Patologik jarayon. O‘simliklarni himoyalanish mexanizmlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	2.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Patologik jarayon. O‘simliklarni himoyalanish mexanizmlari

Купить

Patologik jarayon. O‘simliklarni himoyalanish mexanizmlari.
Fagotsitoz
Reja:
1. Patologik jarayonning vujudga kelishi
A) Infeksiyaning o‘simlikka kirib kelish davri
B) Infeksiyaning o‘simlikka kirib kelishidagi morfologik va fiziologik
o‘zgarishlar
S) Infeksiyaning o‘simlikda tarqalish davri
D) Infeksiyaning o‘simlikka kirib kelish yo‘llari.
E) Kasallik belgilarining paydo bo‘lishi
2. O‘simliklarning kasalliklardan himoyalanish mexanizmi
A) Sust immunitetning paydo bo‘lishida o‘simlikning anatomo morfologik
tuzilishi va hujayra shirasi ning kimyoviy tarkibining roli.
B) O‘simlik hujayrasi tarkibida maxsus moddalar mav judligi o‘simliklar
immunitetadagi roli
S) O‘simliklarning ferment xususiyatining kuchayishining oqibatlari.
D) Oqsil moddalarining parchalanishi o‘simliklarini himoya funksiyasini
bajarishdagi roli.
E) Fitoalaksinlarning o‘simliklarni immunitetdagi roli
F) Figotsitoz hodisasining o‘simliklar immunitetigi roli.

Patogen va ho‘jayin o‘simliklar uchrashganda kasallanish jarayoni
hamisha ham ro‘y beravermaydi. C h unki ,bu jarayonning amalga oshishi
uchun bir biriga uzviy bog‘langan temperatura, namlik, patogenning
agressivligi muhim rol o‘ynaydi. Demak, kasallanish uchun uchta
komponent: parazit, xo‘jayin o‘simlik va tashqi muxit asosiy rol o‘ynaydi.
Infeksiyaning o‘simlikka kirib kelishiga zarur sharoit dastlab infeksiyaning
kirishigacha, kirib kelgan va kasallik belgilarini hosil qilgan davrlarni o‘z
ichiga oladi.
Zamburug‘ o‘simlik to‘qimasiga kirib kelgunga qadar uning a’zolari
ustiga kelib tushgandan keyin o‘sish naychasini hosil qiladi. O‘sish naychasi
bir va ko‘p xujayrali gifalarni yoki takomillashgan rizomorflarni hosil
qiladi.
Sporaning unishi uchun zarur energiya (yog‘ va uglevodlar) toza suvli
muxitda amalga oshadi. Bu jarayonda chidamsiz navlarning ajratgan
moddalari ham asosiy rol o‘ynaydi. Masalan: Plasmodiophora brassicae,
Fusarium solani zamburug‘lari o‘simlik ildizi atrofida rivojlanishni hush
ko‘radi. Karam changchilari Alternaria brassicae qulupnay changchilari
Botrytis cinerea zamburug‘lari sporalarini o‘sishini tezlashtiradi.
SHumg‘uya urug‘i kungaboqar ildizidan ajralgan moddalarga bog‘liq
ravishda rivojlanish hususiyatiga ega.
Patogenning o‘simlikka kirib kelishi 3 ta yo‘lda amalga oshadi: 1-
o‘simlikning kutikula va epidermisi orqali; 2-ustitsa, gidatodlar yoki
chechevichkalar orqali; 3-qoplavchi to‘qimalarning zararlangan joyidan.
Puccinia graminis oraliq ho‘jayin Berberis vulgaris to‘qimasiga
kutikula orqali kirib keladi. Qora kuya kasalligi gulning tugunchasiga po‘sti
orqali kiradi. Lavlagining serkosporoz kasalligi qo‘zg‘atuvchisi Cercospora
beticola va uzumning sohta un shudring kasalligi qo‘zg‘atuvchisi ustitsa
orqali kirib keladi. Zang zamburug‘ining esidiosporalari, uredosporalari ,
patogen bakteriyalar ochiq xaltachali va peronosporali zamburug‘lar xam
ustitsalar orqali kiradi.

Chechevichkalar orqali kartoshka parshasi (Streptomyces scabies), xo‘l
chirishni keltirib chiqaruvchi (Erwinia corotovora) bakteriyalar kirib keladi.
Ustitsalar orqali kirib keluvchi zamburug‘larga g‘alla ekinlarida parazitlik
qiluvchi Puccinia graminis zamburug‘i xosil qilgan o‘sish naychalari
gifalarga aylanib ustitsalargacha etib boradi.
Zararlangan joylardan kirib keluvchi zamburug‘larga Fusarium
moniliforme, Botrytis cinerea va viruslar misol bo‘ladi.
O‘simlik ichiga kirib kelgan patogen uning xujayrasini nobud qilish
uchun fermentlar va toksinlar ta’sirini boshlaydi. Bu ta’sirlar patogenning
biotrof yoki nekrotrofligiga bog‘liqdir. Xujayraning ichida gifaning
rivojlanishidan gaustoriy hosil bo‘ladi. Gaustoriydan hosil bo‘lgan ferment
va toksinlar ta’sirida xujayrada ro‘y bergan bioximik jarayonlar uning
kasallikka beriluvchanligini ortiradi.
Kasallikka chidamli navlarda ular hosil qilgan toksinlarni
parchalaydigan moddalar patogen va ho‘jayin o‘simlikning hususiyatlariga
bog‘liq ravishda kasallik belgilarini hosil qilishi yoki chidamlilikni
namayon qiladi. Bunda o‘simlik xosil qilgan antitoksinlar patogennning
xayot jarayoniga ta’sir qilib, uning biologik xususiyatlarini to‘sib qo‘yadi.
4-rasm. Karamning Botrytis cinerea zamburug’i bilan zararlangan
to‘qimaning 2-kundagi emirilishi (M.V.Gorlenko)
O‘simlikda kasallik belgilarining paydo bo‘lguncha patogen

rivojlanishi davom etsa inkubatsion jarayon boshlanadi. Infeksiyaning
o‘simlik xujayrasiga kirib kelgandan kasallik belgilari paydo bo‘lguncha
o‘tgan davri inkubatsin davr deyiladi. Bu davrning uzun qisqaligi
patogenning agressivligiga, o‘simlikning chidamliligiga va ekologik
sharaoitning mosligiga bog‘liq
Shunday qilib, infeksiyaning o‘simlikka kirib kelgunga qadar o‘ziga
xos himoya mexanizmi mavjuddir.O‘simlik infeksiyaning kirib kelish
bosqichlariga turlicha munosabat bildiradi. Xar bir patologik jarayonda
o‘simlikning ximoya mexanizmi mavjudligi tufayli patogenning kirib
kelishiga chidamlilik, patogenning tarqalishiga chidamlilik, inkubatsiya
davriga chidamlilik xususiyatlarini namayon qiladi.
O‘simliklarning kasalliklardan himoyalanish mexanizmiO‘simlik hujayrasidagi kimyoviy maxsus moddalarning mavjudligi va
o‘ simliklarning to‘qimasini anatomo-morfologik tuzilishi
ularning
kasalliklarga chidamliligida muhim ahamiyatga egadir. O‘simlik ustiga tushgan
zamburug‘ sporasining o‘sishi va rivojlanishi, to‘qimaga kirib kelishida uning
tuzilishiga bog‘liq ravishda patogenlik jarayoni turlicha namoyon bo‘ladi. Sporaning
o‘sishi uchun zarur bo‘lgan sharoitning eng muhimi to‘qima ustida bir tomchi
suvning bo‘lishi va havoning nisbiy namligining yuqori bo‘lishidir. Ko‘rsatilgan
sharoitda o‘ sayotgan o‘simliklar kasallikga beriluvchan bo‘lsa, sharoitning
o‘zgarishi ularning chidamlilik darajasini ortishiga sabab bo‘ladi.
O‘simliklarning kutikula qavatini usti tuklar bilan qoplangan bo‘lgan o‘simlikda
suv tomchilari hosil bo‘lishi juda qiyin va ularda zamburug‘lar rivojlanmaydi.
Masalan , Pitin navli olma mevasi qalin tuklar bilan qoplanganligidan parsha
kasalligi bilan kasallanmaydi. O‘simliklarning turli kasalliklar bilan zararlanishida
ularning poyasining zich va tarqoq joylanishi ham asosiy o‘rin egallaydi.
Masalan, kartoshkaning tuplari zich bo‘lgan turlari fitoftora bilan, loviyaning tik
o‘suvchi poyaga nisbatan yotib o‘suvchi poyalari antraknoz kasalligi bilan ham
zararlangan.

Kasallik qo‘zg‘atuvchisining o‘simlikka kirib kelishida ikkinchi bosqich
qoplovchi to‘qimalarning anatomik tuzilishidir. Y a ’ni infeksiyaning kirib
kelishida ustitsalar, chechevichkalar shakli, ular miqdori, joylashishi asosiy rol
o‘ynaydi. Masalan, pomidor o‘simligining makrosporioz bilan kasallanishida
yosh meva yuzidagi kutikula qavati yupqa bo‘lganligidan ular tez zararlanadi.
Keksa mevalarda va uning novdalarida kutikula qavati qalinlashganligidan
makrosporioz bilan zararlanishi kamayadi.
5-rasm. Bu g’ doyning kasallikka chidamsiz Michurinka (A) va Odessa (B)
navlarining anatomik tuzilishi:
1-epidermis; 2-xlorenxima; 3-sklerenxima.
Bodring o‘simligining yovvoyi navlari qalin kutikula qatlamiga ega
bo‘lganligi tufayli un shudring kasalligi bilan kasallanmaydi. Uzumning kutikula
qavati mevasida yupqa navlarida oidium va antraknoz kasalliklari bilan tez
kasallanishiga sabab bo‘ladi.

6-rasm. Q ovoq bargida un-shudring kasalligining taraqqiyotiga qovoq va
tarvuz shirasining ta’siri.
A-qovoq bargining o‘ng qismi tarvuz shirasi bilan yuvilganligidan zamburug’
mitseliysi nobud bo‘lgan; B-qovoq bargining o‘ng tomoni qovoq shirasi bilan
yuvilganligidan zamburug’ mitseliysi tirik saqlanib qolgan.
Kutikula qavati ayrim o‘simliklarda nafaqat mexanik to‘siq, balki kimyoviy
himoya vazifasini bajaradi. Kutikula qavatidagi kutin moddasi fungistastik
xususiyatga ega.
Ustitsiyalarni shakliga bog‘liq ravishda, sitrus o‘simliklarning rak kasalligini
qo‘zg‘atuvchi mikroorganizmlar greyfrut ustitsa ochiqligi tufayli unga oson kirib
kelsa, mandarinda yopiqligi tufayli uning ichiga kirib kela olmaydi.
O‘simliklarning kasalliklarga chidamliligi gul tuzilishiga ham bog‘liq . Masalan,
tosh qorakuya bilan kasallanuvchi o‘simliklarning gulining yopiq gullashi tufayli
u bu kasallik bilan kam zararlanadi.
O‘simliklarning chidamlilik darajasi o‘simlikda sintez qilinayotgan
moddalar miqdori va sifati bilan ham bog‘liqdir.
Fakultativ parazitlar har-xil gidrolitik fermentlarga ega bo‘lganligidan o‘simlik
to‘qimalarini ular parchalanish xususiyatiga egaligidan ular nekrotroflar deb
nomlaniladi. SHuning uchun bu o‘simliklarda fotosintez jarayoni amalga oshishi
natijasida hosil bo‘lgan uglevodlar parazitlar uchun oziqa manbayi hisoblanadi.
Masalan, g‘o‘zaning viltga chidamli navlarining bargida kraxmal miqdori ko‘p

bo‘lsa, chidamsiz navlarda gidrolitik fermentlarning faoliyati kuchayib kraxmal
miqdori kamayib ketadi. Oqsil va uning mahsulotlari kasallikka chidamli navlardagi
to‘qimasida oqsil va uning parchalanish natijasida hosil bo‘lgan maxsulotlari
ko‘pligi bilan, chidamsiz navlarda esa ular miqdorining kamayib borishi bilan
xarakterlanadi. Parazit zamburug‘larniig oziqlanish usuli bevosita hujayin o‘simlik
modda almashinishi bilan bog‘langan. SHartli parazitlarning oziqlanishi uchun
hujayra tarkibida oqsilning bo‘lishi zaruriy shart hisoblanadi. SHuning uchun
kasallikka chidamli va chidamsiz navlar orasidagi tofovut oqsil miqdoriga qarab
aniqlanadi. Ayrim vaqtlarda o‘simlikning chidamlilik yoki chidamsizlik xususiyati
aminokislotalar tarkibi bilan bog‘liqdir. Masalan, adenin ma’lum miqdorda fitoftora
zamburug‘ini o‘sishini chegaralab qo‘yadi. Oqsilning parchalanishi natijasida hosil
bo‘lgan ammiak va mochevina zamburug‘larga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Organik kislotalar . Xujayra shirasi tarkibidagi vodorod ionlariga bog‘liq
ravishda hosil bo‘ladigan rN miqdori zamburug‘lar ferment xususiyatiga ta’sir
ko‘rsatadi.
Osmotik bosim va o‘tkazuvchanlik . Parazit zamburug‘lar hujayrasining
bosim kuchi o‘simlik- hujayrasiga nisbatan yuqori bo‘ladi. Natijada uning
o‘simlik ichiga kirib kelishi tezlashadi. Kasallikka chidamli navlarning
hujayradagi bosim miqdori chidamsiz navga nisbatan yuqori bo‘ladi. Masalan,
zamburug‘da hujayrasining bosim kuchi 44 atm, o‘simlikda 22 atm.ga tengdir.

7-rasm. Yovvoyi beda epidermisi hujayrasiga un-shudring zamburug’i
gifasining kirishiga reaksiyasi:
A, B, V, G, D – kasallikka beriluvchan nav;
E, J, Z, I – kasallikka chidamli nav.
Hujayraning turgor yoki plazmoliz holati ham zamburug‘ning kirib
kelishida muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqotlarning ko‘rsatishicha, kasalliklarning keng
tarqalishi o‘simlik hujayrasining plazmoliz holatida ko‘p uchraydi.
Fiziologik aktiv moddalar . Ayrim o‘simliklar ko‘pgina biologik aktiv
moddalarni, vitaminlarni sintez qiladi. Masalan, Vitamin 1. 3, biotin va boshqalar.
Hosil bo‘lgan biologik aktiv moddalar o‘simlik hujayrasida patogen
mikroorganizmlar rivojlanishiga to‘sqinlik qiladi.
Alkoloidlar, glikozidlar, efir moylari, oshlovchi moddalar ham zamburug‘lar
rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Fitonsidlar hosil qiluvchi o‘simliklar (piyoz, yalpiz, chesnok) o‘sish va
rivojlanish jarayonida patogen mikroorganizmlarga nisbatan chidamlilikni
namoyon qiladi.
Faol immunitetning kelib chiqishida: tezda sezgirlik; himoya nekrozlarning
hosil bo‘lishi; fitoalaksinlarning hosil bo‘lishi; ferment xususiyatining
kuchayishi; fagotsitozning vujudga kelishi nazarda tutiladi. Tezda sezgirlik
tufayli o‘simlikka kirib kelgan patogen uning o‘lik hujayralar tomonidan
kurshab olinadi. O‘simliklarning bunday xususiyat fakultativ saprofitlar va

parazitlarga qarshi yaxshi natija beradi. CHunki bunday parazitlar tirik
hujayrada rivojlanishga moslashgan hisoblanadi. O‘simlik to‘qimalarida hosil
bo‘lgan nekrozlar hujayraning nobud bo‘lishiga olib keladi va fakultativ
parazitlar o‘lik hujayrada saprofitlar tariqasida yashashni davom ettiradi. Tezda
sezgirlik tufayli nekroz hosil bo‘lishi boshlanadi. Nekroz hosil bo‘lgan hujayralarda
zamburug‘ hujayrasi ham birga halok bo‘ladi. Masalan, un shudring zamburug‘i
Erysiphe - bedada kasallik keltirib chiqarganda chidamli navlarda nekroz miqdori
ko‘p bo‘ladi. Zamburug‘ gifasi hujayraga kirib gaustoriy hosil qiladi va mitseliyni
oziqlantiradi.
Chidamli navlarda esa gifa hujayraga kirib kelishi bilan gifa va yadro
qorayib, tezda gifa bilan hujayra yadrosi halok bo‘ladi. Bu hujayralar atrofidagi
xujayralar ham tezda halok bo‘lib o‘ziga xos zona hosil qiladi. Masalan, zang
zamburug‘i g‘alla ekinlarida, kartoshkada fitoftora kasalliklari o‘simlikka kirib
kelganda hujayralar rangsizlashib ular halok bo‘ladi. Bunday barglarda dog‘lar
zamburug‘ sporasi hosil bo‘lishi bilan tugallanadi. Kasalikka beriluvchan
navlarda kasallik tezda tarqalib, o‘simlikni o‘sishdan orqada qoldiradi va hosil
miqdorini pasaytaradi.
Fermentni xususiyatlarining kuchayishi. Modda almashinish jarayonidagi
o‘zgarishlarni kelib chiqishi chidamsiz navlarda infeksiyaning ko‘payishiga,
chidamli navlarda infeksiyaning kamayishiga sabab bo‘ladi. Kasallangan
o‘simliklarda nafas olish intensivligi va fermentlar faoliyati ortadi. Bu jarayon
Akad A.N. Bax tomonidan o‘rganilgan. Buning natijasida halok bo‘lgan
to‘qimalar tiklanadi.
Kasallangan o‘simliklarda nafas olish jarayonining ferment faoliyatining
ko‘payishi natijasida zamburug‘larning gidrolitik fermentlarini miqdorini
kamayishiga olib keladi va toksinlarni parchalaydi. Bunday holatga antiferment
va antitoksin holati deyiladi. Bunday holat ayniqsa fakultativ fitoparazitlar
n ekrotroflarda yorqin namoyon bo‘ladi. Masalan, karamda ildiz chirishni keltirib
chiqaruvchi botritus zamburug‘da antitoksinlar hosil bo‘lishida namoyon bo‘ladi.

S h unday qilib, parchalanuvchi fermentlar ta’sirida zamburug‘ning toksinlari va
fermentlari zararsiz darajadagi moddalarga qadar parchalanadi. O‘simliklarning
chidamlilik darajasi fermentlar faoliyatining aktivligini pasayishi yoki tuxtatish
bilan bog‘liqdir.
Parchalovchi fermentlar o‘simlikning zararlangan joylarini tiklanishida ham
muhim ahamiyatga ega. Bu jarayon zararlangan joylardan kirib keluvchi
patogenlarning o‘simlikka kirib kelishiga mexanik to‘siqlar - peridermani hosil
bo‘lishiga olib keladi. F.so1ani zamburug‘i kirib keladigan joylarda peridermalarini
hosil bo‘lishi, unda antibiotik moddalarning sintez qilinishi zamburug‘ning kirib
kelishiga to‘siq bo‘lib xizmat qiladi.
Barcha o‘simliklarning kasalliklardan himoyalanish jarayoni o‘simlik va
patogen orasidagi modda almashinishi bilan bog‘liqdir. Jumladan, o‘simlik
to‘qimasida hosil bo‘ladigan nuklein kiclotalari, oqsillar va fermentlar kasalga
beriluvchan o‘simliklarda patogen hosil qilgan moddalar va fermentlar o‘simlik
hosil qilgan moddalarga o‘xshash bo‘ladi. Kasallikka chidamli o‘simlik va
patogen orasida fermentlardagi tafovut patogenni halok bo‘lishiga yoki o‘simlikni
nobud bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
Kasallikka chidamli o‘simliklarning to‘qimasiga patogenlar ta’sir qilishi
natijasida oqsil tuzilishida hech qanday o‘zgarish amalga oshmaydi. Mavjud
oqsillar o‘simlikning chidamlilik xususiyatini keltirib chiqaradi. Oqsillar
o‘simlikda fitoimmunitet hosil bo‘lishida asosiy rol o‘ynaydi.
Fitoaloksinlar- o‘simlik to‘qimasida hosil bo‘ladigan patogen
mikroorganizmlarga ta’sir qiladigan antibiotik modda hisoblanadi. Bu moddalar
K.O. Myuller (1939) A.N. Metlitskiy, I.I.Ozeretskovskaya (1973) tomonidan
o‘rganilgan.

8-rasm. Fitoalaksinlarning struktura formulalari.
Har bir o‘simlik o‘zida ma’lum xususiyatga ega bo‘lgan fitoaloksinlar
hosil qilish xususiyatiga ega. Masalan. kartoshkada rishiten, lyubimin; moshda-
pizatin; loviyada- fazeolin; bedada trifolirizin fitoaloksinlari hosil qilinadi.
Fitoaloksin hosil qilish xususiyati ma’lum tur yoki nav uchun xos bo‘lib
o‘ziga xos immunitet keltirib chiqaradi.
Ayrim zamburug‘lar o‘simlik fitoaloksinlarni parchalab, uning chidamlilik
xususiyatini pasaytiradi: Masalan , G‘.solani suyuq oziqa muhitida o‘stirilganda
o‘simlikda hosil bo‘ladigan pizatin fitoaloksinni parchalab, moshning fuzarioz
kasalligiga chidamliligini pasaytirib yuboradi. Fitoaloksinlarning hosil
bo‘lishi o‘simliklarning kasallikka nisbatan immunitetlik xususiyatini namoyon
bo‘lishidir.
Fagotsitoz-hujayraga yod moddalarni qamrab olish va parchalab tashlash
demakdir. Bu nazariya I.I. Mechnikov tomonidan ochilgan. Fagotsitoz
xodisasi dastlab xayvonlarda o‘rganilgan bo‘lib, infeksiyadan saqlanish
uchun xayvonlar ularni bartaraf qilish uchun ikki xil yo‘l tutishi ko‘rsatilgan.
Birinchi yo‘l qon tarkibida ximoya vazifasini o‘tovchi aglyutin, lizin kabi
moddalarni hosil qilib organizmni ximoya qiladi. Ikkinchi yo‘l maxsus
xujayralar hosil qilib,uning yordamida infeksiyani qamrab oladi va uni
fermentlar ta’sirida parchalab tashlaydi. Bu jarayonni fagotsitoz xodisasi deb

nomlanib, jarayonni amalga oshiruvchi xujayralarni fagotsitlar deb
nomlangan.
O‘simliklarda fagotsitoz hodisasi patogen mikroorganizmi hujayraga kirib
kelganda uni ferment yordamida parchalab yo‘q qilinganligidan uni faol
immunitetiga kiritish mumkin.
9-rasm. Rhizoctonia repens zamburu g’ ining orxidey o‘simligi
xujayrasida fagotsitozi.
Fagotsitoz hodisasi o‘simliklarda ildizda mikoriza hosil qiluvchi
turlarda yaqqol ko‘zga tashlanadi. Masalan, g‘alla ekinlarida so‘lish kasalligini
keltirib chiqaruvchi G‘. oxusrorum zamburug‘i ildizidagi endotrof mikoriza
tufayli zamburug‘ mitseliysi halok qilinadi.

Asosiy adabiyotlar
1. J.E.van der Plank – Disease resistance in plants. New York and London .
1968. 25 4 bet
2. S h erali y ev A., Raximov U. - O‘simliklar immuniteti. O‘zbekiston
faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, Toshkent, 2007. O‘quv qo‘llanma, 144 bet
3. Sheraliyev A. - Qishloq xo‘jalik ekinlarining kasallik va xashoratlarga
qarshi immunitetidan amaliy mashg‘ulotlar. ToshDAU nashriyoti., Toshkent,
2003. Uslubiy qo‘llanma, 20 bet.
4. Popkova K.V. - Uchenie ob immunitete rasteniy. M., Kolos 1979.
Darslik, 272 bet.
5. S h erali y ev.A.SH va boshk. - O‘simliklarning kasallik va xasharotlarga
qarshi immuniteti fanidan /ma’ruza matnlari/. Toshkent., 1999. 125 bet
S h erali y ev A., Raximov U., Buxorov K. – Bakteriologiya. Toshkent, 2015. O‘quv
qo‘llanma. 152 bet

Patologik jarayon. O‘simliklarni himoyalanish mexanizmlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish