Ózbek tili morfemikasi, sózning morfem tuzilishi - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	848.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Ózbek tili morfemikasi, sózning morfem tuzilishi

Купить

Ózbek tili
morfemikasi, sózning morfem
tuzilishi

Reja :
1.Morfemika ta’limot sifatida
2. So‘zning morfemik strukturasidagi
o‘zgarish lar .
3. Morfemalarning funksional-semantik tasnifi.

Morfemika so‘zning nomustaqil tarkibiy qismi
haqidagi ta’limot. Ma’lumki, o‘zbek tilida, flektiv
tillardagidan farqli o‘laroq, o‘zak mustaqil ma’no
anglatish xususiyatiga ega. So‘zning o‘zakdan boshqa
qismlari esa undan ayricha qo‘llanmaydi va ma’no
anglatmaydi. Shuning uchun ular morfema deyiladi.

Leksema shakllanuvchanlik, morfema
shakllantiruvchanlik belgisiga ega.
Nomustaqillik tabiati va leksemaga shakl
berish vazifasiga xoslanganligi ularni
morfema deb atashga olib
kelgan.Morfemaning nutqiy ko‘rinishi
q o‘ shimcha deyiladi.

Leksema tarixiy taraqqiyot natijasida morfemaga
aylanib borishi, morfema esa so‘zning o‘zagiga
singib ketishi mumkin. Masalan, [ xona ] leksemasi
taraqqiyot natijasida ikkiga ajralgan. Bir ma’nosida
«joy» semali yasama so‘zni hosil qiluvchi
derivatsion vositaga aylanib ketgan, leksemalikdan
mahrum bo‘lgan. [ Noma ] , [ goh ] , [ xo‘r ] leksemasi
ham shunday tarixiy siljishni boshidan kechirgan.
Albatta, tildagi bunday hodisalar ilmiy muammo
bo‘lib, maxsus tekshirish natijasida tayinli
xulosaga kelish mumkin. Chunki bu birlikning
turkiy unsurlar emasligi shuni taqozo qiladi.

So‘zning morfemik strukturasidagi o‘zgarish.
Aytilganidek, til taraqqiyoti natijasida so‘zning semantik, fonetik
strukturasida bo‘lgani kabi, morfemik tarkibida ham jiddiy
o‘zgarish yuz beradi. Ularning har xil ko‘rinishi bor:
1) so‘z va qo‘shimcha birlashib, so‘z tublashishi mumkin yuksa l , yuksak;
2)
so‘z va qo‘shimcha birlashib yaxlitlanishi mumkin: biron, biror, bezor,
(qo‘shimcha
bunday zichlashishi natijasida o‘z invarianti – morfemasidan
uzilishi
mumkin);
3)
so‘z va qo‘shimcha orasidagi aloqa soddalashishi mumkin: yumsho q ,
qatti q ;
4)
so‘z qo‘shimcha holiga kelishi, murakkab qo‘shimchalar bir-biriga
qo‘shilib
ketishi, ya’ni birlashishi mumkin: borib yotibdi - morfem borib
yatip ti – bor yap ti; ning + i=niki.

1) derivatsion
morfema; 2) grammatik
morfemaMorfemalarning funksional-
semantik tasnifi. Morfema
funksional-semantik xususiyatiga
ko‘ra 2 guruhga bo‘linadi

Derivatsion morfema so‘zga qo‘shilib, yangi so‘z
hosil qiladi. Yangi so‘z yangi lug‘aviy va grammatik
ma’noga ega bo‘ladi. Masalan, [ paxta ] leksemasi [ -
chi ] affiksini olib, (paxtachi) so‘zi vujudga keladi.
Yangi lug‘aviy ma’no yangi grammatik; ma’noni
ham vujudga keltiradi: narsa-byyum oti shaxs otiga
aylaladi. Shu bilan birgalikda, yangi so‘zning
valentlik imkoniyati ham asos so‘znikidan keskin
farqlanadigan holga keladi.

Grammatik morfema asosiy
xususiyatiga ko‘ra uchga
ajraladi:
1) lug‘aviy shakl hosil qiluvchi morfema;
2) sintaktik shakl hosil qiluvchi morfema;
3) lug‘aviy-sintaktik shakl hosil qiluvchi
morfema.

Lug‘aviy shakl hosil qiluvchi morfema leksema
lug‘aviy ma’nosini nutqqa moslashtirish vazifasini
bajaradi. Masalan, [ kitob ] leksemasining sememasida
birlik va ko‘plik ma’nosi noma’lum. Son lug‘aviy shakl
hosil qiluvchisi bo‘lgan [– lar ] uni ko‘plik tomon
muayyanlashtiradi. Bu morfemaning o‘ziga xos turi
lug‘aviy-sintaktik shakl hosil qiluvchi morfema bo‘lib,
lug‘aviy ma’noni muayyanlashtirish, nutqqa xoslash bilan
birga ((kel gan ) , (o‘ qi gach )) , so‘zni sintaktik aloqaga ham
kiritadi: o‘qi gan bola, o‘qi gach gapirmoq.

Sintaktik shakl hosil qiluvchi morfema so'zning
sintaktik qurilmadagi ó rnini belgilaydi. Masalan,
kesimlik kategoriyasi s ó zga kesimlik mavqeini
beradi. Kesimning ega va hol bilan sintaktik
aloqasini ta’minlaydi. Kelishik morfemalari
oldingi mutaqil so‘zni keyingi, egalik
qo‘shimchalari esa keyingi mustaqil so‘zni
oldingisiga bog‘lash vazifasini bajaradi.

E'tiboringiz uchun
rahmat!!!

Ózbek tili morfemikasi, sózning morfem tuzilishi

Купить