Ҳожи муҳаммад шаҳдий девонининг таркиби ва бадиияти

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	295.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Ҳожи муҳаммад шаҳдий девонининг таркиби ва бадиияти

Купить

КИРИШ (фалсафа доктори ( PhD ) диссертацияси аннотацияси)
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон
адабиётшунослигида тасаввуф адабиётининг мумтоз адабиётга таъсирини
ўрганиш асосий масалалардан бири бўлиб қолмоқда. Айниқса, мусулмон
мамлакатларида адабиётнинг Қуръони карим, ҳадиси шариф ва тариқат
ғоялардан олган таъсири, кўплаб ирфоний мавзуларнинг мумтоз поэтика
орқали ифодаланиши адабиётшунослигимизнинг ғоявий такомиллашувида
муҳим аҳамият касб этиб келмоқда. Шунингдек, мутасаввиф шоирларнинг
девони таркибидаги мавзу ва жанрлар хилма-хиллиги, яратилган
образлардаги новаторлик ва бадиий тафаккурнинг ирфоний синтези каби
масалаларни ўрганишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Шу нуқатаи
назардан адабий меросимизнинг мазкур жиҳатиларини ўрганиш, тасаввуф ва
мумтоз поэтиканинг инсоният бадиий тафаккури тараққиётидаги таъсирини
аниқлаш бугунги куннинг долзарб мавзулардан бири ҳисобланмоқда.
Дунё адабиётшунослигида адабий манбашунослик ва матншунослик,
кичик адабий марказларда Шарқ мумтоз поэзиясининг ўзига хос
хусусиятлари, уларнинг асосий йўналишлари, ирфоний-тасаввуфий адабиёт
вакиллари асарларни антропоцентрик тадқиқ тамойиллари асосида ўрганиш
устуворлик қилмоқда . Шу боис замонавий адабиётшуносликда тасаввуф
шеъриятининг турли йўналишлари, диний-ирфоний асарлар шарҳи, сўфий
шоирлар таржимаи ҳоли ва уларнинг ахлоқий-фалсафий қарашларини
ўрганиш каби устувор йўналишларда илмий тадқиқот ишлари олиб
борилиши бугунги кунда муҳим аҳамият касб этмоқда. Хусусан, мутасаввиф
шоирлар девонининг таркибий қисми, адабий меросида ислом динининг
ғояси, тариқат ва таълимотлар билан боғлиқ жиҳатлари
адабиётшунослигимизда кам ўрганилган. Бу, ўз навбатида, мазкур мавзуни
кенг тадқиқ этиш заруратини белгилайди.
Мамлакатимизда сўнгги йилларда Шарқ мумтоз адабиёти вакиллари
қўлёзма асарларни тадқиқ қилиш, таржима этиш, шарҳлаш, асар ҳақида
илмий хулосалар ёзиш, шоирлар девонларининг танқидий матнларини
2

яратиш, уларнинг лингвопоэтик хусусиятларини ўрганиш миллий
адабиётшунослик фанининг энг муҳим ва долзарб вазифа сига айланди. Зеро,
«Бизнинг ҳавас қилса арзийдиган буюк тарихимиз бор, ҳавас қилса
арзийдиган улуғ аждодларимиз бор. Ҳавас қилса арзийдиган беқиёс
бойликларимиз бор. Ва мен ишонаман, насиб этса, ҳавас қилса арзийдиган
буюк келажагимиз, буюк адабиётимиз ва санъатимиз ҳам, албатта, бўлади» 1
.
Шу нуқтаи назардан, Ҳожи Муҳаммад Шаҳдий ҳаёти, девони таркиби, мавзу
мундарижаси, давр адабий муҳитида тутган ўрнини ўрганиш, лирик
меросида Қуръон оятлари ва тасаввуфий манбаларининг ўзига хос таъсирини
муайянлаштириш заруратини юзага келтирмоқда.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 24 майдаги ПҚ-
2995-сон “Қадимий ёзма манбаларни сақлаш, тадқиқ ва тарғиб қилиш
тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Қарори,
2018 йил 12 майдаги ПҚ-3721-сон “Буюк алломалар, адиб ва
мутафаккирларимиз ижодий меросини кенг ўрганиш ва тарғиб қилиш
мақсадида ёшлар ўртасида китобхонлик танловларини ташкил этиш
тўғрисида”, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 24
июлдаги 571-сон “Самарқанд давлат университети фаолиятини янада
такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида” қарорлари, 2017 йил 14
февралдаги “Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот марказини ташкил
этиш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Қарори, 2022 йил 10 февралдаги
“Қадимий ёзма манбаларни сақлаш ва тадқиқ этиш тизимини
такомиллаштиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Қарори
ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа маъмурий ҳуқуқий ҳужжатларда
белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти
муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг республика фан ва технологиялари
ривожланишининг устувор йўналишларига боғлиқлиги. Диссертация
1
Адаби ё т ва санъат, маданиятни ривожлантириш – халқимиз маънавий оламини юксалтиришнинг мустаҳкам
пойдеворидир. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.Мирзи ё евнинг Ўзбекистон ижодкор зи ё лилари
вакиллари билан учрашувдаги маърузаси // Халқ сўзи. – 2017. – 4 август.
3

республика фан ва технологиялар ривожланишининг I. “Ахборотлашган
жамият ва демократик давлатни ижтимоий, ҳуқуқий, иқтисодий, маданий,
маънавий-маърифий ривожлантиришда инновацион ғоялар тизимини
шаклланштириш ва уларни амалга ошириш йўллари” номли устувор
йўналишига мувофиқ бажарилган.
Мавзунинг ўрганилганлик даражаси. XVIII-XIX асрлар мобайнида
Қўқон адабий муҳитининг ривожланиш жараёни ва унинг намояндалари, шу
адабий муҳитда яшаб ижод этган шоир Ҳожи Муҳаммад Шаҳдийнинг
ижодий мероси ҳақида айрим форсий манбаларда қисқача маълумотлар
келтирилган 2
. Бироқ бу маълумотлар аксарият ҳолларда бир-бирини
такрорлаганлиги боис, масаланинг кўплаб жиҳатлари ёритилмай қолган.
Шоир ҳаёти ва ижодига қизиқиш дастлаб унинг замондошлари томонидан
бошланган 3
. Шаҳдий шеърларининг намунаси XIX аср охири ХХ аср
бошларига қадар бир қанча илмий-адабий манбаларга киритилиб, унинг
лирик девони ўттиздан ортиқ нусхаларда кўчирилган 4
. XVIII-XXI асрдаги
Мовароуннаҳр адабиётига мурожаат этган шарқшунос ва
адабиётшунослардан Э.Бертелс, И.Брагинский, А.Семёнов Ҳ.Комацу,
Т.Бейсембиев, М.Сзуппе , Иброҳим Худоёр 5
, ўзбек адабиётшунослардан
2
Қор Раҳиматуллоҳи Возеҳ. Тўҳфат ул-аҳбоб фи тазкират ил-асҳоб. Матни интиқодӣ ӣ бо муқаддима ва
тасҳеҳи Асғари онфидо. Зери назари Абдулған Мирзоев. – Душанбе: Дониш, 1977. – 368 с.;
Ҷ ӣ Ҳожи
Ҳакимхон. Мунтахабот ат-таворих. А. Беруний номидаги Тошкент шарқшунослик институти қўлёзмалар
фонди. Инвентар №592.; Радоиф ул-ашъор. – Захираи дастхатҳои шарқии Институти шарқшиносии АФ
То икистон, инв №1628.; Мирзо Олими Хўқандий бинни Мирзо Раҳими Тошкандий. Ансоб ус-салотин ва
ҷ
таворихи ҳавоқин. А. Беруний номидаги Тошкент шарқшунослик институти қўлёзмалар фонди. Инвентар
№7515.;
3
Имомалии Қундуз . Таворихи манзума.
ӣ Нусхаи хаттии №204 маҳфуз дар захираи дастнависи шарқии АИ
умҳурияти То икистон
Ҷ ҷ ..; Зуфархони авҳар . Девони авҳар . – Душанбе. Ирфон, 1986..; Ҷ ӣ Ҷ ӣ Дилшод Барно.
Танланган асарлар/Нашрга тайёрловчи М. Қодирова. – Т:. 1972.; Абдураҳим Истаравшан . Дафтари қасида.
ӣ
Осорхонаи адабии Истаравшан. Инвентар №325.; Дилшод Барно. Таърихи муҳо ирон.
ҷ Захираи дастхатҳои
шарқии Институти шарқшиносии АФ То икистон, инв № 2676.;
ҷ
4
Нодим Истаравшан . Девон. Нусхаи хаттии №789 маҳфуз дар захираи дастнависи Осорхонаи адабии
ӣ
Истаравшан .; Мужрим Обид. Тўҳфат ул-обиддин ва анис ул-ошиқин (тошбосма). – Бухоро: Когон матбааси,
1905 й.; Хислат. Армуғони Хислат. Тошбосма нусхаси. Тошкент босмахонаси, 1912 й.;
5
Бертельс Е. Э. Адабиёти форс дар Осиёи Миёна. – Москва: Наука, 1948.; Брагинский И. С. К. Изучению
ӣ
ўзбекского-таджикиских литературы связев. В. Взаимосвязи литератур Востока и Запада. – Москва: Издо-
во вост. Литературы. 1961.; Семенов А. А. Собрание восточн ых рукописей Академии наук Узбекской ССР.
Том 01. – Тошкент: Наука, 1952.; Ҳисао Коматцу. ХХ аср бошларида Ўрта Осиёда туркчилик ва давлат
ҳаракатлари.–Анқара: Турхон, 1993.; Бейсембиев, Тимур Касымович. Кокандская историография:
исследование по источниковедению Средней Азии XVIII-XIX веков. – Алматы: 2009.; Maria Szuppe
Patrimoine manuscrit et vie intellectuelle de l Asie centrale islamique (Cahiers d Asie Centrale, No. 7) (French
ʼ ʼ
Edition) . 1999. ; Иброҳим Худоёр. Шеъри форсии Мовароуннаҳр қарни бист бо такя бар муҳитҳои адабии
Хўқанд ва Хоразм. – Теҳрон: Тамаддуни Э рон , 1385 ҳ.ш..
ӣ
4

П.Қайюмов, А.Қайюмов, Э.Шодиев 6
, истиқлол даврида эса А.Муҳаммадиев,
Н.Муҳиддинова, О.Жўрабоев О.Болтабаева 7
, тожик адабиётшунослардан
Мулло Юлдош, С.Айний, Х.Мирзозода, С.Амирқулов, А.Мухторов,
А.Мирзаев, Р.Ҳодизода, У.Каримов, С.Саъдиев, С.Султонов, Н.Маъсумий,
С.Хўжақулов 8
каби тадқиқотчилар бу давр шеърияти мазмуни ва
мундарижавий ғояси, унинг поэтикаси, давр адабий муҳити, бадиий
асарларнинг жанр хусусиятлари ҳамда ижтимоий-тарихий жараёнлари
ҳақида фикр мулоҳазалар билдирганлар.
Аммо Қўқон адабий муҳити ва унинг намояндалари, хусусан
Шаҳдийнинг ҳаёт ва фаолияти борасида алоҳида ва кенг қамровли тадқиқот
иши амалга оширилмаган. Адабиётшунос олим Сайидумар Султонов
томонидан ёзилган мақолалар ва рисолаларда бу борада умумий характерга
эга бўлган айрим фактик маълумотлар мавжуд, бироқ шоир ҳаёти, унинг давр
адабий муҳитида тутган ўрни, шеърларининг қиёсий ўрганилиши, поэтик
маҳорати, девони нусхалари тавсифи, шоир поэзиясининг диний, ирфоний ва
тасаввуфий мазмун-моҳияти, шоирнинг ўзбекча шеърлари борасида батафсил
тўхталмаган. Бинобарин, бу мавзу монографик тарзда илк бора махсус тадқиқ
этилмоқда.
6
Қаюмов П. Тазкираи Қаюмий. 5 жилд. – Тошкент: Ўзбекистон Фанлар академияси, 1998.; Қўқон адабий
муҳити (XVIII-XIX асрлар). – Тошкент: Ўзбекистон фанлар академияси нашриёти, 1961.; Шодиев Э. XIX
аср Хўқанд шоирлари ижодида зуллисонайнлик анъаналари. Тожик адабий алоқалари тарихидан. –
Тошкент: Ўқитувчи, 1988.;
7
Жўрабоев О. Ҳазиний Хўқандий ҳаёти ва ижодий мероси: Филология фанлари номз. ...дис. автореф. – Т:.
2003.; Муҳаммадиев А. Муҳйининг туркий ва форсий девони поэтикаси. Филология фанлари номз. ...дис.
автореф.– Самарқанд: 2008.; Муҳитдинова Н. Мирҳасан Садоий ва унинг адабий мероси (шеърият
поэтикаси, ғоявий-бадиий таҳлил масъалалари). Филология фанлари номз. ...дис. автореф.– Самарқанд:
2017.; Болтабаева. О. XX аср бошларида Наманганда адабий ҳаракатчилик намояндалари, анъаналари,
янгиланиши. Филология фанлари номз. ...дис. автореф. – Т:. 2019.;
8
Мулло Юлдош мураттиби тазкира. Радоиф ул-ашъор (Тазкираи шоирон). Нусхаи хаттии №1628 маҳфуз
дар захираи дастнависи шарқии АИ умҳурияти То икистонҶ ҷ .; С. Айн ӣ . Намунаи адабиёти то ик. – Москва: ҷ
Наука, 1926.; Мирзозода Х. Материалҳо аз таърихи адабиёти то ик/асрҳои XVI-XIX ва ибтидои асри XX. –
ҷ
Душанбе: Сталинобод, 1956.; Амирқулов С. Адабиёти то ик дар нимаи якуми асри XIX. – Душанбе:
ҷ
Нашрияи УДТ, 1980., Таҳаввули адабиёти то ик дар нимаи якуми асри XIX. - Душанбе: Дониш, 1997.;
ҷ
Нигоҳе ба инкишофи таърихи адабиёти то ик дар Мовароуннаҳр. (Қарни XIX). Душанбе: 2010.;
ҷ Мухторов
А. Метерилы по истории Уратюбе. – Москва: Издательство Восточной литература, 1963.; Мирзоев А.
Адабиёти асри XVII-XVIII-и то ик/барои синфи IX. – Душанбе: Ирфон, 1970.; Ҳодизода Р, У. Каримов, С.
ҷ
Саъдиев Адабиёти то ик асрҳои XVI-XIX ва ибтидои асри XX. – Душанбе: Маориф, 1988.; Султонов С.
ҷ
Таърихи доираи адабии Истаравшан дар нимаи дуввуми асри XVIII ва аввали асри XIX. – Душанбе:
“Сурушан”, 2002.; Султонов С. Рўзгор ва осори Шаҳд . – Душанбе: Сурушан, 1998.; Султонов С. Тазкираи
ӣ
суханварони Истаравшан. – Душанбе: Адиб, 2012.; Маъсум Н. Адабиёти то ик дар асри XVIII ва нимаи
ӣ ҷ
аввали асри XX. – Душанбе: Нашриёти таълимии педагогии вазорати маорифи халқи То икистон, 1962.;
ҷ
Х ақулов С. – Адабиёти давраи бедории милли то ик. – Тошкент: “Миллий энциклопедия”, 2014.
ӯҷ ҷ
5

Тадқиқотнинг диссертация бажарилган олий таълим муассасаси
илмий-тадқиқот ишлари режалари билан боғлиқлиги. Тадқиқот мавзуси
Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университетининг илмий-
тадқиқот ишлари режасига мувофиқ “Адабий жанрлар ва ижодий услублар
хилма-хиллиги” мавзусидаги илмий йўналиши доирасида бажарилган.
Тадқиқотнинг мақсади. Ҳожи Муҳаммад Шаҳдийнинг ҳаёти, унинг
давр адабий муҳитида тутган ўрни, шоир лирик девонининг композисион
тузилиши, ғоявий-бадиий хусусиятлари, шеъриятидаги диний-ирфоний
талқинлар, ўзбекча ғазалларидаги орифона талқинларини ҳамда унинг
анъанавий ва новаторлик хусусиятларини очиб беришдан иборат.
Тадқиқот вазифалари:
Ҳожи Муҳаммад Шаҳдий ҳаёти ва ижодиётига оид маълумотларни
янада мукаммалаштирилган ҳолда унинг муфассал таржимаи ҳолини яратиш;
Шаҳдий яшаб ижод этган муҳитнинг тарихий, ижтимоий-сиёсий,
маданий, адабий шарт-шароитларини шоир ижодий фаолияти билан боғлиқ
ҳолда бирламчи манба ва маълумотлар асосида очиб бериш;
шоир адабий меросида анъанавийлик, пайравлик, назирагўйлик ва ўзига
хослик тамойилларига асосланган ирфоний, ахлоқий, ишқий ва тасаввуфий
қарашларини илмий далиллаш;
Ҳожи Муҳаммад Шаҳдийнинг ўзбекча ғазалларини Лутфий, Машраб,
Ҳувайдо, Ҳазиний ва Муҳйи Қўқандий лирик шеърлари билан қиёсий ва
комправистик таҳлиллар замирида ўрганиш ҳамда шоирнинг поэтик
маҳоратини очиб бериш;
шоир девонидан жой олган шеърларнинг жанр хусусиятларини
белгилаш, уларнинг мавзу кўлами ва мундарижасини кўрсатиш,
композицион тузилиши ва бадиийлик сатҳини аниқлаш;
адиб ижодида табиат тасвири билан сўфиёна қарашлар талқинидаги
ўзаро уйғунликнинг ижтимоий, фалсафий, ирфоний-тасаввуфий, мажозий,
ҳаётий ва воқеий аспектларини асослаш.
6

Тадқиқотнинг объекти сифатида Ҳожи Муҳаммад Шаҳдий девонининг
Ўзбекистон Республикаси фанлар академияси Шарқшунослик институти
қўлёзмалар фондидаги №144/I рақамли нусхаси, Тожикистон Республикаси
фанлар академияси Шарқшунослик институти қўлёзмалар фондидаги №1275
рақамли нусхаси, хусусий кутубхонамиздаги №Х/1 рақамли нусхаси ҳамда
Саидумар Султоновнинг тадқиқотлари асосида танлаб олинди .
Тадқиқот предмети ни XVIII аср охири ва XIX аср бошларидаги Қўқон
адабий муҳити тарихи, Ҳожи Муҳаммад Шаҳдий таржимаи ҳоли, девони
таркиби, шоир адабий меросининг мазмуни, ғоявий мундарижаси, бадиий,
ирфоний ва услубий хусусиятлари билан боғлиқ воситалар ташкил этади.
Тадқиқотнинг усуллари. Диссертацияда қиёсий-тарихий, адабий
манбашунослик, биографик, психобиографик ва қиёсий-комправистик таҳлил
усулларидан фойдаланилган.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат :
Aмир Умархон ҳукмронлиги даврида Қўқон адабий муҳитида форс-
тожик адабиётининг шаклланиши, генезиси, сиёсий-тарихий ва маданий-
ижтимоий шарт-шароитлари, Истаравшан адабий ҳавзасида классик адабиёт
тенденциялари ва бу адабий жараёнда Ҳожи Муҳаммад Шаҳдийнинг
ижодкорлик мақоми очиб берилган;
Шаҳдий лирик девонининг композисион тузилиши ва таркиби, девонда
ғазал, соқийнома, мухаммас, мустазод, маснавий туркумидаги лирик жанрлар
хусусиятлари, уларнинг ғоявий мундарижаси, шоирнинг бадиий тимсоллар
яратишдаги маҳорати аниқланган;
шоир ижодидаги форсча ва ўзбекча ғазалларнинг ирфоний-бадиий
синтези, бу борада Хожа Aҳмад Яссавий, Хожаназар Ҳувайдо, Муҳйи
Қўқандий, Ғозий ижодларидан таъсирланганлиги ва шоирнинг индивидуал
маҳорати исботланган;
Шаҳдий лирикасида исломий-ирфоний ғояларнинг ўрни, пейзаж
тасвирида сўфиёна қарашларининг уйғунлиги, Қуръон оятлари мазмунини
ғазалларида иқтибос ва талмеҳ этганлиги, поэтик воситалар орқали
7

Муҳаммад алайҳиссалом ва тариқат пешволарининг сиймосини
тасвирлагани, шунингдек “Санги Сиёҳ” рамзида руҳий ҳолатини кўрсатиб
берилганлиги далилланган.
Тадқиқотнинг амалий натижалари қуйидагилардан иборат:
Ҳожи Муҳаммад Шаҳдий ижодининг шаклланиш манбалари, ўрганилиш
тарихи ва давр адабий муҳитида тутган ўрни, шоир девонининг нусхалари,
уларнинг таркиби, шоир ижодида зуллисонайнлик анъаналари, ирфоний-
тасаввуфий мотивлар, ўзбекча ғазалларининг ирфоний синтези ва бадиий
образларнинг мажозий, диний, фалсафий талқини очиб берилган;
шоир шеъриятида мавзулар рангбаранглиги, жанр хусусиятлари, шоир
ижодида пайравлик, татаббуъ ва назиралар битиш, унинг лирик девонидаги
ғазал, қасида, қитъа, таржиот, соқи й нома, муножот, муноқаба, муссамат ва
мустазод туркумидаги шеърларнинг анъанавийлик ва новаторлик
хусусиятлари аниқланган;
Шаҳдийнинг мумтоз адабиётнинг турли тарихий босқичларида вужудга
келган сўфия, кубравия, қаландария, нақшбандия таълимотларига мойиллиги,
унинг лирик шеърларида ушбу мотивларнинг ҳаётий воқеликлар билан уйғун
ҳолда акс этиши исботланган;
диссертация натижалари ва ундан чиқарилган хулосалар форс-тожик
адабиётининг тадрижий шаклланиш босқичларини белгилаш, миллий
адабиёт тарақиётида адабий оқимлар ва маданий марказларнинг ўрнини
аниқлаш, тожик адабиёти тарихида тасаввуф таълимоти илдизларини очиб
бериш ҳамда адабий алоқалар, адабий жараён, адабиёт тарихи каби
фанлардан дарслик ва ўқув қўлланмаларнинг мукаммаллашувига хизмат
қилиши далиланган;
Тадқиқот натижаларининг ишончлилиги. Тадқиқот юзасидан
чиқарилган хулосалар илмий-таҳлилий ва қиёсий-типологик методлар билан
асосланганлиги, муаммонинг аниқ қўйилганлиги, Ҳожи Муҳаммад
Шаҳдийнинг шоирлик мақоми, унинг Қўқон адабий муҳитида тутган ўрни
борасида маҳаллий ва хорижий мамлакатлар олимларининг илмий-назарий
8

қарашлари ўрганилганлиги, хулосаларнинг аниқлиги, бу борада асосан
тарихий ва адабий манбалар, қолаверса, муаллиф девонининг энг мўътабар
нусхаларига таянилган ҳолда чиқарилганлиги билан изоҳланади.
Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти. Тадқиқот
натижаларининг илмий аҳамияти ундаги илмий хулосаларидан XVIII-XIX
асрлар форс-тожик адабиёти тарихини янада мукаммал ўрганишда, ўзбек ва
тожик адабиётидаги ўзаро адабий алоқалар борасидаги мулоҳазаларни
аниқлашда, мумтоз поэтик меъёрлар ва тасаввуф адабиётини тадқиқ этишда,
сўфиёна шеъриятнинг ўзига хос тимсолларини таҳлил қилишда ва пейзаж
тасвирининг ирфоний хоссаларини янгича услублар асосида далиллаш
мумкинлиги билан изоҳланади.
Тадқиқот натижаларининг амалий аҳамияти ишдаги назарий умумлашма
ҳамда таҳлиллардан олий таълим тизимида, умумтаълим мактабларида
ёшларга адабий-назарий маълумотлар беришда, форс-тожик мумтоз
адабиётини қиёсий ўргатишда, мумтоз поэтика ва тасаввуф фанларини
ўрганишда, адабий манбашунослик ва матншунослик соҳаларида тадқиқот
олиб боришда, шунга алоқадор дарслик, ўқув қўлланмалар яратишда
фойдаланиш имконини бериш билан белгиланади.
Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. XVIII аср охири ва XIX
аср бошларида Қўқон адабий муҳити ҳамда шоир Шаҳдийнинг ижодий
меросини тадқиқ этиш орқали олинган илмий натижалар асосида:
Амир Умархон ҳукмронлиги даврида Қўқон адабий муҳитида форс-
тожик адабиётининг шаклланиши, генезиси, сиёсий-тарихий ва маданий-
ижтимоий шарт-шароитлари, Истаравшан адабий ҳавзасида классик адабиёт
тенденциялари ва бу адабий жараёнда Ҳожи Муҳаммад Шаҳдийнинг
ижодкорлик мақоми очиб берилганлиги тўғрисидаги хулосалардан ЎзР ФА
Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институтида 2018-2020-
йиллар мобайнида бажарилган П3-20170925213: “ЎзР ФА Абу Райҳон
Беруний номидаги Шарқшунослик институти фондида сақланаётган қўлёзма
девонлар каталогини тузиш” номли амалий лойиҳа доирасида фойдаланилган
9

(“ЎзР ФА Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институтининг
2021-йил 15-июлдаги 457-сонли маълумотномаси). Натижада бир қатор
мумтоз Шарқ адабиёти намояндалари адабий меросини ўрганиш, шеърий
девон нусхалари сонини аниқлаш, адабий манбаларни тавсифлаш ва уларни
тадқиқ этишга йўл очилган;
шоир ижодидаги форсча ва ўзбекча ғазалларнинг ирфоний-бадиий
синтези, бу борада Хожа Аҳмад Яссавий, Хожаназар Ҳувайдо, Муҳйи
Қўқандий, Ғозий ижодларидан таъсирланганлиги таққосланган ва шоирнинг
индивидуал маҳорати исботлаб берилганлиги тўғрисидаги илмий
хулосалардан Алишер Навоий номидаги Ўзбек тили ва адабиёти
универистетида 2017-2020-йилларда лойиҳа доирасида бажарилган ОТ-ФИ-
030 рақамли “Ўзбек адабиёти тарихи” кўп жилдлик (7 жилд) монография
мазмунига сингдирилган. (Алишер Навоий номидаги Ўзбек тили ва адабиёти
универистетининг ОТ-ФИ-030 рақамли маълумотномаси) . Натижада Амир
Умархон даврида вужудга келган бир қатор адабий анъаналар ва уларнинг
бадиий аҳамияти, шоирлар ўртасидаги илмий-адабий алоқалар, шунингдек,
тасаввуф аҳли бўлган ижодкорлар мероси ҳақидаги маълумотларни
кенгайтиришга эришилган.
Шаҳдий лирик девонининг композицион тузилиши ва таркиби, девонда
ғазал, соқийнома, мухаммас, мустазод, маснавий туркумидаги лирик жанрлар
хусусиятлари, уларнинг ғоявий мундарижаси, шоирнинг бадиий тимсоллар
яратишдаги маҳоратига доир илмий-назарий хулосалардан Ўзбекистон
Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон тарихи” телеканалининг
“Тақдимот” кўрсатуви сценарийсини тайёрлашда фойдаланилган
(Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг 2021 йил 29 октябрдаги 01-
13-1694-сон маълумотномаси). Натижада мазкур кўрсатувлар учун
тайёрланган материалларнинг мазмуни мукаммаллашувига, кўрсатувнинг
илмий-оммабоплигини таъминлашга, мухлисларнинг мумтоз шеъриятимиз
ҳақидаги маълумотларини кенгайтиришга, маънавий-ахлоқий, бадиий-
эстетик билимларини оширишга эришилган.
10

Шаҳдий лирикасида исломий-ирфоний ғояларнинг ўрни, пейзаж
тасвирида сўфиёна қарашларининг уйғунлиги, Қуръон оятлари мазмунини
ғазалларида иқтибос ва талмеҳ этганлиги, поэтик воситалар орқали
Муҳаммад алайҳиссалом ва тариқат пешволарининг сиймосини
тасвирлагани, шунингдек, “Санги Сиёҳ” рамзида руҳий ҳолатини кўрсатиб
берилганлиги тўғрисидаги илмий хулосалардан Имом Термизий халқаро
илмий-тадқиқот маркази илмий ходимлари томонидан тайёрланган “Буюк
термизийлар” рукни остидаги “Сўфи Оллоҳёр”, “Хожа Самандар
Термизий”, “Адиб Собир Термизий” номли рисолалар мазмунига
сингдирилган (Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот марказининг 2022
йил 1 августдаги 01.07 – 154-сонли далолатномаси). Натижада диссертация
мавзусидаги хулосалар ва таклифларидан алломалар меросини чуқур тадқиқ
этиш, Шарқда яратилган назмий асарлар асосида тасаввуф таълимотининг
бадиий тимсолларини ўрганиш имконини берган.
Тадқиқот натижаларининг апробацияси . Тадқиқот иши натижалари
14 та илмий анжуман ва семинарларда, шу жумладан, 8 та халқаро, 6 та
республика миқёсида ўтказилган илмий-амалий конференцияларда
муҳокамадан ўтказилган.
Тадқиқот натижаларининг эълон қилинганлиги. Диссертация
мавзуси бўйича 12 та илмий иш чоп этилган. Ўзбекистон Республикаси
Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Олий аттестасия комиссиясининг
диссертациялари асосий илмий натижаларини чоп этиш тавсия этилган
илмий нашрларда 8 та мақола, маҳаллий илмий журналларда 2 та, хорижий
журналларда 2 та мақола чоп этилган.
Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми. Диссертация кириш, 3 та боб,
хулоса ва фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан иборат, умумий ҳажми 159
бетдан иборат.
11

И БОБ. ҲОЖИ МУҲАММАД ШАҲДИЙ МЕРОСИНИНГ ЎЗ
ДАВРИ АДАБИЙ МУҲИТИДА ТУТГАН ЎРНИ
И.1. Адабий муҳитда Шаҳдийнинг тутган ўрни
XVIII аср охири ва XIX аср бошларида Марказий Осиё ҳудудида
асосан Хива, Қўқон ва Бухоро хонликлари мавжуд эди. Қўқон хонлигига
маҳаллий аҳоли вакилларидан бўлган минг уруғи асос солди. 1733-1750
йиллар мобайнида ҳукмронлик қилган Муҳаммад Абдулкаримбий ибн
Шоҳрухбий асосий эътиборини мудофаа ишларига қаратди. У хонликнинг
пойтахти Қўқонда бир қанча ислоҳотлар ўтказиб шаҳар ҳудудини
кенгайтирди. Абдулкаримбий 1750 йил вафот этганидан сўнг хонлик тахтига
униинг ўғли Абдураҳмон ўтирди. Аммо у тахтга тўққиз ой ўтириб, сўнг
Марғилонга ҳоким этиб жунатилди ҳамда тахтга Абдураҳимнинг иккинчи
ўғли Эрдонабий ўтирди. 1753 йилда қалмоқларнинг тазйиқи ва талаби билан
уларнинг қўлида гаров сифатида ўшлаб турилган Бобобек хонлик тахтига
кўтарилди. Лекин орадан бир йил ҳам ўтмай Ўратепага юриши вақтида
Бобабек Бешариқда ўлдирилди ҳамда Эрдонабий (1755-1769) қайта Қўқон
тахтини эгаллади. Эрдонабийдан сўнг тахтга Шоҳрухбий ўчинчи ўғли
Шодибекнинг фарзанди Сулаймонбек ўтиради. 1770 йилда Қўқон тахтига
Абдураҳмонбийнинг ўғли Норбўтабий (1770-1801) ўтиради. Норбўтабийдан
сўнг унинг ўғли Олимхон (1801-1810) тахтни эгаллаб, Қўқон хонлигининг
сиёсий қудратини мустаҳкамлаш, мамлакат ҳудудларини кенгайтиршга
алоҳида эътибор беради. Натижада Қўқон хонлигиниинг сиёсий мавқеи ошиб
иқтисодий-ижтимоий ва маданий соҳаларда маълум ўзгаришлар юзага келди.
Ана шундай тарихий-сиёсий жараёнда Қўқон адабий муҳити доирасида
шаклланган ва ўз намояндалари билан машҳур бўлган маҳаллий Ўратепа
(ҳозирги Истаравшан) адабий ҳавзаси кўплаб ижодкорларни жумладан форс-
тожик ва ўзбек адабиётига ҳисса қўшган шоиру олимларни етиштиради.
Биз эътиборимизни қаратаётган мавзу Қўқон адабий муҳитининг
ўратепалик намояндалари билан боғлиқ. Ўратепа маданий ҳаётида
адабиётнинг ўрни айниқса юқори эди.
12

Шу даврда бир қатор илмий-адабий, тарихий асарлар сиёсий ва адабий
ҳаётда мавжуд бўлган турли йўналишлар, оқимлар, илғор намояндалар
ижоди хусусиятларини ёритиш учун асосий манба бўлиб хизмат қилади. Бу
давр адабий муҳити ва унинг намояндалари илмий-адабий меросини
белгилашда тазкира, баёз ва тарихий асарлар аҳамияти жуда катта.
Жумладан, Фазлий Намангонийнинг “Ма ж муаи шоирон” асари XVIII аср
охири ва XIX аср бошларидаги Қўқон адабий муҳтидаги баъзи шоирлар
ҳаёти ва мероси ҳақида сўз юритади. Унинг энг қадимги нусхаси 1822 йил
китобат қилинган. Фазлий китобнинг дебочасида 76 нафар шоир номини
зикр этади шу тазкирада 12 нафар ўратепалик Нажиб, Хўжа, Сайфулло,
Мўҳтасиб, Таслим, Узлат, Мунший, Назар, Тажаммул, Майробий, Доғий ва
Вайсий каби шоирлар киритилган. “Амир Умархон даврида Қўқонда
адабиётнинг гуллаб-яшнагани ҳеч кимга сир эмас. Бу ҳақда Фазлий
Намангоний шундай ёзган эди:
Ба ин умла дод он қадар зебу зайн, ҷ
Ки мансух шуд даври Султон Ҳусайн.
Яъни, бу шоирлар, (шеъриятга) шу қадар зебу зийнат бердики, Султон
Ҳусайннинг даври ҳеч нарса бўлмай қолди)[111,9].
Мазкур тазкира бадиий ва тарихий аҳамиятга эга бўлиб, шу давр
адабий муҳитини ўрганишда муҳим манба сифатида хизмат қилади. Сир
эмаски, бу тазкира Амир Умархон даврида ёзилган ва унга кўпроқ амир
билан яхши муносабатда бўлган шоирлар киритилган. Тазкирага Ҳожи
Муҳаммад Шаҳдий киритилмаган бўлсада, бу тазкира шоир ижодининг
шаклланишига бевосита таъсир кўрсатиб унинг девон яратишига тўртки
бўлган. Бу тазкира ва унинг илмий-тарихий аҳамияти ҳақида Х.Мирзозода,
А.Абдуллаев, А.Қаюмов, У.Каримов, М.Ҳасаний ва М.Шониёзовлар ишлари
диққатга сазовордир.
Муҳаммад Ҳакимхон Тўранинг “Мунтахаб ат-таворих” асари эса Қўқон
хонлиги, Бухоро амирлиги ҳамда Афғонистоннинг XIX аср биринчи
ярмигача бўлган тарихий воқеаларни қамраб олади. Асарда муаллиф тарихий
13

воқеалардан ташқари қўқонлик шоирлар Фазлий, Умархон, Акмал ва асли
ўратепалик бўлган Беҳжат каби намояндаларнинг шеърларидан намуналар
келтиради. “Раҳимхон Ўратепага лашкар тортгани зикри”, “Амир
Ҳайдарнинг Ўратепа томонга лашкар тортгани”, “Хўқанд амирларининг
Ўратепа томонга қўшин тортгани зикри”, “Амир Умархоннинг Ўратепа,
Зомин томонга қўшин тортиб боргани зикри”, “Амир Умархоннинг
саййидлик паноҳи Маҳмудхонни Ўратепада ушлатгани зикри”, “Амир
Умархоннинг Ўратепа устига лашкар тортгани ва Хўжанд вилоятидан
умидсиз қайтгани зикри” каби фаслларда тарихий воқеларни батафсил
келтиргани эътиборга молик. Ўратепага юриш қилган Муҳаммад Раҳимхон
воқеасини қуйидагича баён этади: “Раҳимхон ва Эрдонабий ... Ўратепага бир
фарсахлик Обижомак мавзесида қўш ташлашди. Тонгоқаргача эса у ерда ҳам
кўчиб Истаравшан қалъасини узук қошидек ўртага олиб, уруш ва қамал
ишларига машғул бўлдилар” [123, 22- 349-355-357-444-675]. Дарҳақиқат
ушбу асар Қўқон ва Ўратепа ўртасида бўлган ижтимоий-маданий
масалаларни ёритиш борасида муҳим манба бўлиб хизмат қилиши табиий.
Муҳим манбалардан яна бири отин Дилшод Барнонинг “Таърихи
муҳожирон” асарида ҳам XVIII аср охири ва XIX аср бошларидаги Қўқон
адабий муҳити таркибидаги Ўратепанинг кўплаб шоирлари ва маданий
муҳити ҳақида маълумот берилган. Бу асарнинг аҳамиятли жиҳати шундаки
ўратепалик шоирлардан Эшон Ҳожи Муҳаммад Шаҳдий Сепулагий,
Зуфархон Жавҳарий аёллардан эса Саидабону, Караматой, Мастураой,
Фазилатбону кабиларни эслайди. Асарни тадқиқ қилишда тожикистонлик
олим А.Мухторовнинг ишлари диққатга сазовордир[118,6]. Шаҳдий ҳаёти,
адабий мероси ва даврининг сиёсий вазиятини ўрганишда “Тарихи
муҳо ж ирон” асари алоҳида аҳамият касб этишини ўнутмаслигимиз даркор.
Худоёрхонзода қаламига мансуб “Анжум ат-таворих” номли асарда
Қўқон хонлигинииниг марказий ҳокимиятини қўлга олиш учун сулола
вакиллари ўртасида олиб борилган кўрашлар, турли ижтимоий гуруҳлар
ўртасидаги муносабатлар ҳамда Ўратепанинг сиёсий маданий ҳаётини
14

ёритувчи аниқ маълумотлар бор. Бу асарда Шаҳдийнинг номи тилга
олинмаган бўлса-да, она ватани – Ўратепа маданий ҳаёти, шеърияти ва
адабий муҳити тилга олинади. Аҳамиятли жиҳати шундаки, бу каби
манбалар Шаҳдий ҳаёти ва меросини ўрганиш бобида муҳим восита
саналади. Амир Умархон ва унинг сиёсатини Худоёрхонзода шундай
таъкидлайди: “... Умархон доно, сахий киши, фазилатлар эгаси, яхши
хислатлар соҳиби бўлиб, уламо мухлиси, шоир ва фозилларнинг муҳиби эди.
Унинг адолатли замонида мамлакатнинг ҳар ёнидан фузало шуаро, дорус-
салтанат саройида жамъ бўлиб, ўзини ҳам кўнгилга ёқадиган шеърлари
мавжуд. Амирий девонидаги ғазал унга тегишли”, деб таъкидлайди[128,78].
Бизнингча ҳам, адабиёт ва санъатни севган, унинг аҳлини ардоқлаган
ҳукмдорнинг салтанати шоиру фузалолар иштироки туфайли гуллаб
яшнайди. Бундан ташқари адабий алоқа, адабий таъсир, акс таъсир ва
зуллисонайлик каби адабий ҳодисалар бу даврда янада ривожланди, кўплаб
илмий-фалсафий, тарихий-адабий асарлар ёзилди, машҳур даҳолар асари
таржима қилинди, Шаҳдий шу адабий муҳитнинг вориси сифатида жўшқин
шеърлари билан адабиёт саҳнасига кириб келди.
Тарихчи ва моҳир адиб Қорий Қундузий “Таворихи манзума” асарида
XVIII аср охири ва XIX аср бошларидаги Қўқон адабий муҳити таркибидаги
Ўратепанинг кўплаб шоирлари ҳақида сўз юритиб, жумладан Шаҳдийни
“аҳли фазл”, “фузалои диёр”, “шоири замон” каби иборалар билан тилга
олиб, вафоти ҳақида тарих моддаси ёзади. Ушбу асар ҳам давр адабий
муҳити ва шоирлар адабий меросини тадқиқ этишда муҳим манбалардан
биридир.
Кейинги даврларда тожикистонлик тадқиқотчи олим Сайидумар
Султонов томонидан ёзилган “Тазкираи суханварони Истаравшан” асарида
42 нафар шоирлар ҳаёти ва адабий меросидан сўз юритилади. Тазкирада
Шаҳдий таржимаи ҳоли ва шоир қаламига мансуб 17 та ғазали намуна
сифатида келтирилган. Шу билан бирга адабиётшунос олим С.Султонов
“Таърихи доираи адабии Истаравшан дар нимаи дуввуми асри XVIII ва
15

аввали асри XIX” китобида шоир адабий муҳити ва ижодининг
шаклланишига доир айрим муҳим маълумотларни бериб ўтади[67,161].
Муло Мирзиё Афгорнинг “Офарин бод” номли маснавий тариқасида
битилган манзумасида Ўратепа (Истаравшан) шаҳрига 1816 йил Амир
Умархон томонидан амалга оширилган ҳарбий юришига бағишланган
қуйдаги шеъри келтирадики, у илмий-тарихий аҳамиятга эга:
Мақомим Истаравшандур насибим,
Тушуб Жарқўрғондир ай ҳабибим.
Келибон неча йиллар истиқомат,
Юрурдум билсангиз анда давомат.
Ҳама туркий эди алфози они,
Дедим бир туркий сўзларни баёни[67,164].
Шеърнинг маъносидан англашиладики, Жарқўрғон деган мавзега
сиёсий можаролар сабабли шоир оиласи билан кўчиб кетишган. Бу ернинг
аҳолиси ўзбекзабон бўлганлиги учун ҳурмат юзасидан ўзбекча шеър
ёзганлигига ишора қилмоқда. Бу минтақада нафақат ўзбеклар, балки Ўратепа
аҳолисининг бир қисми туркий – юз қабиласидан бўлганлиги ҳам маълум.
Шу боис бу адабий муҳитнинг, яъни Ўратепа шоирларидан кўпчилиги ўзбек
тилида ҳам ғазаллар битган. Шаҳдий ана шу ижтимоий муҳит меваси ўлароқ
ўзбекча ғазаллар ёзгани муҳим аҳамият касб этади. Мутриб Хўжандийнинг
“Шоҳномаи Мутриб” асари ҳам туркий тилда ёзилган бўлиб, Афгорнинг
асари каби шу даврнинг адабий муҳитини ёритишда муҳим манбадир.
Мазкур адабий муҳитининг яна бир муҳим хусусияти шундаки, бу даврда
ижод қилган кўплаб намояндалар илмий-адабий меросида ирфоний-
тасаввуфий мотивлар бирламчи мақомга эга бўлган. Бунинг яққол мисоли
сифатида Шайх Сиддиқ Ўратепагийнинг “Тўҳфат ус-cиддиқин”, “Айфоҳ ул-
асрор”, Худоёр Муҳаммад Собир Истравшанийнинг “Фавоид ул-кибар”,
“Тўҳфат ул-амир” каби ирфоний-фалсафий руҳиятга йўғрилган асарлар
Шаҳдийни ориф шоир сифатида вояга етишига кўмакчи бўлди. Бинобарин
“Қўқон адабий муҳитининг шаклланиши ва равнақ топиши, асосан, XIX аср
16

биринчи ярмини ўз ичига олади. Кейинги давр, яъни XIX−ХХ аср бошлари
адабий ҳаёти ана шу адабий муҳит хусусиятларини ўзига хос тарзда акс
эттирди” [152,14] . Шу сабабли бу адабий муҳитда кўплаб шоирлар етишиб
чиқиши ҳамда икки тилда ижод қилиши табиий ҳол эди. Шаҳдий она ватани
Ўратепага бағишлаб ғазал ёзгани ҳам шу муҳитдан таъсирланиш, шу
неъматнинг шукронаси сифатида қаралиши лозим. Шеърда ўз она ватанини
обод, гулу-гулзор маскани, обу-ҳавоси тоза, одамлари илмга ташна ва
меҳрибон эканлигини алоҳида таъкидлайди.
Ҳавои хушу лолазор хуш,
Ўротепаи навбаҳор хуш.
Диҳад аз баҳораш насими биҳишт,
Ч и Санги Сиёҳ ч ғор хуш.ӣ
А аб манзили босафою файзбахш.
ҷ
А аб сабзаву ўйбор хуш.
ҷ ҷ
Ба сидқи иродат бикун тавфи ў,
А аб марқадеву мазор хуш.
ҷ
А аб файзосору оби равон,
ҷ
Лаби ҳавзу беду чанор хуш.
Ҳама сўфиён зикру тасбеҳу вирд,
Ману хилвату бас шикор хуш.
А аб нозуку пой то сар латиф,
ҷ
Ажаб сарвқадде нигор хуш.
А аб маҳваши масти нозукбадан,
ҷ
А аб наргиси пурхумор хуш.
ҷ
А аб моҳрўю ажаб мушкбў,
ҷ
А аб лабшакар гулъузор хуш.
ҷ
Ба чашми ҳақорат мабину мабин,
Ки Шаҳд , саге номдор хуш.
ӣ (1275/1, 67 б
)
(Мазмуни: Ўратепанинг дилкаш ҳавоси, лолазори, навбаҳори қандай
чиройли. Ёқимли шамоли беҳишт ифорини таратади, Санги Сиёҳ билан ғори
17

қандай яхши маскан. Ажабо! Қандай сафоли ва файзбахш жойки, анҳори ва
сабзаси ёқимли. Сидқу ирода ила бу жойни тавоф айла чунки бу ердаги
мақбаралар (авлиёлар мозори) муборакдир. Во ажаб! Файз таратувчи равон
сувию, ҳовуз буйидаги чинору мажнунтол қандай к ўркам. Барча сўфийлар
тасбеҳ ва зикр билан машғул бўлса, мен эса хилватда (қалбни) ром этиш
билан овора. (Бу ерда Аллоҳнинг муҳаббати учун хилватда ўтирганига ишора
қилган). Бутун вужуди қандай ҳам латиф ва нозукдирки, нигорнинг ажойиб
сарвқоматлиги қандай ҳузурбахш. Нозик баданнинг сархушлиги, чиройи-ю
хуморли кўзлари ажойиб эканлиги, ёрнинг қотиллиги жону дилнинг офати,
маҳбубанинг чаққонлиги, ойюзли, муаттар ҳидли, ширинлаб ва гулюзли ёри
борлигидан хабар беради. Шаҳдий илтижо билан сўрайдики, менга ҳеч қачон
ҳақорат кўзи билан боқма, чунки у бир номдор ит бўлгани яхши эди).
Бу ғазалдан ташқари шоир ижодидаги бошқа ғазалларида ҳам адабий
муҳити ва она ватанига ишора қилган. Фозилбий ҳукмронлик қилган
йилларда Ўратепада кичик бир адабий муҳит вужудга келган. Унга
Самарқанддан Сайидшаҳобиддин Алий, Тўрахожа Ошиқ, Бухородан
Ҳусайнбек Мирий, Исҳоқхонтўра, Мужрим, Домулло Бухорий, Намангондан
Ҳозиқ, Зокирхожа Намангоний, Валижон Умрий, Хўжанддан Равнақ, Воқиф,
Нозил, Фоиз, Ҳисор томонидан Қори Қундузий, Гулашаний, Нусрат
Кўҳистоний, Қонеъ Насафий каби таниқли шоирлар жалб этилган. Бу борада
С.Султонов “Таърихи доираи адабии Истаравшан дар нимаи дуввуми асри
XVIII ва охири асри XIX” асарида қуйидагиларни айтади: “XIX асрнинг
биринчи чорагида, ҳоким ва шоир Маҳмудхон (1804-1816) даврида
Истаравшан адабий муҳити Накҳат, Мунсиф, Дилшод, Шиҳоб, Хижлат,
Ранжур, Бедор, Восиф каби ёш шоирлар ҳисобидан янада ривож топди”
[67,53]. Демак, бу адабий муҳит ўзига хос мақомга, унинг вакиллари муайян
даражада иззат-эҳтиромга лоиқ бўлганлиги учун кўплаб шоирлар ташриф
бўюришган.
Адабиётшунос олим С. Султонов Истаравшанда фаолият кўрсатган,
ёки таваллуд топган ёки келиб қолган шоирларни Истаравшан адабий муҳити
18

шоирлари деб таъкидлайди. Бироқ шу даврга оид расмий ҳужжатлар ва
тарихий битиклар Ўратепани Қўқон адабий муҳитига тобе эканлигини
кўрсатади. Шунинг учун Ўратепалик шоирлар ҳам Қўқон адабий муҳити
шоирлари сирасига киради. “Қўқон шаҳри фақат хонлик пойтахтигина эмас,
балки маданий марказ ҳам ҳисобланиб, ўзига хос адабий муҳит яратган
шаҳар эди, Бу ерга турли дунёқарашли, истеъдодли ва малакали ёзувчи, шоир
ва адиблар тўпланишган. Уларнинг аксарияти асли қўқонликлар эди. Булар
ўзларига хос муҳит яратиб, асосан икки оқимга бўлинган эдилар. Биринчиси
сарой шоирлари бўлиб, улар хон ва бойларни мақтаб, турмуш шароитини
кўкка кўтариб асарлар яратганлар. Иккинчи ижодий йўналишга мансублар
эса прогрессив фикрда бўлиб, барчани халқпарварликка чақириб, турмуш
оғирлигини, ўзаро урушларни, худбинликни, ёлғон ва ёмонликни қоралаб
асарлар ёзганлар”[11,149]. Тарихчи олимнинг таъкидлашича “уларнинг
аксарияти асли қўқонликлар эди”. Бу каби қараш бошқа ижодкорлар турли
ҳудудларда яшовчи ва яқин атрофдаги шаҳарлардан келганлигини англатади.
Адабиётшунос олим А.Қаюмов Қўқон хонлиги ҳудудига кирувчи шаҳарлар
сонини қайд этиб 1813 йилда муҳосара этган (Бухоро ва Қўқон хонлиги
ўртасида жойлашган) Ўратепа шаҳрига алоҳида тўхталади[32,24]. Энг
муҳими шу даврда нафақат йирик шаҳарлар ва адабий марказларда, балки
Самарқанд, Каттақўрғон, Миёнкол, Шаҳрисабз, Хўжанд, Ўротепа, Ҳисор,
Кўлоб, Қаротегин, Дарвоз, Бадахшон ва бошқа ҳудудларда маҳаллий адабий
доиралар пайдо бўлганди. С.Амирқулов фикрича: “Аслида беқарорлик ҳукм
сурган, доимий ички уруш ва низолар бўлган сиёсий ва ижтимоий вазият
“марказий адабий ҳавзалар билан маҳаллий адабий доиралар ўртасидаги
алоқаларнинг ўрнатилиши, адабий мажлислар ва машваратларнинг ташкил
этилиш жараёнининг ўзи эрксевар шоирлар дунёқарашининг ривожланишига
кучли туртки бўлди. Шу асосда, янги ғоявий ва бадиий тенденсиялар
ривожланиб, адабиётнинг демократик руҳи янада ошди” [ 47 ,120] .
Бу каби вакилларнинг адабий мероси ғоявийлик жиҳатидан халқ
қалбига, орзу-армонларига, ички кечинмаларига ҳамоҳангдир. Шаҳдий ҳам
19

шулар қатори умрининг охиригача ўз ватани – Ўратепада яшаб ижод қилган.
Унинг ижоди мазмуни ва ғоявий мундарижасига кўра иккинчи йўналишга
тааллуқлидир. Хон, сарой аҳли ва бойларни мадҳ этувчи шеърлар унинг
асарларида учрамайди. Балки у илм-маърифатни тарғиб этувчи ғоялар билан
тўла инсон камолотига дахлдор шеърлар ёзган. Шундай бўлса ҳам унинг
шеъриятида Қўқон адабий муҳити етакчилари ижоди таъсири катта.
Маълумки, Ҳувайдо ўзининг дилкаш шеърияти билан Қўқон адабий
муҳити намояндалари орасида ажралиб туради. Шаҳдий Ҳувайдо
шеърияининг маъно-мазмуни ва шакл унсурларига пайравлик қилганини
навбатдаги ғазалларда кўриш мумкин. Ҳувайдонинг ғазали арузнинг рамали
мусаммани маҳзуф вазнида бўлса, Ша ҳ дий ғазали эса ҳазажнинг мусаммани
аштар вазнда яратилган. Бироқ қуйидаги ғазаллар мазмун жиҳитидан бир
мавзуга қаратилган.
Ҳувайдо: Тонгла на қилгум, Худоё, яхши тоат манда йўқ,
Бериё ихлос ила қилган ибодат манда йўқ.
Шаҳдий: Ишларим бари исён зарра манга тоат йўқ,
На намоз, на рўза, хайр йўқ, саховат йўқ.
Ҳувайдо: Еру кўкка сиғмаган айлаб гуноҳи беҳисоб,
Тавба деб, ушлаб яқо хавфи қиёмат манда йўқ.
Шаҳдий: Қилмадим Худойимга бандалиғ, аё дўстлар,
Кечалар ётиб ҳайвон кундузи тиловат йўқ.
Ҳувайдо: Мақсадим ичмак, емак, билмам гуноҳ қайси савоб,
Чун баҳойим наслидек, ваҳми қиёмат манда йўқ.
Шаҳдий: Туғно ул қиёматга қози ул бўлуб сўрса,
Найлайин мани осий манга ҳеч ибодат йўқ.
Ҳувайдо: Яхши ичмак, яхши емак бўлди фикрим туну кун,
Бор азоби охират деб оҳу ҳасрат манда йўқ.
Шаҳдий: Ҳаққа қилимадим хизмат ишларим басе ғайбат,
Анга тортмадим меҳнат доимо риёзат йўқ.
Ҳувайдо: Дунёлиқда йўқ қўлимда хайру эҳсон қилгудек,
20

Ё художўйлик қилурга олийҳиммат манда йўқ.
Шаҳдий: ...Кийганинг ҳама мурдор, еганинг ҳама макрўҳ,
Зарра санга ҳаргиз тарси ул қиёмат йўқ.
Ҳувайдо: ...Ваҳ нечук ҳолим кечар бўлса қиёматнинг куни,
Қилғаним бўлди гунаҳ, зарра ибодат манга йўқ.
Шаҳдий: Нафс учун юриб сарсон умринг ўтди Шаҳдий,
Доимо эшикларга юрдингу қаноат йўқ. (1275/1,206 б
)
Ҳувайдо: Соч оқарди, кўз ёшарди, эмдики айлаб гуноҳ,
Эй Ҳувайдо, Тангридан зарра хижолат манда йўқ[ 127 ,120].
Бу ғазал маъно-мазмун ва шакл жиҳатидан бир-бирига мос тушибгина
қолмай балки, иккаласи ҳам “йўқ” радифи ишлатилиши воситасида ёзилган.
Танқидий руҳ билан й ўғрилган бу ғазалларда инсоннинг ҳаётда ўз нафсини
тия олмаслиги ва маломатийлик таълимоти ғоялари етакчилик қилади.
Умуман олганда, бу муҳитда турли хил тоифадаги шоирлар, адиблар уюшиб
ижод қилишарди. Ҳувайдо ҳам, Шаҳдий ҳам сарой аҳли шоирлари бўлмаган.
Ҳукмдорларни мадҳ этиш ўрнига Шаҳдий ижодида даврдаги айрим сиёсий
ҳукмрон вакилларни танқид қилганини учратиш мумкин. Юксак инсоний
ғоялар ва исломий қарашлар Шаҳдий ғазалларининг барида мавжуд. Чунки
шоир ҳаёти ва фаолиятида акс этган воқеа ва ҳодисалар уни инсон
камолотини тасвирловчи, нафсини маломат қилгувчи, ижтимоий-сиёсий
ҳаётни танқид қилувчи шоир сифатида гавдалантиради. Шеърларида эса давр
адабий муҳити таъсири ва руҳий ҳаёти тасвири очиқ-ойдин кўриниб туради.
Қўқон адабий муҳитининг шаклланиши ва равнақ топишида Амир
Умархон хизмати таҳсинга сазовор. Унинг даврида бошқа соҳалар қатори
хаттотлик мактаби қайта жонланади. Бу давр адабий муҳитининг шаклланиш
омилларидан яна бири шоирларнинг девон тартиб беришларида намоён
бўлади. Айнан шу даврда Шарқ мутафаккирларнинг кўплаб асарлари
нусхаларга кўчирилади, араб ва форс манбалари туркий-ўзбек тилига
таржима қилинади. Шаҳдий ана шундай муҳитда яшаб хаттотликни ўрганиб
ўз девонини тартиб беради. Шу жиҳатдан олиб қаралганда, XIX аср иккинчи
21

ярмидан кейинги ҳаётга назар ташлаш Шаҳдий каби шоирлар ижодининг бу
даврда ҳам ўзига хос мавқеъ ва аҳамиятга моликлигини кўрсатади. Ўратепа
шаҳрида бир қатор мадраса, хонақоҳ, масжид, сарой, ҳаммомлар барпо
этилди. Атолиқбек фармони билан Намозгоҳ мадрасаси қад ростлади. Бунинг
давоми натижаси Сайидғозихўжаи Нола, Худоёрхон, Рустамбек мадрасалари
ҳам қўрилди. Машҳур котиблардан Мирҳусайн ва Мирзо Шариф Дабир
ҳусни хат мактабига асос солди. Муҳаммад Назар, Муҳаммад Содиқ
Тўнқотур, Абулғозий Хўжа, Тўрахожа Ҳусайний, Мирзо Бобокалон,
Юнусхожа Хижлат, Муҳаммад Юсуф каби чиройли хат соҳиблари бир қанча
асарларни кўчиришди. Тарихчи олим А.Муродовнинг таъкидлашича: “Мирзо
Шариф ва Муҳаммад Сиддиқ Котиб ташаббуси билан 1838 йили олти ой
муддатда Алишер Навоийнинг “Чордевон” асарини 300 нусхада кўчиришга
муваффақ бўлди” [30,123]. Шу сабабли девон тартиб бериш ва кўп
нусхаларга кўчириш анъанага айланиб бўлганди. Ўратепалик Вазеҳий,
Шайдо, Шаҳдий, Адо, Фано, Воқиф, Жазбий, Солик, Маҳбус, Назмий,
Ранжур, Хижлат, Нола ва Бедод каби шоирлар девони бизгача етиб келган.
Давр адабий ҳаётининг асосий ҳодисларидан яна бири шундан иборат
эдики, маърифатпарвалик, тасаввуфий қарашлар тараққийпарвар адабий
йўналиш сифатида вужудга келди ва такомиллашди. Мумтоз форс-тожик
шоирлари Жалолиддин Румий, Саъдий Шерозий, Ҳофиз Шерозий, Камол
Хўжандий, Абдураҳмон Жомий ва Бедил каби йирик мумтоз адабиёт
намояндалари бой мероси нафақат миллий адабиётимизга таъсир кўрсатди,
балки бошқа қардош халқлар адабиётига ҳам салмоқли таъсир кўрсатди.
Шўролар даврида ҳукмрон мафкурага зид бўлган бир қанча илмий-
адабий асарлар ўрганилмасдан қораланди. Чунки бундай асарлар ва
мутафаккирларнинг ҳаёти ҳукмрон давлат сиёсатига ғоявий ва мафкуравий
жиҳатдан зид эди. Бундай ҳолат мустақиллик давригача давом этиб келди.
Мустақиллик даврида эса XVIII аср иккинчи ярми XIX аср бошларидаги
Қўқон адабий муҳитига оид бир қанча тадқиқот ишлари амалга
оширилган[32,7]. Мустақилликдан сўнг бу борада бир қатор илмий
22

тадқиқотлар олиб борилди. Бунга мисол сифатида Н.Муҳиддинова[152,44],
О.Жўрабоев[149,24], А.Муҳаммадиев[24,24], О.Болтабаева[144,21] каби
тадқиқотчиларнинг илмий изланишларини мисол тариқасида келтириш
мумкин.
Қўқон даври адабий муҳитини ўрганишда тожикистонлик олимлар –
С.Султонов, Э.Шодиев, У.Каримов, С.Амирқулов, А.Мухторов каби олимлар
тадқиқий ишлари ҳам таҳсинга лоиқ[67,81].
Таъкидлаш лозимки, адабий жараён барча замонларда ижтимоий
муҳитдан келиб чиқиб талқин этилади. Шаҳдий, Адо, Нодим, Солик, Дабир
ва Фано ижодида ижтимоий ҳаёт тасвири билан бирга тасаввуфий қарашлар
ҳам етакчилик қилади. Бу ҳақда отин Дилшод Барно Қўқон адабий
муҳитидаги ижод қилган шоирлар ижодини моҳиятига қараб бешта
йўналишга тақсимлайди: “Аҳли ву уд”ҷ (ижтимоий ҳаётни реал тасвирловчи),
“аҳли ву уди ринд”
ҷ (ижтимоий ҳаётдаги воқеаларни тасвирловчи ҳурфикр ва
дунё ишларига бепарво шоирлар), “аҳли тасаввуф ҳаёти ва
мутафаккирони рўзгор” (тасаввуфни ҳаётийлик мезонлари асосида
тасвирловчи мутафаккир шоирлар), “тасаввуфиёни ваҳдат” (тасаввуф ва
ваҳдат аҳли шоирлари), “мусаввирони мадҳу ситоиши табақаи ҳукмрон”
[67,82] (амалдорларни мадҳ этувчи шоирлар) каби гуруҳларга тақсимланиши
бизни баъзи мулоҳазаларни юритишга ундайди.
“Аҳли ву ҷ уд” шоирлари ижоди кўпроқ ижтимоий характерга эга бўлиб,
халқ дарди ва уларнинг яшаш тарзи, инсон камолоти ва шоирона
мушоҳададан иборат. Солик, Сайид Ғозий Нола, Шаҳдий, Адо, Нодим
Истравшаний, Афсўс, отин Дилшод Барно каби истеъдодли шоирларни
биринчи гуруҳга киритиш мумкин. Реал ҳаётни ифодалаш "аҳли ву уд"
ҷ
шоирларига хос булиб, ҳаётдаги шафқацизликлар моҳиятини очиб бериш
учун шеър орқали имкон излашган. Сайид Ғозий Нола бир ғазалининг
мақтаъсида давр сиёсий муҳитидаги вазиятни “кулфати айём”, - деб
баҳолаши бежиз эмас[32,56].
23

“Аҳли ву уди ринд” шоирлари кўпроқ ҳаётий воқеалар билан биргаҷ
дунё ғам ташвишларига бепараво, ҳурфикр, танқидий фикрларни баён
этадиган шоирларни қўшиш мумкин. Хожа Юсуф Вазеҳий, Фано
Истаравшаний, Юнусхожа Шоҳид, Комилхожа Накҳат, Бедод, Солик,
Сайидғозий Нола, Султонхон Адо каби шоирлар ижоди иккиқатламли
моҳиятга эга бўлиб, улар “аҳли ву уд ва ҳам ринд” шоирлари ҳисобланади.
ҷ
“Аҳли тасаввуф ҳаёти ва мутафаккирони рўзгор” тасаввуфни ҳаётийлик
мезонлар асосида тасвирловчи мутафаккир шоирлардан яна Шаҳдий, Солик,
Хоиф, Нодим, Адо, Саййид Ғозий Нола, Бедод, Толиб, Моил, Хижат, Афгор,
Жазбий ва бошқаларни киритиш мумкин.
“Тасаввуф ва ваҳдат аҳли шоирлари” тасаввуф ва тариқат аҳли ҳамда
шеърларида соф илоҳий муҳаббатни тараннум этган сўфиймашраб
шоирлардан Сўфи Ғаний, Эшон Ортиқхўжа Шаҳид, Мавлавий Шоҳҳусайн,
Шоҳид, Ошиқ,Умрий каби шоирларни кўрсатиш мумкин.
“Мусаввирони мадҳу ситоиши табақаи ҳукмрон” гуруҳи шоирларидан
Фазлий Намангоний, Мушриф, Музмар, Нусрат Кўҳистоний каби шоирларни
санаш мумкин. Дилшод Барнонинг бундай табақаларга ажратишининг сабаби
уларнинг ижодий ёндашуви ва ижтимоий ҳаётидан келиб чиқиб иш
тутганлигидан далолат бердади. Масалан хонга бағишлаб мадҳиявий
шеърлар ёзган шоирларни отин Дилшод Барно “ситоишгари табақаи
ҳукмрон”, - деб баҳолайди. Фазлий Амир Умархонга бағишлаб “Ма жмуаи
шоирон” тазкирасида шундай дейди:
амшеди чароғи аҳон ҳазрати Сайидумар,
Ҷ ҷ
Хусрави соҳибқирон сафдару лашкаршикан.
Довари мулки аҳон, додраси инсу он,
ҷ ҷ
Моҳи сипеҳри карам, шоҳи замину замон [ 111 ,267] .
(Мазмуни: Форс подшоҳи Жамшиди, жаҳоннинг чироғи, соҳибқирон
Хусрав каби (Кисро), лашкарбоши, жаҳон мулкининг одили, замину замон
подшоҳи сенсан эй Сайидумар (Амир Умархон).
24

Дарҳақиқат, Фазлий Намангоний ўз даврида сарой шоирлари сардори
эди. Унинг тазкирасида амир таъбига бағишланган бир қанча мадҳиявий
шеърлар мавжуд. Бу мажмуада гарчи субъектив фикрлар ва бир ёқламалик
қарашлар кўп бўлса-да, XIX аср II чорагида давр адабиёти тўғрисида
маълумот берувчи муҳим манбалардан ҳисобланади. Унда ҳар бир шоирга
нисбатан берилган маълумот Қўқон адабий муҳитини ёритишга хизмат
қилади. Отин Дилшод Барнонинг шоирлар ижодий моҳиятни таснифлашда
беш гуруҳга бўлинганини эътиборга олган ҳолда баъзи мулоҳазаларимизни
баён этсак мақсадга мувофиқ бўлади.
“Аҳли ву уд”, “Аҳли ву уди ринд” ва “аҳли тасаввуф ҳаёти ваҷ ҷ
мутафаккирони рўзгор” гуруҳига мансуб шоирлар ижоди маъно-мазмуни ва
мундаржаси бир хил мақсадга йўналтирилган. Солик, Сайидғозий Нола,
Вазеҳий, Шаҳдий каби шоирлар ижодининг аслини ҳаётий тасаввуф, комил
инсон тарбияси, ижтимоий одоблар талқини, илоҳий муҳаббат каби
мазмунлар ва мотивлар қамраб олади. Аммо “тасаввуфиёни ваҳдат” гуруҳига
мансуб шоирлар ижодининг моҳиятда биринчи ўринда ғайбий олам билан
боғлиқ қарашлар, соф диний характердаги мавзулар, ваҳдат ул-вужуд
таълимоти ғоялари етакчилик қилади.
“Мусаввирони мадҳу ситоиши табақаи ҳукмрон” йўналишидаги
шоирлар ижоди эса маълум тоифадаги шахслар мадҳи, тарихий воқелар ва
бир ёқлама қарашлар мажмуасидан иборат бўлган. Бу каби шеърларда
танқидий ёндашув ниҳоятда кам, бироқ уларда васфий мазмундаги шеърлар
асосий рол уйнайди.
Бу давр адабий ҳаётининг услуби ҳақида сўз юритар эканмиз
адабиётшунос олим А.Қаюмовнинг бу хусусдаги фикрларига таянамиз:
“Демократик йўналишидаги адабиёт вакиллари ҳам ўз ижодлари жиҳатидан
бир-бирларидан фарқ қиладилар. Ўша давр шароити тақозосига кўра улардан
айримлари маълум даражада хон саройига яқин, баъзилари эса узоқроқ
бўлганлар. Лекин демократик йўналишидаги адабиёт вакиллари учун хос
бўлган асосий хусусиятлар халқпарварлик, инсонпарварликни ташвиқ этиш,
25

зулм ва адолацизликка кескин норозилик билдириш, меҳнаткашларнинг
ҳаётини реал тасвирлаш кабилардан иборат” [32,76].
Таъкидлаш керакки, демократик йўналишдаги адабиёт вакиллари
Дилшод Барно таъкидлаганидек “аҳли ву уд”, “аҳли ву уди ринд” ва “аҳлиҷ ҷ
тасаввуфи ҳаёт ва мутафаккирони рўзгор” билан моҳиятан бир хил. Чунки
ӣ
халқ муаммоси бу каби шоирлар ижодида биринчи планда туриши табиий.
Ўз даврининг таниқли шоири Шаҳдийнинг ўғли Нодим Истаравшаний
наврўзия шеърининг бирида даврнинг сиёсий муҳитини тасвирлаб, халқ
адолацизликлардан эзилганини таъкидлаб ўтади.
Фасли Наврўз асту як дил аз кудурат шод нест,
Ҳе кас аз қайду ташвиши аҳон озод нест.
ҷ ҷ
Хонаи ҳар кас, ки мебинам, зи сели беамон,
Гашта вайрон, сад қиёмат бигзарад, обод нест[ 137 ,17].
(Мазмуни: Наврўз фасли келди-ю бироқ бирон кўнгил ҳам шод эмас,
ҳеч ким дунё ташвиши бандидан озод эмас. Кимнинг уйини кўрсам қаттиқ
сел (душман) балосидан вайрон бўлган худди қиёмат бўлгандай ҳеч ободлик
йўқ).
Байтлардаги “кудурат”, “шод нест”, “ташвиш”, “сели беамон”, “сад
қиёмат” сўз бирикмалари шоир даврида содир бўлган зулму ситам ва баъзи
ҳукмрон вакилларининг қилмишларига киноявий ишорадир. Давр ижтимоий-
сиёсий воқеийлиги натижасида шоирлар ижодининг туб моҳиятини
ватанпарварлик, миллий ғурур, маърафтпарварлик ва комил инсонни
тарбиялаш каби эзгу ғоялар ташкил этади.
Нақшбандия тариқатининг пири бўлган Хожа Юсуф Вазеҳий халққа
яхшилик қилиш, фақирларга хайр саховатли бўлиш ва “мазлумлар дуоси”ни
олишни доимо шогирдларига насиҳат қиларди. Вазеҳийнинг ўғли Хожа Мусо
Ўратепада Қутб ул-ақтоб унвонини олган бўлса, набералари Хожа
Убайдуллоҳ Солик ва Хожа Ибодуллоҳ Толиблар Шаҳдийнинг муршиди
ҳисобланади. Хожа Убайдуллоҳ Соликнниг яна бир ўғли Сайидғозий Хожа
Нола 1768 йил Хожажон маҳалласидаги Ўратепа шаҳрида дунёга келган.
26

Сайидғозий ўз шеърияти билан давр адабий муҳитининг шаклланишига
беқиёс ҳисса қўшган. Фазлий Намангоний “Мажмуаи шоирон” тазкирасида
уни “сайидзода”, “вализода”, “хожаи бовиқор”, “дилреш” каби ифодалар
билан тилга олиб шеъриятда эса “гавҳарфуруш”, – дея тавсифлайди.
Халқ дардини ўз дардидек ҳис этган ҳассос шоир бир ғазалида
қуйидаги байтни дилдан изҳор этади:
Даҳрдин мен чекмаган андўҳу меҳнат қолдиму,
Бошим узра етмаган гардидин офат қолдиму[ 35 ,52].
Ўратепада ҳассос шоирлар Хожа Юсуф Вазеҳий, Хожа Убайдуллоҳ
Солик, Тўрахожа Афсўс, Сайидғозий Нола, Хоиф Истаравшаний иштирокида
адабий давра ташкил этилди. Давр адабий муҳитининг асосий ғоявий, бадиий
ва усулубий хусусиятлари шу шоирлар ижодида кенг шаклланди ва кейинги
шоирлар учун адабий мактаб сифатида ривожланди. Бу адабий мактабда
Хожа Убайдуллоҳ Солик бошчилик қилиб кўплаб илм аҳли, тариқат
мухлислари ва шоирларни жалб эта олди. Сайидғозий Нола, Иброҳим
Махдум Хоиф, Ҳожи Муҳаммад Шаҳдий, Хожа Ибодуллоҳ Толиб, Мулло
Бобожон Моил, Тўрахожа Афсўс, Музтар, Юнусхожа Шоҳид, Муҳаммад
Собири Собир, Султонхон Адо шу мактабда камол топганлар. Фикримизнинг
тасдиқи сифатида Мирзо Сиддиқ Фанонинг девонида Соликни “Раҳнамои
аҳли яқин”, “муҳаққиқ ул-орифин”, Фазлий Намангоний эса, “бувад Солик
муршиди номдор, каромоти ў дар жаҳон ошкор”, Мирзо Азим Мақбул “ба
дурри суфтаи Солик маро ҳадди тазмин буд”, шоир Зуфархон Жавҳарий “эй
раҳбар Солик”, “симу зар Солик” ва Муҳаммад Солеҳ Нодим “соҳиби иршод
Солик пири аждодам”, - деган фикрлари бу кишининг шахсияти ва
фазилатини белгилашда асос бўла олади.
Ўз даврининг илғор намояндлари Вазеҳий, Хожа Мусо, Солик, Саййид
Ғозий Нола, Султонхон Адо каби бир қатор шоирлар меросининг асосий
хусусияти, ғоявий теранлиги, ижтимоий мазмундорлиги, бадиий
тасвирларнинг ҳаётийлиги, нақшбандий ва қодирий тариқатларининг ғоялари
сингдирилганлиги ва халқ дардига малҳам бўлганлиги билан ажралиб
27

туради. XVIII аср иккинчи ярмидан то XIX аср бошларига қадар ўтган ана
шундай йирик ижодкорлар адабий муҳити Ҳожи Муҳаммад Шаҳдийдек
шоир етишиб чиқиши, унинг тарбия топиши учун пухта замин яратди. Шарқ
шеърияти даҳолари бўлмиш Румий, Қосим Анвор, Саъдий, Ҳофиз, Камол,
Лутфий анъаналарига эргашиб, “маънавий мурид” бўлган Шаҳдий бадиий
адабиётнинг турли жанрларида ижод қилди. Унинг ижодида инсоннинг
баркамоллиги, миллат қайғуси, дин меҳри, ватанпарварлик, қадриятлар
садоқати ва комил инсон тарбияси кенг акс эттирган.
Шоир ижодининг биринчи тадқиқотчиси адабиётшунос олим
С.Султонов таъкидлаганидек, “...Ҳожи Муҳаммад Шаҳдий ижоди
Истаравшан шоирлари диққатини жалб қилиб келган. Шеърлари содда, ранг-
баранг, халқчил ва халқ дардини ўзида мужассам этганлиги учун кўплаб
нусхаларда кўчирилди ва улардан намуналар баёзларга киритилди. Шу
сабабли шоирнинг ижоди ўзига хос услуб – орифона тасвирлар билан
ажаралиб туради” [66,16-17].
Шоир девони унинг ҳасби ҳоли, фазилати, сийрати, уни қуршаган
муҳит, дусту ёрлари, устозлари маноқиби, руҳий ҳолатини, қувончи, ғаму
ташвишлари ҳақида маълумот берувчи муҳим манба ҳисобланади. Шаҳдий
ғазалларида ўз она ватани Ўратепани мадҳ этиб, у ернинг гўзал табиати, соф
ҳавоси, гулу-гулзори, боғларидаги турли хил мевалари, анҳори, дилкаш
манзаралари ва валийлар манзили эканлигини таърифлайди. Баъзи
ғазалларида “ҳавои Дакан”, “хушбаҳор”, “риёзи жаннат”, “гулзори Ирам”,
“баҳори файзбахш” каби изофалар билан мадҳ этади.
Хуш бод насими Ўротеппа хуш баҳор,
Ёд аз биҳишти хулду ҳавои Дакан кунед. (1275/1,156 б
)
(Мазмуни: Ўратепанинг ёқимли шамоли ва баҳори қандай дилкаш,
хулд жаннати ва Дакан ҳавосини эсланглар).
Шоир ушбу байт орқали ўз ватанига бўлган муҳаббати ва садоқатини
баён этмоқда. Шоир зиёрат ва ибодат мақсадида Макка, Мадина, Самарқанд,
Эрон ва Туркия шаҳарларига сафар қилган. Лекин сафардан қайтиб она
28

ватани – Ўратепадан чиқмай умрининг охиригача шу ерда яшайди. Шариат
ва тариқат илмларини ўратепалик устозларидан олади. У бир шеърида
ўзининг устозлари Хожа Ибодуллоҳ Толиб, Хожа Убайдуллоҳ Солик каби
тариқат намоядаларини эслайди. Шоир девонида машҳур форс-тожик
шоирлари билан бирга замондош тариқат пирларини ҳам кўп бора тилга
олади. Шу билан бирга, мухаммасларида “шайдои пир” (пир шайдоси)
бўлганини айтиб, маломатийлик таълимоти асосида фикр – мулоҳаза
юритади. Ўзини “девона ва бандаи Шоҳқосим Анвор”ман дейди. Унинг
замондошлари, яъни Сайидғозий Нола, Хожа Убайдуллоҳ Солик, Султонхон
Адо, Тўрахожа Афсус, Хожа Ибодуллоҳ Толиб каби тариқатпеша ва
маърифатпарвар зиёлилар адабий, илмий ва фалсафий мероси Шаҳдийнинг
шоир сифатида танилишида консептуал аҳамият касб этади. Муҳаммад
Солеҳ ибн Шаҳдий, Хижлат, Мусохон Тўра, Миразим, Нодим Истаравшаний,
Комилхожа Накҳат, Бедод Истаравшаний, Бедор Ўратепагий ва Маъсумхон
Олий Шаҳдийнинг кичик замондошлари бўлган. Миллат ғами, дин ғами,
ёшларни руҳий баркамоликка тарбиялаш, жамиятни фитналардан халос
этиш, зулму истибдодга барҳам бериш ва гўзал амалларни бажо келтириш бу
каби шоирларнинг муҳим вазифаси бўлган. Шунинг натижасида Шаҳдий
шеърларида ҳаё, иймон, ростгўйлик ва чиройли хулқ тавсифи кўп келади:
Дар ин дурўза аҳон огаҳ баланд мабош,ҷ ӣ
Ки хок бош дар ин роҳу худписанд мабош. (1275/1,153 а
)
(Мазмуни: Агар ақлинг бўлса, бу икки кунлик дунёда мағрур
бўлмасдан бу йўлда тупроқ каби бўл ва худбин бўлма ) .
Кибру ғурур инсоният ҳаётига доимо рахна соладиган ёмон
хислатлардан. Бу давр шоирлари доимо халқни ҳалоллик ва ҳушёрликка
чорлайди. Маърифатпарварлик форс-тожик адабиётининг азалий
анъаналаридан саналади. Шаҳдий шу анъана билан адабиётга кириб келди.
Устозлари таълими билан демократик ғояларни илгари суриб халқнинг
маҳбуб шоирлари қаторидан жой олди.
29

Шундай қилиб, XVIII аср иккинчи ярми XIX аср бошлари форс-тожик
адабиёти намояндалари орасидан кўплаб маърифатпарвар, халқпарвар ва
донишманд зиёлилар камол топди. Аҳмад Дониш, Шамсиддин Шоҳин,
Возеҳ, Асирий, ва Нақибхон Тўғрал мана шу давр вакиллари сифатида халққа
маънавий озуқа беришда етакчилик қилди. Адабий оқимлар тадқиқотчилар
томонидан “аҳли вуж уд”, “аҳли вужуди ринд”, “ аҳли тасаввуф ва
мутафаккирони рўзгор ”, “шоирони аҳли ваҳдат”, “шоирони маддоҳ” каби
гуруҳларга ажратилса - да, адабиётшунос Н.Муҳиддинова таъкидлаганидек:
“.... уларнинг ҳаммаси учун инсонпарварлик, олийжаноб фазилатларни
куйлаш, тинч ҳаётни қумсаш, гўзалликдан завқлана олиш каби ғоялар
умумий бўлиб ҳисобланса, адолацизлик, зулм, қабоҳат, разиллик ва
ярамасликдан нафратланиш, уларни турли йўллар билан фош қилиш ҳам
умумийдир” [152,27] .
Шу нуқтаи назардан, турли йўналишларга мансуб шоирларнинг ҳам
бирдан-бир мақсади инсоннинг олий хилқат “мавжудотнинг гултожи”
эканлигини эслатиш бўлган. Хоҳ мутасаввуф шоир бўлсин, хоҳ маддоҳ шоир
тарих зарварақларида улар ёндашган йўл, қолдирган мероснинг моҳияти
билан баҳоланади. Демак масалани антропоцентрик тадқиқ тамойиллари
асосида ўрганиш муҳимдир.
Ана шу даврга мансуб, XVIII аср иккинчи ярми ва XIX аср бошлари
Қўқон адабий муҳитининг ёрқин намояндаларидан бири Ҳожи Муҳаммад
Шаҳдий адабий мероси, даврнинг адабий муҳити ва моҳиятини ўрганишга,
адабиётимиз тарихининг янги қирраларини ёритишга хизмат қилади. Шоир
гарчи Ўратепада яшаб фаолият кўрсатган бўлса ҳам, юқоридаги фикру
мулоҳазалардан келиб чиқиб уни XVIII аср иккинчи ярми ва XIX аср
бошларидаги Қўқон адабий муҳити намояндаси деб атадик. Давр адабий
муҳити ва оқимини ўрганиш билан Ҳожи Муҳаммад Шаҳдий каби
истеъдодли шоир адабий мероси ва шахсиятига тўғри баҳо бера олиш
мумкин.
30

$1.2 Шаҳдий ҳаёти ва ижодий фаолиятини ўрганиш манбалари XVIII аср иккинчи ярми ва XIX аср бошлари Қўқон адабий муҳити форс-тожик лирик шеъриятининг ёрқин намояндалардан бири Ҳожи Муҳаммад Шаҳдий ҳаёти ва ижодий мероси бугунги кунга қадар тадқиқотчилар томонидан кам ўрганилган. Шаҳдийнинг таржимаи ҳоли ва шеърияти маъно-мазмуни ҳақида форс-тожик адабиёти тарихида деярли маълумот учрамайди. 9 “Тожик санъати ва адабиёти энциклопедияси” (“ Энциклопедияи санъат ва адабиёти то ҷ ик”)нинг 3-жилдида эса қуйидаги маълумотлар келтирилади: “Шаҳдий Ҳожимуҳаммад (1760-1840- Истаравшанлик) – шоирлардан бўлиб, ҳолвагар оиласида дунёга келган”. Ҳаёти ва ижодига доир айрим маълумотлар адабиётшунос С.Султоновнинг “Рўзгор ва осори Шаҳд ” асарида учрайди. Замонасинининг тариқат аҳли –ӣ Хожа Убайдуллоҳ Соликнинг шогирди бўлганлиги ва шеъриятда Жалолиддни Румийга пайравлик қилганлигини таъкидлаб, шоир ҳаёти ҳақида қисқача тўхталиб, баъзи ғазалларини шарҳлайди. Китоб охирида шоир ғазаллари ва мухаммасларидан намуналар келтиради. Қосим Анвор, Аҳмад Зиндапил, Жалолиддин Румий, Ҳофиз Шерозий, Камол Хўжандий, Мавлоно Лутфий, Ҳувайдо адабий анъаналарини давом эттирган ҳолда уларнинг шеърияти таъсирида ҳамоҳанг ва ҳаммазмун шеърлар ёзади. Мажозий ишқ воситаси билан илоҳий ишқни тараннум этиб, ватанпарварлик, юксак инсонийлик фазилатлари, устозлари маноқиби, наътнома ва ҳамднома мазмунли шеърлар ёзади. Адабиётшунос С.Султонов “Тазкираи суханварони Истаравшан” асарида ўз даврининг кўзга кўринган ориф ва тариқат аҳли шоири қаторида Шаҳдийни эслаб ўтиб, “1760 йили Ўратепа шаҳри Масжиди Сафед 9 Мухторов А. Метерилы по истории Уратюбе. Издательство Восточной литература. Москва – 1963. – С. 70- 77 \\ Мухторов А. Дильшод и её место в истории общественной мысли таджикского народа в XIX начале XX вв. – Душанбе: Дониш, 1969.– С. 50-61 \\ Султонов С. Таърихи доираи адабии Истаравшан дар нимаи дуввуми асри XVIII ва аввали асри XIX. – Душанбе: “Сурушан”, 2002. –С. 47-48-157-173\\ Султонов С. Рўзгор ва осори Шаҳд (намунаи ғазалиёт ӣ . – Душанбе: “Сурушан”. 1998. – С. 4-43\\ Султонов С. Тазкираи суханварони Истаравшан. – Душанбе: Адиб, 2012. – С. 90-101\\ Католог Восточных рукописей АН Таджикиской ССР. Под. Ред. А. Мирзоева и М. И. Занда. Т. З. – Душанбе: Дониш, 1968. – С. 77\\ Энциклопедияи адабиёт ва санъати то ик (иборат аз се илд). – Душанбе: Сарредак ҷ ҷ цияи илмии энциклопедияи милли то ик, 1988. – С. 358. ҷ 31$