi bo'lsa, alohida imtiyozlar taklif qildi. Muzokaralar muvaffaqiyatli
yakunlandi. Urush yakuniy bosqichida bo'lganida, Prussiya hukmdori Vilgelm I

1871-yil 18-yanvarda Versal saroyidagi Ko'zgular zalida Germaniya imperatori
deb e'lon qilindi .Yangi Germaniya imperiyasi tashkil topdi.Bu imperiya
tuzilishiga ko`ra, federatsiya edi.Uning tarkibiga kiruvchi 25 ta davlatning har biri
(qirollik, buyuk knyazliklar va erkin shaharlar) ma lum bir avtonomiyani saqlabʼ
qoldi. Prussiya qiroli Germaniya imperatori sifatida butun Germaniya ustidan
suveren emas edi.Tenglar orasida birinchi edi.Oxir-oqibat, Fransiya Elzasni va
Lotaringiyaning bir qismini berishga majbur bo'ldi,chunki Moltke va uning
generallari uni bufer zona sifatida xohlashdi. Tarixchilar Bismark bu anneksiyani
xohladimi yoki nemis jamoatchiligi va elita fikrining to'lqini unga majbur
bo'lganmi, deya bahslashishadi. Fransiya tovon ham to'lashi kerak edi. Tovon puli
aholi sonidan kelib chiqib, 1807-yilda Napoleon I Prussiyaga o'rnatgan tovonning
aniq ekvivalenti sifatida hisoblab chiqilgan.

4.Otto fon Bismarkning Germaniya imperiyasidagi roli
1871-yilda Bismark Fyurst (k nyaz) darajasiga ko'tarildi . U, shuningdek ,
Germaniya imperiyasining birinchi imperator kansleri ( Reyxskanzler ) etib
tayinlangan , ammo Prussiyadagi idoralarini, shu jumladan Bosh vazir va tashqi
ishlar vaziri lavozimlarini ham saqlab qolgan. Shuningdek, u general-leytenant
unvoniga ko'tarildi. Shuningdek, u o'zining tashqi ishlar vaziri lavozimida ishlashni
davom ettirdi. Imperatorlik va Prussiya idoralari tufayli Bismark ichki va tashqi
siyosatni deyarli to'liq nazorat qildi. 1873-yilda Prussiya bosh vazirining vazirlik
idorasi kansler lavozimidan vaqtincha ajratilgan, o‘shanda sobiq lavozimga
Albrext fon Run tayinlangan. Ammo yil oxiriga kelib, Run sog'lig'i tufayli iste'foga
chiqdi va Bismark yana Bosh vazir bo'ldi. 12
12
1.Eric Hobsbawm, The Age of Empire: 1875–1914 (1987), p. 312

Kulturkampf - Bismark 1871-yilda Prussiyada katoliklarga
qarshi Kulturkampf (“madaniyat kurashi”)ni boshladi. Bunga qisman Bismarkning
Piy IX va uning vorislari “papaning xalqaro siyosiy gegemonlik istagiga erishish
uchun papaning begunohligidan foydalanishidan qo‘rqish” sabab bo‘ldi. Natijada
Kulturkampf siyosati paydo bo'ldi, u o'zining asosan Prussiya qonunlari bilan bir
qator boshqa Germaniya shtatlarida shunga o'xshash harakatlar bilan to'ldirilib,
katolik cherkovining siyosiy hokimiyatini cheklovchi qonunlar orqali ruhoniylar
xavfni cheklashga harakat qildi.1872-yil may oyida Bismark shu tariqa boshqa
Yevropa hukumatlari bilan bo'lajak papa saylovlarini manipulyatsiya qilish uchun
kelishuvga erishmoqchi bo'ldi.Hukumatlar nomaqbul nomzodlar to'g'risida
oldindan kelishib olishlari va keyin o'zlarining milliy kardinallariga tegishli ovoz
berishni ko'rsatishlari kerak edi. Maqsad ma'lum bir shtatda papaning yepiskoplar
ustidan nazoratini tugatish edi, ammo loyiha uzoqqa
bormadi. Bismark Kulturkampfni tezlashtirdi.Bu siyosat ortidan barcha Prussiya
yepiskoplari va ko'plab ruhoniylar qamoqqa tashlangan yoki surgun
qilingan. Bismark “papa va yepiskoplar” nemis katoliklari ustidan haddan tashqari
kuchga ega ekanligiga ishongan va 1870-yilda tashkil etilgan katolik markaziy
partiyasining paydo bo'lishidan xavotirda edi.Bismark Prussiya Madaniyat
vazirligining katolik bo'limini tugatdi. Bu katoliklarni yuqori doiralarda ovozsiz
qoldirdi. Bundan tashqari, 1872-yilda iyezuitlar Germaniyadan chiqarib
yuborildi. 1873-yilda katoliklarga qarshi ko'proq qonunlar Prussiya hukumatiga
Rim-katolik ruhoniylarining ta'limini nazorat qilish imkonini berdi va cherkovning
intizomiy vakolatlarini chekladi. 1875-yilda fuqarolik to'ylari uchun fuqarolik
marosimlari talab qilindi. Shu paytgacha cherkovlarda to'ylar fuqarolik tomonidan
tan olingan. Kulturkampf Bismarkning tashqi siyosatining bir qismiga aylandi,
chunki u katolik rejimlarini, ayniqsa Belgiya va Fransiyada beqarorlashtirish va
zaiflashtirishga intildi, ammo u unchalik muvaffaqiyat qozonmadi.Britaniya
elchisi Odo Rassell 1872-yil oktyabr oyida Londonga Bismarkning rejalari nemis
katolikligi ichidagi ultramontanlik (papa tarafdori) mavqeini mustahkamlash orqali

teskari natija berayotgani haqida xabar berdi: "Germaniyada siyosiy jihatdan ojiz
va diniy jihatdan Rimda Rim papasiga qarshi bo'lgan nemis yepiskoplari
Bismarkning shu paytgacha tinch yo'l bilan ega bo'lgan erkinliklariga qarshi urush
e'lon qilish uchun chaqirilmagan antiliberal urushi tufayli, endi ular Germaniyada
kuchli siyosiy liderlarga va Rimning hozirgi benuqson e'tiqodining g'ayratli
himoyachilariga aylandilar.Katoliklar o'zlarini partiyasini tashkil qilish va
Markaziy partiyasini kuchaytirish orqali reaksiyaga kirishdilar. Bismark 1878-
yilda qolgan siyosiy kapitalini saqlab qolish uchun Kulturkampf siyosatini tark
etdi, chunki u endi sotsializmga qarshi yangi kurashda Katolik Markaziy
partiyasining ovoziga muhtoj edi. O'sha yili Piy IX vafot etdi, uning o'rniga
katoliklarga qarshi qonunlarning ko'pini bekor qilgan pragmatik Papa Leo XIII
keldi. Rim papasi yepiskoplarning saylanishi ustidan nazoratni ushlab turdi,
katoliklar esa birlashishni va Bismark siyosatining aksariyat qismini qo'llab-
quvvatladilar. Biroq, ular hech qachon uning madaniy urushini unutmadilar va agar
qayta tiklansa, uyushgan qarshilik ko'rsatish uchun birdamlikni va'z qildilar. 13
Germaniya iqtisodi- 1873-yilda Germaniya, shuningdek,Yevropa va
Amerikaning ko'p qismi uzoq depressiyaga kirdi. Germaniya iqtisodiyoti 1850-
yillarda sanoat rivojlanishi boshlanganidan beri birinchi marta tanazzulga yuz
tutdi. To'xtab qolgan tarmoqlarga yordam berish uchun kansler erkin savdodan voz
kechdi va erkin savdoni talab qilgan milliy liberallarni
begonalashtirgan proteksionistik import tariflarini o'rnatdi. Kulturkampf va uning
ta'siri ham uni qo'llab-quvvatlagan partiyaga qarshi jamoatchilik fikrini uyg'otdi va
Bismark bu imkoniyatdan foydalanib, milliy liberallardan uzoqlashdi. Bu milliy
liberallarni qo'llab-quvvatlashning tez pasayishini ko'rsatdi va 1879-yilga kelib
ularning Bismark bilan yaqin aloqalari butunlay tugadi. Buning o'rniga Bismark
qo'llab-quvvatlash uchun konservativ fraksiyalarga, shu jumladan Markaz
partiyasiga e`tibor qaratdi. U 1879-yilda nemis qishloq xo'jaligi va sanoatini
13
Steinberg, Jonathan (2011). Bismarck: A Life. p. 51. ISBN 5.978-0-19-978252-9Archived from the original on 12
July 2021. Retrieved 3 October 2020.

xorijiy raqobatchilardan himoya qiluvchi bir nechta tariflarni qabul qilish orqali
konservatorlarni qo'llab-quvvatlashga yordam berdi. 14
Nemislashtirish siyosati- Imperator va provinsiya hukumati
byurokratiyalari imperiya chegaralari yaqinida joylashgan shtatlarning mahalliy
aholisini: shimolda daniyaliklarni,g'arbda frankofonlarni va sharqda
polyaklarni germanizatsiya qilishga urindilar . Prussiya vaziri va imperator kansleri
sifatida Bismark "odamlarni til [va diniy] "qabilalariga" ajratdi".U, xususan,
polyaklarga nisbatan dushmanlik siyosatini olib bordi, bu Prussiya tarixidan kelib
chiqqan edi.
Bismarkning Yevropa bilan aloqalari - O'z xalqini birlashtirgan Bismark
endi davlat arbobidagi mahorati bilan o'zini Yevropada tinchlik o'rnatishga
qodirligini ko`rsat di. U fransuz revanshizmi , Fransiya-Prussiya urushidagi
yo'qotishlar uchun qasos olish istagidagilar bilan kurashishga majbur
bo'ldi . Shuning uchun Bismark Yevropadagi boshqa davlatlar bilan samimiy
munosabatlarni saqlab, Fransiyani diplomatik izolyatsiya qilish siyosatini olib
bordi. U dengiz yoki mustamlakachilik bilan bog'liq muammolarga unchalik
qiziqmasdi va shuning uchun Buyuk Britaniya bilan kelishmovchilikdan
qochadi. Tarixchilarning ta'kidlashicha, u 1871-yildan keyin boshqa hududiy
yutuqlarga ega bo'lishni istamagan va Yevropada har qanday urush boshlanishiga
to'sqinlik qiladigan o'zaro bog'liq ittifoqlarni yaratish uchun astoydil harakat
qilgan. 1878-yilga kelib, Britaniyadagi liberal va konservatorlar uni Yevropada
tinchlik himoyachisi sifatida olqishladilar.Yevropa o‘zining yangi qudratli Reyxiga
shubha bilan qaraganini yaxshi bilgan Bismark Germaniya iqtisodiyotining gullab-
yashnashiga imkon beradigan kuchlar muvozanati asosida Yevropada tinchlikni
saqlashga e’tibor qaratdi. Bismark Avstriya, Fransiya va Rossiyaning harbiy
birlashmasi Germaniyani tor-mor etishidan qo‘rqardi. Agar ulardan ikkitasi
ittifoqchi bo'lgan bo'lsa, uchinchisi Germaniya bilan faqat ortiqcha talablarni qabul
qilgan taqdirdagina ittifoqchi bo'ladi. Yechim uchtadan ikkitasi bilan ittifoq qilish
14
1.Eric Hobsbawm, The Age of Empire: 1875–1914 (1987), p. 312

edi. 1873-yilda Bismark Vilgelm, Rossiya podshosi Aleksandr II va
imperator Frensis Iosifning ittifoqi bo'lgan Uch imperatorlar
ligasini ( Dreikaiserbund ) tuzdi. Ular birgalikda Sharqiy Yevropani nazorat qilib,
polyaklar kabi notinch etnik guruhlar nazorat ostida bo'lishiga ishonch hosil
qilishdi. Bolqon masalasi yanada jiddiyroq masala bo‘lib, Bismarkning yechimi
g‘arbiy hududlarda Avstriyaga, sharqiy hududlarda esa Rossiyaga ustunlik berish
edi. Bu tizim 1887-yilda tanazzulga yuz tutdi.1872-yilda Bismark va Fransiyadagi
imperator elchisi graf Garri fon Arnim o'rtasida uzoq davom etgan janjal
boshlandi. Arnimni o'ziga kanslerlik uchun raqib va raqobatchi sifatida ko'rdi,
ammo raqobat kuchayib ketdi va Arnim o'z ishini tasdiqlash uchun Parijdagi
elchixona fayllaridan nozik yozuvlarni oldi. Arnim ma’lumotlarni
soctalashtirishda ayblanib surgun qilingan. 15
Uch tomonlama ittifoq - Uch imperator ligasi parchalanib ketgandan so'ng,
Bismark Avstriya-Vengriya bilan ikki tomonlama ittifoq tuzish to'g'risida
muzokaralar olib bordi, unda har biri bir-birini rus hujumidan kafolatladi. U,
shuningdek, 1882-yilda Avstriya-Vengriya va Italiya bilan uch tomonlama ittifoq
haqida muzokaralar olib bordi va Italiya va Avstriya-Vengriya tez orada Angliya
bilan "O'rta yer dengizi kelishuvi" ga erishdi. Germaniya va Rossiyani
yarashtirishga urinishlar uzoq davom etmadi: Uch imperator ligasi 1881-yilda
qayta tiklandi, lekin tezda parchalanib ketdi va 1813-yildan beri turli shakllarda
mavjud bo'lgan rus-avstriya-prussiya birdamligiga barham berdi. Shuning uchun
Bismark Yashirin qayta sug'urtalash shartnomasini 1887-yil fransuz va ruslar
tomonidan Germaniyani qamal qilishning oldini olish uchun Rossiya bilan
tuzdi. Ikkala davlat ham Rossiya Avstriya-Vengriyaga hujum qilmaguncha bir-
biriga nisbatan betaraf qolishga va'da berdi. Biroq, 1890-yilda Bismark
15
Steinberg, Jonathan (2011). Bismarck: A Life. p. 51. ISBN 5.978-0-19-978252-9Archived from the original on 12
July 2021. Retrieved 3 October 2020.

lavozimidan ketganidan so'ng, Shartnoma yangilanmadi, shuning uchun urush
bo'lgan taqdirda Germaniya uchun jiddiy muammo tug'dirardi. 16
Ijtimoiy qonunchilik- Bismarkning ijtimoiy qonunchiligi
sanoatlashtirish tomonidan qo'zg'atilgan ijtimoiy savolga reaktsiya edi.Ichki
siyosatda Bismark 1880-yillarda Germaniyada zamonaviy farovonlik davlatini
amalga oshirib, oddiy nemislarni - nafaqat o'zining Yunker elitasini - taxt va
imperiyaga ko'proq sodiq bo'lishiga qaratilgan konservativ davlat qurish
strategiyasini amalga oshirdi. Bismark yirik sanoat bilan yaqindan ishlagan va
ishchilarga ko'proq xavfsizlikni ta'minlash orqali Germaniya iqtisodiy o'sishini
rag'batlantirishni maqsad qilgan. Ikkinchi darajali tashvish, o'zlarining farovonlik
takliflariga ega bo'lmagan va Bismarkning takliflariga qarshi bo'lgan sotsial-
demokratlarni tor-mor qilish edi. Bismark, ayniqsa , yangi nemis davlatining
huquqiy va siyosiy tuzilmalarida ishchilarga korporativ maqom berishga
ko'ndirgan maslahatchilar Hermann Vagener va Teodor Lohmanni tingladi. 1884
yil mart oyida Bismark e'lon qildi:”Ishchining haqiqiy shikoyati - uning
mavjudligining ishonchsizligi; u doimo ishi bo'lishiga ishonchi komil emas, u
doimo sog'lom bo'lishiga ishonchi komil emas va u bir kun kelib qarib, ishga
yaroqsiz bo'lishini oldindan ko'radi. Agar u uzoq davom etgan kasallik tufayli ham
qashshoqlikka tushib qolsa, u butunlay nochor bo'lib, o'z holiga tashlab qo'yilgan
va jamiyat hozirda kambag'allarga odatdagi yordamdan tashqari, unga nisbatan
hech qanday haqiqiy majburiyatni tan olmaydi, hatto u kasal bo'lgan taqdirda ham.
har doim shunday sadoqat va g'ayrat bilan ishlash. Kambag'allar uchun odatiy
yordam, ayniqsa, mamlakatga qaraganda ancha yomonroq bo'lgan yirik
shaharlarda juda ko'p narsani talab qiladi”.Bismarkning g'oyasi hech qanday
sotsialistik jihatlarisiz konservatorlar uchun maqbul bo'lgan farovonlik dasturlarini
amalga oshirish edi. U xavfsiz mehnat sharoitlari, ish vaqtini cheklash, ayollar va
bolalar mehnatini tartibga solish kabi ishchilarni ish joyida himoya qiluvchi
16
Steinberg, Jonathan (2011). Bismarck: A Life. p. 51. ISBN 5.978-0-19-978252-9Archived from the original on 12
July 2021. Retrieved 3 October 2020.

qonunlarga shubha bilan qaradi. Uning fikricha, bunday tartibga solish ishchilar va
ish beruvchilarni ish va ishlab chiqarishni qisqartirishga majbur qiladi va shu bilan
iqtisodiyotga zarar etkazadi. Bismark 1881-yil noyabr oyida Reyxstagga Imperial
Murojaatida ushbu mavzu bo'yicha munozaralarni boshladi va o'z dasturini
tasvirlash uchun amaliy xristianlik atamasidan foydalangan.Bismark dasturi
to'g'ridan-to'g'ri ish unumdorligini oshirishga qaratilgan sug'urta dasturlariga
qaratilgan va nemis ishchilarining siyosiy e'tiborini Yunkerlar hukumatini qo'llab-
quvvatlashga qaratgan. Dastur kasallik sug'urtasi, baxtsiz hodisalardan
sug'urtalash, nogironlik sug'urtasi va pensiya nafaqasini o'z ichiga oladi, ularning
hech biri o'sha paytda katta darajada mavjud emas edi.Bismarkning xabariga
asoslanib, Reyxstag baxtsiz hodisalar va kasallik sug'urtasi tushunchalari bilan
shug'ullanish uchun uchta qonun loyihasini taqdim etdi. Pensiya va nogironlik
sug'urtasi sub'ektlari orqa o'ringa qo'yildi. 1880-yillarda Bismark tomonidan
amalga oshirilgan ijtimoiy qonunchilik nemislarning Amerikaga emigratsiyasining
keskin, tez pasayishida asosiy rol o'ynadi. Emigratsiya haqida o'ylayotgan yigitlar
nafaqat Qo'shma Shtatlar va Germaniyadagi yuqori soatlik "to'g'ridan-to'g'ri ish
haqi" o'rtasidagi farqni, balki Germaniyada qolishni ma'qul ko'rgan "bilvosita ish
haqi", ijtimoiy nafaqalardagi farqni ham ko'rib chiqdilar. Yosh yigitlar
Germaniyaning sanoat shaharlariga borishdi, shuning uchun Bismarkning sug'urta
tizimi Germaniyadagi past ish haqi stavkalarini qisman qopladi va emigratsiya
darajasini yanada pasaytirdi. 17
1883 yildagi kasallik sug'urtasi to'g'risidagi qonun -1883 yilda qabul
qilingan birinchi muvaffaqiyatli qonun loyihasi kasallik sug'urtasi to'g'risidagi
qonun loyihasi edi. Bismark nemis sanoat ishchilarini kasallikdan sug'urta qilish
uchun yaratilgan dasturni eng muhimi va siyosiy jihatdan eng kam muammoli deb
hisobladi.Sog'liqni saqlash xizmati mahalliy asosda tashkil etilgan bo'lib, xarajatlar
ish beruvchilar va ish bilan bandlar o'rtasida taqsimlangan. Ish beruvchilar uchdan
bir qismini, ishchilar esa uchdan ikki qismini qo'shgan. Davolanish uchun minimal
17
1.Eric Hobsbawm, The Age of Empire: 1875–1914 (1987), p. 312

to'lovlar va 13 haftagacha bo'lgan kasallik to'lovlari qonuniy ravishda
belgilandi. Alohida mahalliy sog'liqni saqlash byurolari har bir byuro a'zolari
tomonidan saylangan qo'mita tomonidan boshqarilardi va bu harakat ishchilarning
katta moliyaviy hissasi hisobiga ko'pchilik vakillarini tashkil qilish kabi
kutilmagan ta'sir ko'rsatdi. Bu og'ir ishchi a'zolik orqali davlat boshqaruvida
o'zining birinchi kichik pog'onasiga erishgan sotsial-demokratlar foydasiga
ishladi 18
.
1884-yildagi baxtsiz hodisalardan sug'urta qilish qonuni- Bismark
hukumati 1884-yilda Reyxstag tomonidan qabul qilinishidan oldin uchta qonun
loyihasini taqdim etishi kerak edi. Bismark dastlab federal hukumatga baxtsiz
hodisalardan sug'urta badalining bir qismini to'lashni taklif qilgan edi. Bismark
nemis hukumatining nemis ishchilari boshidan kechirgan qiyinchiliklarni
kamaytirishga tayyorligini ko'rsatmoqchi bo'lib, ularni turli xil chap qanot
partiyalarini, eng muhimi, sotsial-demokratik partiyalarni qo'llab-quvvatlashdan
chetlashtirmoqchi edi. Milliy liberallar ushbu dasturni davlat
sotsializmining ifodasi sifatida qabul qilishdi , ular bunga qarshi kuchsiz
edilar. Markaz partiyasi federal hokimiyatning shtatlarning huquqlari hisobiga
kengayishidan qo'rqardi.Natijada, dasturni umuman qabul qilishning yagona yo'li
ish beruvchilar tomonidan to'liq xarajatlarni qoplash edi. Buni osonlashtirish uchun
Bismark ushbu dasturni boshqarishni “Der Arbeitgeberverband in den beruflichen
Korporationen” (Kasbiy korporatsiyalarda ish beruvchilar tashkiloti) qo'liga
topshirishni tashkil qildi . Ushbu tashkilot federal va ba'zi hollarda shtat darajasida
markaziy va byurokratik sug'urta idoralarini tashkil etdi, uning foydalari 14-
haftadan boshlab kasallik sug'urtasi dasturini almashtirish uchun boshlangan
dasturni amalda boshqarish. U davolanish uchun to'langan va agar ishchi to'liq
18
Steinberg, Jonathan (2011). Bismarck: A Life. p. 51. ISBN 5.978-0-19-978252-9Archived from the original on 12
July 2021. Retrieved 3 October 2020.

nogiron bo'lsa, ish haqining uchdan ikki qismigacha pensiya to'lagan. Ushbu dastur
1886-yilda qishloq xo'jaligi ishchilarini qamrab olgan holda kengaytirildi. 19
1889 yilgi Qarilik va nogironlik sug’urtasi to’g’risidagi qonun- Ish
beruvchilar va ishchilar tomonidan teng ravishda moliyalashtiriladigan keksa
yoshdagi pensiya dasturi 70 yoshga to'lgan ishchilar uchun pensiya annuiteti bilan
ta'minlash uchun mo'ljallangan. Baxtsiz hodisalar va kasallik sug'urtasi
dasturlaridan farqli o'laroq, bu dastur ishchilarning barcha toifalarini (sanoat, agrar,
hunarmandlar va xizmatchilar) boshidanoq hisoblangan. Shuningdek, boshqa
ikkita dasturdan farqli o'laroq, milliy hukumat anderrayting xarajatlarining bir
qismini qo'shishi kerak, qolgan ikki qism esa shunga mos ravishda taqsimlanishi
kerakligi printsipi shubhasiz qabul qilindi. Nogironlik sug'urtasi dasturi doimiy
nogironlar tomonidan foydalanish uchun mo'ljallangan edi. Bu safar shtat yoki
viloyat dasturlarni bevosita nazorat qildi. 20
Yakuniy yillar va majburiy iste'foga chiqish - 1888-yilda Kayzer Vilgelm I
vafot etdi. U taxtni o'g'li Fridrix III ga qoldirdi . Yangi monarx allaqachon halqum
saratoni bilan og'rigan va atigi 99 kun hukmronlik qilganidan keyin vafot
etgan. Uning o'rnini o'g'li Vilgelm II egalladi , u Bismarkning ehtiyotkor tashqi
siyosatiga qarshi chiqdi va Germaniyaning "quyosh nuri tushadigan dunyodagi
o'rnini" kengaytirish uchun kuchli va tez kengayishni afzal ko'rdi.Bismark
Fridrixdan o'n olti yosh katta edi. Bismark Vilgelmning taxtga chiqishini ko'rish
uchun va u bilan kurashish uchu n strategiyasi yo'q edi. Vilgelm va uning kansleri
o'rtasidagi mojarolar tez orada ularning munosabatlarini zaharladi. Ularning
so'nggi bo'linishi Bismark 1890-yil boshida keng qamrovli antisotsialistik
qonunlarni amalga oshirishga uringanidan keyin sodir bo'ldi. Kartell Reyxstagdagi
ko'pchilik, shu jumladan birlashgan Konservativ partiya va Milliy liberal partiya
qonunlarning ko'pini doimiy qilishga tayyor edi. Biroq, politsiyaga sotsialistik
19
Steinberg, Jonathan (2011). Bismarck: A Life. p. 51. ISBN 5.978-0-19-978252-9Archived from the original on 12
July 2021. Retrieved 3 October 2020.
20
Eric Hobsbawm, The Age of Empire: 1875–1914 (1987), p. 312

agitatorlarni o'z uylaridan haydab chiqarish huquqini beruvchi qonun haqida ikkiga
bo'lingan edi, bu kuch ba'zida siyosiy raqiblarga qarshi haddan tashqari
ishlatilgan. Milliy liberallar ushbu qonunni doimiy qilishdan bosh tortdilar,
konservatorlar esa qonun loyihasini faqat to'liq qo'llab-quvvatladilar, Bismark
o'zgartirilgan qonun loyihasiga rozi bo'lmagani uchun butun qonun loyihasiga
tahdid qilishdi va oxir-oqibat veto qo'yishdi.Munozara davom etar ekan, Vilgelm
ijtimoiy muammolarga, xususan, 1889-yildagi ish tashlash paytida kon
ishchilarining muomalasiga borgan sari qiziqib bordi. Hukumatdagi faol siyosatini
davom ettirib, u ijtimoiy qarashlarini aniq aytish uchun Bismarkni Kengashda
muntazam ravishda to'xtatib turdi. Bismark Vilgelm siyosatiga keskin qarshi chiqdi
va ularni chetlab o'tishga harakat qildi. Vilgelm o'zgartirilgan antisotsialistik qonun
loyihasini qo'llab-quvvatlagan bo'lsa ham, Bismark qonun loyihasiga butunlay veto
qo'yish uchun uni qo'llab-quvvatladi. Uning dalillari Vilgelmni ishontira
olmaganida, Bismark hayajonlanib, g'ayrioddiy tarzda qonun loyihasi
muvaffaqiyatsizlikka uchraganini ko'rish niyatini oshkor qilmaguncha hayajonga
tushdi: sotsialistlarni ularni ezib tashlash uchun bahona sifatida ishlatilishi mumkin
bo'lgan shiddatli to'qnashuv sodir bo'lguncha qo'zg'atishga majbur qilish. Vilgelm
o'z hukmronligini o'z fuqarolariga qarshi qonli kampaniya bilan ochishga tayyor
emasligini aytdi. Ertasi kuni, Bismark o'zining qo'pol xatosini anglab etgach,
Vilgelm bilan murosaga kelishga urinib, sanoat ishchilariga nisbatan ijtimoiy
siyosatiga rozi bo'ldi va hatto imperator raisligida mehnat sharoitlarini muhokama
qilish uchun Yevropa kengashini tuzishni taklif qildi.Shunga qaramay, voqealar
rivoji oxir-oqibat uning Vilgelm bilan uzilishiga olib keldi. Bismark imperator
tomonidan bosim va qadrsizligini his qilgan va shuhratparast maslahatchilar
tomonidan zaiflashtirib, Germaniya konstitutsiyasi talab qilganidek, Vilgelm bilan
birga ishchilarni himoya qilish to'g'risidagi deklaratsiyani imzolashdan bosh
tortdi. Uning imzo qo'yishdan bosh tortishi, aftidan, Vilgelmning Bismarkning
ilgari so'roq qilinmagan vakolatiga tobora kuchayib borayotgan aralashuviga
norozilik bildirish edi.Bismark tomonda reyxstagda qolgan kuchlar katolik markaz

partiyasi va konservativ partiya edi. Bismark Markaz partiyasi bilan yangi blok
tuzishni xohladi va parlament rahbari Lyudvig Vindtorstni ittifoq tuzishni
muhokama qilish uchun taklif qildi. Bu Bismarkning so‘nggi siyosiy manevri
bo‘lardi. Vindtorstning tashrifi haqida eshitgan Vilgelm g'azablandi.Parlamentar
davlatda hukumat boshlig'i parlament ko'pchilikning ishonchiga bog'liq va ularning
siyosati ko'pchilik tomonidan qo'llab-quvvatlanishini ta'minlash uchun koalitsiya
tuzish huquqiga ega. Biroq, Germaniyada kansler faqat imperatorning ishonchiga
bog'liq edi va Vilgelm imperator o'z vazirining uchrashuvidan oldin xabardor
bo'lishga haqli deb hisoblardi. Bismark kabinetidagi qizg'in bahs-munozaradan
so'ng, Bismark podshoh Aleksandr IIIdan Vilgelmni "yomon tarbiyalangan bola"
deb ta'riflagan maktubini ko'rsatgan Vilgelm birinchi marta Vazirlar
Mahkamasining 1851-yildagi buyrug'ini bekor qilish to'g'risida buyruq berganidan
keyin chiqib ketdi. Prussiya Vazirlar Mahkamasi vazirlariga to'g'ridan-to'g'ri
Prussiya qiroliga hisobot berishni taqiqladi va ularning o'rniga kansler orqali
hisobot berishni talab qildi. Bismark, birinchi marta o'z manfaati uchun foydalana
olmaydigan vaziyatga majbur bo'ldi, Vilgelmning tashqi va ichki siyosatga
aralashuvini qoralab, iste'foga chiqish to'g'risida maktub yozdi. Biroq, xat Bismark
o'limidan keyingina nashr etilgan.Bismark Vilgelm II ning talabi bilan 1890-yil 18-
martda 75 yoshida iste foga chiqdi.ʼ Uning o rniga Imperator kansleri va Prussiya ʻ
vaziri lavozimini Leo fon Kaprivi egalladi . Ishdan bo'shatilgandan so'ng u
"Feldmarshal hurmatiga sazovor bo'lgan general-polkovnik" unvoniga ko'tarildi,
chunki nemis armiyasi tinchlik davrida to'liq dala marshallarini tayinlamadi. Unga,
shuningdek, Lauenburg gertsogi degan yangi unvon berildi, u hazillashib,
inkognito rejimida sayohat qilishda foydali bo'lardi. Ko'p o'tmay, u Bennigsenning
eski va go'yoki xavfsiz Gamburg deputati sifatida Milliy liberal sifatida
Reyxstagga saylandi, lekin u sotsial-demokrat raqibi tomonidan ikkinchi ovoz
berish uchun olib ketilgani uchun shunchalik kamsitilganki, u hech qachon o'z
o'rindig'ini egallamagan . Bismark xafa nafaqaga chiqdi, yashadi Fridrixsruh
Gamburg yaqinida va ba'zan Varzindagi mulklarida va maslahat va maslahat uchun

chaqirilishini behuda kutgan. 1894-yil 27-noyabrda rafiqasi vafotidan so‘ng uning
sog‘lig‘i yomonlashdi va bir yildan so‘ng u nihoyat to‘liq vaqtli nogironlar
aravachasi mixlanib qoldi. 21
21
Eric Hobsbawm, The Age of Empire: 1875–1914 (1987), p. 312

Metod
PARADOKSLAR METODI
Pedagog ma’ruzani olib borish jarayonida talabalarning qarama-qarshilikka
(tushunchalardagi, bilimlardagi) duch kelishlarini ta’minlaydi. Bunday vaziyat
asosan talabaning tushunchalaridagi adashishlar va xatoliklar bilan bog’liq.
Demak, bu muammoli vaziyat talabalarning oldingi fikr, tushunchalari va
xulosalariga qarama-qarshi, paradoksal bo’lgan vaziyatdir.
Talabalar muammoli vaziyatni yuzaga keltirgan amallardagi xatolikni
izlaydilar (lekin amallarda xatolik yo’q).Ijodiy fikrlay oladigan talaba amallarning
bajarilishi jarayoni emas, balki mazkur amalning o’zi xato ekanligini aniqlay oladi
(bunday talaba topilmasa, o’qituvchining o’zi buni oshkor qilishiga to’g’ri keladi).
Endi quyidagi sxemada Paradokslar metodini qo’llash qoidalari keltirib o’tamiz.
1 -sxema
Xulosa
Germaniya kansleri Otto fon Bismarkning tarixiy shaxsi haqidagi

Mustaqil ishim yakunida quyidagi asosiy xulosalarni chiqarish zarur:
1. Otto fon Bismark XIX asrning ikkinchi yarmida Germaniyaning rivojlanishiga
juda katta ta’sir ko `rsatdi. Avvalo, Bismarkning o‘rni shundaki,uning bevosita
rahbarligida nemis yerlarining birlashishi “temir va qon”bilan yakunlandi va
Yevropa siyosiy xaritasida yangi nufuzli davlat –Germaniya imperiyasi paydo
bo‘ldi.Uni yaratishda Bismarkning ulkan hissasi shubhasizdir. Imperiyani barpo
etish uchun kurash undan qat’iyat, jasorat, g’ayrat, beqiyos siyosiydiplomatik
iste’dodlarni talab qilgani ham inkor etilmaydi. Bundan tashqari, u o'z sinfi,
tabaqasi va Prussiya tor millatchilik xurofotlarini yengib o'tishni talab qildi.
Bismark dunyoga o'ziga xos tarixiy paradoksni ochib berdi: Prussiya konservativ
junkeri "yuqoridan inqilob"ning radikal usullari yordamida nemis burjuaziyasining
milliy vazifasini bajardi.
2.Bismark Yevropa harbiy diplomatiyasining yangi uslubini shakllantirdi,
keyinchalik undan “temir kansler” tarafdorlari – Kayzer Vilgelm II va ma’lum
darajada Adolf Gitler ancha faol foydalandilar. Otto fon Bismark
diplomatiyasining asosiy xususiyatlariga quyidagilar kiradi:qattiqqo'llik, ko'pincha
vijdonsizlik bilan birlashtiriladi; ekstremal pragmatizm; diplomatik vositalar va
harbiy kuch ishlatishning murakkab kombinatsiyasi; murakkab harbiy-diplomatik
inshootlardan foydalanish va boshqalar. Bismark boshchiligidagi Germaniya
imperiyasining tashqi siyosati yangi Evropa urushining muqarrarligi va
dushmanlarga hujum qilish uchun qulay siyosiy va harbiy pozitsiyalarni tayyorlash
zarurligini tan olishdan kelib chiqdi. Shuning uchun ham Bismarkning diplomatik
nozikliklari xalqaro keskinlikni susaytirmadi, aksincha, uni qo‘llabquvvatladi va
kuchaytirdi. Shuning uchun uning Germaniyada bevosita ishtirokida diplomatiya
va militarizm o'rtasida shunday yaqin yaqinlashuv mavjud edi. Bismarkni boshqa
davrda allaqachon faol bo'lgan o'z vorislarining gunohlari uchun ayblab bo'lmaydi,
lekin bu gunohlar u qurgan poydevorga asoslanganligiga shubha yo'q. Shunga
qaramay, ma'lum darajada, u XX asrda diplomatiyada avj olgan anarxiya uchun
ham javobgardir.XIX asrning 2-yarmida Bismark tomonidan asos solingan nemis

militarizmi tizimi 20-asrning birinchi yarmida Yevropa va undan tashqari jahon
tarixiga katta ta`sir ko’rsatdi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati
1. Eric Hobsbawm , The Age of Empire: 1875–1914 (1987), p. 312
2.Holborn, Hajo. A History of Modern Germany – 1840–1945 . Princeton UP, 1969
3.E. P. Hennock, The Origin of the Welfare State in England and Germany, 1850-
1914: Social Policies Compared (Cambridge University Press, 2007)
4. Steinberg, Jonathan (2011). Bismarck: A Life . p. 51. ISBN 5. 978-0-19-978252-
9 Archived from the original on 12 July 2021. Retrieved 3 October 2020.
5.E. P. Hennock, "Social Policy in the Bismarck Era: A Progress Report", German
History, (June 2003) 212 pp.
6.Lerman, Katharine (2014). Bismarck . Routledge. p. 257.
7 .See Stephen Tonge and Marjorie Bloy, "Bismarck's Foreign Policy 1871-1890"
(2016) Archived 18 July 2020 at the Wayback Machine

Otto fon Bismark va uning faoliyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish