Parazitlarning xo‘jayinlari. Giperparazitizm - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	23.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Parazitlarning xo‘jayinlari. Giperparazitizm

Купить

“ Parazitlarning xo’jayinlari. Giperparazitizm ”
REJA:
1. Monofag va polifag parazitlar haqida tushuncha.
2. Parazitlarning hayot siklida xo’jayin almashtirish. Geogelmintlar va
biogelmintlar haqida tushuncha.
3. Giperparazitizm va sinparazitizm.

Parazitlarning xo’jayinlari
Parazit tomonidan oziqa manbai va doimiy yoki vaqtinchalik yashash joyi
(boshpanasi) sifatida tanlab olingan yirik organizm parazitning xo’jayini deyiladi.
Har qanday hayvon (shuningdek o’simlik) va odam bir turdagi yoki ko’p
turlarga mansub bo’lgan parazitlar uchun xo’jayin bo’lishi mumkin. Shuningdek
bir turdagi parazit o’z navbatida bir yoki bir necha turlarga kiruvchi xo’jayinlarda
parazitlik qilishi mumkin. Shunga binoan monofag va polifag parazitlar farq
qilinadi.
Monofag parazitlar faqat bitta turga mansub bo’lgan xo’jayin organizmida
parazitlik qiladi. Masalan, odam askaridasi ( Ascaris lumbricoides ) faqat
odamlarda uchraydi yoki odam biti ( Pediculus hominis ) ham xuddi shunday.
Umuman monofaglarga parazit hayvonlar orasidan juda ko’plab dalillar keltirish
mumkin, chunki ular bir hujayrali va ko’phujayrali hayvonlar orasida anchagina
uchraydi.
Polifag parazitlar shundayki, bir tur paraziti turli-tuman guruhlar va turlarga
mansub bo’lgan bir necha hayvonlarda hamda odamda parazitlik qila olish
xususiyatiga ega. Bunday parazitlarga qon so’ruvchi chivinlar, yaylov kanalarining
ko’pgina turlari, parazit chuvalchanglardan jigar qurti, mushuk so’rg’ichlisi, keng
tasmasimon gijja va boshqalar.
Qon so’ruvchi chivinlar va kanalar farqsiz ravishda odamning ham, turli-
tuman umurtqali hayvonlarning ham qonini so’radi yoki jigar qurti ko’pgina
o’txo’r uy va yovvoiy hayvonlarda, shuningdek odamda parazitlik qiladi. Xuddi
shuningdek mushuk so’rg’ichlisi yoki keng tasmasimon gijjaning voyaga yetgan
davri odam va turli baliqxo’r yirtqich sut emizuvchilarda parazitlik qiladi.
Parazitlar orasida birqator turlar mavjudki, ular o’zlarining hayot siklini to’la
amalga oshirishi uchun ikkita, ba’zan uchta harxil xo’jayindan foydalanadilar.
Bunday parazitlar geteroksenlar deyilsa, jarayonning o’zi xo’jayin almashtirish
deyiladi.
Xo’jayin almashtirish jarayoni parazitning rivojlanish bosqichlari bilan
bog’liqdir. Ushbu jarayonda parazit o’zining hayot siklini ma’lum bosqichlarini

ma’lum bir xo’jayinlar organizmi bilan bog’liq ravishda amalga oshiradi.
Parazitning harxil xo’jayinlarda amalga oshuvchi hayot siklining turli
bosqichlaridagi organizm morfologik tuzilishi va fiziologik xususiyatlari jihatidan
bir-biridan keskin farq qiladi. Bunday farqni birinchi navbatda parazitning harxil
usulda ko’payishi jarayonida ko’rish mumkin. Masalan, bezgak parazitlari
o’rg’ochi anofeles chivinining tanasida jinsiy usulda ko’paysa, odam tanasida
jinssiz, ko’payadi. Geteroksen parazitlar tarkibiga birqator trematodalarni, lentali
chuvalchanglarni va nematodalarni kiritish mumkin.
Hayot sikli ikkita yoki undan ko’p xo’jayinlarda o’tuvchi parazitlarning
asosiy (definitiv) va oraliq xo’jayinlari farq qilinadi.
Parazitning jinsiy ko’payuvchi bosqichi yoki uning voyaga yetgan davri
qaysi organizmda o’tsa, u shu parazit uchun asosiy xo’jayin bo’lib hisoblanadi.
Parazitning jinssiz ko’payuvchi bosqichi yoki uning lichinkalik davri o’tgan
organizm parazit uchun oraliq xo’jayin bo’lib hisoblanadi.
Ayrim parazitlarning hayot siklida asosiy xo’jayindan tashqari, bir emas,
balki ikkita oraliq xo’jayin ishtirok etadi. Bunday paytda ikkinchi oraliq xo’jayin
yoki qo’shimcha (rezervuar) oraliq xo’jayin deb ataladi.
Bayon qilingan mulohazalarga binoan, bezgak parazitining jinsiy ko’payishi
urg’ochi anofeles chivini tanasida amalga oshadigan bo’lsa, u parazit uchun asosiy
xo’jayin bo’ladi. Odam esa parazitga oraliq xo’jayin hisoblanadi, chunki uning
to’qima va qon hujayralari ichida parazitning jinssiz (shizogoniya) usulda
ko’payishi o’tadi. Mushuk so’rg’ichlisining asosiy xo’jayinlari odam, mushuk, it,
tulki kabilar hisoblansa, chuchuk suvda yashovchi bitiniya ( Bithynia leachi )
qorinoyoqli mollyuskasi birinchi oraliq xo’jayin bo’lsa, ikkinchi oraliq xo’jayinlari
chuchuk suv zog’ora baliqlaridan sazan, lin, karp, qizilqanot, leshch, ukleyka,
shuningdek oqqayroq (jerex), vobla, yaz (ko’kbo’yin) va plotva (qiziqko’z) kabilar
bo’ladi. Xuddi shuningdek, qoramol solityoriga odam asosiy xo’jayin bo’lsa,
qoramol oraliq xo’jayin bo’lib hisoblanadi.
Gelmintlarni xo’jayin almashtirishi yoki faqat bitta xo’jayin bilan
qanoatlanishi xususiyatlariga qarab barcha parazit gelmintlarni 2 guruhga, ya’ni

geogelmintlar va biogelmintlarga ajratish qabul qilingan (K.I. Skryabin va Shuls).
Geogelmintlarning hayot sikli tashqi muhit bilan bevosita bog’liq bo’lib, uning
ma’lum bir bosqichining rivojlanishini nihoyasiga yetishi albatta tashqi muhit
omillari ishtirokida bo’lishi shart. Bunday parazitning hayot siklida xo’jayin
almashtirish ko’zatilmaydi. Geogelmintlarga bir qator parazit chuvalchanglar
mansubdir. Masalan, odam askaridasi (Ascaris lumbricoides) odamning ingichka
ichagida parazitlik bilan yashab, unda qo’ygan urug’langan tuxumlarini keyingi
rivojlanishi uchun harorat, namlik va kislorodli muhit talab qilinadi. Bunday muhit
esa faqat odam tanasidan tashqarida mavjud bo’ladi. Tuxum ichida lichinkaning
shakllanishi va rivojlanishi faqat tuxumning tashqariga chiqarilishidan keyin
amalga oshadi.
Biogelmintlarning hayot sikli albatta xo’jayin almashtirish bilan amalga
oshishi lozim. Shuningdek bunday gelmintlar o’z rivojlanishini birion-bir
bosqichini ham tashqi muhitda o’tkazishi yoki unga chiqishi talab etilmaydi.
Biogelmintlar hayot siklining bir qismi oraliq xo’jayin (ayrimlarida yana ikkinchi
oraliq xo’jayin) tanasida o’tsa, hayotining ko’p qismi asosiy (definitiv) xo’jayin
tanasida o’tadi.
Parazitlar orasida giperparazitizm hodisasi
Tirik organizmlar orasida antogonistik simbiozlar tufayli bir organizmning
boshqa bir turdagi organizm hisobidan oziqlanish hamda undan yashash makoni
sifatida foydalanishining turli-tuman shakllari mavjudligini ko’rib o’tdik.
Shuning bilan birga ayrim hollarda tanasi oziq mahsulotlariga boy va shirali
parazit organizmi o’z navbatida boshqa, nisbatan kichik, ikkinchi tartibdagi
paraizitlar uchun oziqa manbai va yashash makoni bo’lishi mumkin.
Parazitlar orasidagi bunday munosabat o’taparazitizm yoki giperparazitizm
deyiladi. Ushbu munosabat bo’yicha olib borilgan tadqiqot ishlari va kuzatishlar
giperparazitizmning ma’lum darajada amaliy jihatdan ijobiy ahamiyati borligi
birqator dalillar bilan isbotlangan. Dalillar shuni ko’rsatmoqdaki, hatto bir
hujayrali parazit hayvon ham o’z navbatida giperparazit uchun xo’jayin sifatida
oziqa manbai va yashash joyi bo’lishi mumkin ekan. Bunday giperparazitlar juda

mayda birhujayrali hayvon yoki bir hujayrali zamburug’ bo’lishi mumkin.
Masalan, otlarning yo’g’on ichagida parazitlik qiluvchi Entodiniomorpha guruhiga
mansub bo’lgan parazit kiprikli infuzoriyalarda boshqa bir so’ruvchi ( Suctoria
sinfi ) infuzoriyalardan Allontosoma intestinalis turi parazitlik qiladi. Hozirgi
vaqtda Allontosoma avlodining birnecha turlari aniqlanganki, ularning gavda
shakli biroz cho’ziq hamda ikkala uchida birnecha mayda paypaslagichlar
to’tamiga yoki ikkita yirik paypaslagichlarning bittasi yordami bilan xo’jayini
(Cycloposthium va boshqa parazit infuzoriyalar) tanasining pellikulasi nozikroq
bo’lgan joyiga yopishib olib, tana suyuqligini so’rib oziqlanadi.
Keyingi yillarda Entamoeba avlodining ancha mayda (5-14 mkm) parazit
turlari opalinalar (Opalinida) turkumidagi parazit turlarga ( Opalina, Cepedea,
Zelleriela avlodlari) giperparazitlik qilishi aniqlangan. Shunisi e’tiborni o’ziga jalb
qiladiki, ba’zan opalina sitoplazmasida parazit amyobalardan Entamoeba
ranarum ning vegetativ shakllaridan tashqari, ularning sistalari ham bo’lishi
aniqlangan. Hatto opalina sistasi ichida ham parazit amyobalar bo’lishi qayd
qilingan. Ushbu guruhlardagi parazitlarning o’zaro munosabatlarini tadqiqot qilgan
olimlardan Stebler va Chen (1936) ma’lumotlariga binoan ba’zan parazit
opalinalarning 100% sistalari amyobalar bilan zararlanganligini yozishadi. Bu esa
parazit amyobalarga opalina sistalari yordamida atrof-muhitga osonlik bilan
kengroq tarqalish imkonini beradi.
Gregarinalar va infuzoriyalarning giperparazitlari orasida mikrosporidiyalar
ko’p uchraydi. Masalan, Lancesteria ascidiae gregarinasida Perezia
mikrosporidiyasi, Balantidium infuzoriyasida Nosema mikrosporidiyasi ko’proq
uchraydi. Mikrosporidiyalarning turlari nafaqat boshqa birhujayralilarda, ular ko’p
hollarda parazit chuvalchanglarda ham giperparazitlar sifatida tez-tez uchrab
turadi. Masalan, trematodalardan Gymnophallus Somateriae ning parenximasi va
sariqdonlarida Nosema legeri, lentali chuvalchanglardan Taenia bocillaris,
Moniezia expansa kabilarning parenximasi va gonadalarida, shuningdek
nematodalardan Ascaris mystax ni gonadalarida Nosema mystax
mikrosporidiyasi giperparazitlik qilishi aniqlangan. Shuni aytish lozimki,

mikrosporidiyalarning bironta turi ham sut emizuvchilarning paraziti sifatida
umuman uchramagan.
Mikrosporidiyalarning ayrim turlari ( Nosema pulicis, N. ctenocephali )
ektoparazit burgalarning giperparaziti bo’laoladi.
Parazit chuvalchanglarning giperparazitlari orasida xivchinlilar ham alohida
o’rin tutadi. Masalan, dengiz ilon balig’ining ichagida yashovchi xivchinli
Hexamitus parazit trematoda Deropristis inflata ni bachadoni, tuxum yo’li va
tuxumida ko’plab (ba’zan 20 tagacha) bo’lishi aniqlangan. Birhujayralilarga
nisbatan chuvalchanglar orasida giperparazitizm hodisasi ancha kam uchraydi.
Trematodalar va lentali chuvalchanglarning ayrim turlarida nematodalar yoki
boshqa trematoda va sestoda lichinkalarining giperparazitlik qilishi ma’lum.
Masalan, baliqda parazitlik qiluvchi Zigula variegata sestodasining pleroserkoid
lichinkasida Tetracotyle variegata trematodasining metaserkariyasi giperparazit
sifatida topilgan. Trematodalarning giperparazitizmi shuningdek parazit
qisqichbaqasimonlarga nisbatan ham ma’lumdir. Masalan, Cyclobothrium
trematodasi dengiz baliqlarida ektoparazitlik qiluvchi teng oyoqli Meinertia tuban
qisqisbaqasida giperparazitlik qiladi.
O’taparazitizm hodisasi hasharotlar orasida juda keng tarqalgandir. Aslida
qishloq xo’jalik ekinlarini muhofaza qilishda va ularning zararkunandalariga qarshi
biologik usulni qo’llashda parazit va yirtqich hasharotlarning roli juda kattadir.
Bunday hasharotlar, ayniqsa yaydoqchilar laboratoriya sharoitida maxsus
ko’paytirilib, kerak bo’lgan vaqtda va joyda zararkunandaga qarshi ekin
maydoniga qo’yib yuboriladi. Ushbu parazit yaydoqchi zararkunandaning ko’payib
ketishini chegaralib, ekinni himoya qiladi. Lekin, bu amaliy ishning e’tiborni
o’ziga jalb qiladigan tomoni shundan iboratki, ba’zan ko’tilmagan salbiy hollar
namoyon bo’lishi mumkin. Gap shundaki, aynan ana shu yaydoqchining o’zi
boshqa giperparazit yaydoqchi yoki taxinaga xo’jayin bo’lishi mumkin. Bunday
vaqtda zararkunandaga nisbatan qo’llanilgan biologik kurash chorasining iqtisodiy
foydasi nolga teng bo’lishi mumkin, chunki birlamchi parazit zararkunandani yo’q
qilishda qancha foyda keltirsa, ikkilamchi parazit esa birlamchi parazitni nobud

qilishda shunchalik zarar keltiradi. Shunga binoan madaniy ekin zararkunandasiga
uning kushandasini qo’llash oldidan, aynan ana shu kushandaning
giperparazitlarini tabiatda ko’payib ketishini oldini olish choralarini ham e’tiborga
olish lozim.
Ushbu tadbir e’tibordan chetda qoladigan bo’lsa giperparazit hasharot bilan
parazit hasharot orasida shunday antogonistik munosabat yuzaga kelishi
mumkinki, u oqibatda jiddiy amaliy kamchiliklarni sodir bo’lishiga olib keladi.
Zararkunanda hasharotlarga parazitlik qiluvchi ko’pgina yaydoqchilar o’z
navbatida ikkinchi tartibdagi parazitlar hujumiga duch keladi. Masalan, karam
kapalagiga parazitlik qiluvchi Apanteles glomeratus yaydoqchisi qariyib 20 turga
yaqin boshqa giperparazitlar hujumiga duch kelishi mumkin. Bunday o’taparazitlar
orasida ayniqsa Tetrastichus rapo, Dibrachus boucheanus va Hemiteles fulvipes lar
ko’p uchraydi.
Yaydoqchilarga mansub bo’lgan giperpaparazitlar boshqa tip yoki
sinflardagi parazitlarda ham yashashi mumkin. Masalan, it kanasi (Ixodex ricinus)
da Ixodiphagus yaydoqchisi giperparazitlik qiladi.
Hasharotlar orasida uchraydigan giperparazitizm hodisasi tufayli yuzaga
keladigan munosabatlarning murakkablik tomoni shu bilan xarakterlanadiki, ayrim
hollarda ikkinchi tartibdagi parazitda, ya’ni giperparazitda, o’z faoliyati bilan
foydali hisoblanuvchi uchinchi tartibdagi parazit yashashi mumkin. Ushbu parazit
ikkinchi tartibdagi parazitga nisbatan antogonist bo’lib, uni halok qilib, birinchi
tartibdagi parazitni tirik qolishiga imkon to’g’diradi. Ba’zan shunday hollar ham
bo’ladiki, turtinchi tartibdagi parazitlar ham bo’lib, bularning giperparazitligi
ma’lum darajada tartibsiz yoki maqsadsiz xarakterda bo’ladi. Masalan, Silvestri
(1906) Prays obellus tunlamida 20 turga mansub bo’lgan turli-tuman parazitlarni
topgan bo’lsa, shulardan 1 ta turi haqiqiy birinchi tartibdagi parazit hisoblansa, 7 ta
turi ikkinchi tartibdagi, qolgan 12 turi esa ham birinchi va ham ikkinchi tartibdagi
parazitlar hisoblanishi mumkin. Shuningdek, ular ayrim hollarda uchinchi va
to’rtinchi tartibdagi parazitlarga ham aylanishi mumkin. Aslida esa, uchinchi

tartibdagi parazitlar ko’p hollarda farqsiz ravishda o’z o’ljalariga hujum qilishi
bilan xarakterlanadi.
Parazit hasharotlar orasida giperparazitizimdan tashqari yana sinparazitizm
hodisasi ham uchraydi. Bunday munosabatda xujayin hisoblanuvchi bitta
organizmga bir vaqtning o’zida har xil turlarga mansub bo’lgan parazitlar o’z
tuxumlari yoki lichinkalarini qo’yadi. Ushbu hodisada parazitlar orasida oziqa va
yashash joyi uchun tortishuv (antogonizm, konkurensiya) yuzaga keladi hamda biri
ikkinchisining faoliyatini bosish uchun salbiy ta’sir ko’rsatadi. Shtelvag (Stellwag,
1921) bir xo’jayin tanasida bir vaqtda mavjud bo’lgan turli parazitlarning o’zaro
munosabatlarni tahlil qilib, qo’yidagi hollar ro’y berishi mumkinligini aytadi, ya’ni
1. Parazitlarning biri tirik qoladi, boshqasi esa halok bo’ladi, chunki
a) tuxumdan oldinroq chiqqan lichinka o’z raqibini halok qilishi mumkin;
yoki
b) parazitning biri o’z xo’jayinini o’limga olib borishi tufayli, u boshqa
parazitni ham o’limiga sababchi bo’ladi.
2. Parazit ham sinparazit ham tirik qolishi mumkin;
3. Xo’jayin organizmining haddan tashqari ozib qolishi tufayli ikkala
parazit ham halok bo’ladi.
O’simlik bitida (shirincha) bir vaqtda parazitlik qiluvchi Aphidius va
Aphelinus yaydoqchilarining lichinkalarini sinparazitlik munosabatini misol qilib
olish mumkin. Aphelinus lichinkalari Aphidius lichinkalarini rivojlanishiga
to’sqinlik qiladi. Agarda bir xo’jayinda bir vaqtda yaydoqchi bilan taxina
pashshasi lichinkalari sinparazitlik qilsa, aksariyat hollarda yaydoqchi lichinkalari
halok bo’ladi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Abduraxmanov G.M., Lopatan I.K., Ismailov Sh.I. Osnovo’ zoologii i
zoogeografii. Uchebnik dlya studentov vo’sshix pedagogicheskix uchebno’x
zavedeniy. M., Izdatelskiy tsentr «Akademiya» 2001.
2. A buladze K.I. i dr. Parazitologiya i invazionno’e bolezni selskoxozyaystvenno’x
jivotno’x. Uchebnik d lya studentov VUZov po spetsialnosti "Veterinariya". M.,
1990.
3 . Akbaev M.Sh. i dr. Parazitologiya i invazionno’e bolezni jivotno’x. Uchebnik
dlya studentov VUZov po spetsialnosti «Veterinariya». M. KOLOS, 2000.
4. Biologiya. Bolshoy entsiklopedicheskiy slovar. Nauchnoe izdatelstvo "Bolshaya
Rossiyskaya entsiklopediya". M. 1998.
5. Burdelev T.E. i dr. Osnovo’ veterinarii. Uchebnik. M.,1978.
6. Genis D.E. Meditsinskaya parazitologiya. M. 1991.

Parazitlarning xo‘jayinlari. Giperparazitizm

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish