Ovqat hazm qilish sistemasi kasalliklari gastrit, surunkali pankreatit 26v - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	95.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ovqat hazm qilish sistemasi kasalliklari gastrit, surunkali pankreatit 26v

Купить

Ovqat hazm qilish sistemasi kasalliklari gastrit,
surunkali pankreatit
Reja:
1. Ovqat hazm qilish tizimi kasalliklari haqida umumiy
ma'lumot.
2. Surunkali pankreatit kasalligining etiologiyasi va patogenezi.
3. Surunkali pankreatit kasalligining klinik belgilari, davosi va
oldini olish.
4. Surunkali gastrit etiologiyasi, patogenezi, klinik belgilari,
davosi va oldini olish.

Hazm tizimi kasalliklari, ichki kasalliklar orasida muhim o’rin
egallaydi. Bu holat mazkur kasalliklarning ayniqsa, yosh va mehnatga
qobiliyatli aholi orasida keng tarqalishi bilan bog’liq. Hazm tizimi
doimo tashqiy muhit omillari, birinchi navbatda ovqatlanish tabiati,
mehnat va turmush sharoitlari ta’siri ostida turadi. Yangi endoskop va
ultra tovush tekshirish usullari paydo bo’lishi, hamda xastalikning oldini
olish va davolashdagi yutuqlar natijasida gastroenterologiya oxirgi 30 yil
ichida juda tez rivojlandi. Zamonaviy klinik gastroenterologiya fanlari
o’rtasidagi mutaxassislik hisoblanadi, uni mukammal o’rganish ko’p
kuch talab qiladi. Hazm a’zolari kasalliklariga qizilo’ngach, me’da,
ichak, jigar, me’da osti bezi kasalliklari kiradi.
Tarifi. Surunkali-pankreatit-fermentlarining o’z-o’zidan
faollashishi ta’sirida me’da osti bezining autilizi (yemirilishi ) bilan
ifodalanadi.
Tarqalishi. Surunkali pankreatit har xil yoshda, ayniqsa 35-45
yashar ayollarda ko’p uchraydi. Bu xastalik 10000 shahar aholisi soniga
o’rta hisobda 22 tadan to’g’ri keldi. Qishloqliklar shaharliklarga
nisbatan kamroq xastalanadilar (10:10000).
Tasnifi.
a. Surunkali kalsifikatsiyalovchi pankreatit ( 49-95 foiz holatda).
a. Surunkali obstruktiv pankreatit.
v. Surunkali fibrozli- indurativ pankreatit
g. Me’da osti bezining kislotasi (pufagi) yoki soxta kislotasi.
Etiologiyasi.
- O’tkir pankreatitning to’la-to’kis davolanmasligi
- Alkogolizm

- O’t yo’llari, me’da va o’n ikki barmoq ichak kasalliklari (o’t tosh
kasalliklari, o’n ikki barmoq diverkulasi, surunkali gastrit).
- Alimentar omil-ovqatlanish tartibining buzilishi, taom tarkibida
oqsil, yog’lar, antioksidantlar tanqisligi.
-Gormonal va modda almashinuvi buzilishlari-giperlipidemiya,
giperkalsimiya.
-Har xil zaharli moddalar (kimyoviy, dori preparatlari) ta’siri.
-Qon tomir sistemasi o’zgarishlari tufayli vujudga keladigan qon
tomirlar spazmi, emlobiya va tombozlar ta’sirida me’da osti bezida
mahalliy qon aylanishining buzilishi.
-Allergik reaksiyalar
-Nasliy moyillik
Patogenezi.
a. O’t-tosh kasalligida o’t yo’li pankreas yo’li bilan qo’shilib,
umumiy yo’lini tashkil qilsa, (jigar-pankreas naychasining sfinkteri
chandiqlansa yoki naycha tosh bilan bekilsa) o’t (odatda infeksirlangan)
pankreas to’liga tushadi va pankreas shirasi fermentlarini faollashtiradi.
b. Pankreas yo’li tosh bilan to’kilganda, uning shilliq pardasi
shishganda pankreas shirasi oqimining buzilishi, (dimlanishi), fermentlar
faollashuvi vujudga keladi.
Buning natijasida qon qo’yilishi yoki yog’ nekrozlari bilan me’da
osti bezi parenxemasining fermentativ hazm qilinishi (autolizm)
rivojlanadi.
v. Pankreatit rivojlanihi mexanizmida bezning ko’tarilib
chiqadigan shira yo’llarining ikkilamchi infeksiyasi ham muhim rol
o’ynaydi.

Moyil omillar.
-Faterev so’rg’ichining spazmi, yallig’lanish stenozi yoki o’smasi-
pankreas shirasini o’n ikki barmoq ichakka tushishiga to’sqinlik qiladi
(shira dimlanadi).
-Oddiy sfinkterining yetishmovchiligi-o’n ikki barmoq ichakdagi
narsalarni me’da osti bezi yo’liga erkin tushishiga sharoit tug’diradi
Patologik antomiyasi. Morfologik o’zgarishlar bezning shishishi,
hol-hol qon qo’yilishi, nekroz bo’lishi, biriktiruvchi to’qima o’sib
ketishi va bez hujayra elementlarining asta-sekin atrofiyaga uchrab
borishi bilan ifodalanadi. Bezning ayrim bo’lakchalari orasi ham,
ularning ichida ham sklerotik jarayon avj olib boradi. Kasllikning
dastlabki davrida bez bir qadar kattalashadi, keyinchalik chandiqli
o’zgarishlar ham ohaklanish vujudga kelib, zichlashadi va kichrayadi.
Kilinik ko’rinishi. Xastalik turiga, kechishiga, a’zolar
shikastlanish darajasiga bog’liq bo’lib, qo’yidagi belgilar bilan
ifodalanadi.
-Qorinning ustki yarmida simillab turadigan va sanchiqsimon
og’riqlar bezovta qiladi. Agar potologik jarayon asosan me’da osti bezi
boshini zararlasa-og’riq epigastriya sohasining o’ng tomonida, aksariyat
va tanasi shikastlansa-og’riq epigastriya sohasining chap tomonida,
jarayon bez dumida rivojlansa-og’riq chap qobirg’a ostida joylashadi.
Og’riq ko’pincha belga beriladi va qamrab oluvchi xarakterda bo’lib,
epigastriya sohasidan qobirg’a yoyi bo’ylab umurtqa pog’onasiga
tarqaladi. Og’riq gohida stenokardiyaga o’xshab chap kurakka, chap
yelkaga yo’nalishi mumkin. Og’riq aksari, ko’p miqdorda yog’li ovqat

yoki ichkilikdan keyin paydo bo’ladi. og’riq davomiyligi-bir necha
soatda bir necha kungacha.
-Despepsiya o’zgarishlari –ishtaha pasayishi yoki yo’qolishi,
yog’li ovqatga nefrat, ko’ngil aynishi va qusish, so’lak oqishi, qorinning
dam bo’lib turishi va quldirashi, kekirish surunkali panreatitda doimo
kuzatiladi.
-Najasning xastalikka xos o’zgarishi- pankteatogen ich ketishi.
Surunkali pankreatitning yengil holatida naja deyarli o’zgarmaydi, ich
surishining ich qotishi bilan almashinib turishi kuzatiladi. Najas
qo’llansa hidli, kulrang bo’tqasimon bo’lib, unda bir talay yog’
(steatoriya-“yog’li najas”) va hazm bo’lmagan mushak tolalari
(kreatoriya) bo’ladi.
-Me’da osti bezining tashqi sektori, faoliyati yetishmovchiligi,
hazm qilish ichakda so’rilishi jarayonining buzilishi natijasida oriqlash
rivojlanadi. Bunga yana ishtahaning yo’qolishi ko’maklashadi.
-Ko’p hollarda me’da osti bezi endokren apparatining
buzilishlari kuzatiladi. Aksariyat karbon suv modda almashinuvi
buzilishi birlamchi pankreatitda vujudga keladi. Pankretit diabetida
o’ziga xos xususiyatlar mavjud: og’ir darajadagi holat juda kam
uchraydi, ketonuriya kuzatilmaydi, diabet komasi rivojlanmaydi. Bunda
diabet odatda pankreatit belgilari paydo bo’lgandan 1-3 yil o’tgach
vujudga keladi. Qonda va siydikda qand miqdorining ko’payishi
patologik jarayon zo’rayishi bilan bog’liqdir.
-Ko’rishda shishib kattalashgan me’da osti bezi bosh bilan
umumiy o’t yo’lining bosilishi natijasida ba’zan badan terisi va

ko’zning oqi (sklerasi) sarg’ayibroq turgani, qorin terisi ostida qon
qo’yilib, qolgani aniqlanadi.
-Qorining chuqur paypaslaganda me’da osti bezi sohasida og’riq
seziladi. Qorin devori yupqalashgan oriq bemorlarda gohida me’da osti
bezi yo’g’on qayish ko’rinishida qo’lga ushlanishi mumkin.
-Laborotoriya tekshirishlari. Surunkali pankreatit bilan
kasallangan bemorlarda ko’pincha qonda gimoxromli anemiya, og’ir
holatida esa neytrofilli leykositoz va EchT yuqoriligi, globulinlar
miqdorining ko’payishi hisobga diproteinemiya, aminotranferazalar,
aldolazalar, lipazalar faolligining oshishi, qon va siydikda amilaza
(diastaza), qand miqdorining ko’payishi kuzatiladi.
-O’n ikki barmoq ichak rentgentda tekshirilganda bez boshchasi
kattalashib qolgani tufayli qovuzlog’ining kengaygani va shakli
buzilgani aniqlanadi.
-Ultratovush bilan tekshirishda me’da osti bezida o’zgarishlar
borligi ma’lum bo’ladi.
Surunkali pankreatit turlari.
a. Surunkali qaytalanadigan pankreatit- taxminan 60 foizi
holatlarda uchraydi, to’lqinsimon kechishi (remissiya va zo’rayish
davrlarining almashinib turishi) va kriz xarakterida bo’lishi bilan
ifodalanadi, xolestaz va nekroz orti krist va oqma yara hosil bo’lishi
bilan kuzatiladi. Zo’rayish davrida qorinning ustki yarmida kuchli
og’riq xuruji vujudga keladi, og’riq qamrab oluvchi xarakterda bo’lib,
badan uvishishi, harorat ko’tarilishi, ko’ngil aynishi, qusish, qorinni dam
bo’lishi, qonda leykositoz va siydikda me’da osti bezi fermentlari

miqdorining ko’tarilishi bilan kuzatiladi. Og’riqlash kaxeksiyasiga
rivojlanadi. Remissiya davrida pankreatit belgilari so’nadi.
b. Surunkali og’riqli pankreatit- deyarli doimiy, bir necha oyga
cho’zildigan og’riq bilan kuzatiladi; og’riq, odatda, kuchsiz, ko’ngil
aynishi, qusish, ishtaha pasayishi, ich ketishi, leykositoz bilan
ifodalanadi, lekin kriz xarakterida bo’lmaydi.
v . Surunkali “og’riqsiz” yoki “yashirin” pankreatit- ko’pincha
surunkali alkogolizmga duchor bo’lgan shaxslarda, o’t yo’llari, me’da,
ichak kasalliklarida uchraydi. Ovqatlanish tartibi buzilgandan keyin,
ko’ngil aynishi, yog’simon yopishqoq najas paydo bo’ladi. ishtaha
saqlangan holda tana vazni kamayishi, terining trofik o’zgarishlari,
giperglikemiya, tashqi yoki ichki sekretsiyalarining buzilish belgilari
aniqlanadi.
g . Soxta o’smali (psevdotumorozli) pankreatit- 5-10 foiz
holatlarda, aksariyat alkogoliklarda uchraydi. Mazkur xastalik turining
asosiy klinik ko’rinishi-turg’un, og’ishmay ko’payib boradigan va
uzoqqa cho’ziladigan xarakterdagi jarayon me’da osti bezining bosh
sohasiga joylashadi va uni anchagina kattalashtiradi. Sarg’ayishdan
tashqari barvaqt bezning funksional yetishmovchiligi belgilari (oriqlash,
dispepsiya o’zgarishlari) ham paydo bo’ladi.
d. Sklerozlovchi pankreatit. Xastalikning bu turida jigar
ostidagi umumiy o’t yo’lining zichlanib qattiqlashgan bez to’qimasi
bilan ezilishi natijasida mexanik sariqlik kuzatiladi.
Asoratlari:
-bezning absessga uchrashi.
-taloq venasida tromboz paydo bo’lishi.

Tashxisi. Epigastriya sohasida yoki chap qovurg’a ostida
joylashgan, qamrab oluvchi xarakterdagi og’riq, uning ovqatlanish
tartibi buzilishi bilan bog’liqligi, qusish va qayt qilganda bemor
ahvolining yengillashmasligi, beqaror yog’li najas, laboratoriya
tekshirishlari ma’lumotlari, (qonda va siydikda amilaza, qonda lipaza
faolligining ortishi) rentgen va ultratovush ko’rsatkichlari tashxisni
asoslaydi.
Qiyosiy tashxisi.
-Me’da osti bezi saratoni tashxisini aniqlashda asbob-uskunalar
yordamida o’rkaziladigan zamonaviy tekshirish usullari-
pankreatoangiorentgengrafiya, pankreatoduktorentgenografiya
(virsungografiya) muhim ahamiyat kashf etadi. Bular duadenofibroskop,
exografiya, radioizotop skanirlash va kontrast moddani me’da osti bezi
shira chiqarish yo’liga yuborish orqali o’tkaziladi.
-Surunkali enteret, surunkali ichburug’, ichak sili
kasalliklaridan surunkali pankreatit me’da osti bezining funksional
tetishmovchiligi belgilarining aniqlanishi bilan farqlanadi.
-Surunkali xolesistit, diskineziyasi, o’t tosh kasalligida anamnez
ma’lumotlari ahamiyatli. Mazkur kasalliklarda og’riq odatda o’ng
qovurg’a ostida joylashadi, o’ng kurakka va yelkaga tarqaladi, surunkali
pankreatitda esa og’riq ko’pincha epigatriya sohasida yoki chap
qovurg’a ostida aniqlanadi va o’rab oluvchi xarakterda bo’ladi.
Duodenum suyuqligida xolesistetda-ko’p miqdorda leykositlar, epiteley
hujayralari, xolesestein kristallari aniqlanadi; o’t pufagi bitib yoki
burishib qolishi natijasida o’tning “V” ulushi ajralmaydi; surunkali
pankreatitda esa-asosiy o’zgarishlar oshqozon osti bezi fermentlari

miqdorida kuzatiladi. Rentgent va ultratovush tekshirishlari surunkali
xolesistetda o’t pufagi shakli va qisqarish qobiliyatining buzilganligi,
devori holatini va unda ko’p krementlar borligini, surunkali pankreatitda
esa-me’da osti bezi ohaklanishini, hajmining kattalashganligini
aniqlaydi. Lekin o’t yo’llari va me’da osti bezi yallig’lanish holatlarini
birlikda uchrashishini ham doimo yodda saqlash lozim.
Kechishi. –uzoq cho’zladigan bo’lib, vaqti-vaqti bilan bosilib va
zo’rayib turadi. Me’da osti bezi faoliyati sezilarli darajada o’zgarmasa,
xastalik oqibati yaxshi, agar qandli diabet rivojlansa, oqibati
yomonlashadi.
Davosi. Konservativ (terapevtik) va jarrohlik usllari bilan
bajariladi. Surunkali pankreatitning asoratsiz turida konservativ
davolash qo’llaniladi.
a. Xastalikning zo’rayish davrida bezning tashqi sekretor
faoliyatini pasytiruvchi muolajalar buyuriladi.
-Och qolish, ma’danli suvlarni iste’mol qilish.
-Infuzion terapiya-venaga tomchilab reopoliglyukin, gemodez,
fiziologik eritma, agar qandli diabet bo’lmasa 5 foizli glyokoza eritmasi
yuboriladi.
-Antiferment moddalar-gordoks, kontrikal yoki trasilol, selol yoki
pantripin venaga tomchilab yuboriladi.
-Xolinolitiklar (metasin, atroppon, platifillin), spazmolitiklar
(papaverin, noshpa), ganglioblokatorlar (benzogeksoniy, kvateron,
serukal, baralgin) yallig’lanish jarayonni rivojlanishida bakteriyalar
ishtiroki aniqlansa, antibiotiklar (levamitsitin, tetrasiklin, morfosiklin,
siparin), lepotrop moddalar (lipokain, metionin) qo’llaniladi.

-Pankreatit fermentlar-(pankreatit, panzinorm, festal) o’rinbosar
davo maqsadida steatoriyani davolash va og’riqni kamaytirish uchun
beriladi.
-Paranefral yoki paravertebral novokainli blokada-og’riqni bosish
uchun tavsiya qilinadi.
b. Xastalikni renissiya davrida:
-Parhez ovqat qaynatilgan, bug’da dimlangan bo’lib, oz-ozdan iliq
holda kuniga 5-6 marta beriladi. Taom tarkibida ko’p miqdori oqsil
(130-150g), uning yarmidan ko’pi hayvon oqsili (yog’iz go’sht, baliq,
tvorog, pishloq), yog’ (80-70g gacha) va korbon suvlar (200-250g
gacha) kamaytiriladi. Parhez taomni yetarli miqdorda vitaminlar, ka’liy,
kalsiy, fosfor tuzlari, temir tutuvchi mahsulotlar, lipotrop moddalar bilan
boyitiladi. Parhezning umumiy kaloriyasi 3500-4000 kkal bo’lishi kerak.
Ovqatlanishda ham sabzavot va mevalar, qora non, sut, xamir ovqatlar,
konservalar, spirtli ichimliklar iste’moli man etildi.
-Pankereatit fermentlar, vitaminlar, lipotrop, moddalar qabuli
davom ettiriladi.
-Metabolik ta’sir ko’rsatuvchi moddalar-pentoksil 0,2-0,4g gacha
4 mahal yoki metirulasil 1g dan kuniga 3-4 marta 3-4 hafta davomida
qabul qilinadi.
-Hamroh kasalliklarini davolash.
-Fizioterapiya – ma’dan suvlarni iste’mol qilish davom ettiriladi.
Epigastriya sohasiga UVCh, SMT, DMT, UT, novokain va papaverin
elektrofarezi.
-Xalq tabobati.
a. Qorin og’rig’ini bosish uchun:

-yalpiz o’simligidan va qoraziradan choy damlab ichiladi.
-Kartoshka sharbatini 50ml dan ovqatlanishdan 30 daqiqa oldin 4
mahal ichish zarur.
-15g oqqayin kurtagini ½ l spirtga yoki aroqqa bir necha kun solib
qo’yiladi va 15-20 tomchidan kuniga 3 marta ovqatdan oldin qabul
qilinadi.
b. Ko’ngil aynishi va qusishni to’xtatish uchun:
- limon po’stining spirtdagi damlamasidan 20-25 tomchisini
qaynatilgan iliq suvga solib, ovqatlanishi 15-20 daqiqa oldin 3 mahal
ichish darkor.
- Qizil qoraqat sharbatidan ¼ stakandan ovqatlanishdan oldin
kuniga 3-4 marta iste’mol qilinadi.
v. Qorin dimlanishini kamaytirish maqsadida qo’yidagi choralar
ko’riladi:
- qoringa isitqich qo’yiladi;
- pista ko’mirning 3-4 donasini qaynatilgan iliq suv bilan yutiladi;
- 2 choy qoshiq maydalangan ukrop urug’ini 2stakan qaynoq suvda
10 daqiqa damlanadi, kuniga ½ stakandan ovqatlanishdan 30 daqiqa
oldin kuniga 3 marta ichiladi;
- 1 osh qoshiq sabzi urug’i 1 stakan qaynoq suv qo’yib, termosda
12 soat damlanadi, kuniga ½ stakandan ovqatlanishdan 30 daqiqa oldin
kuniga 3 marta ichish tavsiya etiladi.
g. Ishtahani ochish uchun bo’ymardon, bo’tako’z va gazak
o’tlardan 10 g dan olib aralashtiriladi va 1 osh qoshiq yig’mani 500ml
suvga solib, 1 soat damlanadi. So’ngra 10 daqiqa davomida ohista

qaynatiladi, tindirib kuniga 3 marta ovqatlanishdan 30-40 daqiqa oldin
½ stakandan iste’mol qilinadi.
d. Buzilgan najas ajralishini davolahda qo’yidagi shifobaxsh
giyohlardan foydalaniladi:
- kulrang olcha xuddi mevasini (4g) 200ml qaynoq suvda 2 soat
damlab qo’yiladi, suzib, ¼ stakandan ovqatdanyarim soat oldin 3 mahal
ichish lozim.
- 10g quruq dalachoyga 1 stakan qaynab turgan suv solib, 30
daqiqa o’rab qo’yiladi, so’ngra damlamani 1 osh qoshiqdan ovqatdan
so’ng 3-4 mahal qabul qilinadi.
y. Me’da osti bezi yallig’lanish jarayonini davolash uchun uch
bo’lakli qoraqiz (ittikanak) qariqiz ildizi, achchiq shuvoq, dalachoy
dorivor marmarak, botqoq gnafaliumi, o’simliklari, qora andiz ildizi,
moychechak va kalendula gullaridan 10 g dan olib aralashtiriladi va
yig’maga 500 ml qaynoq suv solib damlanadi, so’ngra suzib, ½
stakandan ovqatdan 30 daqiqa oldin 3 mahal ichiladi.
Profilaktikasi.
a. Surunkali pankreatitning vujudga kelishida etiologik rol
o’ynaydigan kasalliklarni (oshqozon, ichak, o’t yo’llari kasalliklari) o’z
vaqtida to’la-to’kis davolash.
b. Surunkli zaharlanishga (alkogolizm, saturnizm) barham berish.
v. Tartibli ovqatlanish
g. Semirishni oldini olish
Surunkali gastrit-me’daning surunkali distrofik yallig’lanishi
bo’lib, unda me’daning shira ajratish va marom bilan harakat qilishi

buziladi. Surunkali gastrit ovqat hazm qilish organlari kasalliklari
orasida yetakchi o’rin egallaydi.
Etiologiyasi. Rivojlanish sabablari ko’p, aksariyat hollarda
bir necha sabablardan rivojlanishi mumkin.
1. Egzogen sabablar.
2. Endogen sabablar
Egzogen sabablarga: surunkali gastritning kelib chiqishida
1982 yilda Avstraliyalik olimlar Varren, Matchel, spiralga o’xshagagan
bakteriyaning rolini ta’kidlaydilar. Uning nomini Kampil piloriy
bakteriyasi deb atagan. Oshqozon shililq qavati biopsiya qilib
tekshirilganda shu mikrob 100% hollarda topilgan. Ovqatlanishning
buzilishi. (ovqatlanish me’yorining buzilishi, o’ta to’yib ovqatlanish,
to’liq chaynamasdan yutish, qattiq, achchiq, issiq ovqatlar iste’mol
qilish). Chekish va spirtli ichimliklar ichish. Asabiy zo’riqish. Kasbga
oid zararli moddalar. (metal, paxta changlari, kislota va ishqorlar).
Dorivor moddalarni uzoq vaqt iste’mol qilish.
Endogen sabablarga: surunkali yallig’lanish (og’iz bo’shlig’i
va xalqumning, nafas olish organlarning yallig’lanish kasalliklari, o’pka
sili, surunkali xolesistit, enteropolit) kiradi. Endokrin bezlar kasalliklari
(Addisson kasalligi, gipotireoz, bo’qoq, Isenko Kushing kasalligi,
qandli diabet). Kasallangan organlardan reflektor ta’sir etishi (xoletsistit,
gipotet). Modda almashinuvining buzilishi (o’ta semizlik organizmda
temir moddasining yetishmasligi, podagra). To’qima gepoksiyasiga olib
keluvchi kasalliklar (yurak tomir yetishmovchiligi, jigar va buyrak
yetishmovchiligi). Allergiya natijasidagi surunkali gastrit. O’tkir gastrit
o’z vaqtida davolanmasligi.

Patogenezi. Gastrit rivojlanishida ekzogen va endogen
sabablarning uzoq vaqt ta’sir etib turishi kuzatiladi.
Gastrit rivojlanishida qatnashadigan muhim omil me’daning
harakat vazifasining buzilishi hisoblanadi. U me’da mushak pardasini
tonusining yo kuchayishi, yoki keskin pasayishi bilan o’tadi. Har ikkala
holda ham ovqat hazm qilish jarayoni o’zgaradi va me’da shilliq pardasi
yallig’lanib, o’zgarib, vaqt o’tishi bilan surunkali xarakter oladi.
I. Me’da devori hujayralarida xlorid kislota ishlab
chiqarishning buzilishi, harakat va evakuator vazifasining, me’da
devorida qon aylanishining buzilishi me’dada o’zgarishlarga olib keladi.
1. Ko’p ishlanishi natijasida vodorod, ioni ko’payib,
sulfatazaning aktivligini susaytiradi, sulfataza me’da shirasi tarkibining
buzilishiga olib keladi.
2. Harakat va evakuator vazifasining buzilishi: a) og’riq paydo
bo’lishiga; b) me’da va ichak dispepsiyasi simptomlariga; v) me’da
shirasining buzilishiga olib keladi.
Shunday qilib, me’daning harakati va evakuator vazifasining
buzilishi, o’n ikki barmoq ichak ishirasining me’daga otilishi kuzatilib,
unda oshqozon osti bezining shirasi va o’t kislotasi me’dada sof
vodorod ioni hosil bo’lishini kuchaytiradi. Bu esa me’da shirasi
ajralishini susaytiradi, uning vazifasini pasaytiradi, natijada me’da
shilliq pardasini tubdan o’zgartiradi. Me’da shilliq osti qavatida arteriya
va vena tomirlar orasida qo’shimcha yo’l ochilib, bu esa me’da
devorining kamqonligiga olib kelib, uning regenator vazifasini
buzilishiga olib keladi.

II. Epitelial bezlar regeneratsiyasining buzilishi surunkali
gastritning rivojlanihida asosiy rol o’ynaydi. Boshqa hamma hollar
egzogen va endogen sabablarning, me’da shilliq pardasining
jarohatlanishi natijasidir. Kasallik rivojlanishida shilliq parda ostida
shish va yallig’lanish vujudga keladi. Surunkali gastritda me’da shilliq
qavatining tarkibi o’zgaradi, plazmatik to’qimalar kuchayib, qalin
to’qimalar kamayadi.
Klinik manzarasi. Bemorlarning qorinda to’sh osti
sohasidagi doimiy o’rtacha og’riqdan, ishtaha pasaygani, og’izdan
yoqimsimsiz maza bo’lib turishi, yeyilgan ovqat ba’zan palag’ag’da
tuxum, achchiq suyuqlik bilan kekirish, zarda qaynashi, ba’zan
qusishdan noliydilar. Og’riq me’da muskullarining cho’zilib ketganligi
yoki, tortishib qisqarishi sababli paydo bo’ladi. yallig’langan shilliq
parda har qanday mexanik ta’surotda og’riq manbai bo’lib qoladi.
Siqilishdan kelib chiqadigan og’riqqa me’da shirasi
kislotaligining oshganligi sabab bo’lishi mumkin. Agar o’nikki barmoqli
ichakka me’da shirasi bilan konsentrlangan xlorid kislota tushsa va u
o’nikki barmoqli ichakning ishqoriy eritmasi bilan neytrallanmasa, bu
hollatda shilliq parda uzoq vaqtgacha ta’sirlanib qoladi. Bu o’z
navbatida pilorusning ko’p vaqtgacha reflettor siqilishh holatida
bo’lishiga olib keladi, bu og’riqqa sabab bo’ladi.
Nordon me’da shirasi ajralishi me’daga ovqat tushganda ro’y
beradi, shuning uchun og’riq ovqat yeyish bilan bog’liq bo’ladi. Me’da
nordon suyuqlikdan ozod bo’lganda pilorusning reflektor spazmi
to’xtaydi, shuning uchun me’dadagi og’riq pasayadi yoki qusishdan,
me’da shirasining xlorid kislotani neytrallashga yordam beradigan natriy

gidrokarbonat ichilgandan keyin batamom to’xtaydi. Agar og’riq shira
haydaydigan ovqat yeyilgandan keyin paydo bo’lsa, og’riqqa me’da
shirasining ortiqcha ajralishi sabab bo’lganligi haqida fikr yuritish
mumkin.
Me’da va qo’shni a’zolar (jigar, o’t qopchasi, me’da osti bezi,
yo’g’on ichak, qorinning oldingi devori) o’rtasida hosil bo’lgan
bitishmalar bemor u yonboshidan, bu yonboshiga ag’darilganda,
kuchanganida, gavdasini orqaga engashtirganida, balan joydan biron
narsani olishga urinib cho’zilganida og’riq paydo bo’lishiga olib keladi.
Kasallikning ko’p uchraydigan belgilaridan biri zarda
qaynash hisoblanadi. Zarda qaynashiga me’da muskullarining keskin
qisqarishi sabab bo’ladi, uning suyuqligi, xususan xlorid kislota,
qizilo’ngachning pastki qismiga otilib chiqadi va uning shilliq pardasini
ta’sirlantiradi. Zarda qaynashidan tashqari, achchiq kekirish va qayt
qilish kuzatiladi. Sekretor yetishmovchiligi bilan o’tadigan gastritda
to’sh osti sohasida oz-moz og’riq, og’riqlik sezgisi, yeyilgan ovqat,
palag’gda tuxum hidi, yoki havo bilan kekirish qayt etiladi. Bemorning
umumiy ahvoli unchalik yaxshi bo’lmaydi, ishtahasi yomonlashadi,
mehnat qobiliyati pasayadi, ichi suyuq ketadi.
Gastrit monoton (bir xil) kechadi, bemorlarni kuzatish bemor
ahvolining yomonlashganini ko’rsatmasa-da, ayni vaqtda “tinch”
davrlar ham bo’lmaydi. Sekretsiyasi pasaygan gastriit aksariyat shunday
kechadi. Oshgan yoki normal sekretsiyada kasallik to’lqinsimon
rivojlanadi: qo’zish davrlari jarayonining so’nish davrlari bilan
almashinib turadi.

Qusish-gastritda doimiy belgidir, aksariyat u pasaygan
sekretsiyali gastritda me’dada ovqat moddasi yoki suyuqlik tutilib
qoladigan me’daning harakat vazifasi susayganda ko’riladi. Me’da
anchagina to’lib ketganda uning muskulaturasi reflektor siqilishiga
uchraydi. Ovqat qizilo’ngachning pastki qismiga o’tib, qusuq massalari
ko’rinishida tashqariga otiladi. Surunkali gastritning abyektiv belgilari
ko’p emas. Til oqimtir karash bilan qoplanishi mumkin. Qorinni
palpatsiya qilib ko’rilganda to’sh osti sohasida og’riq qayt qilinadi,
biroq ayrim hollarda og’riq bo’lmaydi.
Aksariyat surunkali gatrit qorin bo’shlig’idagi boshqa
a’zolarning potologik buzilishi bilan o’tadi va bu holda yangi klinik
belgilar paydo bo’ladi. Kasallikka o’t ajratuv tizimi jalb etganda o’ng
qovurg’alar ostida og’riq va o’t yo’llari kasalliklariga aloqador belgilar
aniqlanadi. Kolit rivojlanganda yo’g’on ichak yo’li bilan og’riq bo’ladi.
Tashxisi. Me’da kasalligini, xususan gastritni tashxislash
uchun zondlashning ahamiyati katta.
Axlatni yashirin qon borligiga tekshirish g’oyat muhim. Bu
me’dadan yashirin qon ketayotganligini aniqlashga imkon beradi.
So’ngi vaqtlarda elastik gastrofibroskoplar tobora keng tarqalib boryapti.
Ular me’da shilliq pardasi va o’nikki barmoq ichak so’g’onini ko’zdan
kechirishnigina emas, balki, biopsiyasiya qilish, suratga olish va zarurat
bo’lganda me’da peristaltikasini kinoga olishga ham imkon beradi.
Me’da va o’n ikki barmoq ichakdagi potologik o’zgarishlar to’g’risida
batavsil tasavvur hosil qilishga yordam beradi.
Me’daninig tekshirish usullaridan gastroelektrografiya va
radio telemetriya tashxis qo’yishda zarur ma’lumotlar beradi .

Davosi. Davoni mehnat va turmush tartibini me’yorga
keltirishdan boshlanadi. Har bir bemor uchun shaxsiy davo tadbirlarini
davolovchi vrach belgilaydi. Davolashning ayrim umumiy prinsiplariga
to’xtalib o’tamiz.
Bemor ovqatni o’z-o’zdan nisbatan qisqa vaqt oraliqdagi
(kuniga 56 marta) ma’lum soatlardagina yeyishi kerak. Jismoniy va
ruhiy zo’riqishlardan saqlanish zarur. Bemor uyda ovqatdan keyin
o’rinda qorniga iliq isitqich qo’yib yotib dam olishi kerak. Gastrit
qo’zimagan davrlarda bemor ambulatoriyada davo oladi. Tibbiyot
hamshirasi ayrim davo muolajalarini ado qila olishi, masalan, me’dani
yuvishni bilishi kerak. Me’dani yuvish ayniqsa me’da zondi yordamida
qatiyan vrach ko’rsatmasi bo’yicha bajariladi.
Ayrim hollarda vrach ma’dani “xonaki usul” da-zondsiz
yuvishni tavsiya qiladi. Bu davo chorasi shunga asoslanganki, qator
kasallik sezgilarini (to’sh ostida og’irlik sezgisi, ko’ngil aynishi, so’lak
oqishi) paydo qiladigsn ko’p miqdordagi shilimshiqni me’dadan suniy
qustirish yordamida chiqariladi. Buning uchun ozroq natriy korbinatni
(har bir stakan ichimlik suvga ½ choy qoshiqda) 4-5 stakan iliq suvda
eritiladi. Bemor 4-5 stakan eritmaning hammasini ichadi, shundan so’ng
barmoqlari bilan til ildiziga ta’sirlantirib qayt qiladi. Ba’zan me’da
mineral suv bilan yuviladi. Me’dani necha marta yuvish kerakligini
vrach belgilaydi. Bu jarayonning og’ir-yengilligiga bog’liq.
Zaharlanish bilan bog’liq o’tkir gastrit da va diagnozni
aniqlash talab etiladigan hollarda yuvindi suvni laboratoriya
tekshirishlari uchun qoldiriladi. ularni toza idishga yig’iladi va og’zini
mahkam berkitib salqin joyda saqlanadi.

Me’dasi yuvilgan bemor 512 minutgacha qorniga iliq
isitgich qo’yib yotishi kerak. Isitgich og’irlashib ketmasligi uchun ko’p
suv quymaslik lozim, isitgichdagi suv juda ham qaynoq bo’lmaligi
kerak. Uni qoringa to’g’ridan-to’g’ri qo’ymay, masalan ikki qavat qilib
buklangan sochiq ustidan qo’yish kerak.
Parhez ovqatlarning ahamiyati katta. Surunkali gastriti
qo’zigan bemorga dastlabki kunlarda ovqat yeyishga ruxsat etilmaydi,
surunkali gastritning o’rtacha ifodalangan hollarida, ayniqsa remissiya
bosqichida parhez ovqatlar birmuncha xilma-xil bo’ladi. Parhez
tayinlashda ko’pgina omillar: yosh xususiyatlari, bemorning odatlarini
hisobga olish kerak.
Surunkali gastritli bemorning taxminiy menyusi
organizmning hayot faoliyati uchun zarur barcha ovqatlanish
kopmonentlari (oqsillar, yog’lar, uglevodlar, mineral tuzlar)ni o’z ichiga
oladi. Ertalabki birinchi marta yeyiladigan ovqat hajmi jihatidan katta
bo’lmasligi kerak, chunki uyqudan keyin hazm shiralari birmuncha
sekinlashgan bo’ladi. Ovqat mahsulotlarining bir qismi ichakni
ta’sirlantirishi va uning ishini buzilishi (masalan, ich ketishi) mumkin.
Nonushtaga yaxshisi manniy bo’tqasi yoki guruchli bo’tqa, bug’da
pishgan kotlet yeyish, bir stakan qaynoq bo’lmagan suyuqroq choy
ichish kerak, shuningdek kartoshka yoki sabzi pyuresi, bug’da pishgan
oqsilli amlet, qaynatilgan yog’siz baliq, qaynatilgan gulkaram,
qaynatilgan lavlagi tavsiya etilishi mumkin.
Kofe, kakao ichmaslik kerak, chunki bu ichimliklar me’da
shilliq pardasiga yomon ta’sir qiladigan moddalar saqlaydi. Qalampir,
xantal, yer qalampir, sirka ratsiondan chiqariladi. Hazm shirasi

sekretsiyasi buzilganda ovqat yaxshi hazm bo’lmaydi, shuning uchun
ko’p ovqat yeyish bemorning hazm apparatiga yomon ta’sir qiladi.
Nonushtadan keyin 2-3 soat o’tgach ikkinchi marta ovqat
yeyish mumkin. Olma, olcha, olxo’ri, malina yoki qora smorodinadan
tayyorlangan kompot yoki suyuq kompotdan bir stakan, shuningdek sut,
bir kunlik qatiq yoki yangi kefirdan bir stakan ichish mumkin.
Yong’oqdan tayyorlangan kofeni sut bilan ichishga ruxsat etiladi.
Ko’rsatib o’tilgan ichimliklarni biri blan buterbrot (bir kunlik oq non
burdasini ozgina yangi sariyog’, qora smorodina yoki olma shinnisi
bilan) yeyish mumkin.
2-nonshtadan keyin 2-3 soat o’tgach uchinchi marta ovqat
yeyish kerak. Yaxna ovqat-vinegret (ozgina kungaboqar moyi
qo’shilgan qaynatilgan kartoshka, lavlagi, sabzi). Birinchi ovqatga
taxminan yarim likopcha sho’rvo beriladi. Go’sht, tovuq, baliq
bulyonlari shira haydovchi ta’siriga ega va sekretsiyasi pasaygan
gastritda berilishi lozim. Sabzavotli sho’rvalar, shuningdek yangi
karamdan tayyorlangan sho’rvadan tashqari, tushlik ovqat menyusiga
suli vermishel yoki guruchli sho’rvalar, ikkinchi ovqatga go’sht, baliq,
tovuqdan bug’da pishgan kotlet, qaynatilgan tovuq go’shti, qaynatilgan
yog’siz baliq, garniriga kartoshka yoki olma, pishmagan nok, qizil va oq
smorodina, ryabinadan tayyorlanmaslik kerak. Qand sharbatida
pishirilgan olmalar, meva va danakli meva mussi; qand kukuni bilan
ko’pchitilgan oqsil, shakar bilan ko’pchitilgan qaymoq, ozroq
muzqaymoq, vitaminlarga boy meva suvlari va sharbatlari tavsiya
qilinadi.

Tushlikdan 2-3 soat o’tgach tushlikdan keyin ovqat (poldnik)
bir stakan choy bilan bulochka yoki buterbrod bilan ozroq yangi sariyog’
yoki kefir, bir kunlik prostokvasham sut, kompot, kisel beriladi.
Beshinchi marta kechki ovqat yeyiladi: qaynatilgan
kartoshka, do’lma, meva sharbati, qo’shilgan guruchli yoki mannaya
bo’tqa, tvorog bilan sut, jigar pashtet, ilitilgan tuxum, suyuqroq qilib
damlangan choy, qandli iliq sut.
Agar gastritli bemor kech soat 7-8 da ovqatlansa, shundan
keyin yana bedor bo’lib, ishtaha qo’zg’aydigan biror ishni bajara
oladigan bo’lsa, uyqudan oldin yana ozroq ovqat yeyishi mumkin. O’z-
o’zidan ravshanki, bemorning o’ziga xos odatlarini hisobga olish kerak.
Agar biz gastritli bemorga 5-6 marta ovqatlanishni tavsiya etar ekanmiz,
har gal ovqatning miqdori ko’p bo’lmasligiga ahamiyat berish kerak.
Me’da shirasi seketsiyasi oshgan bo’lsa, ichi bo’sh me’da
shilliq pardasiga xlorid kislotaning ta’sir qilishi, ko’ngildagidek bo’ladi.
Bunday hollarda kuniga 5-6 marta ovqat yeyish o’zini, to’la-to’kis
oqlaydi. Bemor tunda ichi achishib ketayotganidan uyg’onib ketsa,
tayyorlab qo’yilgan bir stakan sut, kompot yoki suyuq kisel ichib yotishi
kerak.
Gastritga davo qilishga to’g’ri tayinlangan parhez
ovqatlarining katta ahamiyati borligini unutmaslik kerak.
1. me’daning yallig’langan shilliq pardasiga parhezdan tashqari
qo’yidagi dori moddalari ishlatiladi.
A) pirimidin asosli, metilurasil 0,5 g dan kuniga 3 marta 3-4
hafta, pentoksil 0,1 g dan kuniga 3 marta, 2-3 hafta.

B) anabolik garmonlar; nerobol 0,005 g kuniga 3 marta,
retabolil 50 mg mushak orasiga har 10-14 kunda bir marta.
V) vitaminlar; B
1 , B
6 5% -1,0 mushak orasiga askorbin kislota 5%-
2,0 mushak orasiga 2-3 hafta mobaynida.
G) me’da devorning qon aylanishini yaxshilash uchun 2ml mushak
orasiga kuniga 1 marta bir oy mobaynida qo’llaniladi.
2. Me’da shirasi ishlab chiqarishni yaxshilash, me’da ichidagi
kimyoviy o’zgarishlarni yo’lga solish uchun, a) sof me’da shirasi 1 osh
qoshiqdan 3 marta ovqat bilan birga beriladi.
3. Me’daning harakat vazifasiga ta’sir etish a) silliq muskulatura
tonusiga ta’sir etish: papaverin, no-shpa 0,08 g 3-4 marta yoki 2%-2,0
mushak orasiga, serukal 10 mg dan kuniga 2-3 marta ovqatdan oldin; b)
xolinoblokatorlar: atropon sulfat 0,1% eritmadan 6-8 tomcho ovqatdan
30-40 min oldin, platifillin 1ml 0,2% li eritma teri ostiga; v)
fizioterapevtik usul, issiqlik bilan davolash usullari (induktotermiya,
parafin applikatsiyasi, ozokerit). Kalsiyni novokain bilan elektroforez
qilish.
4. Ichakdan ovqat hazm bo’lish jarayonini yo’lga solish: a)
fermentli dori moddalari buyurish: panzinorm 1 tabletkadan 3 marta
ovqat bilan, pankreatit 1 g dan 3 marta ovqatdan oldin.
b) enteroseptol, meksaform, intestopan ichak mikroflorasiga ta’sir
etadi.
Sanatoriy-kurortda davolanish ham g’oyat muhim. Bizning
mamlakatimizda bunday davo Chinobod, Toshkent mineral suvlari kabi
mashhur kurortlarda va boshqa mahalliy kurortlarda olib boriladi.
Mineral suv (boshqa davolash tadbirlari bilan birga) kasallik qo’ziganda

ambulatoriya va shifoxonada davolash davrida ham qo’llaniladi.
Mineral suvlardan karbonatli yoki xlorid–gidrokarbonat-natriyli suvlar
juda yaxshi foyda beradi. Ularni kuniga 2-3 marta ovqatdan oldin ½
stakandan ilitilgan holda tayinlandi.
Surunkali gastritda ular hazm bezlari faoliyatini yaxshilaydi,
me’daning sekretor va mator faoliyatini ketishiga va haydaishiga
yordam beradi. Davolashni odatda kam minerallangan suvlardan
boshlanadi, asta-sekin ko’proq munerallangan suvlardan o’tiladi.
Sekretsiya ajralishi va me’da suyuqligi kislotaliligi oshgan gastritda
odatda borjom, sekretsiyasi pasaygan gastritda Essintuki № 17
tayinlanadi.
Profilaktikasi. Avvalo o’tkir gastrit profilaktikasidan iborat
bo’lib, bu ovqatdan zaharlanish, sanoat va maishiy zaharlardan
zaharlanishning oldini olishni o’z ichiga oladi. Oziq-ovqat
mahsulotlariga yaxshi pazandalik ishlovi berishga, ayniqsa yirik
umumiy ovqatlanish korxonalarida tayyorlash jarayoni ustidan sanitariya
nazorati olib borish ovqatdan zaharlanishdan saqlab qoladi. Surunkali
gastritning oldini olish uchun qorin bo’shlig’i a’zolarining ham o’tkir,
ham surunkali yallig’lanish kasalliklari: kolit (yo’g’on ichak
yallig’lanishi), xolesistet (o’t qopchasi yallig’lanishi), appendiset
(chuvalchangsimon o’siq yallig’lanishi) ga qunt bilan o’z vaqtida davo
qilish zarur. Bundan tahqari, otit, gaymorit, kabilarni o’z vaqtida
davolashning ahamiyati ham katta.
Spirtli ichimlikni, ayniqsa qo’lda tayyorlangan alkogolli
ichimliklarni suiste’mol qilishga qarshi uzil-kesil kurash olib borish
zarur. Samogonda juda ko’p zararli birikmalar (sivush moyi) bo’ladi,

ular me’da shilliq pardasi avvaliga birmuncha qalin tortadi, so’ngra
atrofiyaga uchraydi. Buzilib qolgan oziq-ovqat mahsulotlarini,
pazandalik jihatidan yetarlicha ishlov berilmagan ovqatni yeyish
mumkin emas, o’tkir ziravorlarga ruju ruju qilmaslik kerak.
Birlamchi va ikkilamchi profilaktika degan tushuncha
mavjud. Agar gastrit kasalligi (o’tkir va surunkali) profilaktikasi
birlamchi bo’lsa, surunkali gastrit asoratlarining profilaktikasi
ikkilamchi hisoblanadi. Surunkali gastrit profilaktikasining uning
zo’rayishining oldini olishdir. Agar davo tadbirlari bilan potologik
jarayonni to’xtatishga va hatto me’daning normal faoliyatlarini amalga
tiklashga muvaffaq bo’linsa, remissiya bosqichi (baqaror yaxshilanish)
yuz beradi. Bu davrda gastrit zo’rayishining oldini olish uchun, bemor
kuntartibiga ayniqsa qattiq rioya qilishi kerak. Bu avvalo me’yorli
ovqatlanish tartibi, mehnat va dam olish davrlarini to’g’ri alishtirib
turishdan iborat.
Surunkali gastritli bemorning ovqatlanish ritmi buzilishi va
ichakni o’z vaqtida bo’shatib, bo’lmasligi bilan bog’liq ishni bajarishi
tavsiya etilmaydi, bu ham hazm apparatining har qanday kasalligida
ayniqsa zararli. Bundan tashqari, bemor juda issiq ovqat, o’tkir taomlar,
sho’r va dudlangan mahsulotlar yeyish mumkin emas. Gastritda ovqat
hazm qilish jarayoni buzilgan, shuning uchun ovqat me’daga mexanik
jihatdan yaxshi ishlov berilib turilishi kerak. Buning uchun go’sht qiyma
qilinadi, sabzavotlar qirg’ichda maydalanadi va hokazo. Biroq og’iz
bo’shlig’ida ovqatga mexanik ishlov berishda to’la qimmatli chaynov
apparati muhim rol o’ynaydi, shuning uchun tishlarni o’z vaqtida

davolatish va kerak bo’lsa suniy tish qo’ydirish me’da kasalliklari, shu
jumladan gastrit profilaktikasining chorasi hisoblanadi.
Kontrol savollar.
1. Surunkali pankreatit (SP) ning yuzaga kelishida qanday
asosiy va ko’maklashuvchi omillar ishtirok etadi.
2. SP rivojlanishi mexanizmlarini tariflang.
3. SP klinik ko’rinishi qanday belgilar bilan ifodalanadi.
4. SP bilan og’rigan bemorlar qonidagi o’zgarishlarni
izohlang.
5. SP ning qanday turlari tafovut qilinadi.
6. SP zo’rayishii tashxislaydigan muhim ahamiyatga ega
bo’lgan laboratoriya ko’rsatkichlarini ayting.

Adabiyotlar:
1. Ichki kasalliklar F.I.Kamarov, V.G.Kukes., A.S. Smetnyov., Tibbiyot
nashriyoti, Moskva 1981 yil 4-85 betlar.
2. Ichki kasalliklar O’.B. Sharopov. Abu Ali Ibn Sino nashriyoti
Toshkent 1994 yil.
3. Ichki kasalliklar S.N.Bobojonov, Abu Ali Ibn Sino Toshkent 2003 yil.
4. Tibbiyot hamshiralari o’quv qo’llanmasi Ramazonova R.A. Syomina
Yu. G. Toshkent O’qituvchi nashriyoti 224-232 betlar.

Ovqat hazm qilish sistemasi kasalliklari gastrit, surunkali pankreatit 26v

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish