Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 8.7MB
Покупки 0
Дата загрузки 04 Декабрь 2024
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Медицина

Продавец

Bohodir Jalolov

Паразитлик, трансмиссив ва табиий манбали касалликларнинг биологик асослари. Тиббиёт протозоологияси ва гельминтологияси

Купить
Паразитлик, трансмиссив ва табиий манбали касалликларнинг биологик асослари. Тиббиёт протозоологияси ва гельминтологияси01 02 0F06 11 Маърузада ўрганиладиган саволлар: 1.Паразитизм. Паразит ҳайвонлар таснифи, паразитизмнинг пайдо бўлиши.Паразит ва хўжайин организмлараро муносабати. 2.Трансмиссив ва табиий манбали инвазион ва инфекцион касалликлар. 3 . Тиббиёт протозоологияси. Одамларда паразитлик қилувчи хивчинлилар,споралилар,саркодалилар ва инфузорийлар. 4. Тиббиёт гельминтологияси.Одамларда паразитлик қилувчи ясси чувалчанглар типи: сўрғичлилар ва тасмасимон чувалчанглар синфи 5.Одамларда паразитлик қилувчи тўгарак чувалчанглар. 6.Овогельминтоскопия01 01 1A 01 17 1D 22 1A 28 27 2C 2D Паразитизм – биологик феномен бўлиб иккита турнинг ўзаро ҳамкорликда яшашидир. Бунда паразит бошқа организмдан озиқ манбаи ва яшаш муҳити сифатида фойдаланади. Паразитология – биологик фанлар комлекси бўлиб, паразитлар биологияси ва экологиясини паразитизм хилларини, паразитлар қўзғатадиган касалликларни ҳар томонлама ва организмга патоген таъсирини ўрганадиган фан. Паразитлилик биотик боғланишнинг бир шакли хисобланади. Паразитизмнинг биологик асослари Паразитология ривожланишига ҳисса қўшган олимлар01 Тиббиёт паразитологиясининг предмети ва вазифалари. Этиологиясига қараб касалликларни қуйидагича классификацияланади: Тирик организмлар келтириб чиқарадиган касалликлар, уларга қуйидагилар киради: Паразитар (инвазион касаллик) – паразит ҳайвонлар келтириб чиқаради;Инфекцион касалликлар , уларни вируслар, бактериялар, спирохеталар, риккетсиялар ва замбуруғлар келтириб чиқаради;1E 0203040305 2006 09 2F0A 14 0B040C 20 27 220B 09 13 0D 17 11 0507 06 27 Тиббиёт паразитологияси қуйидагиларни ўрганади: Тиббиёт паразитологияси 3 та соҳани ўз ичига олади: Тиббиёт протозоологияси Тиббиёт гельминтологияси Тиббиёт арахноэнтомологиясиПаразитларнинг тузилишини Паразит – хўжайин тизимидаги ўзаро боғлиқлигини Паразитар касалликларнинг диагностикасини, даволашни ва профилактикасини Паразитларнинг ҳаётий циклини Ҳар бир шифокор ўз иш фаолиятида паразитар касалликларни учратади, шунинг учун ҳам паразитар касалликларнинг клиникаси, диагностикаси ва профилактикаси учун, паразитлар морфологияси ва ҳаёт цикли хақидаги билимлар зарур ҳисобланади. Ҳозирги вақтда 60000 га яқин паразитлар тури маълум, шундан 1000 дан ортиқ тур одам организмида паразитлик қилади.1F05 13 1F051616 110710 1F05 1F05 1F 02 01 06 01 0605 1607 01 1A 23 01 10 Паразитизм ва паразитлар классификацияси. Паразитизмнинг қуйидаги турлари мавжуд: Ёлғон паразитизм – тасодифий ҳолат бўлиб, табиатда эркин яшовчи турнинг айрим организми, тасодифий равишда хўжайин организмига тушиб вақтинча паразитлик қилади (масалан: одамнинг бурун бўшлиғи ёки бурун ҳалқумида зулукнинг паразитлик қилиши). Хақиқий паразитизм – эволюцияда пайдо бўлган, турнинг махсус белгиси. Облигат паразитизм – бу тур учун паразитлик ҳаёт тарзи бўлиб, паразитлар ҳаётининг кўп қисмини хўжайин организми билан боғлаб ўтади ва паразитлик улар учун турнинг махсус белгиси ҳисобланади. Факультатив паразитизм – табиатда эркин яшовчи турнинг айрим организми, тасодифий равишда хўжайин организмига тушиб вақтинча паразитлик қилади ( М: пашшанинг личинкаси одам ичагига тушса факультатив миаз чақиради Хўжайин ва паразитнинг ўзаро муносабатлари даврига кўра:Вақтинчалик паразитлар – ҳаётининг асосий қисмини эркин ташқи муҳитда ўтказади, қолган қисмини эса хўжайин организми билан боғлаб ўтказади, бу асосан озиқланиш жараёнидир (М: қон сўрар бўғимоёқлилар). Доимий паразитлар – ҳаётининг кўп қисмини хўжайин организмида ўтказади, улар қуйидагиларга бўлинади:Стационар доимий паразитлар – бутун ҳаётини хўжайин организмида ўтказади ёки хўжайин алмаштириши мумкин Даврий доимий паразитлар – ҳаёт циклининг бир қисмини паразитлик билан ўтказади, қолган қисмида эркин яшайди (М: ичак угрицаси). Лаврал паразитизм – личинкалари паразитлик қилади, вояга етганлари эркин яшайди (М: Вольфарт пашшаси). Имагинал паразитлар – вояга етганлари паразит ҳаёт кечиради, личинкалари эса эркин яшайди (М: эгри бошли ги Эктопаразитлар – тана юзасида паразитлик қилади (қон сўрувчи ҳашаротлар, каналар). Эндопаразитлар – хўжайин организми ичида паразитлик қилади, эндопаразитлар қуйидагиларга бўлинади: Тана бўшлиғи паразитлари – ташқи муҳит билан боғланган органларда паразитлик қилади (аскарида, трихомонада, жигар қурти, ўпка сўрғичлиси ва б.қ.) Ички муҳит тўқималари паразитлари – ришта, безгак паразити, лейшмания ва б.қ.Организмда жойлашувига кўра паразитлар 2 га бўлинади:3209 0A 36 3426 20 320B 0A 0E051504 26 26 Эктопаразитлар Қичима касаллиги қўзғатувчиси - Қўтир канаси Кийим бити Урғочи Эркаги Қов бити Бурга1011 Тана бўшлиғи паразитлари Одам аскаридаси20 Ички муҳит тўқималари паразитлари Мембрананинг ҳаракатчан қисми Мембрананинг хивчинли қисми Хивчин 22 1A 33 1A 35 27 Зоопаразитлар барча паразитларнинг 6-7 % ни ташкил қилади. Паразитлар содда ҳайвонлар, чувалчанглар ва бўғимоёқлилар ичида энг кўп тарқалган. Паразит ҳаёт кечиришга мослашиш (адаптация). Паразит ҳаёт кечиришга ўтиш ҳисобига паразитларда бир қатор мослашишлар (адаптация) бўлиб, хўжайин организмида яшашни, кўпайиш ва ривожланишни енгиллаштиради. Бу мослашишлар хилма-хил, уларнинг айримлари абсолют универсал ҳисобланади. I. Жинсий системасининг ўзига хослиги ва серпуштлиги, кўпайиш интенсивлиги эркин яшовчиларга нисбатан жуда юқори, чунки паразитларнинг хўжайин организмига тушиши жуда кам. Содда ҳайвонга – шизогония ҳисобига битта паразитдан минглаб, спорогония ҳисобига эса ўн минглаб паразит ҳосил бўлади. Кўп ҳужайрали паразитларда қуйидагича эришилади: Жинсий системасининг кучли ривожланган II. Барча экто ва эндопаразитларда хўжайин организмига ёпишиб олиш аппарати (мосламаси) бор: Лямбляда сўрувчи диски бор; Ясси чувалчангларда сўрғичлар, илмоқчалар; Тўгарак чувалчангларда хитинлашган оғиз аппарати Паразит бўғимоёоқлиларда ўзига хос бўғимли оёқлари бор;36 200D III. Ички органлар эндопаразитларида танаси антифермент хусусиятли қоплам билан қопланган, улар тез регенерацияланади ёки хўжайин организм ферментларини ўтказмайди. IV. Қон сўрар эктопаразитларда қуйидаги мосламар бор: Санчиб-сўрувчи оғиз аппарати; Чўзилувчан хитин қоплами; Тармоқланган ҳазм системаси; Антикоагулянт хусусиятли сўлак; Ҳазм органлар ферментларининг консерватив хусусияти V. Эктопаразитларда мўлжал олиш органлари мавжуд: Кўзчалар, термо ва хеморецепторлар ва ҳаракат органлари363636 28 1E 363A 3A Паразитларнинг ривожланиш цикллари Паразитларнинг ҳаётий цикли – бу паразит онтогенезининг барча босқичлари йиғиндиси ва паразитнинг битта хўжайиндан бошқасига юқиш йўлини ўз ичига оладиган жараёндир. Паразитнинг хўжайини деб – паразит томонидан озиқланиш, вақтинчалик ва доимий яшаш учун фойдаланиладиган организмга айтилади. Оралиқ хўжайин организмида паразит личинкали босқичида яшаб, жинссиз йўл билан кўпаяди, оралиқ хўжайин: Асосий хўжайинга юқиш манбаси ҳисобланади; Паразит тарқалиши функциясини бажаради; Асосий хўжайин вақтинча йўқ бўлган ҳолатда паразит популяцияси яшаб қолишини таъминлайди; Баъзи паразитлар икки ва ундан ортиқ оралиқ хўжайинга эга бўлади; Асосий ёки дефенитив хўжайин организмида, паразит жинсий етук шаклида яшаб, жинсий йўл билан кўпаяди. Унга паразит контакт орқали Узоқ яшаши мумкин; Кўпаяди, аммо ривожланмайди; Йиғилиши ва атроф-муҳитга тарқалиши мумкин;Резервуар хўжайин организмида – паразит: Резервуар хўжайин бўлиб кўп ҳолларда оралиқ хўжайин роль ўйнайди; Паразитларнинг ҳаёт цикли давомийлиги хилма-хилдир: Аргас каналар – 20-25 йилгача; Қон сўрғичлилари – 40 йилгача; Острица ва пакана гижжа – 2 ойгача яшайди; Ҳаётий цикли давомийлигини билиш профилактик ишлар олиб бориш учун зарур; 3E 3E 03 450423 “ Паразит – хўжайин” организми ўртасидаги муносабатлар : Паразит хўжайин организмига икки хил таъсир кўрсатади: 1. Механик 2.Токсик2E 01 14180E07 1E 01 0703 0602 302B0B31 32 I. Механик таъсирида:Тўқималар жароҳатланади – эхинококк жигарни сиқиб қўяди. Паразитлар ичак бўшлиғига тиқилиб қолади – тасмасимон чувалчанглар, аскарида. Паразитлар ўт йўлини ёпиб қўяди – жигар қурти, мушук сўрғичлиси.Личинкалари қон томирлар, нафас йўлларини жароҳатлайди – аскарида личинкасиШистосома тухумлари сийдик пуфаги, ичак девори қон томирларини жароҳатлайди.4A020A 08 1E18 1B 31 1B 26 03040504 17 26 08 27 04 03040504 0C 26 26 1118052B 4107 08 0C 1B 04 1007 4B 08 14 16 08 1B II.Токсик таъсирида: Паразит чиқарган токсик моддалар тана ҳароратини кўтаради – безгак паразити Иштаҳа пасаяди, тана массаси йўқотилади, меҳнат қобилияти пасаяди – гельминтозларда Болалар жисмоний ва ақлий ривожланишдан орқада қолади – анкилостомозда IV. Организмда аллергик реакциялар пайдо бўладиIII. Ичак паразитлари – организм ҳолатининг кескин пасайишига олиб келади. V. Нейро-гуморал тизими фаолияти бузилади.01 06 06 17 23 34 06 1913 12 0920 35 0C 03 07 020E Факультатив трансмиссив юқиш – ҳашоротларнинг чақиши ва бошқа йўллар билан ҳам юқиш; М: ўлат қўзғатувчи – a) Бурга чаққанда; b) Тери ва шиллиқ парда орқали; c) Нафас қўллари орқали; d) Алиментар йўл билан юқади. Касаллик қўзғатувчи паразитларнинг юқиш йўллари: 1. Алиментар йўл билан – оғиз орқали, ифлосланган қўл ва озиқ-овқатлар билан (финнали гўшт, токсоплазма) 2. Контакт ёки касал организмдан бевосита тўғридан-тўғри юқиш(эгри бошли гижжа личинкаси, қичима кана). 3. Трансмиссив йўл билан – қон сўрар бўғимоёқлилар орқали, 2 хил усулда амалга ошади: a) Инокуляция – касаллик қўзғатувчиси хўжайин организм қонига тушувчи оғиз аппарати орқали қон сўрганда юқади. b) Контаминация – касаллик қўзғатувчи терига тушиб, у ердан тери жароҳатлари орқали юқади. Облигат трансмиссив юқиш – фақат қон сўрар Безгак паразитининг ташувчиси - урғочи Анофелес чивиниЛейшманиянинг ташувчиси – искабтопар чивини Трипаносома ташувчиси - Це-це пашшаси Ичак-меъда касаллиги қўзғатувчиларининг механик ташувчиси – уй пашшасиМахсус (облигат) ташувчилар23 0E 25 27 28 20 2B1605 0719 0E 2E Хўжайин организмининг паразит таъсирига жавоб реакцияси 3 хил бўлади:Ҳужайравий реакцияда – ҳужайра размери катталашади. Тўқима реакциясида – тиним ҳолатидаги паразит атрофида бириктирувчи тўқимали капсула ҳосил бўлади.Гуморал реакцияда – паразит ажратган антигенларга қарши махсус ҳимоя антитаналар ажратилади.271E2D 12 16 07 2D 04180309 3506 45 051F 0B1C 20 1E1826 051F 08 14 17 08 0B0E 51 05 14 040F 26 0B07 040F 04 Паразитоценозни ўрганиш даволаш самарасини ошириш учун муҳим ҳисобланади. Паразитоценоз – бу бир вақтда битта орган ёки организмда яшовчи ҳар хил турга кирувчи паразитлар жамоасидир. Бу атама Е.Н. Павловский томонидан киритилган.Бактериялар замбуруғлар юқишини сусайтиради; Ичакда аскарида ёки эгри бошли гижжа бўлса, лямблия юқиши 2-4 марта камаяди; Дифиллиоботриоз, гименолипедоз бор одамларда лямблиоз 2-3 марта кўп учрайди; Болаларда гельминтоз бўлса бактериал дизентерия, сил, Боткин касаллиги ва ичтерлама оғир кечади.0304050406 02 2F0A17 17 23 0B0405 14 30 4413 0203 08 20 30 06 36 11 5227 31 17 36 20 5307 1507 0E 1D3A220A 1C27 30 15 17 16 30 07 20 Организм даражасидаги паразитизмда: Организмга зарар етказади Хўжайин организмини нобуд бўлишига олиб келиши мумкинОрганизмнинг ҳаёт фаолиятини сусайтиради Паразитар касалликларнинг табиий манбалилиги Академик Е. Н. Павловскийнинг паразитар касалликларнинг табиий манбалилиги ҳақидаги таълимоти биология ва паразитологиянинг энг юксак ютуқларига киради. Е. Н. Павловский бўйича трансмиссив касалликларнинг табиий манбаалилиги ҳолати қуйидагилардан иборат, яъни одамга боғлиқ бўлмаган ҳолда маълум бир географик ландшафт ҳудудида одамга юқиши мумкин бўлган касаллик манбалари мавжуд бўлади. Бундай касаллик манбалари биоценозларнинг узоқ эволюцияси жараёнида шаклланган бўлиб, уларнинг таркибига қуйидаги 3 та: • касаллик қўзғатувчилари популяцияси; • ёввойи ҳайвонлар популяцияси – табиий резервуар хўжайинлар (донорлар ва реципиентлар); • қон сўрар бўғимоёқлилар популяцияси – касаллик қўзғатувчиларнинг ташувчиларидан иборат ўзаро боғлиқ жараёнлар киради Е.Н.Павловский та биий манбали касалликлар бўлишини тушунтирди ва табиатдаги манбанинг асосий компонентлари деб қуйидагиларни кўрсатади:1. Касаллик қўзғатувчи 2. Касал қўзғатувчини қабул қилувчи ҳайвон – резервуар организм 3. Ташувчи 4. Ташувчи ва резервуар организм яшовчи ҳудуд 5. Манбадан касаллик қўзғатувчилари тарқалиши учун керакли ташқи муҳит омиллари.32 0E 1F 11 1F 0E 0E 0518 0B 11 30 12 32 12 12 10 03 07 24 3B 03 07 10 3C 17 12 06 17 14 Бу маълумотларсиз аниқ клиник ташхис қўйиш ва профилактика ишларини олиб бориб бўлмайди. Шифоко р билиши шарт:Одамнинг муҳим паразитлари систематик ҳолатини Уларнинг қайси турга киришиниПаразитларнин г морфологияси ва экологиясининг ўзига хос томонларини.35 23 36 0D 1F 21 37 14 23 1105 10 2D 12 06 17 01 09 14 0C02 27 13 060714 Содда ҳайвонлар типи – Protozoa Содда ҳайвонларнин г 25000 тури маълум, одамларда 25 та тури паразитлик қилади Бир ҳужайрали тузилишга эга мустақил организмла р содда ҳайвонларда махсус функцияли органоидлар, ҳаракат органоидлари, ҳазм ва қисқарувчи вакуолалари бор ҳаракат органоидлари- псевдоподияла р, хивчинлар, киприкчаларозиқланиши пиноцитоз ва фагоцитоз йўл билан боради, озиқ ҳазм вакуоласига тушади, айримларида цитостоми борқисқарувчи вакуол осмотик босим ва кислород билан таъминлайди Кўпайиши жинссиз ва жинсий йўл билан боради, ноқулай шароитда циста ҳосил қиладиТип 4 та синфга: Саркодалилар(Sarcodi na), хивчинлилар(Flagellat a), споралилар(Sporazoa) ва киприклилар(Ciliata) га бўлинади.3A 0D05 0D05 16 0E 0F 1D05 12 Висцерал лейшмани я қўзғатувчи си – Leishmania donovani Дастлаб тери ости ёғ клетчаткасининг ретикуло- эндотелиал ҳужайраларида. Кейин жигар, талоқ ва суяк кўмиги ҳужайраларида яшайди Географик тарқалиши Ўрта ер денгизи мамлакатлар и, Кавказ орти ва Марказий Осиё мамлакатлар и морфологияс и – одам ва ҳайвон организмида хивчинсиз (ҳужайрачи) шакли яшайди ҳаётий цикли – касаллик манбаи касал одам ва сут эмизувчилар(ит, чиябўри, кемирувчилар) ҳисобланади. Махсус ташувчиси Plebatomus авлодига кирувчи қон сўрар искабтопар. Одамни искабтопар чаққанда юқади. Лейшмания ички органлар ҳужайраларида кўпаяди. Периферик қонда паразит топилмайдиПрофилактикаси – шахсий – искабтопар чақишидан сақланиш, умумий – искабтопарларни, кемирувчилар ва дайди итларни йўқ қилишлаборатория диагностикаси – тўш ёки лим Тери лейшманиоз и (Боровский касаллиги) қўзғатувчиси – Leishmania tropicaиккита шакли Leishmania tropicamajorва Leishmania tropicaminorмав жуд жойлашиши – хивчинсиз шакли одам ва ҳайвон териси ҳужайралари цитоплазмасида, хивчинли шакли искабтопар организмида яшайди тарқалиши – Европа, Осиё, Америка, Марказий Осиё ва Кавказ орти мамлакатларида морфология си – висцерал лейшманияда н фарқланмайд и Табиий манбали касалликларг а кирадиТери лейшманиозид а турғун иммунитет ҳосил бўладиПрофилактика си – шахсий искабтопар чақишидан сақланиш, умумий – эмлаш, искабтопар ва кемирувчиларга қарши курашлаборатори я диагностик а – ярадан суртма таёрланиб, микроскопда кўрилади патоген таъсири – тананинг очиқ қисмида узоқ вақт битмайдиган яра ҳосил бўлади ҳаётий цикли – манба касал одам, чўл кемирувчилари ( Суяк кўмиги суртмасида лейшмания доновани(а) ва ярадан олинган суртмада лейшмания тропика(б). а: 1. Эркин ётган лейшмания, 2. Ҳужайра ичидаги лейшмания, 3. Эритроцит, 4. Нормобласт, 5. Промиелоцит, б: 1. Эркин ётган лейшмания, 2. Ҳужайра ичидаги лейшмания, 3. Эритроцит, 4. Нейтрофил, 5. Лимфоцит4A 18 0535 10 03 4F 1F 10 03 4F Тери лейшманиясининг сурункали туберкулоид шакли Бирламчи – зооноз тери лейшманиози(2,5 ойда)1F20 11 35 0820 Трипаносомалилар авлоди(Trypanosoma) Бир неча тури мавжуд: Trypanosoma gambiense – гамбия типидаги трипоносомоз (африка уйқу касаллиги) қўзғатувчисижойлашиши : қон плазмаси, лимфа, лимфа тугунлари, орқа мия суюқлиги, бош ва орқа мия тўқималарида тарқалиши : экваториал Африкада, типик трансмиссив табиий манбали касаллик антропооноз морфологияси : паразитнинг характерли белгиси пелликула ва хивчини ўртасида тебранувчи мембранасининг борлигидир ҳаётий цикли: Касаллик манбаи касал одам, қўй, эчки, чўчқа ва итлар. Ташувчиси Clossina palpalis авлодига кирувчи Це- це пашшаси. Хўжайин алмаштириш йўли билан мураккаб ривожланади, кўпайиши жинссизпрофиллактикас и: шахсий доривор моддалар ичиш, умумий Це-це пашшасини йўқ қилишлаборатория диагностикаси: перифери к қон, лимфа тугунлари ва орқа мия суюқл Trypanosoma crusi – америка трипаносомоз и (Чагас касаллиги) қўзғатувчиси Жойлашиши: макрофаглар, юрак ва скелет мускулларида Тарқалиши: Жанубий, Марказий ва Шимолий Америка. Табиий манбали касаллик Морфология си: шакли юмалоқ, хивчини биттаПрофилактикас и: ташувчиларни йўқотишДиагностикас и – қонни микроскопда текшириш Ҳаётий цикли: манбаси майда сут эмизувчилар ва одам. Ташувчиси уч атом қандалалар, кўпайиши жинссиз. Одамга жароҳатланган терига қандала нажаси тушганда юқади 4 5 6 2 3151 48 05 0E0D 08 2F 11 07 69 14 59 14 1F 69 310203 6805 61 14 17 3107 11 59 26 16 01 05 06 19 5205 05 14 06 2A 14 27 1F 12 17 371A 0D0203 12 06 а: қон суртмасидаги трипаносома гамбиензи б: қон суртмасидаги трипаносома крузи02 16 Трихомонадалар оиласи (Trickomonadidae) Урогенитал (қин) трихомонада си (Trixomonas vaginalis, урогенитал трихомонози қўзғатувчиси Жойлашиши: эркакларда сийдик йўлида, сийдик пуфагида, аёлларда қинда, сийдик йўли ва пуфагида Тарқалиш и: ҳамма жойда Морфологияси: ичак трихомонадасидан фарқли ўлчами катта, орқа қисми ўткирлашганРивожланиш цикли: жинсий йўл билан кўпаяди. Фақат одамда паразитлик қилади – антропоноз. Манба касал одам, юқиши – жинсий йўл билан, ички кийим, ўрин бош ва ифлосланган тиббий жиҳозлар (урологик, гинекологик) орқалиЛаборатория диагностикас и: сийдик – таносил органларидан суртма олиб текшириладиПрофилактика си: шахсий ва умумий, жинсий ҳолат гигиенаси 456 32 11F Қин трихомонадаси Қин трихомонадасининг электрон микроскопик кўриниши15 15 57 11 Трихомонадалар оиласи (Trickomonadidae) Лямблия – Lamblia intestinalis лямблиоз касаллигинин г қўзғатувчиси Жойлашиши: ингичка ичак (12 бармоқли ичак), ўт йўлларига ўтиши мумкин Морфологияси: ноксимон шаклда, олдинги томони тўмтоқ, орқа томони ўткирлашган, билатерал симметрияга эга, 2 та ядро ва 3-4 жуфт хивчинли, дисксимон сўрғичи бор. Йўғон ичак 4 ядроли циста ҳосил қилади Ривожланиш цикли: инвазион босқичи циста, манба касал одам, одамга ифлосланган сабзавот ва мевалар, сув ва қўл орқали юқадиПатоген таъсири: ичакда деворолди ҳазм бўлиши ва сўрилиши бузилади. Баъзида симптомсиз циста ташувчилик кузатиладиЛаборатория диагностикаси: нажас текширилиб вегетатив шакл ёки циста топилади. 12 бармоқли ичак ширасидан зондлаш йўли билан вегетатив шакл топиладиПрофилактика си: шахсий ва умумий гиг Лямблиянинг дорсовентрал ва ён проексияси (а), унинг икки ва тўрт ядроли цистаси(б).5A 0C Споралил ар синфи –Sporazoa Бошқа содда ҳайвонларда н содда тузилиши билан фарқланади Ҳужайра ичи паразитлар и ҳисоблана ди Уларда ҳужайра ичи паразитизмига мослашиши ҳисобига ҳаракат органоидлари, ҳазм ва қисқарувчи вакуолалари бўлмайдиРивожланиш цикли мураккаб, жинсий ва жинссиз кўпайиши галланадиКоцидиялар ва қон споралилари туркумлари тиббий аҳамиятга эга Кокцидиялар туркуми – Coccidia Токсоплазм аToxoplasma gondiiтоксо плазмоз қўзғатувчис иЖойлашиши: одам, сутэмизувчилар ва қушларнинг бош мия, жигар, талоқ, лимфа тугунлари ва мушак хужайраларида Тарқалиш и: ҳамма жойда Морфологияси: шакли яримойсимон апельсин бўлагига ўхшаш; танаси бир томони тўмтоқ иккинчиси ўткирлашган. Орқа томонида хўжайин ҳужайрасига бирикишга хизмат қиладиган коноид бўлади Ҳаётий цикли: мураккаб, дефинитив хўжайини мушук ва мушуксимонлар, оралиқ хўжайини қушлар, сутэмизувчилар ва одам. Токсоплазмоз табиий – манбали касаллик, антропозооноз; дефинитив ва оралиқ хўжайин учун инвазион босқичи ооциста ҳисобланади. Дефинитив хўжайин организмида кетма-кет шизогония, гаметогония, жинсий жараён ва спорогония кечади; ооцисталар мушук организмидан ахлати, сийдиги, бурун суюқлиг Токсоплазма гондий: а- моноцитдаги(псевдоцисталар), трофозоитлар б-мия тўқимасидаги циста(брадизоитлар) с-мушукнинг нажасидаги етилмаган ооциста д-инвазион ооциста Токсоплазманинг ривожланиш цикли схемаси: 1. Мушукнинг ичагидаги ривожланиш босқичи 2-4. Токсоплазма ооцисталар 5. Сичқон организмида пролифератив ривожланиш босқичи 6. Сичқон бош миясидаги токсоплазма цистаси. 7. Токсоплазма трансплацентар йўл билан юққан сичқон боласи Гемоспоридийла р туркуми – Haemosporidia Одамда безгак плазмодийсининг 4 та тури паразитлик қилади: Pl. vivax - тропик ва иссиқ мамлакатларда кўп тарқалган, Pl. falciparum - иссиқ иқлимда тарқалган, энг хавфли; Pl. malriae - кам учрайди; Pl. ovale - МДҲ мамлакатлари ҳудудида учрамайди Тиббий жиҳатдан плазмодийлар авлоди муҳим, бу авлодга безгак қўзғатувчилари киради Ривожланиш цикли: плазмодийларнинг дефинитив хўжайини ва ташувчи Анофелес авлодига мансуб чивинлар. Оралиқ хўжайини одамОдам органзмида плазмодий шизогония усули билан жинсий кўпаяди ва мерозоитлар, шизонтлар ва гамонтлар ҳосил қиладиЧивин организми да жинсий жараён ва спорогония кечадиОдамга чивин чаққанда спорозоитлар юқади, спорозоит одам учун инвазион Спорозоитлар қон билан жигар ва ретикулоэндотелиал системаси ҳужайралариг Чивин Қон Жигар Одам Плазмодиум вивакс, пл. овале, пл.малариянинг ҳаётий цикли: 1. Спорозоитларнинг чивин сўлагидан чиқиши ва жигар ҳужайраларига йўналиши; 2-4. Жигар ҳужайраларидаги шизогония; 5-9. Эритроцитлардаги шизогония; 9-14. Гаметогония; 15. Урғочи гаметалар; 16. Микрогаметаларнинг ҳосил бўлиши; 17. Уруғланиш; 18. Зигота; 19. Оокинета; 20,21. Ооциста; 22. Ооцистанинг ёрилиши ва спорозоитларнинг чиқиши; 23. Сўлак безидаги спорозоитлар; 24-27. Кечиккан тўқима босқичи.31 0A 43 04 4C 1812 Қон суртмасида Плазмодиум вивакснинг ривожланиш цикли босқичи: 1-2. ҳалқа(ёш трофозоитлар); 3-12. етилган трофозоитлар; 13-15. ёш шизонтлар; 16. етилган шизонт (морула); 17. битта эритроцитдаги иккита ёш трофозоит; 18. битта эритроцитдаги иккита етилган трофозоит; 19-20. битта эритроцитдаги иккита меруляция; 21-22. микрогаметоцитлар; 23-24. макрогаметоцитлар.74 16 30 22 27 0517 14 Саркодалила р (Sarcoidina)си нфи:энг примитив содда ҳайвонла р характерли белгиси ҳаракат органоиди ва озиқни ушлаш учун хизмат қиладиган псевдоподийларн инг борлигидир юпқа мембрана билан ўралган, кўпчилиги бир ядролиголозой йўл билан озиқланади, озиғи вакуолаларда парчаланади, қисқарувчи вакуоли борЖинссиз йўл билан кўпаяди, ноқулай шароитда циста ҳосил қилади Тиббий нуқтаи назардан амёбалар (Amoebina) туркуми аҳамиятли3D 03 45 0E 27 23 11071A 10 03 26 16 0703 0704 18 12 23 05 59 14 16050802 13 17 160503 09 16050802 0704 07 0C02 23 12 0C02 69 16050802 17 0E 0F 1D 12 1F05 0E 0E 02 45 0618 02 Дизентерия амёбаси(Entoamoeba histolitica)ҳамма жойда, кўпроқ иссиқ иқлимли мамлакатларда тарқалган. амёбиаз касаллигининг қўзғатувчиси. йўғон ичакларда паразитлик қилади ҳаётий цикли мураккаб, тўртта шакли бор: циста, кичик ва каттавегетатив шакл(formaminutaetm agna) ва тўқима шакли.Ривожланиш цикли:организм резистентлиги пасайганда, кичик вегетатив шакл(forma minuta) размери катталашади(30 – 50 мкм) ва ичак деворига кириб, тўқима шаклига ўтади ва қон томирлар жароҳатланиб, қон кетадиичакда циста эриб кетиб битта цистадан 4 та, диаметри 10 – 15 мкм бўлган кичик вегетатив шакл пайдо бўлади, улар ичакдаги озиқ билан озиқланади, хеч қандай зарар келтирмайди, ичакнинг пастки қисмида цистага айланиб, нажас билан чиқариб юборилади;инвазион босқичи 4 ядроли циста, алиментар йўл билан юқади 1 6 5 Дизентерия амёбасининг ҳаётий цикли: 1. Ичак бўшлиғидаги шакли, 2. Тўқима шакли, 3-5. Цисталар.52 16 Ичак балантидийси ( Balantidium coli) – балантидиоз касаллигининг қўзғатувчисиЖойлашиш и: йўғон ичак Тарқалиши: ҳамма жойда, иссиқ иқлимли мамлакатларда кўпроқ Морфологияси: ўлчами 200 мкм, ташқи томондан киприклар билан қопланган. Цитоплазмасида 2 та ядро (макро ва микронуклеус). 2 та қисқарувчи вакуол, цитостом, цитофарикс ва цитопрокти бор. Бўлиниш йўли билан кўпаяди Ҳаётий цикли ва патоген таъсири: ичак бўшлиғида яшайди, ичакдаги озиқ билан озиқланади. Ноқулай шароитда ичак шиллиқ қаватига кириб, қонайдиган яра ҳосил қилади, эритроцитлар билан озиқланади. Қон томири билан жигар, ўпка ва бошқа органларга бориб абцесс чақириши мумкин. Ичакнинг қуйи қисмида цистага айланадиБалантидий одамдан ташқари каламуш ва чўчқа организмида учрайди ва улар асосий манба ҳисобланади, у одам организмига Балантидийнинг вегетатив шакли(а) ва цистаси(б): 1. Макронуклеус; 2. Ҳазм вакуоласи; 3. Цитостом; 4. Қисқарувчи вакуола; Балантидийнинг циста олди шакли35 0F 30 31 0C02 24 0C02 35 * Тиббиёт гельминтологияси • Одамларда паразитлик қилувчи гельминтларнинг тузилишини, ривожланиш циклини, улар чақирадиган касалликларни, диагностикасини ва профилактикасини ўрганади. • Гельминтлар кўп ҳужайрали, 3 қават ҳомила варағидан ривожланувчи бирламчи оғизли, икки томонлама симметрияли ҳайвонлар. • Гельминтларнинг танаси чўзинчоқ шаклли бўлиб, тери-мускул халтаси силлиқ ва кўндаланг-тарғил мускуллардан ҳамда қопловчи тўқималардан иборат. • Тиббий нуқтаи назардан одам гелминтозлари ясси чувалчанглар ва юмалоқ чувалчанглар типи вакиллари ҳисобланади. • Гельминтлар одамнинг хамма органларида паразитлик қилади, шу нуқтаи назардан уларнинг организмга юқиши касаллик белгилари ва диагностикаси ҳар хил. Ясси чувулчанглар типи – PlathelminthesБилатераль (икки томонлама) симметрияг а эга уч қават эмбрион варағидан ривожлана ди Тери мускул халтаси мавжуд мускул, айириш, ҳазм, нерв ва жинсий системалари ривожланган кўпчилик турларида облигат паратизмга мослашиши ҳисобига тузилиши соддалашганфарқли белгиларидан бири серпуштлидир; кўп ясси чувалчангларнинг личинкалари партеногенез йўли билан кўпаядисўрғичли ва тасмасимон чувалчанглар тиббий аҳамиятга эга кўп тури гермафродит; ясси чувалчанглар 3 та синфга бўлиб, ўрганилади Киприкли чувалчанглар(Turbellaria) Сўрғичлилар (Termatodes) Тасмасимонлар (Cestoidea) 28 6 7 4316218 160F 0E 63 350508 45 06 11 02 18 27 0C 03 1A 1F 14 26 14 14 02 10 0D050E 11 03 17 06 07 23 14 10 06 1107 1C 16 16 1120 0A 1B 08 23 16 1113 06 1B 06 02 27 17 09 0A 1B 06 16 13 Сўрғичлилар синфи – Trematodes4000 га яқин тури маълум, барчаси паразит ҳаёт кечиришга мослашган тана шакли баргсимон, оғиз ва қорин сўрғичи бор, оғиз сўрғичи билан озиқланади, қорин сўрғичи эса ёпишиш органи ҳисобланади тана бўшлиғи бўлмайди, ҳазм системаси: ҳалқум, қизилўнгач, 2 та тармоқланган учи берк ичакдан иборат. Анал тешигийўқ айириш системаси: протонефридиал типидаНерв системаси: ҳалқум олди нерв ҳалқасидан ва ён нерв устунларидан иборатЖинсий системаси: шистосомалардан ташқари барчаси гермафродит. Эркак жинсий системаси жуфт уруғдон, уруғ йўли,копулятив орган(циррусга) очилувчи уруғ отувчи каналдан иборат. Уруғланган тухуми бачадонга тушиб, жинсий тешик орқали чиқариладиҲаётий цикли: жинсий етук шакли умуртқалилар организмида, личинкали босқичи умуртқасизлар организмида ўтади40 Жигар қурти – Fasсiola hepatica фациолоз касаллигининг қўзғатувчисижойлашиши: жигарнинг ўт йўлида, ўт қопида. Кам ҳолларда ошқозон ости безида паразитлик қилади тарқали ши: ҳамма жойда морфологияси: бачадони қорин сўрғичи орқасида жойлашган. Уруғдони, сариқлиги, тухумдони тармоқланган ҳаётий цикли: Дефинитив хўжайин ўтхўр ҳайвонлар ва одам, оралиқ хўжайин кичик сув шиллиғи; Асосий хўжайин организмидан паразит кўп тухум ажратади, тухум нажас била ташқи муҳитга чиқиб ривожланиш учун сувга тушади, сувда тухумдан оралиқ хўжайин учун инвазион бўлган личинка мирацидий чиқади. Оралиқ хўжайин организмида мирацидий партеногенез йўли билан кетма – кет спорациста, редия ва церкарийга айланади. Церкарий молюска организмидан чиқиб, асосий хўжайин учун инвазион бўлган аделоскарийга айланади.Одамга ифлос Жигар урти – Fasciola hepaticaқ Асосий хўжайин - йирик, майда шохли айвонлар ва одам ҳ Орали хўжайин - кичик сув шилли и қ ғ Жигар уртининг тара иёт цикли қ ққ Жигар қуртининг айириш системаси Мушук (сибир) сўрғичлиси – opisthorchis felineus описторхоз касаллигининг қўзғатувчисижойлашиши: ошқозон ости бези, жигар, ўт пуфаги географик тарқалиши: ғарбий Сибир, ғарбий Европа, шарқий Қозоғистон ҳудудида морфологияси: Ичаги тармоқланмаган, тухумдони юмалоқ, танасининг орқа томонида 2 та уруғдони тармоқланмаган. Танасининг олдинги қисми орқасидан торроқ ҳаётий цикли: асосий,оралиқ ва кўшимча хўжайин иштирокида ўтади. Асосий хўжайини гўштхўр ҳайвонлар (ит, мушук, бўри ва ҳ.к.) ва одам; оралиқ хўжайини чучук сув молюскасида(Bithynia leachi), қўшимча хўжайини карпсимон балиқлар. Асосий хўжайин организмидан нажас билан чиққан тухум сувга тушади, ундан мирацидий чиқиб молюска организмига тушади ва партеногенез йўли билан спорациста, редия, церкарийга айланиб сувга чиқади. Церкарий карпсимо Ланцетсимо н сўрғич – Dicrocelium Lanceatum дикроцелио з касаллиги қўзғатувчис и Жойлашиши: йирик ва майда шохли ҳайвонларнин г жигарида, кам ҳолларда одам жигарида тарқали ши: ҳамма жойда морфологияси: тана шакли ланцетсимон, ўлчами 10 мм гача, фасциоладан ичагининг тузилиши ва жинсий органлари билан фарқланадиҲаётий цикли: Асосий хўжайин ўтхўр ҳайвонлар, сутэмизувчилар ва одам. Оралиқ хўжайини 2 та:биринчиси қуруқлик молюскалари (Zebrina, Helicela). Иккинчиси чумолилар(Formina). Одам учун инвазион босқич метацеркарий, у чумолиларни тасодифий ютиб юборилганда юқадипатоген таъсири: фасциол озга ўхшашлаборатор ия диагностик аси: нажасдан тухумлари топиладипрофилактикас и: молюскаларга қарши кураш, ҳайвонларни дегельминтиза циялаш 1 2 345 6 7 Ўпка сўрғичлиси – Paragonimus ringeri– парагонимоз касаллигининг қўзғатувчиси Жойлашиши: одамнинг, ўтхўр ҳайвонлар ва чўчқанинг ўпкасида Тарқалиши: табиий – манбали касаллик шарқий Осиё мамлакатлари ва Узоқ Шарқда учрайди Морфология си: танасининг шакли тухумсимон, ўлчами 7,5 дан 16ммгача.Ҳаётий цикли: 2 та оралииқ хўжайин алмашинади биринчи оралиқ хўжайини Melania авлодига кирувчи молюскалар, иккинчиси чучук сув қисқичбақалари ва краблар. Одамга яхши пиширилмаган қисқичбақа ва краблардан юқади. Одам учун инвазион босқич метацеркарийлар.Патоген таъсири: Парагонимоз характери сил касаллигига ўхшаб кетади, касал зангсифат жигарранг балғам ажратади ва ундан паразитнинг тухумлари топилади. Лаборатория диагностикаси: балғамдан, нажасдан овал шаклидаги жигарранг тухуми топиладиПрофилактикас и: ш Ўпка сўрғичлиси: 1. Ичак; 2. Ўт пуфаги; 3. Тухумдон; 4. Бачадон; 5. Уруғдонлар; 6. Қорин сўрғичи; Ўпка сўрғичлисининг тухуми54 11 302B 341B 32 24 3B 3C 5C 11 54 Қон сўрғичлилари ёки шистосомалар – шистосомоз касаллигининг қўзғатувчиси Жойлашиши: барча шистосомалар қон томирларда, кўпроқ веналарда яшайди Тарқалиши: Африка, Осиё ва Жанубий Америка субтропик ва тропик иқлимли ҳудудларида тарқалган Морфологияси: қон сўрғичлилари айрим жинсли, ёш организмлар алоҳида яшайди, жинсий етилганида (6 ойлигида) жуфтлашиб бирга яшайди. Эркагининг танаси калта, кенг бўлади (10-15 мм). Эркагининг қорин томони тарнов кўринишида бўлиб, унда урғочиси ётади.Ҳаётий цикли: асосий хўжайин одам ва сутэмизувчилар, оралиқ хўжайин чучук сувда яшовчи молюскалар. Оралиқ хўжайин учун инвазион босқичи мерацидий ҳисобланади, одам учун эса церкарий. Одамга чўмилганда, шолипояларда ишлаганда юқади.Шистосомозла р табиий манбали касалликҚон сўрғичлиларининг 3 та тури паразитлик қил Тасмасим он чувалчан глар синфи – Cestoidea Бу синфнинг барча вакиллари эндопаразит ҳисобланади ва етук даврида одам ва умуртқалила рнинг ичагида паразитлик қилади Танаси тасмасимон бўлиб, дорсовентра л йўналишда яссиланган, узунлиги бир неча мм дан бир неча метргача Танаси бош(сколекс), бўйин ва жуда кўп бўғимлардан иборат (проглатида). Бошида ёпишиш органлари (сўрғич), илмоқлар, эгатча(ботрийси) бор. Танаси тери-мускул билан қопланган, тана бўшлиғи йўқ.Ҳазм, нафас олиш, қон айланиш системаси йўқ; нерв, айириш, жинсий системалари ривожланганЦестодалар гермафродит, бўғимлари тузилишига қараб фарқланади, биринчи бўғимларида жинсий органлари йўқ, лекин кейингилари гермафродит бўғим бўлиб эркак ва урғочи органлари бўлади, гермафродит бўғимида тухумдон, сариқлик, қин, оотип, бачадон, уруғдон, Қорамол солитёри – Taeniarhynch us saginatus тениаринхо з касаллигин инг қўзғатувчис иЖойлаши ши: ингичка ичакда Тарқалиши: ҳамма жойда, кўпроқ гўштни чала пишириб истеъмол қиладиган ҳудудлар аҳолисида Морфологияси: узунлиги 4-10 м, сколексида 4 та сўрғичи бор, илмоқлари йўқ (қуролланмаган гижжа). Гермафродит. Бўғимлари квадрат шаклда, тухумдони 2 та бўлмадан иборат. Етилган бўғими чўзинчоқ шаклда, бачадонидан ён томондан 17-36 тагача шохланган Ҳаётий цикли: асосий хўжайин одам, оралиқ хўжайини йирик шохли ҳайвонлар, кўп сонда тухумини етилган бўғим билан ажратади. Оралиқ хўжайин учун инвазион босқич тухуми, у қорамол организмига ифлосланган ўтлар, билан тушади. Қорамол ошқозонида тухумдан илмоқли личинка – онкосфера чиқади, у ичак деворидан қон томирларга ўтиб мускуллар ва бошқа тўқималар Қорамол солитёрининг гермафродит бўғими: 1. тухумдон; 2. тухум йўли; 3. Мелис таначаси; 4. сариқлик; 5. уруғ қабул қилувчи; 6. қин; 7. жинсий клоака; 8. оотипдан бошланган бачадон; 9. бачадон; 10. сирус; 11. уруғ йўли; 12. уруғдонлар; 13. айириш системаси каналлари; 14. нерв устуни; Қорамол солитёрининг етилган бўғими74 16 30 0602 12 0B 63 16 1803 17 74 Чўчқа солитёри – Taenia solium тениоз ва цистоцеркоз касаллигинин г қўзғатувчиси Жойлашиши: етилган шакли ичакда паразитлик қиладиТарқалиши: ҳамма жойда Морфологияси: тана узунлиги 3 м, сколексида 4 та сўрғичи, икки қатор илмоқлари бор (қуролланган гижжа), гермафродит бўғимларида тухумдони 3 та бўлмачадан иборат, етилган бўғимида бачадони 12 тагача тармоқланган Ҳаётий цикли: асосий хўжайин одам, оралиқ хўжайин чўчқа баъзида одам бўлиши мумкин, асосий манба одам бўлиб, ташқи муҳитга нажас билан тухум ёки етилган бўғим ажратади. Оралиқ хўжайин организмида онкосфера ва финна ривожланади. Одамга яхши пиширилмаган финнали чўчқа гўшти орқали юқади. Тениоз билан касалланган одамда қайд қилганда, ичакда тескари перисталтика бўлганда одам чўчқа солитёри тухумини ютиб юборади, бунда у оралиқ хўжайин Эхинококк – Echinococcus granulosus эхинококкоз касаллигининг қўзғатувчиси Жойлашиши: бошқа тур паразитлардан фарқли равишда, одамда финноз босқичи(жигар, мия, ўпка ва бошқа органларда) паразитлик қиладиТарқалиши: ҳамма жойда, қўйчилик ривожланган ва итлар кўп боқиладиган ҳудудларда Морфологияси: узунлиги 5 мм гача, сколексида 4 та сўрғичи ва илмоқчали хартуми бор. Танаси 3-4 та бўғимдан иборат бўлиб, охиргидан олдингиси гермафродит, охиргиси етилган бўғим ҳисобланади Ҳаётий цикли: дефинитив хўжайин йиртқич ҳайвонлар – ит, чиябўри, тулки, оралиқ хўжайин одам, йирик майда шохли ҳайвонлар ва бошқа сут эмизувчилар Ташқи муҳитга онкосферали тухуми чиқарилади. Баъзида харакатчан етилган бўғими чиқиши ҳам мумкин. Унинг тухуми ўтларни, тупроқни, итларнинг юнгини ифлослантиради. Дефинитив хўжайин Альвеококк – Alveococcus multicylaris альвеококк оз касаллигин инг қўзғатувчис иЖойлашиши: одамда финноз бочқичи(жигар, ўпка, мия ва бошқа органларда) паразитлик қиладиТарқалиши: Европа, Шимолий Америка, Марказий Осиё, Сибирда тарқалган. Табиий манбали касалликМорфологияси: жинсий етук шакли эхинококкдан тана ўлчами кичиклиги билан, шарсимон шаклдаги бачадони, сколексида илмоқчалари сони билан фарқланади. Финнасининг ичида суюқлиги йўқ, хавфли ўсмага ўхшаб атрофидаги тўқималарни парчалаб ташқи томонидан куртакланади Ҳаётий цикли: дефинитив хўжайини тулки, ит, бўри, чиябўри; оралиқ хўжайини сичқонсимон кемирувчилар, баъзида одам Патоген таъсири: эхинококкоз га нисбатан, алвеококкоз оғир кечади Лаборатори я диагностика си: эхинококкоз билан бир хил Профилактикаси : ҳайвонлар терисини ажратиш Пакана гижжа – Hymenolepis nana гименол ипидоз касаллигини нг қўзғатувчиси жойлашиши: ингичка ичакда яшайди тарқалиши: ҳамма жойда морфологияси: тана ўлчами 5 смгача, сколекси илмоқли хартуми ва 4 та сўрғичи бор; Стробиласида бўғимлари сони 200 тага етади Ҳаётий цикли: Одам дефинитив ва оралиқ хўжайн ҳисобланади, тухумлари алиментар йўл билан юқади; ҳазм йўлида тухумидан онкосфера чиқади ва ворсинкаларга кириб, бир неча кун ичида финна – цистацеркоидга айланади. Улар ичак бўшлиғида ичакнинг шиллиқ қаватига бирикиб жинсий етук шаклга айланади. Ҳаётининг давомийлиги 1 – 2 ой. Тухумлари организмдан чиқмасдан ичакда ривожлана олади(аутоинвазия) кўп холларда ўз – ўзига қайта юқиш (аутореинвазия) ҳоллари кузатиладипатоген таъсири: гименолипедоз билан асосан болалар касалланади, касалликда бош оғ Кенг тасмасимон гижжа – Diphyllobotriu m Latum дифилл оботриоз касаллигинин г қўзғатувчиси жойлашиши : одам ва ўтхўр ҳайвонларн инг ингичка ичагидатарқалиши: табиий манбали касалликларга киради, касаллик манбаси Шарқий Сибирнинг йирик сув ҳавзалари ҳудуди ҳисобланади морфологияси: Одам гельминтлари ичида энг йириги, узунлиги 20 метргача, сколексида илмоқлари ва сўрғичлари йўқ, иккита ботрийси(эгатчаси) бор, унинг ёрдамида ичак деворига ёпишиб олади. Тана бўғимлари кенг, бачадони илмоқсимон, чиқарув тешиклари бор, сариқлиги танасининг ён томонида, клоакаси эса қорин томонида жойлашган Ҳаётий цикли: Дефинитив хўжайин одам ва гўштхўр ҳайвонлар ( ит, мушук, тулки), биринчи оралиқ хўжайини тубан қисқичбақасимон ҳайвон – циклоп, иккинчиси балиқлар Тухумлари нажас билан ташқи муҳитга сувга тушган Кенг тасмасимон гижжа ҳаётий циклининг схемаси(А) ва дифиллиоботриознинг юқиш йўллари: А: 1. етук паразит; 2. тухум; 3. корацидий; 4. процеркоид; 5. плеройеркоид. Б: 1. асосий хўжайин; 2. оралиқ хўжайин; 3. қўшимча хўжайин(юқиш омили)3A 09 1D05 0C 1A 59 61 06 24 23 23 351E 07 12 26 Юмалоқ чувалчанглар типи – Nemathelminth esтанаси чўзинчоқ цилиндр шаклида, тана симметрияс и йўқ ҳамма жойда тарқалган, кўп турлари одамнинг паразитлар и юмалоқ чувалчангларда мускул, нерв, ҳазм, айириш ва жинсий системалари яхши ривожланган. Қон айланиш ва нафас олиш органлари ривожланмаган ясси чувалчанглард ан фарқли равишда,айрим жинсли, жинсий диморфизмга эгаюмалоқ чувалчангларнинг ҳаётий цикли ясси чувалчангларга нисбатан оддий, кўп ҳолларда уларнинг личинкали шаклини алмаштирмасдан кўпаяди. Кўпчилик турлари тухум ва личинкалари ташқи муҳитда оралиқ хўжайинсиз ривожланади, бундай турлар –геогельминтлар дейилади, бошқа турлари – биогельминтлар личинкали босқичини оралиқ хўжайин организмида ўтказадиюмалоқ чувалчанглар ичида хусусий юмалоқ чувалчанглар – Nematodaлар тиббий аҳамиятга эг Одам аскаридаси – Ascаris Lumbricoides ас каридоз касаллигининг қўзғатувчиси жойлашиш и: одамнинг ингичка ичагида паразитлик қилади тарқалиши: Чекка Шимолдан ташқари ҳамма жойда, тарқалишига қараб аскаридоз нематодозлар ичида иккинчи ўринда туради морфологияси: Йирик гельминт, урғочисининг узунлиги 25 – 40 см, эркаги 15 – 20 см. Эркаги танасининг охири вентрал томонга эгилган, тухуми уч қават парда билан ўралган Ҳаётий цикли: Фақат одамда паразитлик қилади – антропоноз, геогельминтларга киради. Тухуми нам тупроқда, 18 - 25⁰ ҳароратда, эркин кислородли муҳитда, 2 – 3 ҳафта ичида инвазион ҳолатга ўтади. Одамга тухумлари билан ифлосланган сабзавот, мевалар орқали юқади, ичакда тухумларидан личинка чиқиб, қон томирларга ўтади ва қон билан жигар, юракнинг ўнг бўлма ва ўнг қоринчаси, кейин ўпкаг Острица – Enterobius Vermicularis энтериб иоз касаллигининг қўзғатувчисижойлашиши: ингичка ичакнинг пастки, йўғон ичакнинг бошланғич қисми тарқалиши: ҳамма жойда, геогельминтлар ичида энг кўп тарқалгани, кўпроқ болаларда учрайди морфолгияси: урғочисининг ўлчами 10 – 12 мм, эркаги 5 ммгача, эркаги танасининг охирги қисми спиралсимон буралган. Характерли белгилардан бири танасининг олдинги томонида везикуласининг ва қизилўнгачининг охирида бульбуснинг борлигидир. Без тузилмалари паразитнинг ичак деворига ёпишишига ва фиксацияланишига ҳизмат қилади. Асосан ичакдаги озиқ билан, кам ҳолларда қон билан озиқланади Ҳаётий цикли: Энтерибиоз антропонозлар гуруҳига киради. Жинсий етук урғочиси уруғлангандан кейин тўғри ичакга тушади ва кечаси фаол равишда анал тешигидан чиқиб, тери бурмаларига 10 – 1 Острицанинг эркаги(ўнгда) ва урғочиси(чапда): 1. Бошдаги везикулалар; 2. Нерв ҳалқаси; 3. Қизилўнгач; 4. Қизилўнгачдаги бульбус; 5. Ичак; 6. Айириш тешиги; 7,8. Тухумдонлар; 9. Вульва; 10. Бачадон; 11. Анал тешиги; 12. Уруғдонлар; 13. Спикуласи Острица(бошдаги везикулалар)37 18 30 38 3B 341B 1F 35 2D 37 Одамнинг қилбошли гижжаси – Trichocephalus trichiurus трихоцефал ёз касаллиги қўзғатувчиси жойлашиши: кўричакда, йўғон ичакнинг юқори қисмидатарқалиши: қилбошли гижжа геогелминт, ҳамма жойда тарқалган, антропоноз. Танасининг қилсимон олдинги қисмида қизилўнгачи жойлашган, орқа кенг қисмида эса ичак ва жинсий органлари жойлашган. Жинсий диморфизм яхши ривожланган. Қон билан озиқланади ҳаётий цикли: тухуми нажас билан тупроққа тушади, қулай шароитда(намлик, ҳарорат, кислородли муҳит) 3 – 4 ҳафта ичида инвазион босқичга ўтади. Одамга тухуми билан юқади. Жинсий етилган босқичи одам организмида 5 – 6 йилгача яшайди патоген таъсири: паразитнинг ҳаёт фаолияти маҳсулотлари организмга токсик таъсир кўрсатади, натижада ичак фаолиятининг бузилиши, бош айланиши ва тутқаноқ тутиши кузатилади лаборатори Эгри бошли гижжа – Ancylostoma duodenale анкилостомо з касаллигининг қўзғатувчисижойлашиши: одамнинг 12 бармоқли ичагида паразитлик қилади. Антропонозтарқалиши: геогельминт. Марказий Осиё, Кавказ орти мамлакатлари, тропик ва субтропик, ҳудудларда, кўпроқ шахта ишчилари орасида тарқалганморфологияси: Ўлчами 10 – 15 мм, танасининг олдинги томони дорсал томонга эгилган. Оғиз капсуласида ичак шиллиқ қаватида ёпишиб олиш учун ҳизмат қиладиган тишчалари бор, қон билан озиқланади ҳаётий цикли: фақат одамда паразитлик қилади. Тухуми нажас билан тупроққа тушади, қулай шароитда тухумидан бир суткада инвазион бўлмаган рабдит личинка чиқади. Рабдит личинка икки марта туллагандан кейин инвазион филярийсимон личинкага айланади. Бу личинка организмга тери орқали(фаол инвазия) ёки оғиз орқали – озиқ ва су Трихинелла – Trichinella spiralis трихинеллез касаллиги қўзғатувчиси жойлашиши: жинсий етук шакли ингичка ичакда, личинкалари кўндаланг тарғил мушакларда тарқалиши: спорадик ҳолатлар ҳамма жойда учрайди, аммо табиий манбали характерга эга морфологияси: майда биогельминт ҳисобланади, ўлчами урғочиси 3 – 4 мм, эркаги 1,5 – 2 мм ҳаётий цикли: Паразитнинг личинкали ва жинсий етук шакли битта организмда ўтади. Трихинелланинг хўжайини йиртқич ҳайвонлар ва одам бўлиши мумкин. Одамга трихинеллёзли ҳайвон гўшти истеъмол қилинганда юқади. Паразитнинг асосий манбаи ёввойи гўштхўр ҳайвонлар ва чўчқа ҳисобланади. Капсула ичидаги личинкалар инвазион босқич ҳисобланади, ичакда личинкалар тез жинсий етук шаклга айланади. Уруғланган урғочилари тирик личинкалар туғади, личинкалар қон томирлар билан кўндалан Кўплаб трихинелла личинкалари бор мускул тўқимасининг кесмаси Битта капсулада иккита трихинелла личинкаси3A 16 35 06 Ришта – Dracunculus medinensis др акункулез касаллигини нг қўзғатувчиси жойлашиши: тери ости ёғ клечаткасида жойлашади тарқалиши: Хиндистон, Эрон, Тропик Африка ва араб мамлакатлари. Антропозооноз морфологияси: йирик биогельминт, урғочисининг ўлчами 1,5 м, эркаги 15 – 30 мм ҳаётий цикли: Дефинитив хўжайини одам ва ҳайвонлар (маймунлар, уй ва ёввойи ҳайвонлар) оралиқ хўжайини туб қисқичбақасимонлар (циклоп) Одам учун инвазион босқичи личинкалар микрофилярийлар ҳисобланади, микрофилярийлар одамга циклоп бўлган ифлосланган сув орқали юқадиОдамнинг ичагида микрофилярий қон томирига ўтиб, тери ости ёғ клечаткасига боради ва жинсий етук шаклга айланади. Урғочилари тирик личинкалар туғади, улар сувга тушади ва циклоп уларни ютиб юборади. Ҳаётий цикли бир йил давом этадипатоген таъсири: дракункулё Филярийлар оиласи – Filiaria , Филяриоз касаллигинин г қўзғатувчила ри бу гуруҳга ипсимон юмалоқ чувалчанглар гуруҳи киради, улар биогельминтла р филяриоз касаллиги қўзғатувчила риуларнинг ривожланиши хўжайин алмаштириш билан борадифилярийлар тирик туғади, личинкалари микрофиляри йлар дейилади Вухерерия(филярия) – Wuchereria bancrofti вухерериоз(фи ляриоз) касаллигининг қўзғатувчиси жойлашиши: Жинсий етук шакллари лимфа томирлари, тугунлари бириктирувчи тўқималарда яшайди; ҳаётининг давомийлиги 20 йил тарқалиши: тропик ва субтропик иқлимли мамлакатлард а учрайди морфологияси: Урғочиларнинг ўлчами 10 см, эркаклари 3 – 4 см, микрофилярийлари 0.3 мм. Филярийларнинг шакли икки томони ўткирлашган ипсимон. Улар тирик туғади ҳаётий цикли: Дефинитив хўжайин одам,оралиқ хўжайини Anopheles, Culex, Aedes, Mansoni авлодларига мансуб чивинлар. Филярийларнинг бошқа турларида ҳам ҳашоратлар ташувчи бўлиши мумкин Инвазия манбаи одам. Чивинлар қон билан озиқланаётганда, микрофилярийлар ҳашоратнинг хартумига тушади. Чивин одамни чаққанда микрофилярий хартумдан чиқиб, фаол терига киради, кейин лим Ўнг оёоқ пастки қисмидаги лимфостаз Вухерериозда жинсий органлар элифантиязи54 08 79 27 Гельминтозларда лаборатория диагностикаси усуллари (овогельминтоскопия) Нажасни текшириш (капрологи к текширувл ар)кўпчилик гельминтлар одамнинг ичагида, ёки у билан боғланган органларда паразитлик қилганлиги ва тухумлари организмдан нажас билан чиққанлиги учун бу усул кенг қўлланилади таҳлил учун текширув материали(нажас) олинган пайтидан бир суткадан кечикмасдан топширилиши керак, паразит личинкаларини аниқлаш учун эса олинган пайтнинг ўзида топширилади капрологи к текширув икки босқичдамакроскопик усулда гельминтни, унинг бошчасини, стробиласини, етилган бўғимлари нажасдан топиладимикроскопик усул гельминтлар тухуми ва личинкаларини топишнинг асоси ҳисобланадимикроскопик таҳлил учун препаратлар бир неча усул билан тайёрланади а) макроскопик усулда б) микроскопик усулда олиб борилади5E 2 микроскопик таҳлил учун препаратлар бир неча усул билан тайёрланадиНатив суртма усули – бу энг оддий усул бўлиб, кам натижа беради. Бу усулда глицериннинг сувдаги 50% ли эритмаси буюм ойнасига томизилиб, нўхат катталигидаги нажас глицерин эритмасида аралаштирилиб, қоплағич ойна билан ёпилиб микроскопда текширилади Қалқиб чиқиш усуллари: Чўктириш – Телеман усули: нажаснинг беш жойидан нўхат катталигидаги намуна олиниб, унга хлорид кислотасининг кучли эритмаси ва унга тенг миқдорда эфир қӯшилиб шиша таёқча билан аралаштирилади. Ҳосил бўлган эритма элакда сузилиб пробиркага қуйилади ва 1 минут центрифугаланади. Пробиркада уч қатлам ҳосил бўлади: устки ёғ, ўртада кислотада эриган оқсиллар, пастки эриган заррачалар, тузлар ва гельминтларнинг тухумлари. Шу қатламдан препарат тайёрланади, қоплағи Гельминтла р тухумларин инг тузилиши Жигар қуртининг тухуми : ўлчами узунлиги 130 – 150 мкм, эни 70 – 90 мкм, овал шаклида сариқ, жигаррангли юпқа парда билан қопланган, бир қутбида қопқоқчаси борЛанцетсимон сўрғич : ўлчами узунлиги 38 – 45 мкм, эни 22 – 25 мкм, бир томони дўнг бўлиб, иккинчи томони ясси (ассиметрияли), рангли тўқ жигарранг, бир томонида қопқоқчаси бор Мушук(сибир) сўрғичи тухуми : ўлчами узунлиги 26 – 32 мкм, эни 11 – 15 мкм, тухумининг бир қутби кенгайган, иккинчиси тор бўлиб, қопқоғи аниқ кўринади, пардаси оч сариқ рангдаКенг тасмасимон гижжа тухуми: ўлчами узунлиги 68-71 мкм, эни 45 мкм, ранги кулранг ёки тўқ жигарранг, битта қутбида қопқоқчаси бор, ичида бир қанча бластомерлар кўринади Чўчқа солитёри тухуми: юмалоқ, бир оз овал шаклида узунлиги 31 – 36 мкм эни 20 мкм, Одам гельминтларининг тухумлари: 1. жигар қурти; 2. ланцетсимон сўрғич; 3. мушук сўрғичи; 4. кенг тасмасимон гижжа; 5. пакана гижжа; 6. қорамол солитёри; 7-8. аскарида; 9. қилбошли гижжа; 10-11. острица; 1 2 3 4 5 6 8 7 1 09 9 1 137 302B 06 02 1. Тиббий биология ва генетика П.Х.Холиқов, А.Қ.Қурбонов, А.О.Даминов, М.В.Таринова; Тошкент, 2019, 2022. 2. Медицинская биология и генетика. П.Х.Холиқов, А.Қ.Қурбонов, А.О.Даминов, М.В.Таринова; Тошкент, 2022. 3. Biologiya. Xoliqov P.X., Sharafiddinxo’jaev N.Sh., Olimxo’jayeva P.R. va boshqalar.Toshkent., «О’zbekiston Milliy ensiklopediyasi» 2005-yil 584-bet. 4. Биология. Учебник для медицинских специальных вузов., В.Н.Ярыгин и др. - Москва., Высшая школа., 2011, 2018 5. Медицинская биология и генетика. Учебник для студентов медицинских специальных высш. учебных заведений., К.Н.Нишанбаев., П.Р.Алимжоджаева., Д.Х.Хамидов. - Ташкент., Узбекистан миллий энциклопедияси., 2008г. - 432 стр. 6. Медицинская биология и общая генетика ., Л.П.Гаврилова и др ., Гомель 2012 Фойдаланилган адабиётлар:0
Купить