Parazitizmning hayvonlar olamida tarqalishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	23.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Parazitizmning hayvonlar olamida tarqalishi

Купить

“ Parazitizmning hayvonlar olamida tarqalishi ”
REJA:
1. Parazitizmning birxujayrali hayvonlar orasida tarqalishi.
2. Parazitizmning turli gelmintlarning tiplari va sinflari orasida
tarqalishi.
3. Parazitizmning bo’g’imoyoqlilar orasida tarqalishi.
4. Parazitizmning umurtqali hayvonlar orasida tarqalishi.

Parazitizmning hayvonlar olamida tarqalishi
Tabiatda parazitizm hodisasi o’ziga xos munosabat sifatida hayvonlar
orasida juda keng tarqalgan. Turli tiplar va guruhlar, shuningdek sinflar orasida
simbiozning ushbu shakli har xil raqamlarni tashkil etadi.
Bir xujayrali hayvonlar kichik olami 30 mingdan ortiq turni o’z ichiga
oladigan bo’lsa, shundan 9 mingga yaqin turi (30%) parazitlik bilan hayot
kechiradi. Ushbu raqam bir xujayrali hayvonlar tiplari bo’yicha qo’yidagicha
taqsimlanadi, ya’ni
1. Sarkomastigaforalar tipi - 2000 tur.
2. Sporalilar tipi - 4000 tur.
3. Miksosporidiyalar (knidosporidiyalar) tipi - 1000 tur
4. Mikrosporidiyalar tipi - 1000 tur
5. Infuzoriyalar tipi - 1000 tur.
Bir xujayrali hayvonlarning tiplaridagi mavjud umumiy turlarga nisbatan
parazitlar soniga nazar tashlaydigan bo’lsak, sporalilar ( Sporozoa ),
miksosporidiyalar ( Myxosporidia ) va mikrosporidiyalar ( Microsporidia ) tiplari
faqat parazit turlardan tashkil topgan. Ular orasidagi turlarning birontasi ham
tashqi muhitda erkin hayot kechirish qobiliyatiga ega emas. Ushbu uchchala tip bir
xujayralilari turli-tuman umurtqasiz va umurtqali hayvonlarda, shuningdek odamda
parazitlik qilib yashashga moslashgandir. Ayniqsa, koksidiyalar, qon sporalilari,
mikrosporidiyalar umurtqali hayvonlar (ovlanadigan baliqlar, uy parrandalari,
chorva hayvonlari) va odamlar orasida xavfli kasalliklarni keltirib chiqarishi bilan
e’tiborga sazovordir.
Sarkomastigaforalar tipining sarkodalilar (soxta oyoqlilar) sinfi 11000
turdan iborat bo’lsa, shundan 500 ga yaqin (4,5%) turi parazitlik bilan yashaydi.
Ushbu sinfning amyobalar (Amoebina) turkumida parazit turlar anchaginadir.
Xivchinlilar sinfining 9 mingga yaqin turlaridan 1500 turi parazitlar
hisoblanadi. Parazitlik bilan hayot kechirish tarzi sinfning zoomastigina kenja

sinfidan kinetoplastidalar ( Kinetoplostida ), gipermastiginalar ( Hypertastigina ),
ayniqsa ko’p xivchinlilar ( Polymastigina ) va opalinalar ( Opalina ) turkumlarining
turlari orasida keng tarqalgandir. O’simliksimon xivchinlilar kenja sinfidan esa
qalqondor xivchinlilar ( Peridinea ) turkumining ham 60 dan ortiq turi parazitlardir.
Infuzoriyalar tipining 8000 dan ortiqroq turlaridan 1000 ga yaqin (12,5 %)
turi parazitlik bilan hayot kechiradi.
Kiprikli infuzoriyalar sinfining spiral kipriklilar ( Spirotricha ) kenja sinfidan
har xil kipriklilar ( Heterotricha ), qorin kipriklilar ( Hypotricha ) va kam kipriklilar
( Oligotricha ) turkumlari anchagina parazit turlarni o’z ichiga oladi. Bu parazitlar
ignatanlilar ichagida, ba’zilari amfibiyalarda parazitlik qiladi. Sinfning teng
kipriklilar kenja sinfidan ( Holotricha ) ixtiofitiriuslar, trixodinalar va balantidiylar
guruhlarining parazit turlari e’tiborga sazovordir. Ular baliqlarning ektoparazitlari
sifatida, sut emizuvchilar va odamning ovqat hazm qilish sistemasining
endoparazitlari sifatida amaliy ahamiyatga egadir. Bulutsimonlar yoki
g’ovaktanlilar (Spongia et Porifera ) tipi nuqul erkin yashovchi va passiv (o’troq)
hayot kechiruvchi hayvonlardan iboratdir.
Kovakchililar ( Coelenterata ) tipining 9000 ga yaqin turlaridan faqatgina 25-
30 turi parazitlik bilan hayot kechiradi.
Ushbu tipining Narcomedusae guruhiga mansub bo’lgan Cunina,
Cunocantha kabi avlodlarning 20 ga yaqin turlari boshqa meduzalarning
gastrovaskulyar sistemasida parazitlik qilishi, shuningdek ayrim baliqlarning
tuxumlarida (uvildiriqda) parazitlik qiluvchi Polypodium hydrirforme kabilarni
aytib o’tish o’rinlidir.
Taroqlilar ( Ctenophora) tipidan esa Gastrodes turi salplarning gavda
bo’shlig’ida parazitlik qiladi.
Parazitizm hodisasi chuvalchanglarning turli tiplari, guruhlari, sinflari va
kenja sinflari orasida keng tarqalgan. Yassi chuvalchanglarning 5-ta sinfidan 4 tasi
faqat parazit turlarni o’z ichiga oladi. Ushbu tipning faqat kiprikli chuvalchanglar
( Turbellaria ) sinfining 3500 dan iborat turlaridan 100-ga yaqini parazitlik qilib
hayot kechiradi. So’rg’ichlilar sinfi 7000 turdan ortiroq, monogenoidlar sinfi 2500

ga yaqin turdan, lentali chuvalchanglar sinfi 4000 turdan, va nihoyat
sestodsimonlar sinfi birnecha o’n turdan iborat bo’lib ularning hammasi faqat
parazitlar hisoblanadi. Umuman olganda yassi chuvalchanglarni 17 mingga yaqin
turi ma’lum bo’lsa, shunda 13,5 mingdan ko’proq turlari (79,4%) parazitlik bilan
yashashga moslashgan.
Nemertinalar ( Nemertini) tipining ma’lum bo’lgan 1000 turidan 10 dan
ortiqroq turlari parazit hisoblanadi. Ushbu tipga qarama-qarshi ravishda,
xartumboshlilar ( Acanthocephales ) tipi hammasi bo’lib 500 turni o’z ichiga
oladigan bo’lsa, ularning barchasi parazitlik bilan hayot kechirishga
moslashgandir.
Ipsimon chuvalchanglar tipiga 30 mingga yaqin tur kiradi. Ushbu tipning
nematodalar sinfi qariyib 8 ming parazit turni o’z ichiga oladi. Bu turlar
hayvonlarda, turli-tuman o’simliklarda va odamda parazitlik qiladilar. Bular
orasida askaridalar, ostrisa va qilboshlar, ankilostoma va nekatorlar, trixina va
rishta shuningdek xilma-xil o’simlik nematodalari, (fitogelmintlar), hasharotlarda
parazitlik qiluvchi entomogelmintlar shular jumlasidandir.
Halqali chuvalchanglar tipi hammasi bo’lib 500 ga yaqin parizit turlarni o’z
ichiga oladigan bo’lsa, ularning aksariyati (350 turi) zuluklardan iborat,
qolganlarining 100 dan ko’prog’i polixetalar va 50 ga yaqini oligoxetalardan
iboratdir.
Mollyuskalar tipi 140 mingga yaqin turlardan iborat bo’lsa ham, parazitlik
qiluvchi turlari 100 ga yaqindir. Parazit turlari asosan qorinoyoqlilar sinfining
vakillaridan iborat.
Bug’imoyolilar tipi 1300000 turdan iborat bo’lib, parazit turlar ancha katta
raqamni tashkil etadi. Qisqichbaqasimonlar sinfining 20 mingdan ortiqroq
turlaridan faqat 2 ming turi parazitlar hisoblanadi. Bu parazit turlar ayniqsa
Branchiura, Coperoda, Cirripedia, Isopoda kabi tuban qisqichbaqasimonlar
turkumlarining parazit turlaridan tashkil topgan.
Urgimchaksimonlar sinfining 40000 ga yaqin turlaridan 4,5 mingdan
ortiqrog’i parazitlik qiladi. Ushbu sinfning ayniqsa kanalar ( Acarina ) turkumining

3,5 ming turi hayvonlarda va 800 turi o’simliklarda parazitlik qiladi. Parazitlik
bilan hayot kechirish xususiyati hasharotlar sinfi turlari orasida ham ancha keng
tarqalgan. Ushbu sinfning ayrim turkumlari, jumladan bitlar, burgalar, tivitxo’rlar
va junxo’rlar kabilar nuqul parazit turlardan iboratdir. Shuning bilan birga
hasharotlarning boshqa turkumlari orasida ham ma’lum miqdorda parazit turlar
uchraydi. Masalan, pardaqanotlilar turkumidagi yaydoqchilarning 40 mingga yaqin
turi, shuningdek ushbu turkumning Chrysidoidea, Mutillodea kabi oilalarining
5,5 mingga yaqin turlari parazitlar hisoblanadi. Hasharotlar sinfiga kiruvchi
turlarga yana chivinlar, iskaptoparlar, pashshalar, so’nalar, bo’kalar kabi
guruhlarni ham qo’shadigan bo’lsak, hozirgi kunga kelib ushbu sinfga 50 mingdan
ortiq parazit turlar mansub ekanligini ko’rish mumkin.
Ninatanlilar orasida parazit turlar yo’q, lekin ba’zi ofiuralar dengiz
kirpiqlarida sinoykiya (ijarachi) sifatida yashashga moslashgan.
Umurtqali hayvonlar orasida parazitizm hodisasi deyarli kam uchraydi, balki
ularning parazitizmi ko’proq yirtqichlikka o’xshab ketadi. Bunday hayot kechirish
tarzi ayniqsa miksinalar va minogalar uchun xosdir. Shuningdek parazitizmga
biroz yaqin bo’lgan yirtqichlik ko’rshapalaklarda ham uchraydi.
Shunday qilib, hayvonlar olamida turli guruh, tiplar va sinflarga mansub
bo’lgan hayvonlar turlari orasida parazitizm hodisasini son jihatidan tahlil
qiladigan bo’lsak, bu raqam qariyib 86 ming turni tashkil etmoqda. Agarda yer
yuzida hozirgi mavjud bo’lgan hayvonlarni 1,5 mln turdan iborat deb oladigan
bo’lsak, ushbu hayvonlarning 5,8% ni parazit turlar tashkil qilishini ko’rish
mumkin. Parazitizm hodisasini hayvon guruhlari va tiplari bo’yicha tahlil qiladigan
bo’lsak, eng ko’p parazit turlar yassi chuvalchanglarda (75%), yumaloq
chuvalchanglarda (27%) va bir hujayrali hayvonlarda (30%) bo’lishi ma’lum
bo’ladi.
Parazit turlar deyarli aksariyat tiplar orasida uchraydi, lekin uning turli guruh
va tiplar orasida tarqalishini sinchiklab tahlil qiladigan bo’lsak, ushbu taqsimlanish
ma’lum bir filogenetik qonuniyatlar asosida borganligini sezish mumkin. Birinchi
navbatda ikkilamchi og’izlilar bo’limiga mansub bo’lgan 17 ta sinfning birontasida

ham parazitlar uchramaydi. Bunga qarma-qarshi ravishda birlamchi og’izlilar
bo’limiga mansub bo’lgan 37 ta sinfning 20 tasida parazit turlar mavjud. Buning
ustiga 7 ta sinf hayvonlari to’la-to’kis parazit turlardan tashkil topgan. Bunday
sinflarga so’rg’ichlilar, monogenoidlar, sestodalar, xartumboshlilar,
qilchuvalchanglar, mezostomidalar va pentostomidalar mansubdir.
Birlamchi og’izlilar bo’limidagi tiplar va sinflar orasida parazit turlarning
sonini tarqalish tartibiga e’tibor beradigan bo’lsak, yana bir xususiyatni aniqlagan
bo’lamiz, ya’ni ikki tomonlama simmetriyalilar guruhlari orasida nisbatan tuban
taraqqiy etgan tip va sinflarda parazitlar ko’proq bo’lish tendensiyasini payqash
qiyin emas. Masalan, chuvalchanglar guruhi orasida yassi chuvalchanglar bilateral
simmetriyali hayvonlar orasida tuban taraqqiy etgan tip va sinflarda parazit turlar
ko’proq uchraydi.
Ushbu qonuniyat sinflar orasidagi guruhlarda ham mavjuddir. Masalan,
qorinoyoqli mollyuskalar sinfidagi old jabralilar kenja sinfi ( Prosobranchia )
qorinoyoqlilar sinfidagi boshqa kenja sinflar mollyuskalariga nisbatan ancha past
taraqqiy etgan. Shunga binoan qorinoyoqlilar sinfidagi mansub deyarli barcha
parazit turlar aynan ana shu old jabralilar kenja sinf vakillari hisoblanadi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Abduraxmanov G.M., Lopatan I.K., Ismailov Sh.I. Osnovo’ zoologii i
zoogeografii. Uchebnik dlya studentov vo’sshix pedagogicheskix uchebno’x
zavedeniy. M., Izdatelskiy tsentr «Akademiya» 2001.
2. A buladze K.I. i dr. Parazitologiya i invazionno’e bolezni selskoxozyaystvenno’x
jivotno’x. Uchebnik d lya studentov VUZov po spetsialnosti "Veterinariya". M.,
1990.
3 . Akbaev M.Sh. i dr. Parazitologiya i invazionno’e bolezni jivotno’x. Uchebnik
dlya studentov VUZov po spetsialnosti «Veterinariya». M. KOLOS, 2000.
4. Biologiya. Bolshoy entsiklopedicheskiy slovar. Nauchnoe izdatelstvo "Bolshaya
Rossiyskaya entsiklopediya". M. 1998.
5. Burdelev T.E. i dr. Osnovo’ veterinarii. Uchebnik. M.,1978.
6. Genis D.E. Meditsinskaya parazitologiya. M. 1991.

Parazitizmning hayvonlar olamida tarqalishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish