Paket va kanallarni kommutatsiyalash - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	44.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Paket va kanallarni kommutatsiyalash

Купить

“ Paket va kanallarni kommutatsiyalash “
REJA:
I. Kirish.
II. Asosiy qism.
1.Paket va kanallarni kommutatsiyalash.
2.Paketlar kommutatsiyalanadigan tarmoqlar.
3.Paketlarni buferlashtirish.
4.Paketlarni va kanallarni kommutatsiyalovchi tarmoqlarni taqqoslash.
5.Kompyuter tarmoq turlari.
III. Xulosa.
IV. Foydalanilgan adabiyotlar.
Paket va kanallarni kommutatsiyalash.
Paketlar kommutatsiyalanadigan tarmoqlar.
Paketlarni buferlashtirish.
Paketlarni va kanallarni kommutatsiyalovchi tarmoqlarni taqqoslash.
Kompyuter tarmoq turlari.
Oldingi bo’limlarda biz kompyuter tarmoq tugunlarini kommutatsiyalash
muammolari bir necha xususiy masalalar ko’rinishida xavola qilinishi
mumkunligini ko’rib chiqdik, ular quyidagilardan iborat: axborot oqimlarini
aniqlash, kommutatsiyalash jadvalida yo’nalishlarni qidirish va qayd qilish,
aloxida kommutator doirasida interfeyslarni kommutatsiyalash, oqimlarni
multiplesirlash va demultipleksirlash kabilardir. Vaxolanki bu masalalardan xar
biri uchun ko’p yechimlar topish mumkun bo’lsa xam, amaliyotda esa
kommutatsiyalash masalalar to’plamini yechish uchun ikkita asos yondoshish
o’rnashib qoldi:
• kanallarni kommutatsiyalash;
• paketlarni kommutatsiyalash.
Bu ikki yondoshishda xar birining o’z avzalliklari va kamchiliklari mavjutdir. Xar

bir kommutatsiyalash texnikasini joriy etilishining ko’p tarqalgan soxalari mavjut,
masalan, telefon tarmoqlarida kanallarni kommutatsiyalash texnikasiga
asosalangan xolda qurilgan va qurilishi davom etmoqda, kompyuter tarmoqlarida
esa juda ko’pchilik xollarda paketlarni kommutatsiyalash texnikasiga asoslanadi.
Paketlarni kommutatsiyalash o’zining raqobatchisidan ancha yosh bo’lib va uni
ba’zi soxalardan siqib chiqarishga xarakat qilmoqda, masalan, telefoniyadan
(internet-telefon yoki IP- telefon), lekin bu baxs xozircha xal qilinmagan va ikki
kommutatsiyalash texnikasi yana ancha vaqt bir-birini to’ldirib birgalikda faoliyat
ko’rsatsa kerak. Shunga qaramay ko’p mutaxasislarning uzoq vaqtga qilingan
bashoratlariga ko’ra ancha moslashuvchan va universal bo’lgan paketlarni
kommutatsiyalash texnikasi kelajak texnikasidir, degan fikirlari mavjut.
Keyin bizga ikki turdagi tarmoq uchun bir necha yangi tushunchalar zarur bo’ladi.
Taklif etilgan yuklama – bu foydalanuvchidan kelayotgan axborotlarni kelish
tezligi bo’lib, sekundiga keladigan bitlar (yoki kilobitlarda, megobitlarda va
xokazo) bilan o’lchanadi.
Axborotlarni uzatish tezligi – bu tarmoqdan o’tgan axborot oqimini xaqiyqiy
tezligi. Agarda tarmoq qandaydir sababga ko’ra axborotlarning bir qismini
yo’qotsa, bu tezlik taklif etilgan yuklamadan kam bo’lishi xam mumkun.
Aloqa yо‘lining о‘tqazish xususiyati – bu shu aloqa yo’li uchun maksimal bo’lishi
mumkun bo’lgan tezlikdan iborat.
Kanallar kommutatsiyalanadigan tarmoqlar. Kanallarni kommutatsiyalash
tamoiliga asoslanib qurilgan tarmoq boy tarixga ega – ular birinchi telefon
tarmoqlaridan boshlanadi, bugungi kunda yuqori tezlikdagi magistral aloqa
kanalining yaratilish asosi bo’lib telekommunikatsiya dunyosida keng tadbiqini
topdi. Kompyuterlar o’rtasidagi birinchi aloqa seanslari telefon tarmog i orqali
amalga oshirilgan, yani kanallarni kommutatsiyalash texnikasi orqali, modem
orqali Internetga ega bo’luvchi foydalanuvchilar xam bugungi kunda shu tarmoqlar
yordamida xizmat ko’rsatiladi, ularning axborotlari provayderning qurilmalariga
maxalliy telefon tarmog i orqali yetib boradi.
Kanallarni kommutatsiyalash tarmoqlarida oldingi bo’limlarda

shakillantirilgan o’sha kommutatsiyalashning xususiy masalalari yechildi.
Kanallar kommutatsiyalanadigan tarmoqlarda axborot oqimi sifatida juft
abonentlar almashuvchi axborotlar xizmat qiladi. Mos ravishda oqimning global
belgisi bo’lib o’zaro bog lovchi abonentlarning juft manzili (telefon nomerlari)
bo’ladi. Barcha bo’lishi mumkun bo’lgan oqimlarga oldindan yo’nalish aniqlanadi.
Kanallar kommutatsiyalanadigan tarmoqlarda yo’nalish tarmoq ma’muri
tomonidan qo’lda beriladi yoki maxsus dastur va qurilmalarni jalb qilish orqali
avtomatik ravishda topiladi. Yo’nalishlar jadvaliga qayd qilinadi, ularda oqimlar
belgisiga mos ravishda kommutatorlarning chiqish interfeyslarining identifikatori
qo’yiladi. Bu jadvallar asosida axborotlar xarakatlanadi va multipleksirlanadi.
Biroq, qayd qilib o’tilganidek kanallarni kommutatsiyalash tarmoqlarida bu
masalalarning xammasini yechishning o’z xususiyatlari mavjut.
Elementar kanal. Kanallarni kommutatsiyalash tarmoqlaridagi xususiyatlardan biri
elementar kanal tushunchasi bo’ladi.
Elementar kanal (yoki oddiy kanal ) – bu kanallarni kommutatsiyalash tarmoqlarini
asos texnik tavsifi bo’lib, ushbu tarmoq turi doirasida qandaydir qayd qilingan
o’tqazish xususiyatining qiymatidir. Kanallarni kommutatsiyalash tarmoqlarida xar
qandek aloqa yo’li ushbu tarmoq turi uchun qabul qilingan elementar kanalga
bo’linuvchi o’tqazish xususiyatiga ega. (Oldingi bo’limlarda biz kanalatamasini
aloqa yo’li atamasining sinoniumi sifatida ishlatgan edik.
Kanallarni kommutatsiyalash tarmoqlari xaqida gapirar ekanbiz biz
kanalatamasiga o’tqazish xususiyatini birligining qiymati sifatida ishlatdik).
Elementar kanal qiymati yoki boshqacha qilib aytganda, aloqa yo’lini o’tqazish
xususiyatining minimal birligi turli omillardan kelib chiqqan xoldan tanlanadi.
Biroq elementar kanalni taklif etilgan yuklamani uzatish uchun zarur bo’lgan
minimal o’tqazish xususiyatidan kam tanlash kerak emas. Masalan, bugungi kunda
ananaviy telefon tarmoqlaridagi elementar kanallarni eng ko’p tarqalgan qiymati
64 Kbayt/s – bu tovushni sifatli raqamli uzatish uchun minimal yetarli tezlikdir
(Siz tovushni raqamli shaklga o’zgartirish xaqidagi ma’lumot bilan ATM
texnologiyasi bayon etilgan bo’limda tanishishingiz mumkun).

Kanallarni kommutatsiyalanadigan tarmoqlarda aloqa yo’llari (kompyuter
tarmoqlarining boshqa turlaridagi kabi) turli o’tqazish xususiyatiga ega, biri –
katta, boshqasi esa – kichik. Turli tezlik sifatiga ega bo’lgan aloqa yo’lini tanlanar
ekan, tarmoqni loyixalashtiruvchi mutaxassislar axborot oqimining turli jadalligini
xisobga olishga urinadilar, ular tarmoqning turli qismlarida xosil bo’lishi mumkun
– tarmoq markaziga qancha yaqin bo’lsa, shuncha o’tkazish xususiyati yuqori,
chunki magistral yo’llar ko’p sonli tashqi aloqa yo’llar trafigini birlashtiradi.
Xar bir aloqa yo’lining o’tkazish xususiyati elementar kanallarning butun soniga
teng bo’lishi kanallarni kommutatsiyalanadigan tarmoqlarning xususiyatidir.
Shunday qilib, abonentlarni telefon tarmog iga ulash uchun ishlatiladigan aloqa
yo’li, 2, 24 yoki 30 ta elementar kanallardan iborat bo’lishi mumkun,
kommutatorlarni birlashtiruvchi yo’llar esa – 480 yoki 1920 ta kanallardan iborat
bo’lishi mumkun.
1.27-chizmada keltirilgan tarmoq chizmasiga etiborimizni qaratamiz. Faraz
qilaylik bu tarmoq R bit/s elementar kanal bilan tavsiflanadi. Tarmoqda 2, 3, 4 va
5 elementar kanallardan tashkil topgan turli o’tkazish xususiyatli aloqa yo’llari
mavjut bo’ladi. Chizmada aloqa vaqtida (telefonda suxbatlashishda) to’rtta
kommutator (S1, S2, S3 va S4) orqali o’tuvchi axborot oqimini xosil qiluvchi ikki
abonent A va V keltirilgan. Shuningdek abonentlar o’rtasidagi axborot oqimining
jadalligi 2R bit/s dan oshmaydi deb faraz qilaylik. U xolda bu ikki abonetni
o’zaro axborot almashuvi uchun o’z ixtiyorlarida bir juftdan xar bir aloqa yo’lidan
ajratilgan elementar kanallarga ega bo’lsa yetarlidir (A punktdan V punktga
axborotni uzatish yo’lidagi yo’nalishida yotuvchi). Chizmada A va V abonentlarga
zarur bo’lgan bu elementar kanallar qalin chiziq bilan ko’rsatilgan.
Tashkiliy kanal. Elementar kanallarni kommutatsiyalash (ulanishlar) orqali
qurilgan aloqa tashkiliy kanal deb ataladi. Ko’rilayotgan misolda A va V
abonentlarni ulash uchun 2 ta elementar kanalli qalinlik dagi tashkiliy kanal xosil
qilingan. Agarda bizning farazimizni o’zgartirib va taklif etiladigan yuklama
R bit/s dan oshmasligi kafolatlanadi deb xisoblansa, u xolda abonentlarning
ixtiyorlarida tashkiliy kanalni 1 ta elementar kanal qalinligi da ega bo’lsalari

yetarli bo’ladi. Abonentlar axborotlar bilan jadal almashayotgan vaqtda tashkiliy
kanalning o’tkazish xususiyatiga ancha yuqori talab qo’yishlari xam mumkun.
Buning uchun ular o’zlariga xar bir aloqa yo’lida ko’p (lekin albatta barcha aloqa
yo’llari uchun bir xil) sonli elementar kanallarni zaxiralashlari kerak bo’ladi.
В абанент
А абанент
1.27-chizma. Kanallarni kommutatsiyalash tarmog ida tashkiliy kanal.
Tashkiliy kanallarning quyidagi xususiyatlarini qayd qilib o’tamiz:
• tashkiliy kanal o’zining uzunligini oxirigachan bir xil sondagi
elemetar kanallardan iborat bo’ladi;
• tashkiliy kanal o’zining uzunligini oxirigachan doimiy va qayd qilingan
o’tqazish xususiyatiga ega bo’ladi;
• tashkiliy kanal ikki abonentning aloqa vaqti uchun vaqtincha
yaratiladi;
• aloqa vaqtida tashkiliy kanal tarkibiga kiruvchi barcha elementar kanallar
to’liq abonentlar ixtiyoriga o’tadi (shu abonetlar uchun yaratilgan tashkiliy kanl);
• aloqa vaqti davomida abonentlar tarmoqqa tashkiliy kanal tezligidan ortiq
bo’lmagan tezlikda axborot uzatishlari mumkun;
• tashkiliy kanalga berilgan axbort bu axborotni so’ragan abonentga vaqt
bo’yicha ushlamasdan, yoqotmasdan va shu vaqt davomida tarmoqda boshqa
ulanishlar bo’lishidan qatiy nazar axborot uzatilgan ma’nba tezligida kafolatlangan
ravishda yetkaziladi;
• aloqa vaqti tugagandan so’ng tegishli tashkiliy kanal tarkibiga kiruvchi
elementar kanal bo’sh deb e’lon qilinadi va boshqa abonetlar tomonidan ishlatish
uchun taqsimlanuvchi resurslar ixtiyoriga qaytariladi.
Tarmoqda bir vaqt davomida bir necha aloqa vaqti amalga oshiriladi (telefon
tarmoqlari uchun oddiy xol, vir vaqt davomidv yuzlab va minglab abonentlarning
gaplari uzatiladi). Aloqa vaqtlar o’rtasida tarmoqni taqsimlash elementar kanallar
darajasida sodir bo’ladi. Masalan, A va V abonetlar uchun S2 – S3 aloqa
yo’llarida ikkita kanalni qanday ajratilganligini biz faraz qilishimiz mumkun,

qolgan uchta elementar kanal shu vaqtda shu aloqa yo’li orqali o’tuvchi qolgan
uchta boshqa aloqa vaqti uchun taqsimlandi (1.27-chizmaga qaralsin). Bundek
multipleksirlash bir vaqtda xar bir jismoniy kanal orqali bir necha mantiqiy
ulanishlar trafigini o’tqazish imkoniyatini beradi.
Multipleksirlash abonentlar resurslar (bizning xolda elementar kanal) uchun
raqobatlashishga majbur ekanliklarini bildiradi. Bo’lishi mumkin qandaydir oraliq
aloqa yo’li bo’sh elementar kanalini ishlatib bo’lgan, u xolda uning yo’nalishi
ushbu aloqa yo’lidan o’tadigan bo’lsa yangi aloqa vaqti sodir bo’la olmaydi.
Budek xollarni bila olish uchun kanallarni kommutatsiyalovchi tarmoqlarda
axborot almashuvidan oldin ulanishlarni о‘rnatish amali bajariladi. Bu amalga
binoan aloqa vaqti kerak bo’lgan abonent (masalan, bizning xolda A abonent)
kommutatsion tarmoqqa sо‘rov – ma’lumot jo’natadi, unda chaqiruvchi abonent
manzili bo’ladi, masalan, V abonent.
So’rovning maqsadi – chaqiruvchi va chaqiriluvchi abonentlar o’rtasida tashkiliy
kanal xosil qilish mumkunligini tekshirishdan iboratdir. Buning uchun ikki shart
bajarilishi talab etiladi: xar bir aloqa yo’lida A bilan V o’rtasida yotuvchi zarur
bo’lgan sondagi bo’sh elementar kanallar mavjutligi va shuningdek
chaqirilayotgan abonentning boshqa ulanishda band bo’lmasligi.
So’rov ushbu juft abonentning axborot oqimi uchun aniqlangan yo’nalish bo’yicha
xarakatlanadi. Bunda oqimning global belgisiga (chaqirilayotgan abonent manzili)
mos ravishda qo’yiluvchi kommutatsiyalashning global jadvali ishlatiladi,

kommutator interfeysining identifikatori (bundek jadvallarni ko’pincha yo’naltirish
jadvali deb ataladi).
Agarda so’rovni A abonentdan V abonentga o’tishi natijasida ulanishni o’rnatishga
xech qanday to’siq yo’qligi aniqlansa, tashkiliy kanalni qayd qilish sodir bo’ladi.
Buning uchun A dan V gachan bo’lgan yo’l bo’ylab barcha kommutatorlarda
kommutatsiyalashning maxalliy jadvaliga yozish amalga oshiriladi, unda bu aloqa
vaqti uchun zaxiralangan oqimning maxalliy belgisi bilan elementar kanal
nomerining mosligi ko’rsatiladi. Faqat shundan so’ng tashkiliy kanal o’rnatilgan

deb xisoblanadi va A va V abonentlar o’zining aloqa vaqtini boshlashlari mumkun
bo’ladi.
Shundek qilib, kanallarni kommutatsiyalash tarmoqlarida axborotlarni
xarakatlanishi ikki bosqichda amalga oshiriladi.
1. Tarmoqqa xizmatchi so’rov – ma’lumot keladi, unda chaqirilayotgan
abonent manzili bo’ladi va tashkiliy kanalni ulanishi tashkillashtiriladi.
2. Tayyorlangan tashkiliy kanal bo’yicha asosiy axborotlar oqimi o’tkaziladi,
uni uzatish uchun endi xech qanday yordamchi axborot talab etilmaydi, shu
jumladan chaqirilayotgan abonent manzili xam. Kommutatorlarda axborotlarni
kommutatsiyalash maxalliy belgi asosida amalga oshiriladi – elementar kanal
nomerlari orqali.
Ulanishni o’rnatishga so’rov xar doim xam muvaffaqiyatli bo’lavermaydi. Agarda
chaqiruvchi va chaqiriluvchi abonentlar o’rtasidagi yo’lda bo’sh elementar kanallar
bo’lmasa yoki chaqirilayotgan tugun band bo’lsa, u xolda ulanish о‘rnatilishi bekor
qilinadi. Masalan, agarda A va V abonentlar o’rtasidagi aloqa vaqtida S abonent
tarmoqqa D abonent bilan ulanish o’rnatilishiga so’rov jo’natsa, u xolda S abonent
so’rovi bekor qilinadi, chunki unga zarur bo’lgan S3 va S4 kommutatorlarning
aloqa yo’lini tashkil etuvchi ikki elementar kanallar A va V abonentlarni ulash
uchun ajratib bo’lingan (1.28-chizma). Ulanish o’rnatilishi bekor qilinganda,
tarmoq chaqiruvchi abonentni maxsus xabar bilan xabardor qiladi. Tarmoqda
qancha yuklama ko’p bo’lsa, yani tarmoq shu vaqtda qancha ko’p ulanishlarni
quvvatlasa, yangi ulanish so’rovini qoniqtirishni bekor qilish extimoli shuncha
ko’p bo’ladi.
Biz ulanishlar o’rnatishni dinamik avtomatik ish tartibini bayon qildik, u
abonentlarni tarmoqda ulanishlarini o’rnatishga xizmatchi so’rov-xabar jo’nata
olish imkoniyatiga va tarmoq tugularining bundek so’rovga ishlov bera olishlariga
asoslangan. Bundek ish tartib telefon tarmoqlari tomonidan ishlatiladi.
Biroq bu ish tartib kanallarni kommutatsiyalovchi tarmoqning bo’lishi mumkun
bo’lgan yagona ish tartibi emas, boshqa ulanishlarni o’rnatishning statik (qo’ldagi)
ish tartibi xam mavjutdir. Bu ish tartibi tarkibiy kanalni abonent bilan

qisqa vaqt ulanish uchun o’rnatilmay, balkim uzoq vaqt davom etuvchi ulanishlar
zarur bo’lgan xolat uchun xarakterlidir.
А абанент
1.28-chizma. Paketlarni kommutatsiyalash tarmog ida ulanishni o’rnatishda
buzilish.
Bunday uzoq vaqt ishlovchi kanallarni yaratishni abonent amalga oshira olmaydi,
uni tarmoq ma’muri tomonidan yaratiladi. Ananaviy telefon tarmog i uchun
qo’ldagi statik ish tartibi o’zining qisqa vaqtli ulanishi bilan kam ishlatiladi, biroq
u shaxarlararo va davlatlar o’rtasida yuqori tezlikdagi telekommunikatsion kanallar
uchun o’zini oqlaydi.
Kanallarni kommutatsiyalash texnologiyasi tarmoqdagi tasodifiy voqealarni
minimallashtirishga mo’ljallangan, yani bu texnologiya determenizmga qarab
intiladi. Turli bo’lishi mumkun bo’lgan noaniqliklarni oldini olish maqsadida
axborot almashuvini tashkillashtirish bilan bog liq bo’lgan ishlarning ko’p qismi
axborotlarni uzatish boshlanishidan oldin bajariladi. Avval berilgan manzil
bo’yicha kerakli bo’lgan elementar kanallarning butun yo’li jo’natuvchidan qabul
qiluvchigacha egalik qilishi bo’yicha tekshiriladi. So’ng bu kanallar aloqa vaqti
uchun faqat ikki abonent ishlatishi uchun biriktiriladi va xar bir abonent tarafida
to’siqni yopuvchi si (shlyuzoviye zadvijki) bor bitta uzuliksiz nayga (trubaga)
(tashkiliy kanal) kommutatsiyalanadi. Shundan so’ng, tayyorgarchilik ishlari kam-
ko’stsiz tugatilgach endi eng kam ishni bajarish kerak bo’ladi, yani to’siqni
yopuvchilarni ochib axborot oqimini erkin va tarmoqning berilgan nuqtalari
o’rtasida to’siqsiz oqishiga imkon beriladi.
Tebranuvchi trafikni uzatishdagi samarasizlik. Kanallarni kommutatsiyalovchi
tarmoqlar foydalanuvchining trafigini samarali uzatadi, qachonki aloqa vaqti
davomida uning tezligi doimiy bo’lsa va jismoniy aloqa yo’lining qayd qilingan
o’tqazish xususiyatiga maksimal ravishda mos bo’lsa. Abonentlar tomonidan xosil
qilinadigan axborot oqimi tebranuvchi xarakterda bo’lsa tarmoqning samaradorligi

kamayadi.
Shundek qilib, telefon orqali so’zlashishlar, odamlar doimiy ravishda so’zlash
jadalligini o’zgartirib turadilar, yani jim turish bilan tez gapirish xollari. Natijada
mos tovush axborot oqimlari notekis bo’lib qoladi, demak, axborot uzatish
samaradorligi kamayadi. To’g ri, telefonda so’zlashish xolatida bu kamayish
sezilarsiz darajada bo’lganligi tufayli, tovush trafigini uzatish uchun kanallarni
kommutatsiyalovchi tarmoqlarni keng miqyosda ishlatish mumkun bo’ladi.
Kanallarni kommutatsiyalashli tarmoqning samaradorlikni ancha ko’p kamayishi
kompyuter trafigi deb ataluvchi trafikni uzatilganda kuzatiladi – yani, kompyuter
foydalanuvchisi ishlayotgan kompyuterdagi ilovalar xosil qilgan trafik. Bu trafik
amaliy jixatdan deyarli xar doim tebranuvchi trafikdir. Masalan, Siz Internetdan
navbatdagi saxifani yuklayotganingizda trafik tezligi keskin oshib ketadi, yuklash
tugagandan so’ng esa trafik amaliy jixatdan nolgachan tushib ketishi mumkun.
Agarda Siz bayon qilingan Internetga ulanish uchun kanallarni
kommutatsiyalovchi tarmoqni ishlatsangiz, u xolda Sizning kompyuteringiz va
veb-server orasidagi tashkiliy kanal vaqtning ko’p qisimida bo’sh turib qoladi. Shu
bilan bir vaqtda tarmoq samaradorligining bir qismi Sizga biriktirilgan bo’lib
qoladi va tarmoqning boshqa foydalanuvchilariga xizmat qila olmaydi. Tarmoq
bundek vaqtlarda metroning bo’sh eskalatoriga o’xshab qoladi, u xarakatlanadi
lekin foydali ish bajarmaydi.
Notekis kompyuter trafigini samarali uzatish uchun maxsus paketlarni
kommutatsiyalash texnikasi yaratilgan.
2. Paketlar kommutatsiyalanadigan tarmoqlar.
Asosi paketlarni kommutatsiyalash bo’lgan tarmoqlar nisbattan yoshdir, ular
birinchi global tarmoqlar ustida olib borilgan tajribalar natijasida 60 yillar oxirida
paydo bo’lgan.
Paketlar kommutatsiyalanadigan tarmoqlar xuddi kanallarni
kommutatsiyalanadigan tarmoqlar kabi jismoniy aloqa yo’llari bilan ulangan
kommutatorlardan tashkil topgandir. Biroq bu tarmoqlarda axborotlarni uzatish
butunlay boshqacha amalga oshiriladi. Masalan, u axborotlarni uzatish uchun bu

axborotlar uzatiladigan yo’l bo’ylab aloqa yo’lini zaxiralash xaqida qayg
urmasdan va ta’lab etilgan o’tkazish xususiyatini kafolatlamasdan xam axborotni
qabul qila oladi. Paketlar kommutatsiyalanadigan tarmoqlar o’z abonenlari uchun
oldindan aloxida, faqat ular uchun ajratilgan aloqa kanallarini yaratmaydi.
Axborotlar ushlanishi mumkun va xatto yo’lda yo’qolishi xam mumkun. Paketlar
kommutatsiyalanadigan tarmoqlar bundek tartibsizlikda va noaniqlikda qanday
qilib axborotlarni uzatishdek muxum vazifani bajara oladilar?
Paketlar kommutatsiyalanadigan tarmoqlarni ishlashining muxum tamoili,
tarmoqdan uzatiladigan axborotni bir – biridan ajratilgan axborotlar bo’lagida
xavola qilishdan iborat, uni paketlar (shu bilan bir qatorda ularni yana kadr ,
freym , yacheyka atamasi bilan xam nomlanadi) deb nomlanadi.
Paket sarlovxa bilan ta’minlangan, unda borishi kerak bo’lgan manzil va boshqa
qabul qiluvchiga yetqazish uchun ishlatiladigan yordamchi axborotlardan
(axborotlar maydonining uzunligi, nazorat yig indisi va xokazolar) tashkil topgan
bo’ladi.
Paketlarni kommutatsiyalash texnologiyasining aniq bir muxitga joriy etilishiga
qarab paketlar qayd qilingan yoki o’zgaruvchan uzunlikka ega bo’lishi mumkun,
shuningdek paket sarlovxasida joylashgan axborot tarkibi xam o’zgarishi mumkun.
Masalan, ATM texnologiyasida paketlar (unda yacheyka deb ataladi) qayd qilingan
uzunlikka ega, Ethernet texnologiyasida esa paketni (kadrni) faqat minimal va
maksimal bo’lishi mumkun bo’lgan uzunligi o’rnatilgan.
Paketlar kommutatsiyalanadigan tarmoqlarda axborot oqimi bo’lib, umumiy
belgilar to’plami bilan birlashgan, ularni umumiy tarmoq trafigidan ajratib turuvchi
paketlar jamlamasiga aytiladi. Ko’pincha oqim belgisi sifatida axborotni
jo’natiladigan manzili xizmat qiladi. Shundek qilib, bitta manzilga
yo’naltiriladigan barcha paketlar oqimni tashkil qiladi.
Kanallarni kommutatsiyalanadigan tarmoqlaridagi kabi paketlarni
kommutatsiyalanadigan tarmoqlarda xam xar bir oqim uchun qo’lda yoki
avtomatik ravishda yo’nalish aniqlashtiriladi, ular kommutatorlarda saqlanuvchi
ulanishlar jadvalida qayd qilinadi. Paketlar kommutatorlarga kelgach,

sarlovxasidagi axborotga asosan va ulanishlar jadvaliga asosan ishlov beriladi va u
yoki bu yo’nalish bo’yicha yo’naltiriladi (1.29-chizma).
2 Коммутациялаш тармоғи
7
3
1

1.29-chizma. Tarmoqda axborotlarni paket ko’rinishida uzatish.
Bitta oqimga yoki boshqa turli axborot oqimlariga tegishli bo’lgan paketlar
tarmoqdan uzatilayotganda o’zaro aralashib ketishi mumkun, navbatlar xosil
qilishi mumkun va bir-birini tormozlashi mumkun. Paketlarning yo’lida turli
o’tqazish xususiyatga ega bo’lgan aloqa yo’llari uchrashi mumkun. Bir kun va tun
davomida aloqa yo’lining yuklanganlik darajasi xam o’zgarishi mumkun. Bunday
sharoitda bitta oqimga tegishli bo’lgan paketlar tarmoq bo’ylab turli tezlikda
xarakatlanadigan xol bo’lib qolishi mumkun va xatto belgilangan joyga paketlar
jo’natilgan tartibda kelmasligi xam mumkun.
Axborotlarni paketlarga ajratish tekis bo’lmagan kompyuter trafigini kanallarni
kommutatsiyalanadigan tarmoqlarga qaraganda ancha samarali uzatishi mumkun.
Bu quyidagicha tushuntiriladi, aloxoda kompyuterlardagi trafikni tebranishi
tasodifiy xolat bo’lib va ular vaqt bo’yicha taqsimlanganda cho’qqilari qo’pincha
bir-biriga duch kelmaydi. Shuning uchun aloqa yo’li ko’p sonli oxirgi tugun
trafigini uzatayotganda, jamlangan oqimda tebranishlar tekislashadi va uning
o’tkazish xususiyati ancha samarali ishlatiladi, uzoq vaqt bo’sh turib qolmasdan.
Bu jaroyon 1.30-chizmada namoyish etilgan, unda tarmoqqa 3, 4 va
10 oxirgi tugunlardan kelayotgan bir xil bo’lmagan paketlar oqimi ko’rsatilgan
(1.29-chizmaga qaralsin). Faraz qilaylik, bu oqimlar 8 kommutator yo’nalishi
bo’yicha uzatilmoqda deb, demak, 5 va 8 kommutatorlari o’rtasidagi aloqa

yo’lidan oqimlar o’tishida bir-biri bilan ustma-ust tushadi. Natijada xosil
bo’ladigan jamlangan oqim uni tashkil etuvchi aloxida oqimlarga qaraganda
ancha bir tekisda bo’ladi.

3- тугундан оқим 5- коммутатор томонга
4- тугундан оқим 5- коммутатор томонга
10- тугундан оқим 5- коммутатор томонга
5- коммутатордан жамланган оқим 8- коммутатор томонга
1.30-chizma. Paketlarni kommutatsiyalash tarmoqlarida trafikni tekislash.
3. Paketlarni buferlashtirish.
Paketlarni kommutatsiyalanadigan tarmoqlarda axborotlarni
xarakatlanishining noaniqligi va asinxronligi bundek tarmoqlardagi
kommutatorlarning ishlashiga aloxida talablar qo’yilishini talab etadi.
Paketli kommutatorlarning (paketlarni kommutatsiyalovchi
tarmoqlardagi kommutatorlarini paketli kommutatorlar deb ataymiz) kanallarni
kommutatsiyalovchi tarmoqlardagi kommutatorlardan asosiy farqi, ular paketlarni
vaqtincha saqlash uchun ichki bufer xotirasiga egadir.
Kommutator uchun uning interfeyslariga ulangan buferlar aloqa yo’liga
axborotlarni uzatish tezligini moslashtirish uchun kerak bo’ladi. Xaqiqatan,
qandaydir vaqt davomida biror aloqa yo’lidan paketlarni kelish tezligi u paketlar
yo’naltirilishi kerak bo’lgan aloqa yo’lining o’tqazish xususiyatidan ortib ketsa, u
xolda paketlarni yo’qotishdan saqlanish uchun interfeysda chiqish navbatini
maqsadli tashkil qilish zarur (1.31-chizma).
Кириш буфери
Чиқиш буфери
Кириш буфери
Чиқиш буфери
Кириш буфери
Чиқиш буфери

1.31-chizma. Kommutatordagi buferlar va paketlarning navbati.
Buferlashtirish shuningdek paketli kommutatorga paketlarni kelish tezligi bilan
ularni kommutatsiyalash tezligini moslashtirish uchun xam zarur. Agarda
kommutatsiyalash bloki paketlarga ishlov berib ulgurmasa (sarlovxalarni taxlillash
va paketlarni kerakli interfeysga tashlash), u xolda kommutator interfeyslarida
kirish navbatlari xosil bo’ladi.
Paketli kommutatorlar paketlar xarakatlanishining uchta usulidan birining asosida
ishlashi mumkun:
• deytagrammali uzatish;
• mantiqiy ulanishni o’rnatish orqali uzatish;
• virtual kanalni o’rnatish orqali uzatish.
Deytagrammali uzatish. Axborotlarni deytagrammali uzatish usuli barcha
uzatilayotgan paketlar bir xil qoida asosida bir-biriga bog liq bo’lmagan xolda
xarakatlanishiga (tarmoqning bir tugunidan boshqasiga uzatiladi) asoslangan.
Paketlarga ishlov berish amali faqat undagi ko’rsatgichlarning qiymatidan va
tarmoqning xozirdagi xolatidan (masalan, uning yuklamasiga bog liq xolda paket
ishlov berilishga navbatda ko’p yoki kam vaqt turib qolishi mumkun) kelib
chiqqan xolda ishlov beriladi. Biroq uzatib bo’lingan paket xaqida tarmoqda xech
qandek axborot saqlanib qolinmaydi va navbatdagi paketga ishlov berish
jaroyonida inobatga olinmaydi. Yani xar bir aloxida olingan paket tarmoq
tomonidan butkul mustaqil uzatish birligi sifatida qaraladi – deytagramma.
Paketning xarakati xaqidagi yechim kommutatsiyalash jadvali asosida xal qilinadi,
uni paketning borishi kerak bo’lgan manziliga mos ravishda tuzilib, yo’nalish
bo’yicha keyingi tranzit tugunni (yoki oxirgi tugunni) aniqlaydi. Bunday axborot
sifatida ushbu kommutator interfeys identifikatorlari yoki yo’nalish bo’yicha
keyingi kommutatorlarning kirish interfeyslarining manzillari bo’lishi mumkun.
1.32-chizmada oxirgi tugun 7 dan oxirgi tugun 4 ga uzatilayotgan paket
ko’rsatilgan. Bu paketni kommutator 1 ga kelishida kommutatsiyalash jadvalidan
bu paketning xarakatlanish yo’nalishini aniqlaydi, u V interfeysga uzatilishi
kerakligi va u bu paketning yo’nalishidagi keyingi kommutator 5 ga olib kelishini

ko’rsatadi. Kommutator 5 da xuddi shunday amal bajariladi va uning natijasida
paket borishi kerak bo’lgan 4 oxirgi tugunga kelib tushadi.
kommutatorning kommutatsiyalash jadvali
1.32-chizma. Paketlar xarakatining deytagramma usuli.
Deytagramma usuli tez ishlaydi, chunki axborotlarni uzatishdan oldin dastlabki
amallar qilinishi ta’lab etilmaydi. Biroq bundek usulda paketni manzili bo’yicha
yetkazilganligi xaqidagi dalilni tekshirish qiyin masaladir. Bu usul paketlarni
manziliga yetkazishni kafolatlamaydi, paketni yetkazish imkoniyat bo’yicha yoki
maksimal xarakat (best effort) bilan yetkaziladi deyiladi.
Mantiqiy ulanishni о‘rnatish orqali uzatish. Paketlar xarakatini biz ko’rib
chiqadigan keyingi usuli paketlarning almashish tarixini bilishga asoslangan va u
deytagramma usuliga nisbattan paketlarga ancha samarali ishlov beradi. Masalan,
ulanishlarni o’rnatish xisobiga axborotlarni uzatishni yuqori ishonchliligini
ta’minlanishi paketlarni nomerlash, ikkinchi nusxasini tashlab yuborish, kelgan
paketlarni va uzatishlarni takrorlashni tartibga solish yo’li bilan amalga oshiriladi.
Tarmoqning ikki oxirgi tugunlarining paketlar bilan almashish jaroyonining ba’zi
ko’rsatgichlarini moslashtirish amali mantiqiy ulanishni о‘rnatish deb ataladi. Ikki
muloqat qiluvchi tugunlar kelishadigan ko’rsatgichlarni mantiqiy ulanish
kо‘rsatgichlari deb ataladi.
Ulanish ko’rsatgichlari doimiy bo’lishi mumkun, yani ulanish davrining
oxirigachan o’zgarmas (masalan, ulanish identifikatori, paketni shifrlash usuli yoki
payetning axborotlar maydonining maksimal o’lchami), yoki o’zgaruvchan, yani
ulanishlarning xozirdagi xolatini dinamik aks ettiruvchi (masalan, uzatilayotgan
paketlarning ketma-ket nomeri).
Ulanishlarni o’rnatish amali odatda uchta qadamdan iborat bo’ladi. 1.Ulanishlarga
tashabbuskor bo’lgan tugunni qabul qiluvchi tugunga
ulanish o’rnatishga taklifi bilan xizmatchi paket jo’natadi.
2. Agarda qabul qiluvchi tugun bunga rozi bo’lsa, u xolda unga javob
tariqasida boshqa xizmatchi paket jo’natadi, unda ulanishni o’rnatilishini

tasdiqlovchi va ushbu mantiqiy ulanish doirasida ishlatiladigan ba’zi
ko’rsatgichlarni taklif qilinadi. Bu masalan, ulanish identifikatori, olinganligini
tasdiqlamasdan jo’natish mumkun bo’lgan kadrlar soni va boshqalar bo’lishi
mumkun.
3. Ulanishlarga tashabbuskor bo’lgan tugun ulanishni o’rnatish jarayonini
tugatish uchun uchinchi xizmatchi paketni jo’natish orqali amalga oshiradi, unda
taklif etilgan ko’rsatgichlar unga to’g ri kelishi xabar qilinadi.

Ulanish o’rnatilgandan so’ng va barcha ko’rsatgichlar kelishilgach, oxirgi tugunlar
o’z axborotlarini uzatishni boshlaydilar. Axborotlar paketi kommutatorlar
tomonidan xuddi deytagrammali usulida uzatish kabi ishlov beriladi: paket
sarlovxasidan borishi kerak bo’lgan manzil olinadi va kommutatsiya jadvali bilan
solishtiriladi, jadvalda yo’nalish bo’yicha keyingi qadam xaqida axborot mavjut.
Deytagrammalar kabi paketlar xam bitta mantiqiy ulanishga tegishli bo’lganlari
ba’zi xollarda (masalan, aloqa yo’li ishdan chiqqanda) manzilga turli
yo’nalishlardan yetkazilishi mumkun.
Biroq ulanishlarni o’rnatish orqali uzatishning deytagrammali uzatishdan muxum
farqi mavjut, unda kommutatorlarda paketlarga ishlov berilishidan tashqari oxirgi
tugunlarda paketlarga qo’shimcha ishlov beriladi. Masalan, agarda ulanishlarni
o’rnatishda axborotlarni uzatish shifrlangan xolda uzatish kelishilgan bo’lsa, u
xolda paketlarni shifrlash uzatuvchi tugun tomonidan amalga oshiriladi, shifrdan
chiqarish esa qabul qiluvchi tugun tomonidan amalga oshiriladi. Xuddi shunday,
mantiqiy ulanish doirasida ishonchlilikni ta’minlash uchun paketlarni nomerlashni,
yetkazilgan va yetkazilmagan paketlarning nomerini kuzatish, nusxalarni jo’natish
va ikkinchi martta takrorlangan paketlarni tashlab yuboroish kabi barcha ishlarni
oxirgi tugunlar o’z zimmasiga oladi.
Mantiqiy ulanish mexanizimi axborot paketlariga differensial ishlov berishni
amalga oshirish imkonini beradi. Xatto juft oxirgi tugunga tegishli bo’lgan
oqimlarga xam turli ishlov berilishi mumkun. Masalan, juft oxirgi tugunlar ikkita
parallel ishlovchi mantiqiy ulanish o’rnatishi mumkun, ulardan birida axborotlar

shifrlangan ko’rinishda uzatilishi mumkun, boshqasidan esa ochiq ma’tin
ko’rinishida uzatilishi mumkun.
Ko’rinib turibtiki ulanishlarni o’rnatish orqali uzatish axborotlarni uzatishda
deytagramma usuliga nisbattan ishonchlilikni va xavsizlikni ta’minlashda katta
imkoniyatlarni yaratadi. Biroq bu usul ancha sekin ishlaydi, chunki unda mantiqiy
ulanishni o’rnatish va uni quvvatlash uchun qo’shimcha xisoblashlar talab etiladi.
Virtual kanalni о‘rnatish orqali uzatish. Axborotlarni xarakatlanishining keyingi
usuli mantiqiy ulanishning xususiy xoliga asoslangan, uning
ko’rsatgichlaridan biri bo’lib barcha paketlarga qatiy aniqlashtirilgan yo’nalishdir.
Yani ushbu ulanish doirasidagi barcha paketlar shu ulanishga biriktirilgan bir
yo’ldan o’tishlari kerak.
Paketlarni kommutatsiyalovchi tarmoqdagi oxirgi tugunlarni ulovchi yagona,
oldindan o’rnatilib qayd qilingan yo’nalish virtual kanal deb ataladi.
Virtual kanallar turg un axborot oqimlari uchun o’rnatiladi. Umumiy trafikdan
axborot oqimini ajratib olish maqsadida shu oqimning xar bir paketi maxsus
alomat ko’rinishi bilan belgilanadi – tamg‘a (belgi).

Mantiqiy ulanish o’rnatiladigan tarmoqlaridek virtual kanalni o’rnatish ma’nba –
tugundan maxsus paketni (ulanish o’rnatishga so’rov) jo’natishdan boshlanadi.
So’rovda jo’natilish manzili va oqim belgisi ko’rsatiladi, uning uchun bu virtual
kanal o’rnatiladi. So’rov tarmoq orqali o’tib jo’natuvchidan to qabul qiluvchining
yo’lida joylashgan xar bir kommutatorda yangi yozuv xosil qiladi. Yozuv
o’rnatilgan belgiga ega bo’lgan paketga kommutator qandek xizmat ko’rsatishi
xaqida ma’lum qiladi. Xosil qilingan virtual kanal o’sha belgi bilan
idetifikatsiyalanadi.
Virtual kanal o’rnatilgandan so’ng tarmoq u orqali tegishli axborot oqimini
uzatishi mumkun. Foydalanuvchining axborotlarini tashuvchi barcha paketlarda
jo’natilishi kerak bo’lgan manzil endi ko’rsatilmaydi, uning vazifasini virtual kanal
belgisi bajaradi. Kommutatorning kirish interfeysiga paket kelganda kelgan
paketning sarlovxasidan belgi qiymatini o’qiydi va o’zining ulanishlar jadvalini

ko’rib chiqadi, u jadvaldan kelgan paketni qaysi chiqish portiga paketni berish
kerakligini aniqlaydi.
1Коммутаторнинг коммутациялаш жадвали
V V
2
7 VC1
А VC1 вирт
D 1 В C
6
9
8
канал
VC2 виртуал канали
1.33-chizma. Virtual kanallar asosida paketlarni xarakatlanishi.

1.33-chizmada VC1 va VC2 belgilar bilan identifikatsiyalanuvchi ikki virtual
kanal (Virtual Chanel, VC) o’tkazilgan tarmoq keltirilgan. Birinchisi 7 manzilli
oxirgi tugundan, oraliqdagi 1 va 5 kommutatorlar orqali 4 manzilli oxirgi
tugungachan. Ikkinchi virtual kanal VC2 axborotlarni 2 – 1 – 8 – 11 yo’ldan
o’tishini ta’minlaydi. Umumiy xolda ikki oxirgi tugunlar o’rtasida bir necha virtual
kanallar o’tkazish mumkun, masalan, 7 va 4 tugunlar o’rtasida 8 oraliqdagi
kommutator orqali yana bitta virtual kanal o’tishi mumkun. Chizmada ko’rsatilgan
ikki paketning sarlovxalarida oqimlarning VC1 va VC2 belgilari keltirilgan, bu
belgilar jo’natilishi kerak bo’lgan manzil vazifasini bajaradilar. Virtual kanallarni
ishlatuvchi tarmoqlarda kommutatsiyalash jadvali deytagrammali tarmoqlardagi
kommutatsiyalash jadvlidan farq qiladi. Jadval deytagramma algoritmli
tarmoqlardagi bo’lishi mumkun bo’lgan barcha paket jo’natiladigan manzillar
xaqida yozuvga ega bo’lmay, faqat kommutator orqali o’tuvchi virtual kanallar
xaqidagi yozuvdan iborot bo’ladi. Odatda katta tarmoqlarda tugun orqali

o’tkazilgan virtual kanallar soni tugunlarning umumiy soniga nisbattan ancha kam,
shuning uchun bu xolda kommutatsiyalash jadvallari xam ancha qisqa, buning
natijasida kommutator tomonidan jadvalni taxlil qilish xam kam vaqtni oladi. Shu
sababli belgi oxirgi tugun manziliga qaraganda ancha qisqa va virtual kanalli
tarmoqlarda paketning sarlovxasi tarmoq bo’ylab uzun manzilni olib o’tish o’rniga
ixcham bo’lgan oqimning identifikatorini olib o’tadi.
Bir tarmoq texnologiyasi doirasida axborotlarning xarakatlanishining turli usullari
tadbiq etilgan bo’lishi mumkun. Deytagrammali IP protokol Internetni tashkil
etuvchi aloxida tarmoqlararo axborotlarni uzatish uchun ishlatiladi. Shu bilan bir
vaqtda shu tarmoqning oxirgi tugunlari o’rtasida axborotlarni ishonchli yetkazish
uchun TSR protokoli shug ullanadi, u yo’nalishni qayd qilmasdan mantiqiy
ulanish o’rnatadi. Va nixoyatda Internet – bu virtual kanallar texnikasini
ishlatuvchi tarmoqqa misol, chunki Internet tarkibida virtual kanallarni
quvvatlovchi ATM va Frame Relay tarmoqlari kam emas.
4. Paketlarni va kanallarni kommutatsiyalovchi tarmoqlarni taqqoslash.
Paketlarni va kanallarni kommutatsiyalovchi tarmoqlarni texnik jixatdan
taqqoslash 1.1 jadvalda keltirilgan.
1.1 jadval
Kanallarni kommutatsiyalash Paketlarni kommutatsiyalash
Dastalab ulanishlarni o’rnatish zarur Ulanishlarni o’rnatish bosqichi yo’q
(deytagramma usuli)
Manzil faqat ulanishlarni o’rnatish Manzil va boshqa xizmatchi axborotlar
xar

bosqichida ta’lab etiladi. bir paket bilan uzatiladi.
Tarmoq abonentga ulanish o’rnatishga ruxsat etmasligi mumkun
Tarmoq xar doim abonentdan axborot olishga tayyor
Muloqatdagi abonentlar uchun o’tkazish xususiyati kafolatlangan. Tarmoqning

o’tkazish xususiyati abonent uchun noma’lum, uzatishlarning ushlanishi tasodifiy
xarakterga ega.
Real vaqt trafigi ushlanishsiz uzatiladi Tarmoq resurslari tebranuvchi
trafik uzatilganda samarali ishlatiladi
Uzatishlarni yuqori ishonchliligi Buferni to’lishi natijasida
yo’qotishlar bo’lishi mumkunligi
Tarmoqning umumiy unumdorligini tushuruvchi kanallarni o’tkazish xususiyatini
samarasiz ishlatilishi Abonent trafigini mavjut jadalligiga mos ravishda
jismoniy kanalni o’tkazish xususiyatini avtomatik dinamik taqsmlash
Tarmoq foydalanuvchisiga yetarli darajada tekis bo’lmagan faol va sokinlik
davrlaridan iborat bo’lgan trafikni uzatish zarur bo’lsin. Yana u kanalni
kommutatsiyalash tarmog idanmi yoki paketni kommutatsiyalash tarmog idanmi
o’z trafigini o’tkazishni tanlash imkoniyati bo’lsin deb faraz qilamiz, ikki
tarmoqda xam aloqa yo’lining o’tkazish xususiyati bir xil. Bizning foydalanuvchi
uchun vaqtni sariflanishi nuqtaiy nazaridan kanallarni kommutatsiyalash tarmog i
ancha samarali bo’lar edi, unga u tarmoqda faqat uning uchun zaxiralab band
qilingan aloqa kanali xavola qilinadi. Bu usulda barcha axborotlar qabul qiluvchiga
xech qanday ushlanishsiz kelar edi. Bu xolda zaxiralanib band qilingan kanal
vaqtining bir qismida bo’sh turadi (sokinlik vaqtida), bizning foydalanuvchimizni
bu xol tashvishlantirmaydi - unga o’z masalasini tez xal qilsa bo’lgani.
Agarda foydalanuvchi paketlarni kommutatsiyalovchi tarmoq xizmatiga murojat
qilganda edi, axborotlarni uzatish jaroyoni ancha sekinroq bo’lar edi, chunki uning
paketlari boshqa abonentlar paketi bilan bir qatorda tarmoq resurslarini bo’shashini
kutib bir necha marotaba navbatlarda ushlanish extimoli mavjut. Undan tashqari
qo’shimcha vaqt paketlarni xosil qilish va paket sarlovxasidagi axborotlarni
uzatishga sariflanadi. Shu bilan bir qatorda aloxida olingan foydalanuvchilarga
nisbattan bir oz samaradorlikni kamayishi, tarmoq trafigini ancha samarali ishlov
berish bilan xamda aloqa yo’lini bir tekisda taqsimlanishi va qurilmalarni bo’sh
turib qolish xollarini yo’qolishi bilan qoplanadi.

5. Kompyuter tarmoq turlari.
Kompyuter tarmoqlarini turlarga ajratishda turli belgilarga asoslanish mumkun:
tanlangan texnologiyasiga, xududiy o’lchamiga, masofasi, tadbiq soxasi, xavola
qilingan xizmatlar tafsilotiga, foydalanilgan qurilmalari va dasturiy ta’minotiga
vaxokazo.
Global tarmoqlar. Kompyuter tarmoqlarini turlashning eng oddiy usuli ularni
xududiy joylashishlariga qarab maxalliy (lokal) va global tarmoqlarga ajratishdir.
Global tarmoqlar (Wide Area Network, WAN) bir-biridan katta masofalarda
joylashgan (turli shaxarlardagi, turli davlatlardagi va turli qitalardagi)
kompyuterlarni birlashtiradi.
Global tarmoqlar maxalliy tarmoqlarga qaraganda ancha avval paydo bo’lgan, - bu
meynfreymlar deb ataluvchi katta kompyuterlar xukumronlik qilgan davrida 60
yillarning ikkinchi yarmida sodir bo’lgan. Katta korxonalar odatda turli
shaxarlarda joylashgan bo’limlarda bittadan kompyuterga ega bo’lganlar. Bu
kompyuterlarni o’zaro ulash korxonaga katta ustunlik bergan, masalan korxona
xizmatchilarining barchasiga qayerda bo’lishlaridan qatiy nazar yagona markaziy
axborotlar omboridan foydalanish imkoniyatini yaratgan. U vaqtda korxona
maxalliy tarmoqni yaratishga zarurat sezmagan, bir bino doirasida tarmoqqa ulash
uchun xech qandek boshqa kompyuter bo’lmagan, sababi kompyuterlarning narxi
juda yuqori bo’lganligi tufayli korxona ko’p kompyuter sotib ola olmagan.
Global kompyuter tarmoqlarini yaratish ancha oddiy masalalarni xal qilishdan
boshlangan – kompyuterga terminal orqali uzoq masofadan (yuzlab va xatto
minglab kilometr) turib ega bo’lish. Terminallar kompyuter bilan telefon tarmog i
orqali modem yordamida ulangan. Bundek tarmoqlar ko’p sonli
foydalanuvchilarga bir necha quvvatli kompyuterlarning taqsimlanuvchi
resurslariga masofaviy ega bo’lishni ta’minlagan. Terminal – kompyuter turidagi
masofaviy ulanishlar bilan bir qatorda bir oz vaqtdan so’ng kompyuter –
kompyuter turidagi masofaviy aloqa tizimlari paydo bo’ldi.
Kompyuterlar avtomatik ish tartibida axborotlar bilan almashish imkoniyatiga ega
bo’ldi, bu esa xar qandek xisoblash tarmog ining asos belgisidir. Birinchi

tarmoqlarda ushbu mexanizm asosida xozirgi vaqtda ananaviy tarmoq xizmatlari
bo’lib qolgan fayllar bilan almashish, axborotlar bazasini sinxronizatsiyalash,
elektron pochta va boshqa xizmatlar joriy etilgan.
1969 yili AQSH mudofa vazirligi tomonidan mudofa vazirligining va ilmiy-
tadqiqot markazlarining superkompyutrerlarini yagona tarmoqqa birlashtirish
bo’yicha ishlar amalga oshirildi. Bu tarmoq ARPANET nomini olgan va u xozirda
birinchi va ommabop bo’lib qolgan global tarmoq – Internetni yaratilishiga asos
bo’lib xizmat qildi.
Global tarmoqni yaratilishida birinchi bor xozirgi zamon kompyuter
tarmoqlarining asosida yotuvchi g oyalar taklif etilgan va ko’p asosiy masalalarga
ishlov berilgan, paketlarni kommutatsiyalash kotsepsiyasi va kommunikatsiya
protokollarini ko’p bosqichli qurilishi kabi masalalardir.
Yuqori sifatli aloqa yo’llarini uzoq masofalarga yotqizish juda qimmatga tushishi
sababli birinchi global tarmoqlarda ko’pincha boshqa maqsadlar uchun
mo’ljallangan mavjud aloqa kanallaridan foydalanilgan. Masalan, ko’p yillar
davomida global tarmoqlar analogli telefon kanallari asosida qurilgan. Bundek
kanallardan diskret (raqamli) kompyuter axborotlarini uzatish tezligi past
bo’lganligi uchun bu turdagi global tarmoqlarda odatda xavola qilinadigan
xizmatlar to’plami fayllarni uzatish va elektron pochta bilan chegaralangan edi.
Bundek kanallar past tezlikdan tashqari boshqa kamchilikka xam egadir – ular
orqali uzatiladigan signallarda sezilarli darajada o’zgarish yuzaga keladi. Shuning
uchun sifati past kanallarda qurilgan global tarmoqlar nazorat va axborotlarni
tiklash amallarining murakkabligi bilan ajralib turganlar.
Global kompyuter tarmoqlaridagi rivojlanish ko’p jixatdan aloqa kanallar
soxasidagi rivojlanish bilan aniqlanadi. Sifatli va yuqori tezlikdagi kanallarning
yaratilishi global tarmoqlar tomonidan xavola qilinadigan xizmatlarni
evolyusiyasiga olib keldi. Masalan, veb-servis aslida sekin kanallar uchun
yaratilgan va ular 90 yillarning boshlarida ko’p ishlatilgan, shuning uchun veb-
saxifalarning asosiy elementi bo’lib ma’tin va oddiy grafika bo’lgan. Bugungi
kunda esa veb-dizaynerlar chiroyli va samarali saxifalarni yaratish uchun

multimedianing barcha turlarini ishlatadilar – tovush, vidio va sifatli grafikani.
Global tarmoqlar aloxida olingan kompyuterni va shuningdek maxalliy tarmoqlarni
birlashtira olaishi mumkun. Katta kompyuterni bevosita global tarmoq
kommutatoriga ulash kompyuter tarmoqlarining rivojlanishini dastlabki davrlariga
xos bo’lgan, ammo bu usul bugungi kunda samarali emas, chunki xatto
superkompyuterlar xam maxalliy tarmoq orqali boshqa kompyuterlar bilan
ulanadi.
Global tarmoqlar ulanish topologiyasi qandaydir doimiy tarkibga olib kelinmagan,
masalan, yulduz yoki xalqa, vaxolanki bundek doimiy tarkiblar tarmoqning
umumiy topologiyasiga element sifatida kirishi mumkun (1.34- chizma). Global
tarmoqlarni yaratishda uning topologiyasiga ko’p omillar ta’sir etadi, birinchi
navbatda tarmoq tugunlarini geografik joylashishi, ular orasida aloqa kanallarini
o’rnatilishi va tarmoq tugunlari o’rtasida uzatiladigan trafik darajasini baxosi.
Oxirgi omil uzoq masofa kanallari qimmat va ularni o’tkazish xususiyatini oshirish
oddiy masala emasligi bilan muxim, yani maxalliy tarmoq xolatidagidek
kommutatorlarning bo’sh portlariga ulanish bilan xal qilinmaydi. Shuning uchun
global tarmoqni yaratish jaroyonida odatda kanalni o’tkazish xususiyatini
tanlashda bir necha yillar davomidagi trafikni oshib borishi xisobga olinadi.
1.34-chizma. Global tarmoq topologiyasiga misol
Uzoq masofa kanallarining sifati oshib borishiga qaramay ularda buzulishlar
bo’lishi mumkun, kanal buzulishining narxi esa juda qimmatga tushishi mumkun,
chunki kanaldan ko’p abonentlarning axborotlari uzatiladi. Shuning uchun global
tarmoqlarda odatda trafik yo’nalishlari zaxiralangan topologiyali bo’lishiga xarakat
qilinadi, yani trafikning katta qismi o’tadigan tarmoq tugunlari o’rtasidagi yo’l
bittadan ortiq bo’lishi.
Maxalliy tarmoqlar. Maxalliy tarmoqlar (Local Area Network, LAN) – bu katta
bo’lmagan xududda kompyuterlarni birlashtirish, odatda 1-2 km masofadagi
radiusdan katta bo’lmagan, vaxolanki ba’zi xollarda maxalliy tarmoq katta
o’lchamga xam ega bo’lishi mumkun, masalan, bir necha o’n kilometr. Umumiy
xolda maxalliy tarmoq bir tashkilotga tegishli bo’lgan kommunikatsion tizimni

tashkil etadi.
Maxalliy tarmoqlar 70 yillarda mini-kompyuterlarni birlashtiruvchi vosita sifatida
paydo bo’lgan, ular u vaqtda nisbattan narxi arzonligi va yaxshi funksional
imkoniyatlari tufayli meynfremlarga real raqobatchi bo’lgan. Mini- kompyuterlar
texnologik jixozlarni, omborlarni boshqarish kabi korxona bo’limlari darajasidagi
masalalarni xal qilgan. Buning natijasida butun korxona bo’ylab kompyuter
resurslarini taqsimlash konsepsiyasi yuzaga keldi. Foydalanuvchilarda juda tez
boshqa bo’limlar foydalanuvchilarining kompyuterlaridagi axborotlaridan
avtomatik ish tartibida o’zaro almash zarurati tug ildi. Bu zaruratga javoban
birinchi maxalliy xisoblash tarmoqlarining yaratilishi bo’ldi.
Maxalliy tarmoq texnologiyasining keyinchalik rivojlanishiga juda quvvatli turtki
bo’lib shaxsiy kompyuterlarning yaratilishi bo’ldi. Bu ommaviy maxsulotlar
tarmoq qurilishidagi benuqson elementlar bo’lib qoldilar. Bir taraftdan ular yetarli
darajada quvvatli bo’lsalar xam boshqa tomondan murakkab.

masalalarni yechish uchun o’zlarini xisoblash quvvatlarini birlashtirishga va
shuningdek qimmat tashqi qurilmalarni taqsimlashga aniq muxtojlik mavjut edi.
Shuning uchun shaxsiy kompyuterlar maxalliy tarmoqlarda keng ishlatila
boshlandi, ular nafaqat mijoz kompyuterlari sifatida va yana axborotlarga ishlov
berish xamda saqlash markazlari sifatida xam, yani odatiy bo’lib qolgan mini-
kompyuter va meynfremlarni siqib chiqarib tarmoq serverlari sifatida xam
foydalanila boshlandi.
Maxalliy tarmoqlarning barcha standart texnologiyalari global kompyuter tarmog
ida axborot trafigini uzatishda muvoffaqiyatli sinovlardan o’tgan va o’z ustunligini
isbotlagan yana o’sha paketlarni kommutatsiyalash tamoiliga tayangandir. Standart
tarmoq texnologiyalari maxalliy tarmoqlarni qurishni murakkab texnik masaladan
mayda ishlar darajasigachan olib keldi. Tarmoqni yaratish uchun standart kabelni,
tarmoq adapterlarini va tegishli standartli kommutatorlarni, masalan Ethernet, sotib
olib kompyuterlarga adapterlarni o’rnatish so’ng ularni standart razyemlar
o’rnatilgan standart kabellar bilan kommutatorlarga ulash xamda kompyuterlarga

tarmoq operatsiyalarini quvvatlovchi biror taniqli operatsion tizimni o’rnatish
kerak bo’ladi, masalan, Microsoft Windows yoki UNIX. Maxalliy tarmoqlarning
ulanish topologiyasi xam shuningdek standart: shina, yulduz, xalqa yoki 1.35-
chizmada misol tariqasida keltirilgan daraxt topologiyali tarmoq.
1.35-chizma. Daraxtsimon topologiyali maxalliy tarmoqqa misol.
Maxalliy tarmoq loyixalashtiruvchilari foydalanuvchining ishini tashkillashtirishga
ko’p yangiliklar kiritdilar. Global tarmoqlarga qaraganda maxalliy tarmoqlarda
umumiy tarmoq resurslariga ega bo’lish ancha oddiy va qulay bo’ldi. Xaqiqatda,
global tarmoqlardan farqli maxalliy tarmoqlarda foydalanuvchi taqsimlanuvchi
resurslarning murakkab idetifikatorlarini xotiralab
qolishdan ozod bo’ladilar. Bu maqsadlar uchun tizim unga resurslar ro’yxatini
qabul qilishga qulay shaklda xavola qiladi, masalan, daraxtsimon shajara
ko’rinishida (resurslar daraxti ). Maxalliy tarmoqda foydalanuvchining ishini
samarali qilish uchun yana bir usul quyidagidan iborat, masofaviy resursga
ulangandan so’ng foydalanuvchi unga murojat etish uchun lokal resurslar bilan
ishlashga mo’ljallangan buyruqlar yordamida murojat etish imkoniyatini oladi.
Uning oqibati bo’lib va bir vaqtning o’zida bundek rivojlanishni oldinga tortuvchi
kuch bo’lib ko’p sonli malakasiz bo’lgan foydalanuvchilarni paydo bo’lishi bo’ldi,
ular tarmoqda ishlash uchun yetarli darajada murakkab bo’lgan maxsus
buyruqlarni o’rganish zaruratidan ozod bo’lgan edilar.
90 yillarning oxirida maxalliy tarmoq texnologiyalarining ichida eng ilg ori
Ethernet oilasi ajralib chiqdi. Ishlashining oddiy algoritmlarga asoslanganligi
sababli Ethernet qurilmalarining narxi arzon bo’lishiga olib keldi. Tezligi bo’yicha
keng doirada xizmat ko’rsata olishi maxalliy tarmoqni samarali qurishga imkon
beradi, Ethernet oilasidan korxonaning qo’ygan masalasiga va
foydalanuvchilarning talabiga yuqori darajada javob bera oladigan texnologiyani
tanlab olish imkoniyatini beradi. Muximi yana shundaki, Ethernet ning barcha
texnologiyalarining ishlash tamoillari bir-biriga juda yaqin, bu xolat ularga
xizmat ko’rsatishni va bu tarmoqlarni birlashtirishni soddalashtiradi.
Maxalliy va global tarmoqlarni yaqinlashish belgilaridan biri, maxalli va global

tarmoqlar orasidagi tarmoq o’rnini egallagan tarmoqning paydo bo’lishi bo’ldi.
Katta shaxar xududiga xizmat ko’rsatish uchun mo’ljallangan shaxar tarmoqlari
yoki megapolislar tarmog‘i (Metropolitan Area Networks, MAN).
Oxirgi yillar davomida maxalliy va global tarmoqlar texnologiyalarining turi
o’rtasidagi farqlar kamayib bormoqda. Avval aloxida ajratilgan tarmoqlarni bir-biri
bilan bog`lay boshladilar, bunda bog lash muxiti sifatida global tarmoqlardan
foydalanilgan. Maxalliy va global tarmoqlarni juda yaqinlashishi mos
texnologiyalarni bir-biriga kirib borishiga olib keldi.
Bu tarmoqlar maxalliy tarmoqlarni bir-biri bilan ulanishini tejamli bo’lishini va
shuningdek global tarmoqqa chiqishini ta’minlaydi. MAN tarmog i dastlab faqat
axborot uzatish uchun mo’ljallangan edi, ammo xozir u tomonidan xizmat
ko’rsatish ro’yxati kengayib ketdi, xususan, ular videokonferensiyalarni va tovush
xamda ma’tinni birgalikda uzatishni quvvatlaydilar.
Tashkiliy tarmoqlar. Shu vaqtgachan biz sukut saqlash orqali barcha oxirgi
tugunlar (kompyuterlar, telefonlar, datchiklar, bajaruvchi qurilmalar) bir turdagi bir
texnologiya asosida qurilgan tarmoqqa ulanadi deb faraz qilar edik. Biroq,
foydalanuvchilarning turli turdagi bir necha tarmoqlarni o’zaro bog lanishi orqali
xosil bo’lgan muxit orqali muloqat qilish xolati xam kam emas. Bundek
komponent-tarmoqlarni biz tarmoq ostilar deb ataymiz, vaxolanki bu atamaning
boshqa ma’nosi xam mavjut, u bilan keyinroq tanishamiz. Tarmoq osilardagi
qurilgan tarmoqlarning texnologiyalari bir-biridan farq qilishi mumkun, masalan,
manzillash tizimi, foydalanilgan kadrlar o’lchami va kommutatsiyalash
algoritmlari bilan. Bitta tarmoq ostida axborotlarni xarakatlantirishning
deytagramma usulidan foydalanilgan bo’lsa, boshqasida esa dastlab o’rnatiladigan
virtual kanallar texnikasidan foydalanilgan bo’lishi mumkun.
Turli turdagi bir necha tarmoq ostilar yordamida qurilgan tarmoq tashkiliy tarmoq
yoki internet (katta xarif bilan boshlangan Internet bilan adashtirish kerak emas.
Internet – bu eng taniqli va butun dunyoni qamrab olgan tashkiliy tarmoqni joriy
etilgani, TSR/ IP texnologiyasi asosida qurilgan) deb ataladi.
1.36-chizmada tashkiliy tarmoqqa misol keltirilgan. Bu yerda bir korxonaga

tegishli bir necha Ethernet maxalliy tarmog i o’zaro ATM texnologiyasi asosida
qurilgan provayderning global tarmog i orqali ulangan. Ethernet maxalliy tarmoq
texnologiyasi turli tarmoqlarga tegishli bo’lgan oxirgi tugunlarni bog lash
masalasini yecha olmaydi. Bu muammoni yechish uchun maxsus mo’ljallangan
qo’shimcha tarmoq resurslarini jalb qilish zarurdir.
Umumiy xolda turli texnologiyalar asosida qurilgan ko’p tarmoqlarni yaxlit bir
tarmoqqa ulash imkoniyatini beruvchi texnologiyani tarmoqlararo muloqot
(mejsetevoye vzaimodeystviye, internetworking) texnologiyasi deb ataladi.
Tarmoqlararo muloqot texnologiyasi ulangan tarmoqlar orasida maxsus dasturiy
qurilma yо‘naltiruvchi (marshrutizator) deb ataluvchi
qurilmani
ishlatilishini nazarda tutadi.
1.36-chizma. Tashkiliy tarmoq.
Yo’naltiruvchi kommutatorning xususiy xolda ko’rinishidir, u tarmoqlar
o’rtasidagi axborot oqimlarni ulaydi. Yo’naltiruvchining vazifalaridan biri bu
tarmoqlarni jismoniy ulashdir. Yo’naltiruvchi bir necha tarmoq interfeyslariga
ega, u kompyuter interfeyslari kabidir, ularning xar biriga bitta tarmoq ulanishi
mumkun. Yo’naltiruvchi interfeyslari ularga ulanadigan tarmoq texnologiyalarini
quvvatlashlari kerak. Shunday qilib, yo’naltiruvchining barcha interfeyslarini turli
tarmoqlarining tugunlari deb xisoblash mumkun.
Yo’naltiruvchini kompyuter asosida dastur yordamida joriy etish mumkun
(masalan, UNIX yoki Windows tarkibida yo’naltiruvchining dasturiy moduli
mavjut). Lekin ko’pincha yo’naltiruvchilarni maxsus apparat shaklida tegishli
dasturiy ta’minot o’rnatilgan shaklda joriy etiladi.
Shunday qilib, 1.36-chizmada keltirilgan tarmoqni bog lash uchun bu barcha
tarmoqlarni yo’naltiruvchilar bilan ulash kerak va shuningdek qo’shimcha dasturiy
modullarni o’rnatish kerak. U modul tashkiliy tarmoq orqali bog lanishni
xoxlovchi foydalanuvchilarga, tarmoqlararo muloqot masalasini xal qilish uchun
o’rnatiladi, yani barcha oxirgi tugunlarga.
Barcha tashkiliy tarmoq doirasida tugunlar axborot almasha olishlari uchun bu

tugunlar barcha tashkiliy tarmoq doirasida yagona manzillarga ega bo’lishlari
kerak. Bundek manzillar tarmoq yoki global manzillar deb ataladi. Tashkiliy
tarmoqning boshqa tugunlari bilan axborot almashuvini xoxlagan tashkiliy
tarmoqning xar bir tuguni maxalliy manzili bilan bir qatorda unga o’z tarmog i
tomonidan tayinlangan tarmoq manziliga xam ega bo’lishi kerak.
Tashkiliy tarmoq orqali uzatiladigan paketda boradigan manzil sifatida tarmoq
manzili ko’rsatilishi kerak, uning asosida paket yo’nalishi aniqlanadi. Tashkiliy
tarmoqda yo’nalish talab etilgan manzilga borishi uchun paket o’tishi kerak
bo’lgan tarmoqlar ketma-ketligi bilan (yoki yo’naltiruvchilar) bayon qilinadi.
Masalan, 1.36-chizmada uzuq chiziqlar bilan A kompyuterdan V kompyuterga
axborotlar uzatilishi mumkun bo’lgan ikki yo’nalish ko’rsatilgan. Yo’naltiruvchi
tarmoqlar o’rtasidagi bog lanishlar xaqida ma’lumot yig adi va uning asosida
kommutatsiyalash jadvalini tuzadi, ular ushbu xolda maxsus nom yо‘naltirish
jadvali deb ataladi. Yo’nalish tanlash masalasini ushbu o’quv qo’llanmaning
yo’nalishni tanlash qismida ko’rib chiqilgan.
Tashkiliy tarmoq orqali o’tadigan paket yo’lini bitta yo’naltirgichdan
boshqasigachan bo’lgan oraliqni qismlarga ajratiladi, xar bir ajratilgan oraliq
qismi aloxida tarmoqqa mos keladi. Ikki qo’shni yo’naltirgichlar o’rtasida o’zaro
paketni uzatish uchun oraliq tarmoq vositalari ishlatiladi. Bunda jo’natuvchi –
yo’naltirgich uzatiladigan paketni, ushbu oraliq tarmoq qabul qilgan mavjut
formatni paketning axbortlar maydoniga joylashtirishi kerak. Paketni jo’natilishi
kerak bo’lgan manzili sifatida paket sarlovxasida tarmoq manzili emas, keyingi
yo’naltirgich intenfeysining maxalliy manzili ko’rsatiladi. Bu ikki shartini
bajarishda paketlarni yetkazish oraliq tarmoq vositalari orqali amalga oshirilishi
mumkun. Paket chegara yo’naltirgichga kelgandan so’ng, u paketni ochib
dastlabki paketni oladi va keyingi oraliq tarmoqning transport imkoniyatlaridan
foydalanish xamda paketni keyingi yo’naltirgichga yetkazish uchun oldingi
yo’naltirgichda ko’rilgan tayyorgarchilik xarakatlari yana bajariladi.
Misol. Tashkiliy tarmoq ishlashi bilan xalqaro pochta xizmati o’rtasida
o’xshashlikni topish mumkun, masalan DHL (1.37-chizma) kabi. Faraz qilaylik,

qandaydir yukni A shaxardan D shaxarga yetkazish kerak va bu shaxarlar turli
qitalarda joylashgan bo’lsin. Yukni yetkazish uchun xalqaro pochta turli xududiy
yuk tashuvchilar xizmatidan foydalanadi: temir yo’l, dengiz transporti, xavo yo’li
va avtomobil transportlaridan.
1.37-chizma. Xalqaro pochta xiziatining ishlashi.
Bu yuk tashuvchilarni tarmoq- komponentiga o’xshatib qarash mumkun, xar bir
tarmoq o’z texnologiyasi asosida qurilgan. Bu xududiy yuk tashuvchilardan
xalqaro pochta kompaniyasi yaxlit sozlangan ishlovchi xizmatni (tashkiliy
tarmoqni) tashkil qilishi kerak. Buning uchun xalqaro pochta kompaniyasi
birinchidan yuk tashuvchilar o’zgaradigan joylarda uzuluksiz ishlarni bajarilishini
yo’lga qo’yish kerak (masalan, vagonlardan yukni tushirib, so’ng uni samoletning
yuk bo’limiga joylash). Yuk tashuvchilarning xar biri yukni saqlanishiga faqa
o’zining yo’l qismi uchun javobgar va o’z xududidan tashqaridagi yo’l qismidagi
yuk xolatiga javobgar emas.
Telekommunikatsion tarmoqlar. Telekommunikatsion tarmoqlar – bu telefon,
televizion, radio va global kompyuter tarmoqlari uchun umumlashtirilgan nomdir.
Ko’p aniq bo’lgan farqlarga xamda kamroq ko’rinmaydigan farqlarga qaramay
ularning tarkibida ko’p o’xshashliklarni topish mumkun va avvalam bor

ularning arxitekturasi o’xshashdir. Xar qanday telekommunikatsion
tarmoq tarkibiga quyidagilar kiradi (1.38-chizma):
• ega bo’lish tarmoqlari;
• foydalanuvchining terminal qurilmasi (balkim, tarmoqqa
birlashtirilgan);
• magistral tarmoq;
• axborot markazlari.
Ega bo’lish tarmog i va shuningdek magistral tarmoq kommutatorlar asosida
quriladi. Xar bir kommutator qanchadir portlar bilan jixozlangan, ular boshqa
kommutatorlarning portlari bilan ulanadi.
Ega bо‘lish tarmog‘i telekommutatsion tarmoq shajarasining pastki qatlamini

tashkil etadi. Ega bo’lish tarmog ining asosiy vazifasi – bu mijozlarning
qurilmasidan, nisbattan ko’p bo’lmagan sondagi magistral tarmoq tugunlaridan
ko’p sonli aloqa kanallari bo’yicha keluvchi axborot oqimlarini yig ishdir.
тармоғи (LAN/PBX)
1.38-chizma. Umumlashtirilgan telekommunikatsion tarmoq tarkibi.
Kompyuter tarmog i bo’lgan terminal qurilmasi bo’lib kompyuterlarning o’zi
xizmat qiladi (ko’pincha maxalliy tarmoqqa birlashtirilgan), telefon tarmog i
bo’lgan xolda esa – ofis telefon kommutatoriga RVX (Private Branch Exchange)
ulangan telefon apparati.
Magistral tarmoq aloxida ega bo’lish tarmoqlarini birlashtiradi, yuqori tezlikdagi
kanallar yordamida ular o’rtasida trafik tranzitini taminlaydi.
Axborot markazlari yoki servislarni boshqarish markazlari, tarmoq axborot
xizmatlarini xavola qiladi. Bundek markazlarda ikki turdagi axborotlar saqlanishi
mumkun: foydalanuvchi uchun va yordamchi xizmat uchun.
Foydalanuvchi uchun axborot – bu axborot, uni bevosita tarmoq oxiridagi
foydalanuvchilar qiziqtiradi. Kompyuter tarmoqlarida bu turdagi axborot resursi
sifatida misol bo’lib veb-saytlar xizmat qilishi mumkun, ularda turli-tuman
ma’lumotnoma va yangilik axborotlari, elektron magazin axborotlari va xokazolar
joylashtirilgan bo’ladi. Telefon tarmoqlarida u kabi markazlar shoshilinch chaqiruv
xizmatlarini amalga oshiradilar (masalan, militsiya, tez tibbi yordam) va turli
korxonalarning ma’lumotnoma xizmatlarini – dorixona, vokzal, aeroport
vaxokazolar.
Yordamchi xizmat axborotlar xizmatlarni xavola qiluvchilar uchun
foydalanuvchilarga masalan, foydalanuvchilarni turli autentifikatsiya va
mualliflashtirish tizimlari; tarmoq egasi bo’lgan korxonaga foydalanuvchilarni u
yoki bu axborotga ega bo’lish xuquqi mavjutligini tekshirish xizmatlarini xavola
qilish bilan yordam qiladi.
Telekommunikatsiya tarmoqlarining ko’pchiligi o’z tarkibiga tarmoqlarni
boshqarish tizimini (Network Management Systems, NMS) oladi, ular ma’murning
tarmoq xolatini monitoringini amalga oshirishni avtomatizatsiyalashtiradi va

tarmoq qurilmalarini va servisining xolatlarini o’zgartiradi
(konfiguratsiyalashtiradi). Bu kabi tizimlar uchun ajtatilgan kompyuterda ishlovchi
odatda murakkab dasturiy to’plamga ega bo’ladilar.
Aloqa operatorlarining tarmoqlari. Umumiy ega bо‘lish xizmatlariga (servislar)
mo’ljallangan telekommunikatsion tarmoqni yaratuvchi maxsuslashtirilgan
korxona, bu tarmoq egasi bo’ladi va uning ish faoliyatini quvvatlovchisini esa
aloqa operatori deb ataladi.
Aloqa operatorlari o’z ish faoliyatlarini kommersiya asosida xizmatlardan
foydalanuvchilar bilan shartnoma tuzish orqali olib boradilar. Xozirgi zamon aloqa
operatorlarining xususiyati bo’lib, ular odatda bir necha turdagi xizmatlarni amalga
oshirishidir, masalan, telefoniya va Internetga ulanish xizmatlari.
Telefon xizmatlari o’z tarkibiga ikki abonentni o’zaro ulash, chaqirishlarni qayta
manzillash, tovush pochtasi va ma’lumotnoma xizmatlariga ulash xizmatlarini
oladi.
Kompyuter tarmoqlarining xizmatlari – bu Internetga ega bo’lish xizmatlarini
xavola qilish, elektron pochta, axborot portallari, maxalliy tarmoqlarni ulash va
boshqalar.
Ba’zi bir xizmat turlari kompyuter tarmog i bilan telefon tarmoqlarining
birgalikda operativ muloqatini ta’lab etadi. Bundek xizmatlarga yorqin misol
bo’lib xalqaro IP-telefoniya bo’la oladi, u ananaviy xalqaro telefoniyadan sezilarli
darajada mijozlarning ko’p qismini o’ziga oldi.
Xizmatlarni boshqa tamoil bo’yicha xam ajratish mumkun – transport va axborot.
Telefon orqali so’zlashuv – bu birinchi turdagi xizmatga misol bo’ladi, chunki
operator tovush trafigini bir abonentdan boshqasiga yetkazadi. Axborot
xizmatlariga telefon tarmog idagi ma’lumotnomalar xizmati yoki veb-sayt bo’la
oladi.
Aynan shu xizmatlarni ajratish tamoili telekommunikatsiya kompaniyalarining
nomlarida aks etadi. Biz operator iborasini ananaviy asosiy biznesi xar doim
telefon xizmatlarini ko’rsatish va aloqa kanallarni ijaraga (arendaga) berish
xizmatlari bo’lgan kompaniyalarga nisbattan ishlatdik, yani transport xizmatlarini

amalga oshiruvchi. Xizmatlarni beruvchi yoki provayder nomlar Internet va uning
WWW axborot xizmati ommaviy tarqalganidan so’ng keng ishlatila boshlandi.
Aloqa operatorining qurilmalari – telefon kommutatorlari, yo’naltirgichlar va
kompyuter tarmoq kommutatorlari operator mavjut nuqtalar (Point of Presence,
POP) deb ataluvchi joyda joylashtiriladi, yani maxsus jixozlangan texnik
markazdan iborat bo’ladi.
Telekommunikatsion tarmoq xizmatlaridan foydalanuvchi barcha mijozlarni ikki
katta guruxga ajratish mumkun.
1. Ommaviy (shaxsiy) mijozlar, ular uchun xizmatlardan foydalanish joyi ko’p
qavatli uy yoki xususiy uy bo’lib xizmat qiladi.
2. Korporativ mijozlar – bu turli yo’nalishdagi korxona va tashkilotlar, ular
xudud bo’yicha tarqalgan xolda joylashgan bir necha bo’lim xamda filiallar va
shuningdek ko’pincha uyda ishlovchi xizmatchilardan tashkil topgan bo’lib, ularga
xizmatlarni kengaytirilgan to’plami zarur bo’ladi. Avvalam bor, bundek xizmat
tarmoqning virtual qismi (Virtual Private Network, VPN) bo’lib, aloqa operatori
korxona uchun uning barcha bo’lim va filiallari xususiy tarmoq bilan ulanganligi
xaqida tasavvur (illyuziya) xosil qiladi, yani mijoz-korxonaga to’liq tegishli va
mijoz-korxona tomonidan to’liq boshqariluvchi.
Turli turdagi mijozlarga xizmat ko’rsatuvchi aloqa operatorining tarmog iga misol
1.39-chizmada keltirilgan.

1.39-chizma. Aloqa operatorining tarmog i.
Oxirgi vaqtlarda korporativ foydlanuvchilar ko’pincha nafaqat transport va yana
operatorning axborot xizmatlaridan xam foydalanmoqdalar, masalan, o’z veb-
saytlarini va axborotlar bazasini operator xududiga o’tkazmoqdalar, ularga ish
faoliyatini ta’minlash va korxona xizmatchilariga xamda balkim operator tarmog
ining boshqa foydalanuvchilariga xam tez ega bo’lishni ta’minlashni
yuuklamoqdalar.

Korporativ tarmoqlar. Korporativ tarmoqlar –bu tarmoqning asosiy vazifasi shu
tarmoqqa ega bo’lgan aniq korxona ishini ta’minlashdan iborat. Korporativ tarmoq
foydalanuvchilari faqat shu korxona xizmatchilari bo’lishi mumkun. Umumiy
xolda korporativ tarmoq aloqa operatorining tarmog idan farqli tashqaridagi
tashkilotlarga yoki foydalanuvchilarga xizmat ko’rsatmaydi.
Korporativ tarmoqlar xam aloqa operatori tarmog i kabi telekommunikatsion
tarmoqlarga tegishlidir va shuning uchun korporativ tarmoq tuzulishi avval ko’rib
chiqilgan umumlashtirilgan aloqa operatori tarmog ining tuzulishiga mos keladi
(1.39-chizmaga qaralsin). Biroq farqlari xam mavjut. Masalan, korporativ
tarmoqning tashkiliy birliklarining nomi nafaqat qoplash xududi bilan balkim
korxonaning tashkiliy tarkibi bilan nomlanadi. Jumladan, korporativ tarmoqni
bo’lim tarmoqlari va ishchi gurux, kampus va bino tarmog iga, magistralga bo’lish
qabul qilingan.
Vaxolangki korporativ tarmoq rasmiy xoxishiy o’lchamdagi korxonaning tarmog i
bo’lsa xam, bo’lim va bino shajarajasidagi tarmoqni juda kam xolda korporativ
tarmoq deb ataladi. Odatda bu nomni katta o’lchamdagi korxona tarmog i uchun
ishlatiladi, yani o’z tarkibiga ko’p sonli bo’lim va binolarni olgan

xamda turli shaxarlarda joylashgan va global aloqalar bilan bog langan tarmoqqa
nisbattan ishlatiladi.
Bо‘lim tarmoqlari – bu tarmoqni nisbattan katta bo’lmagan xizmatchilar guruxi
tomonidan korxona bo’limlaridan birida foydalaniladi. Bu xizmatchilar qandaydir
umumiy masalani xal qiladilar, masalan, xisob ishlarini yoki marketing. Korxona
bo’limida 50-100 tagachan xizmatchi bo’lishi mumkun deb xisoblanadi. Bo’lim
tarmog i - bu maxalliy tarmoq bo’lib, bo’limga tegishli bo’lgan barcha xonalarni
qamrab oladi. Bu bir necha xona yoki binoning qavatidagi barcha xonalar bo’lishi
mumkun.
Bo’lim tarmog ining asosiy maqsadi maxalliy resurslarni taqsimlash, yani
ilovalarni, axborotlarni, printerlarni va modemlarni. Odatda bo’lim tarmog i o’z
ixtiyorida bitta yoki ikkita fayl serverga ega bo’ladi va tarmoq ostiga bo’linmaydi.

Korxona trafigining katta qismi bu tarmoqlarga jalb etiladi. 1.36-chizmada
keltirilgan maxalliy tarmoq bo’lim o’lchamidagi tarmoqqa misol bo’la oladi.
Bo’lim doirasidagi tarmoqni ma’murlashtirish masalasi nisbattan oddiy: yangi
foydalanuvchlarni qo’shish, oddiy buzulishlarni bartaraf etish, yangi qurilmalarni
o’rnatish va dasturiy ta’minotning yangi versiyalarini o’rnatish. Bundek tarmoqni
mamuri sifatida shu bo’lim xizmatchilaridan biri o’z ish vaqining bir qismida shug
ullanishi mumkun.
Bo’lim tarmog i tashkiliy jixatidan bino tarmog ining tarkibiga kirishi mumkun
yoki korxonaning masofadagi ofis tarmog i xam bo’lishi mumkun. Birinchi xolda
bo’lim tarmog i bino yoki kampus tarmog iga maxalliy tarmoq texnologiyasi
yordamida ulanadi, bugungi kunda u Ethernet oilasining namoyondalaridan biri
bo’lishi mumkun. Ikkinchi xolda esa masofadagi ofis tarmoqg i bevosita tarmoq
magistraliga global tarmoq texnologiyalaridan biri yordamida ulanadi, masalan,
Frame Relay.
Bino (kampus) tarmog‘i bir korxonaning turli bo’limlarining tarmoqlarini bir bino
doirasida yoki bir xudud (kampus) doirasida bir necha kvadrat kilometr maydonni
qamrab olish doirasida birlashtiradi. Bino (kampus) tarmoqlarini qurish uchun
maxalliy tarmoq texnologiyasi ishlatiladi, ularning imkoniyatlari kerakli xududni
qamrab olishni ta’minlash uchun yetarlidir.
Bundek tarmoqlarning xizmatlari bo’lim tarmoqlari o’rtasidagi muloqatni,
korxonaning umumiy bazasiga ega bo’lishni, umumiy faks-serverga xamda yuqori
tezlikdagi modemlarga ega bo’lishni va yuqori tezlikdagi printelarga ega bo’lishni
ta’minlashdan iborat. Natijada korxonaning xar bir bo’lim xizmatchilari boshqa
bo’limning ba’zi fayllariga va resurslariga ega bo’la oladilar. Kampus
tarmoqlarining xavola qiladigan muxum xizmatlari, bu korporativ ba’za
komppyuterning qaysi turida joylashganligidan qatiy nazar bu ba’zaga ega
bo’lishni ta’minlashdir.

Aynan kampus tarmoqlari darajasida bir turda bo’lmagan apparat vositalarni va
dasturiy ta’minotni birgalikda ishlatish muammosi xosil bo’ladi. Xar bir bo’limda

kompyuter turlari, tarmoq operatsion tizimi va tarmoq apparat taminoti farq qilishi
mumkun. Shu xolatdan kampus tarmoqlarini boshqarishning qiyinchiliklari kelib
chiqadi.
Korxona о‘lchamidagi tarmoqlar, yoki korporativ tarmoqlar, avvalam bor o’lchami
bilan xarakterlanadi.
Korporativ tarmoqlarda foydalanuvchilar soni va kompyuterlar soni minglab
bo’lishi mumkun, serverlar soni esa yuzlab bo’lishi mumkun, aloxida xududdagi
tarmoqlarning o’rtasidagi masofa shundek bo’lishi mumkunki global aloqalarni
ishlatish zarurat bo’lib qoladi. Shuning uchun korporativ tarmoq tashkiliy tarmoq
bo’lib, uni telekommunikatsion muxitda suzib yuruvchi maxalliy tarmoq
orolchalari shaklida tasavvur etish mumkun. Masofadagi maxalliy tarmoqlarni va
aloxida kompyuterlarni korporativ tarmoqqa ulash uchun turli telekommunikatsion
vositalarni tadbiq etiladi, shu jumladan birlamchi tarmoq kanallarini, radio
kanallarni, suniy yo’ldashli aloqa kanallarni.
Korporativ tarmoqlar quyidagilar bilan farqlanadi, ularda birinchi navbatda
axborot xizmatlarini amalga oshrish va faqat transport xizmatlari bilan
chegaralanib qola olmaydilar. Aloqa operatorining tarmog i axborot xizmatlarini
amalga oshirmasligi mumkun, chunki foydalanuvchining kompyuteri ularning
javobgarlik xududidan tashqarida joylashgandir, lekin korporativ tarmoq esa
bundek qila olmaydi. Foydalanuvchining kompyuterlari va serverlar xar qandek
korporativ tarmoqning ajralmas qismi bo’lganligi uchun loyixalashtiruvchilar va
korporativ tarmoqqa xizmat ko’rsatuvchi mutaxasislar buni xisobga olishlari kerak
albatta.
Bundek murakkab va katta o’lchamdagi tarmoqda albatta bo’ladigan xolat bu
yuqori darajada bir turda emasligi (geterogennost) - bir turdagi apparat va dasturiy
vositalar yordamida minglab foydalanuvchilarning extiyojini qoniqtirib bo’lmaydi.
Korporativ tarmoqlarda albatta turli turdagi kompyuterlar ishlatiladi –
meynfremlardan to shaxsiy kompyuterlargachan, bir necha turdagi operatsion
tizimlar va ko’p turli ilovalar. Korporativ tarmoqning bir tuda bo’lmagan qismi
xam xuddi yaxlit bir butundek ishlashi kerak, foydalanuvchiga barcha kerakli

resurslarga iloji boricha qulay va sodda ega bo’lishni xavola qilishi kerak.
Korporativ tarmoqlarni paydo bo’lishi – bu taniqli falsafiy iborani yani sonni
sifatga o’tishiga yaxshi misol bo’ldi. Turli shaxarlarda va xatto davlatlarda
bo’limlarga (filiallarga) ega katta korxonaning aloxida tarmoqlarini yagona bir
tarmoqqa birlashtirilganda, birlashgan tarmoqning ko’p miqdoriy ko’rsatgichlari
qandaydir qaltis ostonadan (kriticheskiy porog) o’tadi, undan keyin esa yangi sifat
boshlanadi. Bu sharoitda kichik o’lchamdagi tarmoqlardagi mavjut usullar va
ananaviy masalalarni yechishga yondoshish korporativ tarmoqlar uchun yaroqsiz
bo’lar ekan. Ishchi gurux tarmog ida, bo’lim va xatto kampus tarmoqlarida
ikkinchi darajali yoki umuman ko’rinmagan masalalar bu tarmoqda birinchi
navbatga chiqdilar.
Oddiy masala (katta bo’lmagan tarmoqlar uchun) misol bo’la olishi mumkun –
tarmoq foydalanuvchilar xaqidagi xisobni yuritish. Uning eng oddiy xal qilinish
usuli – bu barcha foydalanuvchilarni xisobga olingan axborotlarini xar bir
kompyuterning axborotlarni xisobga olish lokal bazasiga joylashtirishdir, uning
resurslariga bu foydalanuvchilar ega bo’lishlari kerak. Ega bo’lishga urunish
bo’lganda axborotlar lokal xisobga olish bazasidan olinadi va uning asosida ega
bo’lishga ruxsat etiladi yoki ruxsat etilmaydi. 5 – 10 ta kompyuterdan iborat
bo’lgan katta bo’lmagan tarmoq uchun bu yondoshish yaxshi ishlaydi. Lekin
tarmoqda bir necha mingta kompyuter bo’lganda esa va xar biriga bir necha o’nlab
serverlarga ega bo’lish ta’lab etilganda bu yechim juda samarasiz bo’lib qoladi.
Tarmoq ma’muri bir necha o’n marotaba xar bir foydalanuvchining xisob
axborotini kiritishni takrorlashi (serverlar soniga teng) kerak bo’ladi.
Foydalanuvchining o’zi xam shuningdek xar gal unga yangi server resurslariga ega
bo’lish kerak bo’lganda mantiqiy kirish amalini takrorlashga majburdir. Katta
tarmoqlar uchun bu muammoning yaxshi yechimi – bu tarmoqning barcha
foydalanuvchilarining xisob yozuvi saqlanadigan axborotlar bazasida markaziy
ma’lumotnoma tizimini tadbiq etishdir. Ma’mur bu ba’zaga bir marotaba
foydalanuvchi xaqidagi axborotni kiritish amalini bajaradi, foydalanuvchi esa bir
martta aloxida olingan serverga emas butun tarmoqqa mantiqiy kirish amalini

bajaradi. Tarmoq o’lchamining oshishi bilan uning ishlash ishonchliligiga,
unumdorligiga va vazifalarni bajarish imkoniyatiga talablar ortib boradi. Tarmoq
bo’ylab toboro axborotlar xajmi oshib boradi va tarmoq ularning xavsizligini
xamda xavsizlik bilan bir qatorda ega bo’lishlikni (dostupnost) ta’minlashi kerak
bo’ladi. Bularning barchasi quvvatli xamda turli qurilmalar va murakkab dasturiy
ta’minot yordamida korporativ tarmoqni qurishga olib keladi.

Paket va kanallarni kommutatsiyalash

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish