Parazit va xo‘jayin orasidagi bog‘lanishning turli-tuman shakllari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	23.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Parazit va xo‘jayin orasidagi bog‘lanishning turli-tuman shakllari

Купить

“ Parazit va xo’jayin orasidagi bog’lanishning turli-tuman shakllari ”
REJA:
1. Fakultativ va soxta parazitizm. Ularning o’zaro o’xshashlik va farq
qiluvchi tomonlari.
2. Parazitlarning xo’jayin organizmida lokalizasiyasi va uning asosiy
guruhlari.
3. Ektoparazitlar va endoparazitlar. Ularning asosiy ko’rinishlari.
4. Vaqtinchalik parazitizm va uning asosiy ko’rinishlari.

Fakultativ va soxta parazitizm
Organizmlarning erkin holda yashashi bilan parazitlik tarzda hayot kechirish
usuli oralig’ida turli-tuman zvenolar va o’tkinchi shakllarni uchratish mumkin.
Tabiatda birqator organizmlarning parazitlik bilan hayot kechirishga asta-
sekin moslashaborish jarayonini fakultativ parazitizm hodisasi bilan ifodalash
o’rinlidir.
Fakultativ parazitizm deganda shuni tushunish lozimki, biron-bir organizm
(hayvon) tabiatda erkin hayot kechirishga moslashgan bo’lib, u ma’lum bir
tasodifiy holat tufayli o’zi uchun qulay xujayin tanasiga tushib qolsa, u shu
xo’jayinda ma’lum vaqt davomida parazitlik bilan hayot kechirishga o’tadi. Aslida
esa uning hayot siklida parazitlik bilan tirikchilik qilish bosqichi umuman
bo’lmaydi. Masalan, soxta ot zulugi ( Limnatis nilotica ) mayda umurtqasiz
hayvonlar bilan oziqlanadi, ya’ni bunday hayvonlarga nisbatdan yirtqich
hisoblanadi. Lekin u ba’zan ancha yirik umurtqali hayvonlarga hujum qilib, qonini
so’rib, fakultativ parazit sifatida kun kechirishi mumkin.
Hasharotlar sinfidan Reduvius avlodiga kiruvchi qandala turlari ham
haqiqiy erkin yashovchi yirtqichlar hisoblanib, boshqa har xil hasharotlarni yeb
tirikchilik qiladi. Lekin ushbu avlodning R. personatus deb ataluvchi turi ba’zan
odamga hujum qilib, qon so’rishi mumkin.
Fakultativ parazitizm hodisasi ayniqsa to’garak chuvalchanglar orasida ko’p
uchraydi. Masalan, akad. K.I. Skryabin Donbassda ko’mir konida ishlovchi
odamlarning ko’pchiligini ichagida Rhabditis avlodiga kiruvchi nematodalarning
tuxumi, lichinkalari va voyaga yetgan chuvalchanglarni ko’plab topgan. Aslida
ushbu chuvalchanglar erkin yashovchi haqiqiy tuproq nematodalari hisoblanadi va
ularning odam ichagida yashashi shart emas. Lekin shuni qayd qilish lozimki,
erkin yashovchi organizmlarning tekinxo’rlik bilan oziqlanishga o’tishi uchun
ularning tuzilishi va fiziologiyasida bir qator moslasha olish xususiyatlari va qulay
muhit omillari bo’lishi lozim. Bunday belgi va xususiyatlar yuqorida aytilgan
Rhabditis nematodasida aynan mavjuddir, ya’ni xo’jayinning ichagida xazm
shiralariga bardosh beraoladigan kutikula qoplami, anaerob muhitda yashay

olishidan tashqari, uning yer ostida ishlaydigan konchilarga tez-tez to’qnash kelish
imkoniga ega bo’lishi, yer ostida namlikning va haroratning yetarli darajada
bo’lishi nematodalarning ichakda bemalol yashashiga imkon beradi. Ushbu
misolda erkin yashovchi nematodaning fakultativ parazitizmga o’tishi va nihoyat
bunday munosabat shaklida haqiqiy parazitning kelib chiqish mexanizmini ko’rish
mumkin.
Fakultativ parazitizm tushunchasi ma’lum darajada soxta parazitizm shakli
bilan bog’langan. Parazitizmning ushbu shakli shundan iboratki, tabiatda mutloq
erkin yashovchi organizmlar tasodifan biror bir boshqa organizmning ichki
organlariga tushib qoladi va u yerda ma’lum vaqt davomida yashash qobiliyatiga
ega bo’ladilar. Masalan, uy yoki go’sht pashshalarining lichinkalari aslida
chirindilarda, go’nglarda va o’lgan hayvon tanasida yashab rivojlanadi. Bunday
lichinkalar ba’zan odam va biror bir hayvonning ovqat hazm qilish sistemasiga
tasodifan tushishi hamda u joydagi hazm qilish shiralariga bardosh berib ichak
sistemasini mexanik jihatdan bo’zishi mumkin. Hatto ichakda ma’lum vaqt
saqlanib, undagi fiziologik jarayonning buzilishiga sabab bo’lishi mumkin.
Akademik K.I.Skryabin va R.S.Shuls soxta parazitlar orasida tranzit (o’tib
ketuvchi) parazitlar guruhini ajratishni tavsiya etishadi. Ushbu shakldagi
parazitlarga ayrim gelmintlarni kiritish mumkin. Bunday parazitlar biror-bir
boshqa xo’jayinning ovqat hazm qilish sistemasiga tushib qolishi mumkin, lekin
bu yerda hayot siklidagi ma’lum bir rivojlanish bosqichini nihoyasiga yetkaza
olmaydi. Masalan, chuchqa askaridasi odam uchun tranzit parazit hisoblanadi,
chunki uning lichinkasi odam tanasida rivojlanishini davom ettira olmaydi. Shuni
alohida qayd qilish lozimki, soxta parazitizm, bir tomondan, tabiatda tirik
organzmlar orasida ancha kam uchrashi va tasodifiy xarakterga ega bo’lishi bilan
fakultativ parazitizmdan farq qiladi. Ikkinchi tomondan esa fakultativ parazitizm
shakli ayrim hollarda haqiqiy parazitizmning kelib chiqishi uchun asosiy
yo’llardan biri bo’lishi bilan e’tiborga sazovordir. Bundan tashqari parazitizm bilan
kommensalizm munosabatlari orasiga aniq chegara qo’yish qanchalik qiyin bo’lsa,
fakultativ parazitizm bilan haqiqiy (obligat) parazitizmni ham aniq chegaralash

qiyindir. Tabiatda shunday hollar ham uchraydiki, bir turning ba’zi bir individlari
(jinsi) erkin yashasa, boshqa bir individlar guruhi parazitlik bilan oziqlanishi uning
uchun zarurdir. Masalan, bezgak yoki oddiy chivinlarning faqat urg’ochi
individlari qon so’rishga moslashgan, chunki ularning tuxumlarining to’la yetilishi
uchun qon tarkibidagi oqsil moddalari zarur bo’ladi. Erkak chivinlar esa tabiatda
o’simlik shiralarini so’rib hayot kechiradi.
Parazitlarning xo’jayin organizmida joylashishi (lokalizasiyasi) va uning
asosiy guruhlari
Yer yuzining quruqlik yoki suv biotopi bo’lmasin, uni tirik organizmlar
o’zining yashash joyi sifatida tanlab olganidek, ma’lum bir hayvon tanasining
(shuningdek odamning ham ) organlari, to’qimalari yoki gavda bo’shliqlari
ma’lum bir parazitlar tomonidan o’zlarining yashash joyi sifatida yoki boshpanasi
sifatida egallab olinadi. Shunga binoan xo’jayin tanasida parazitlarning joylashishi
hamda turli-tuman tashqi va ichki organlarga nisbatan munosabatiga qarab barcha
parazitlar ikki katta guruhga, ya’ni ektoparazitlar va endoparazitlarga ajratiladi.
Ektoparazitlar yoki tashqi parazitlar o’z xo’jayinining tashqi tana
qoplag’ichlarida, ya’ni terisida, jabralarida, junida, pat va parlar orasida yashaydi.
Endoparazitlar yoki ichki parazitlar xo’jayinining ichki organ va
to’qimalarida, tana bo’shliqlarida hamda xujayralarida yashaydi. Shunga binoan
endoparazitlar to’qima ichi parazitlari, xujayra ichi parazitlari va bo’shliq
parazitlari kabi guruhlarga ajraladi. Hayvonlar orasida shunday guruhlar mavjudki,
ular to’lig’icha yo ektoparazitlik bilan yoki to’la endoparazitlik bilan hayot
kechirishga moslashgan bo’ladi. Masalan, bir xujayrali hayvonlardan sporalilar
faqat endoparazitlardan tashkil topgan bo’lsa, xivchinlilar va infuzoriyalar parazit
turlari orasida ham ektoparazitlari va ham endoparazitlari bo’ladi. Yassi
chuvalchanglarning monogenoidlar (Monogenoidea) sinfi ektoparazit turlardan
tashkil topgan bo’lsa, trematodalar (Trematoda) sinfi esa faqat endoparazitlik bilan
hayot kechiruvchi chuvalchanglarni o’z ichiga oladi. Lekin, monogenoidlarga

kiruvchi ayrim turlarning ektoparazitlikdan endoparazitizmga o’tib borish
jarayonini, ya’ni ichki parazitga aylanish holatini ko’rish mumkin. Masalan, baqa
ko’pso’rg’ichlisi ( Polystoma integerrimum ) va boshqa ba’zi bir turlarning
lichinkalari ektoparazitlar sifatida itbaliqning jabralarida yashaydi. Itbaliqning
metamorfoz yo’li bilan rivojlanib, yosh baqaga aylanib borishi tufayli jabralari
reduksiyalanib ketadi. Jabra yoriqlari bitib ketishi tufayli parazit lichinkalar
ichkarida qolib, nihoyat siydik pufagiga borib voyaga yetadi hamda butun umrini
o’sha joyda endoparazit sifatida o’tkazadi.
Ayrim parazitologlarni ko’zatishlariga binoan (Seller,1872; Galliyen,1935)
lichinkalar itbaliq jabralariga oldinroq yopishib olgan bo’lsa, itbaliqning baqaga
rivojlanib o’tishigacha, parazit voyaga yetib ulguradi va o’sha joyning o’zida
haqiqiy ektoparazit sifatida tuxum qo’ya boshlaydi.
Polystoma ning bu xususiyati uning ajdodlarini haqiqiy ektoparazitlar
bo’lganligini isbotlaydi. Ushbu avlodning ayrim turlari, masalan, P.ocellatum
toshbaqaning tili ostida yashab parazitlik qilsa, boshqa bir turi ( P. rugosum )
uning burun bo’shlig’ida parazitlik qiladi. Turli chuvalchanglar orasida sestodalar,
parzit nematodalar va tikanboshlilar (skrebni) endoparazitlar hisoblansa, ayrim
polixetalar va oligoxetalar, shuningdek zuluklar ektoparazitlarga mansubdir.
Akad.Ye.N.Pavlovskiy parazitlar orasida teri orasi parazitlari va bo’shliqlar
parazitlari guruhlarini ham ajratishni tavsiya etadi. Jumladan, odamning qo’llari
terisini shox qavatida qo’tir kanasining parazitlik qilishi yoki volfart
pashshasining lichinkalarini quloq bo’shlig’ida va burun yo’llarida yashashi
kabilar misol bo’la oladi. Lekin parazitlarni bunday guruhlarga ajratish nisbiydir,
chunki ayrim parazit turlari mavjudki ular butun umrini faqat bir organda yashash
bilan o’tkazadi. Shuningdek parazitlar orasida shunday turlar ham mavjudki, ular
hayot siklining ayrim bosqichlarini yashash joyini almashtirish bilan amalga
oshiradi. Masalan, odamda bezgak kasalligini qo’zg’atuvchi Plasmodium vivax
ning eritrositar davrdan oldingi bosqichda shizontlar faqat jigar xo’jayralari ichida
rivojlansa, eritrositar davrdagi shizont va gamontlar faqat qizil qon xo’jayralari
ichida rivojlanadi. Exinokokkning lichinkalik davri jigar, o’pka va miyada yashasa,

voyaga yetgan davri asosiy xo’jayinning ingichka ichagida yashaydi. Ayrim
parazitlar rivojlanishining ma’lum boskichlarida xo’jayin organizmi bo’ylab
tuqima va organlarda ko’chib yuradi. Bunday holni askarida lichinkalarida ko’rish
mumkin. Xuddi shuningdek ankilostoma (qiyshiq bosh nematoda) lichinkalari ham
odam tanasida qon oqimi bilan kuchib yuradi. Lekin bu ikkala tur
nematodalarining voyaga yetgan davrlari ichakda yashab parazitlik qilishga
moslashgan. Shunga binoan lichinkalarning organizmni turli organ va
to’qimalarida ko’chib yurishi vaqtinchalik holat deb qarash lozim, chunki ushbu
nematodalarning voyaga yetgan davrlarini eng asosiy va oxirgi doimiy joylashib
olish makoni(lokalizasiyasi) ichak hisoblanadi.
Agarda parazit xujayin tanasida o’zining asosiy lokalizasiyalanish joyiga
kelib o’rnashaolmasa, u shu organizmdan o’ziga biror qulayroq bo’lgan joyni topib
oladi va shu yangi joyda rivojlanishini ma’lum vaqt davom ettiradi,lekin borgan
sayin hayot kechirishi qiyinlasha boradi. Natijada u kapsulaga uralib halok bo’ladi
va oxiri xo’jayin to’qimalari orasida parchalanib yo’q bo’lib ketadi.
Vaqtinchalik parazitizm
Nemis olimi Leynart zamonasidan (1850) boshlab parazitlarni ikki guruhga,
ya’ni vaqtinchalik parazitlar va doimiy (stasionar) parazitlarga bo’lib o’rganish
qabul qilingan.
Vaqtinchalik parazitizm shu bilan xarakterlanadiki, parazit xujayini tanasida
uzoq vaqt saqlanmaydi hamda u bilan yaqin munosabatda bo’lmaydi. Shuningdek
vaqtinchalik parazitlar xo’jayin tanasida kupayish va rivojlanishga ham
moslashmagan, balki ular faqatgina xo’jayin tanasi hisobidan oziqa olish
jarayonida qisqa vaqt davomida aloqada (kontaktda) bo’ladi. Bunday parazit
hayotining ko’p davrini erkin holda va xujayin bilan bog’lanmagan tarzda
o’tkazadi.
Vaqtinchalik parazitizmda parazitning o’z xo’jayini bilan yaqin
munosabatda bo’lmasligi uning umumiy morfologik tuzilishida ham aks etgan yoki
parazitlikka moslashgan belgilari juda kuchsiz ifodalangandir. Shunday bo’lsa ham

ushbu ko’rinishdagi parazitizmda “parazit-xujayin” tizimidagi a’zolar orasida
o’zaro bog’lanishning oddiy shakllarini tobora murakkablashib borishini ko’rish
mumkin. Ushbu holni isbotlovchi birqator misollarni ko’rib chiqish mumkin.
Qon so’ruvchi chivinlar ( Anopheles, Culex ) xujayinidan faqatgina qisqa
vaqt davomida qon so’rish uchun foydalanadi. Ushbu bog’lanishda xujayin tanasi
parazit uchun yashash joyi yoki boshpana sifatida xizmat qilmaydi. Bundan
tashqari ushbu erkin yashovchi parazitlar odatda faqat bir turdagi xujayin bilan
bog’liq bo’lmaydi va qon so’rish uchun ular xo’jayin tanlamaydi, balki odam yoki
to’g’ri kelgan umurtqali hayvonlarni qonini farqsiz so’radi. Qon so’ruvchi
chivinlarning urg’ochilari xo’jayini qonini 1-2 minut davomida so’radi. Shunga
binoan uning xo’jayini bilan kuchsiz bog’lanishi (kontakti) tashqi morfologik
tuzilishida deyarli ifodalanmagan va ularning umumiy morfologik tuzilishi qon
so’rmaydigan chivinlarnikidan farq qilmaydi. Lekin shunday bo’lsa ham qon so’rib
parazitlik bilan oziqlanishi ushbu chivinning faqatgina og’iz organlarining sanchib-
so’rishga moslashganligi bilan ifodalanadi.
Tushak qandalasi (Cimex lectularius) chivinlarga nisbatan o’z xujayini
bilan biroz ko’proq vaqt bog’lanishda bo’ladi, ya’ni u odam, uy parrandalari va
boshqa umurtqali hayvonlarni qonini o’rtacha 15 minut davomida so’rsa, uning
lichinkalari 2-3 min. davomida so’radi. Ushbu parazitlar xo’jayini bilan
bog’lanmagan holda, tabiatda qariyib bir yil davomigacha oziqlanmasdan erkin
hayot kechirish qobiliyatiga egadir.
Argaz kanalarining (Argasidae ) ayrim turlari xo’jayini bilan nisbatan
ko’proq vaqt davomida bog’lanishda bo’ladi. Masalan, Ornithodorus avlodi
kanalari odam yoki hayvonlarni qonini birnecha minutdan 2-3 soat davomigacha
so’radi va yerga tushib, tabiatda umr bo’yi oziqlanmasdan tirik qolish qobiliyatiga
ega bo’ladi. Bunday turlar orasida O. papillipes ning nimfa va voyaga yetgan yosh
imagolari bir marta tuyib qon so’rgandan keyin 14 yilgacha tashqi muhitda
oziqlanmasdan tirikligini saqlayolish qobiliyatiga ega ekanligini akad. Ye.N.
Pavlovskiy shogirdlari bilan birga eksperimental ko’zatishlarida isbotlagan.

Qon so’ruvchi qandalalar va argaz kanalarida tabiatda iloji boricha o’z
xo’jayinlariga yaqinroq joylashib olish tendensiyasini ko’rish mumkin. Shunga
binoan ushbu parazitlarni ko’p hollarda odamlar xonadonida, qushlar va boshqa
hayvonlarning uyasi hamda inlarida uchratish mumkin.
Vaqtinchalik parazitlar orasida iksod kanalarining o’z xo’jayinlari bilan
yanada ko’proq vaqt yaqin munosabatda bo’lishi va o’zoqroq vaqt qon so’rish
jarayoni bilan ajralib turadi. Masalan, Ixodes ricinus - it kanasi. U uch xo’jayinli
parazit hisoblanadi, chunki uning rivojlanuvchi har bir bosqichi qisqa vaqt
davomida ma’lum bir xo’jayin qonini so’rib, yerga tushadi va navbatdagi
bosqichga o’tishi uchun metamorfoz bilan rivojlanishni boshidan kechiradi. Ushbu
kananing lichinkalari xo’jayin tanasidan 3-5 kun davomida qon so’rsa, nimfalari
xo’jayni qonini 4-6 kun va voyaga yetgan yosh urg’ochilari 7-8 kun, ba’zan esa
xo’jayinining fiziologik holatiga bog’liq ravishda 14-20 kun davomida qon so’radi.
Umuman lichinkalikdan boshlab voyaga yetgancha kana hammasi bo’lib 20 kun,
ayrim hollarda bir oy davomida qon so’rsa, tashqi muhitda metamorfoz bilan
rivojlanishi 3 yil, ba’zan esa 6 yil cho’ziladi.
Iksod kanalaridan hisoblangan boshqa bir turi, ya’ni ikki xo’jayinli
Hyalomma detritum kanasining lichinkasi xo’jayin qonini to’yib so’rib olgandan
keyin ham uning tanasida qolib, rivojlanishini davom ettirib, nimfaga aylanadi.
Ushbu nimfa shu xo’jayinaning qonini yana bir bor to’yib so’rgandan keyin yerga
tushadi va voyaga yetadi. Hosil bo’lgan urg’ochi kana boshqa xo’jayin tanasiga
yopishib 7-25 kun davomida qon so’radi. Umuman ushbu kananing butun hayot
sikli qariyib bir yil davom etsa, shundan 30-40 kuni qon so’rish uchun xo’jayinlari
bilan yaqin munosabatda bo’ladi.
Bir xo’jayinli Boophilus calsaratus kanasining lichinkalari xo’jayin
tanasiga yopishib olib qon so’rib, shu joyni o’zida avval nimfaga, keyin imagoga
aylanadi. Hosil bo’lgan urg’ochi imago to’yib qon so’rib olgandan keyin xo’jayin
tanasidan uzilib tuxum qo’yish uchun tuproqqa tushadi. Ushbu kanani bir
avlodining to’liq rivojlanishi ikki oy davom etadigan bo’lsa, shuning 22-30 kuni
xo’jayin tanasi bilan bog’liq ravishda o’tadi. Boshqa bir xo’jayinli Hyalomma

scupense esa hayotining qariyib yetti oyini (oktyabr-aprel) xo’jayin tanasida
o’tkazadi.
Bunday hollarni burga turlari orasida ham uchratish mumkin. Masalan,
Neopsylla burgasi hayvonlar uyasida yashaydi va faqat qon so’rish uchun
xo’jayinlariga hujum qilsa, xo’jayin junida yashovchi Ctenocephalides burgasi
xo’jayin qonini ustma-ust ko’p marta takroriy qon so’rsa ham uning tanasini tark
etmaydi. Lekin u qon so’rgandan keyin xo’jayin tanasi bilan bog’lanmagan holda
ham bemalol yashashi mumkin.
Vaqtinchalik parazitlarga ayrim qisqichbaqasimonlar (Argulus,
Branchiura ) va zuluklarni ham ko’rsatish mumkin. Masalan, karpxo’r qisqichbaqa
oziqlanish maqsadida baliq terisiga uzoq vaqt o’rnashib oladi. Argulus avlodi
vakillari esa bir baliq tanasidan ajralib, boshqa baliq tanasiga o’rnashadi. Bunday
xususiyat baliq zulugi - ( Piscicola geometra) da ham mavjuddir. U ko’payish
davrida baliq tanasini tashlab, suv tubiga tushib, tuxumlarini pillaga o’rab qo’yadi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Abduraxmanov G.M., Lopatan I.K., Ismailov Sh.I. Osnovo’ zoologii i
zoogeografii. Uchebnik dlya studentov vo’sshix pedagogicheskix uchebno’x
zavedeniy. M., Izdatelskiy tsentr «Akademiya» 2001.
2. A buladze K.I. i dr. Parazitologiya i invazionno’e bolezni selskoxozyaystvenno’x
jivotno’x. Uchebnik d lya studentov VUZov po spetsialnosti "Veterinariya". M.,
1990.
3 . Akbaev M.Sh. i dr. Parazitologiya i invazionno’e bolezni jivotno’x. Uchebnik
dlya studentov VUZov po spetsialnosti «Veterinariya». M. KOLOS, 2000.
4. Biologiya. Bolshoy entsiklopedicheskiy slovar. Nauchnoe izdatelstvo "Bolshaya
Rossiyskaya entsiklopediya". M. 1998.
5. Burdelev T.E. i dr. Osnovo’ veterinarii. Uchebnik. M.,1978.
6. Genis D.E. Meditsinskaya parazitologiya. M. 1991.

Parazit va xo‘jayin orasidagi bog‘lanishning turli-tuman shakllari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish