Pedagogik fanlarni o‘qitish metod va vositalari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	3.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Pedagogik fanlarni o‘qitish metod va vositalari

Купить

Mavzu: Pedagogik fanlarni o'qitish metod va vositalari
Reja:
1. “Ta’lim metodlari” va “ta’lim usullari” tushunchalarining mohiyati.
2. Zamonaviy didaktikada ta’lim metodlari tasnifiga turlicha yondashuvlar.
3.Ta’lim metodlarining mohiyati.
4. Ta’lim metodlarini tanlash shartlari.
5. Keys-stadi – ta’limning zamonaviy metodi.
6. Ta’lim vositalari va ularning funktsiyalari.

I. “Ta’lim metodlari” va “ta’lim usullari” tushunchalarining mohiyati.
“Metod” so’zining yunoncha tarjimasi “tadqiqot”, “usul”, “maqsadga erishish
yo’li” kabi ma’nolarni anglatadi. Filofosiya lug’atida ushbu tushuncha umumiy
tarzda “maqsadga erishish usullari” deya sharhlangan.
Ta’lim metodlari dastlab pedagog ongida muayyan yo’nalishdagi
faoliyatning umumlashma loyihasi tarzida namoyon bo’ladi. Mazkur loyiha
amaliyotga o’qituvchi va o’quvchilar faoliyatining o’zaro tutashuvi, o’qitish va
o’qishga qaratilgan aniq harakatlar, amallar yoki usullar majmuasi sifatida joriy
etiladi. Metod boshqa shakllarda namoyon bo’lmaydi, buning boisi ta’lim metodi
o’zida umumiy holda faoliyatning didaktik modelini ifoda etadi.
Ayni vaqtda pedagogik manbalarda “ta’lim metodi” tushunchasiga berilgan
ta’riflarning xilma-xil ekanligiga guvoh bo’lish mumkin.

Ta’lim metodlari ta’lim maqsadlariga erishish uchun qo’llaniladigan yo’l va usullar
majmui

Ta’lim metodlari ta’lim maqsadini yoritishga xizmat qiladi, u yordamida
ta’lim mazmunini o’zlashtirish yo’llari ifoda etiladi, o’qituvchi va o’quvchilarning
o’zaro harakati, xususiyati aks ettiriladi.
Ta’lim metodlari quyidagi asosiy funktsiyalarni bajaradi
Ta’lim metodlarining asosiy funktsiyalari
Bu funktsiyalar ta’lim metodini qo’llash jarayonida bir-biridan ajratilgan
holda yoki ketma-ket joriy etilmaydi, aksincha bir-biriga o’zaro singib ketadi.
Misol uchun, tashxisli funktsiya o’qituvchining bir qator metodlardan yaxlit
foydalanishi evaziga bajariladi.
“Ta’lim metodi” atamasi bilan birga ko’p hollarda “ta’lim usullari” (sinonimlari –
pedagogik usullar, didaktik usullar) tushunchasi ham qo’llaniladi. U ta’lim
metodining tarkibiy qismi, uning muhim unsuri, metodni joriy qilishdagi alohida
qadam sifatida ta’riflanadi. Har bir ta’lim metodi muayyan ta’lim usullarini
chog’ishtirish orqali joriy etiladi. Metodik usullarni xilma-xilligi ularni
tasniflashga imkon bermaydi, biroq, o’qituvchi faoliyatida tez-tez qo’llaniladigan
usullarni ajratib ko’rsatish mumkin (__-rasm): Ta’lim usullarining turlari

II. Zamonaviy didaktikada ta’lim metodlari tasnifiga turlicha
yondashuvlar. Didaktikada munozaralarga sabab bo’layotgan yana bir muhim
ob’yekt ta’lim metodlarining tasnifidir. “Ta’lim metodlari tasnifi ularning ma’lum
belgilari bo’yicha tartibini ifodalovchi tizimdir. Hozirgi vaqtda o’nlab ta’lim
metodlari ma’lum”, - ekanligini ta’kidlagan holda I.P. Podlasiy fikrini quyidagicha
davom ettiradi, - “Biroq bugungi kunda yetakchi sanaluvchi didaktik g’oya yagona
va o’zgarmas metodlar majmuini yaratishga intilish samarasiz ekanligini
tushunishga yordam beradi. O’qitish – favqulodda harakatchan, dialektik jarayon.
Metodlar tizimi ham bu harakatlanishni aks ettiradigan darajada jo’shqin bo’lishi,
metodlarni qo’llash amaliyotidagi doimiy o’zgarishlarni hisobga olishi kerak”.
Ta’lim metodlarini tanlash muammosi uzoq davrdan buyon tadqiq qilib
kelinmoqda. Didaktik jarayon tuzilmasiga mos holda ta’lim metodlarini quyidagi
uch guruhga ajratish mumkin (-jadval).
1. O’quv-bilish faoliyatini tashkil etish va bajarish metodlari.
2. O’quv-bilish faoliyatini rag’batlantirish va motivlash metodlari.
3. Nazorat va o’z-o’zini nazorat metodlari.
O’z navbatida har bir guruh kichik guruhlarga ajratiladi (----jadval):

Taqdim etilayotgan ta’lim metodlari tizimi nazariy-amaliy jihatdan asoslangan va
mazkur tizim yaxlit o’quv-tarbiya jarayonini qamrab oladi. Ushbu tizim bir
qarashda akademik Yu.K.Babanskiy tomonidan asoslangan ta’lim metodlari
tizimiga o’xshash. Biroq, Yu.K.Babanskiy tasnifiga ko’ra ta’lim jarayoniga
nisbatan kibernetik yondashuv maqsadga muvofiq, unga ko’ra har qanday
murakkab faoliyat, shu jumladan, ta’limiy faoliyat ham quyidagi uchta tarkibiy
qismdan iboratdir: tashkiliy; rag’batlantiruvchi; nazorat.
Shu bilan birga ta’lim metodlari quyidagicha guruhlanadi.
Ta’lim metodlarining guruhlari:

Didaktik jarayon nazariyasi asosida ko’rilgan o’qish metodlarining tasnifi
kichik guruhlar tarkibi, soni va unga kiritilgan metodlar nomenklaturasi hamda
funktsiyalari bilan kibernetik yondashuvli tizimdan tubdan farqlanadi va o’quv-
tarbiya jarayonining metodik jihatdan birmuncha yuqori darajasini ta’minlaydi.
III. Ta’lim metodlarining mohiyati. Qayd etib o’tilganidek, ta’lim metodlari
tizimida og’zaki bayon qilish metodlari muhim o’rin tutadi.
Og’zaki bayon qilish metodlarining turlari:
Og’zaki mashqlar dan ta’lim jarayonida keng foydalaniladi. Ular
o’quvchilarning umumiy madaniyati, mantiqiy fikrlashi hamda bilish qobiliyatini
rivojlantirish bilan bog’liqdir. Shuningdek, og’zaki mashqlarning nutq boyligini
oshirish va xorijiy tillarni o’rganishdagi ahamiyati beqiyos.
Hikoya – o’qituvchi tomonidan mavzuga oid dalil, hodisa va voqealarning yaxlit yoki
qismlarga bo’lib, tasviriy vositalar yordamida obrazli tasvirlash yo’li bilan ixcham,
qisqa va izchil bayon qilinishi
Metodning samarasi ko’p jihatdan o’qituvchining nuqt mahorati, so’zlarni
o’z o’rnida, ifodali bayon qilishi, shuningdek, o’quvchilarning yoshi, rivojlanish

darajasini inobatga olgan holda yondashuviga bog’liq. Shu bois hikoya mazmuni
o’quvchilarning mavjud bilimlariga tayanishi, ularni kengaytirishga xizmat qilishi
zarur. Hikoyaning axborotlar bilan boyitilishi maqsadga muvofiqdir.
Hikoya qilinayotgan materialni samaralash maxsus reja asosida amalga
oshiriladi. O’qituvchi har bir darsda uning maqsadini aniq belgilab oladi, undagi
asosiy tushunchalarga alohida urg’u berishga e’tiborni qaratadi. Hikoya qisqa (5-
10 daqiqa), shu bilan birga o’quvchilarda his-hayajon va mavzuga nisbatan
qiziqishni uyg’otishi kerak. Bu holat hikoyani boshqa ta’lim metodlari (xususan,
namoyish yoki muammoli bayon etish va hokazolar) bilan birga solishtirganda ro’y
berishi mumkin.
Suhbat – savol va javob shaklidagi dialogik ta’lim metodi
Suhbat metodi fanga qadimdan ma’lum, xatto undan o’z faoliyatida Suqrot
ham mohirona foydalangan. Suhbat ta’lim jarayonida ko’p funktsiyalar (aqliy
fikrlash, hozirjavoblik, muloqot madaniyati va boshqa sifatlarni shakllantiradi)
bajaradi, ammo asosiysi o’quvchida faollikni yuzaga keltiradi. Suhbat o’qituvchi
fikriga mos harakat qilish, natijada yangi bilimlarni bosqichma-bosqich egallashga
imkon beradi.
Suhbat faoliyatini endigina boshlagan o’qituvchi uchun murakkab ta’lim
metodi hisoblanadi, binobarin, savollarni tayyorlash, ularning ketma-ketligini
ta’minlash ko’p vaqt talab etadi, uni tashkil etishda esa barcha o’quvchilarning
diqqatini jalb etish talab qilinadi.
O’qituvchi oddiy savollar berishi, o’quvchilarga ular yuzasidan batafsil
o’ylash uchun vaqt ajratishi, o’quvchilarning javoblarini esa diqqat bilan tinglashi,
zarur o’rinlarda ularni sharhlashi lozim. Shu bois suhbatda bilish deduktiv yoki
induktiv yo’l bilan amalga oshadi. Deduktiv suhbat o’quvchilarga oldindan
ma’lum bo’lgan qoidalar, tushunchalar, hodisalar, jarayonlar asosida tashkil etilib,
o’quvchilar tahlil yordamida xususiy xulosalarga keladi. Suhbatning induktiv

shaklida alohida dalillar, tushunchalarning tahlil asosida umumiy xulosaga
kelinadi.
Suhbat ko’proq o’quvchilarni yangi bilimlar bilan tanishtirish, bilimlarni
tizimlashtirish va mustahkamlash, nazoratni tashkil etish hamda o’zlashtirilgan
bilimlarni tashxislashda ijobiy natijalarni beradi. Mazmuniga ko’ra suhbat turli
ko’rinishlarda tashkil etiladi.
Kirish suhbati o’quv ishlarining boshida tashkil etiladi. Uni tashkil etishdan
ko’zlangan maqsad hal etilishi zarur bo’lgan ishlar mohiyatining o’quvchilar
tomonidan anglab yetilganligini tekshirib ko’rishdan iborat. Bunday suhbatlar
o’quvchilarning o’quv salohiyatini aniqlash, loyihalashtirish ishlarini tashkil etish
hamda yangi bilimlarni o’zlashtirishga kirishish oldidan uyushtiriladi.
Yakuniy
suhbat o’quvchilar tomonidan egallangan bilimlarni
umumlashtirish va tizimlashtirish maqsadida amalga oshiriladi.
Qisqa
bayonli suhbat – o’quvchilarning boshlang’ich bilim darajasi hamda
ularning yangi o’quv metodikasini o’zlashtirishga tayyorgarligini aniqlash uchun
tajribali o’qituvchilar tomonidan dars avvalida yohud o’rganilgan materialni
mustahkamlash uchun dars so’nggida qo’llaniladi.
Evristik
suhbat yangi bilimlarni muammoli tarzda egallashga yo’naltiriladi.
Bunda savollar shunday ketma-ketlikda berilishi zarurki, natijada ularga “ha” yoki
“yo’q” tarzidagi javoblarni olish emas, aksincha, o’quvchilarni mustaqil fikrlash,

ularda faollikning yuzaga kelishini ta’minlash, ularni tahlil qilishga undash,
dalillarni ilgari surishga erishish imkoniyati yaratilsin.
Suhbatlar, shuninigdek, unga shaxslarning jalb etilishiga ko’ra ham muayyan
turlarga bo’linadi.
Shaxslarning jalb etilishiga ko’ra suhbatlarning turlari
Tushuntirish o’quv materiali mazmunini isbot, tahlil, umumlashma,
taqqoslash asosida bayon qilishdir. Bu metod hikoyaga nisbatan birmuncha keng
qo’llaniladi. Undan odatda nazariy materiallar hamda murakkab masalalarni
o’rganishda foydalaniladi. Tushuntirish jarayonida o’quv materialining bir qadar
qiyin unsurlari ko’zga tashlanadi va shu asosda materialning mohiyati ochib
beriladi.
ob’yektlar, jarayonlar, ularning sababli-oqibatli bog’lanishlari, qonun va qoidalar
tashkil etadi. Shu bois ma’ruza maktab sharoitida yuqori sinflardagina qo’llaniladi.
Chunki u butun dars jarayonini qamrab olishi mumkin. Ma’ruza metodi tushuntirish
va suhbatning asta-sekin kengayib borishidan vujudga keladi va bir vaqida
o’quvchilarni qisqacha yozib olish (konspektlash)ga o’rgata boradi.
Ta’lim samaradorligini ta’minlashda Ko’rgazmalimetodlar
ham alohida
ahamiyatga ega. Ko’rgazmalimetodning quyidagi turlari mavjud.

Ko’rgazmali metodlarning turlari
Ushbu metodlardan foydalanish zaruriyati ko’rsatmalilik tamoyiliga amal
qilish maqsadga muvofiq ekanligida ko’rinadi. Inson miyasining 30 foiz hajmini
ko’rishni, faqat 3 foizigina eshitishni ta’minlovchi neyronlar tashkil etadi. Pedagogik-
psixologik yo’nalishda olib borilgan tadqiqotlar natijalaridan ma’lum bo’ladiki, shaxs
tomonidan o’zlashtirilayotgan bilimlarning 85 foizi ko’rish retseptorlari yordamida
o’zlashtiriladi. Demak, o’zbek xalqi tomonidan ko’p bora qo’llaniladigan “Yuz marta
eshitgandan bir marta ko’rgan yaxshi” maqoli ilmiy asosga ega ekan.
Namoyish metodi – o’rganilayotgan ob’ekt harakat dinamikasini ochib berishda qo’l
keladigan, predmetning tashqi ko’rinishi va ichki tuzilishi haqida to’laqonli ma’lumot
beradigan metod
Tabiiy ob’yektlarni namoyish qilishda odatda uning tashqi ko’rinishi (shakli,
hajmi, miqdori, rangi, qismlari, ularning o’zaro munosabatlari) ga e’tibor
qaratiladi, so’ngra ichki tuzilishi yoki alohida xususiyatlarini o’rganishga o’tiladi.
Ko’rsatish ko’p holatlarda o’rganilayotgan ob’yektlarning sub’ekti yoki chizmasi
yordamida kuzatiladi. Tajribalar namoyishi esa sinf taxtasiga chizish yoki
o’qituvchining maxsus jihozlar yordamida ko’rsatib berishi hisobiga amalga
oshadi, bunda ushbu tajriba asosida yotuvchi tamoyillarni tushunish osonlashadi.
Predmetlar, hodisa yoki jarayonlarni tabiiy holatda namoyish
qilish yanada ko’proq didaktik samara beradi, biroq, bunday namoyishni amalga

oshirish har doim ham mumkin bo’lavermaydi. Shu bois o’qituvchilar tabiiy
predmetlarni namoyish qilishda sun’iy muhitga murojaat qilishadi (masalan,
hayvonlar bilan hayvonot bog’ida, turli o’simliklar bilan esa issiqxonalarda
tanishish) yoki sun’iy ravishda yaratilgan ob’yektlar (maket, model, mulyaj, skelet
va boshqalar) dan foydalaniladi. Bu metod yordamida o’qituvchi
o’quvchilarni mustaqil ravishda ob’yektlarni o’rganish, zaruriy o’lchov ishlarini
olib borish, aloqadorlikni o’rnatish, shuningdek, hodisalarning mohiyatini anglab
yetishga bir so’z bilan aytganda faol bilish jarayoniga yo’naltirishi lozim.
Namoyish samarasi ko’p jihatdan o’qituvchining bilish jarayoni mohiyatan
o’quvchilarning yoshiga mos holda to’g’ri tanlanishi hamda mumkin qadar
ularning diqqatini namoyish etilayotgan predmetning muhim jihatlariga
yo’naltirishiga bog’liqdir.
Tasvirlash (illyustratsiya ) metodi namoyish metodiga chambarchas bog’liq
bo’lsada, didaktikada alohida o’rganiladi.
Tasvirlash
– narsa, hodisalar va jarayonlarni ularning ramziy ko’rinishlari – chizma,
portret, rasm, fotosurat, yassi modellar va boshqalar yordamida ko’rsatishni taqozo
etadigan metod
Namoyish va tasvir metodlari o’zaro bog’liqlikda bir-birini to’ldirgan holda
qo’llaniladi. Agar hodisa va jarayonni o’quvchi yaxlit holda qabul qilishi zarur bo’lsa
namoyishdan foydalanish, agar hodisa mohiyati hamda uning unsurlari o’rtasidagi
bog’lanishlarni anglash talab etilsa illyustratsiyaga murojaat qilinadi.
Tasvirning samarasi ko’pincha o’qituvchi tomonidan ko’rsatuv texnologiyasi qay
darajada o’zlashtirilganligiga bog’liq bo’ladi. Ko’rsatmalardan foydalanishning
bilish jarayonidagi didaktik ahamiyati o’rganilayotgan ob’yekt mohiyatini
to’laqonli yorita olishi bilan belgilanadi. Aslida illyustratsiyalar oldindan
tayyorlanib, dars jarayonida zarur o’rinlarda kerakli hajmda ko’rsatiladi, aks holda
ular sonining oshib ketishi o’quvchilarni hodisa mohiyatini anglashda chalg’itadi.

Ayrim hollarda tarqatma materiallar (fotosurat, jadval, tabiiy ob’yektlar va
boshqalar) yoki texnik vositalar xizmatidan foydalanishga to’g’ri keladi.
O’rganilayotgan mavzuning mazmuniga bog’liq bo’lgan narsa, hodisa va
voqealarni hamma vaqt sinf sharoitida namoyish qilish mumkin bo’lmaydi.
Shuning uchun ham o’tilayotgan mavzuning xarakteriga qarab, ekskursiya
metodidan ham foydalaniladi. Mazkur metod sinf sharoitida – dars jarayonida
qo’llaniladigan ta’lim metodlaridan iubdan farq qiladi.
Amaliy ishlar sinfda yoki tabiiy sharoitlar – maktab yer maydoni, issiqxona,
geografik maydonlarda amalga oshiriladi. Ularni amalga oshirishda sodir
etiladigan harakatlar o’qituvchi tomonidan nazorat qilinadi va zarur hollarda
o’quvchilarga yo’riqnoma yoki maxsus ko’rsatma beradi.
Amaliy ishlar metodlari o’quvchilar tomonidan o’zlashtirilgan nazariy
bilimlar yordamida ularda amaliy ko’nikma va malakalarni hosil qilishda alohida
ahamiyat kasb etadi.
Amaliy metodlarning turlari
Mashq – aqliy yoki amaliy (jismoniy) harakatlarni bajarish ko’nikmalarini
egallash yo’lidagi ko’p marta takrorlanishlar bo’lib, mashqsiz ko’nikma hamda
malakalarni shakllantirish mumkin emas. Mashqlar og’zaki, yozma, gradikaviy

(texnik jarayonlar mohiyatini ifodalash), ijtimoiy-foydali, jismoniy va boshqa
turlarga bo’linadi.
Mashq metodining ko’rinishkaridan biri – yozma mashqlar sanaladi.
Yozma mashqlar – ta’limning tarkibiy qismi sifatida zaruriy ko’nikma va
malakalarni shakllantirish hamda mustahkamlash maqsadida qo’llaniladi. Diktant,
insho, masala, misol, shuningdek, referat yozish va tajriba mohiyatini yoritish ham
yozma mashqlar sirasiga kiradi.
Laboratoriya
ishlari o’quvchilarning jihoz, maxsus uskuna, qurol hamda
turli texnikaviy qoliplardan foydalangan holda tajribalarni o’tkazish metodlari
bo’lib, ular ko’proq tabiiy fanlar asoslarini o’rganishda qo’llaniladi. Bu metod
o’quvchilarning asbob-uskunalar bilan ish ko’rish, o’lchash ishlarini amalga
oshirish va ularning natijalariga ishlov berish kabi ko’nikmalarini tezkor
shakllantirishga imkon beradi. Laboratoriya ishlarini bajarish maxsus qurilma va
jihozlar, shuningdek, materiallar hamda vaqtni sarflash, ularni ishga tayyor holatga
keltirishni talab etadi. Biroq bu harakatlar o’quvchilarning yuqori darajadagi
faolligi asosida mustaqil ravishda tajriba va o’lchash ishlarini tashkil etish bilan
takomillashtirilib boriladi.
Amaliy
(grafikaviy) ishlar ham yozma ishlar bilan o’xshash jihatlarga ega
bo’lib, ulardan asosan texnik jarayonlar (jumladan, geografiya, fizika, matematika,
chizmachilik, rasm hamda texnologik ta’lim) da keng ko’lamda foydalaniladi.
Ayrim holatlarda o’quvchilar ovoz chiqarib o’quv harakatlarini takrorlashlari va
bajarishlari lozim. Ular izohli mashqlar deb nomlanib, bajariladigan harakatlarning
mohiyatini anglagan holda ko’nikma, malakalarni egallashga imkon beradi.
Laboratoriyadan amaliy ishlarning farqi shundaki, bu metod o’quvchilarning
mavjud nazariy bilimlarni amaliy masalalar yechimini topishga yo’naltirilgan
faoliyatini tashkil etishga xizmat qiladi. U o’quvchilarning bilimlarini
chuqurlashtirish, bilish faoliyatini nazorat qilish hamda yo’l qo’yilgan
kamchiliklarni tuzatish borasidagi ko’nikmalarini shakllantirish kabi funktsiyalarni
bajaradi.

Zamonaviy ta’lim tizimida o’quvchilar tomonidan o’zlashtirilgan nazariy
bilimlar negizida amaliy ko’nikma va malakalarni shakllantirishda didaktik
o’yinlar dan foydalanishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Binobarin, o’yin ham
ijtimoiy faoliyat ko’rinishi sanaladi.
Didaktik o’yin – o’rganilayotgan ob’ekt, hodisa va jarayonlarni modellashtirish asosida
talabalarning bilishga bo’lgan qiziqishlari va faollik darajasini rag’batlantiruvchi o’quv
faoliyati turi
Hozirgi vaqtda o’qituvchilar qo’lida barcha o’quv fanlari bo’yicha didaktik
o’yinlarning ishlanmalari mavjud, ayniqsa, boshlang’ich ta’lim bo’yicha yaratilgan
o’quv dasturlarda turli didaktik o’yinlarning ro’yxati yetarli darajada ko’rsatilgan.
Ta’limning globallashuvi ta’limiy va rivojlantiruvchi xarakteriga ega va yo’nalishi
jihatidan xilma-xil bo’lgan kompyuter o’yinlarining maktab amaliyotiga jadal kirib
kelishini ta’minlamoqda. Didaktik o’yinlar o’quvchilarga ijtimoiy-foydali mehnat
hamda o’qish ko’nikmalarini faol o’zlashtirishda muhim ahamiyatga ega. Didaktik
o’yinlarning ahamiyati uning natijasi bilan emas, balki jarayonning mazmuni va
uning kechishi bilan belgilanadi. O’yinlar bolalarni ijtimoiy munosabatlar
jarayonida faol ishtirok etishga tayyorlaydi, ularning turli psixologik zo’riqishlarini
kamaytiradi. Didaktik o’yinlardan foydalanilganda o’quvchilarning manfaatdor
bo’lishlari ijobiy ahamiyatga ega bo’lgan taqdirdagina ularni taqdirlash mumkin.
Aksincha, metodik jihatdan puxta asoslanmagan hamda shunchaki tashkil etilgan
o’yin ijobiy natija bermaydi.
IV. Ta’lim metodlarini tanlash shartlari. Har bir metod ma’lum ta’limiy
vazifani muvaffaqiyatli hal etish, qolganlari esa birmuncha samarasiz bo’lishi
mumkin. Universal ta’lim metodlari mavjud emas, shu bois darsda turli ta’lim
metodlaridan yoki ularning majmuasidan foydalanish mumkin.
Ta’lim metodlarini tanlash quyidagi mezonlar asosida aniqlanadi:
didaktik maqsad;
-ta’lim mazmuni;

- talabalarning o’quv ko’nikmalarini egallash va rivojlanish darajasi;
- o’qituvchining tajribasi va kasbiy tayyorgarlik darajasi;
O’qituvchi tomonidan qo’llanilayotgan ta’lim metodlari majmuasi
boshlang’ich sinflardan yuqori sinflarga o’tish asosida o’zgarib hamda murakkab
xususiyat kasb eta boradi. Ushbu jarayonda ayrim metodlarni qo’llash chastotasi
oshsa, ayrim metodlarni qo’llashga bo’lgan ehtiyoj kamayadi. Ta’lim metodlaridan
foydalanish ko’lami, holati o’qituvchining kasbiy tayyorgarligi va mahorati
darajasiga bog’liq holda o’zgaradi.
Pedagogika fanida o’qituvchilarning amaliy tajribasini o’rganish va
umumlashtirish asoida ta’lim metodlarini tanlashga o’quv-tarbiya jarayoni
kechayotgan shart-sharoitlar va aniq holatlarga bog’liq muayyan yondashuvlar
vujudga keladi. Ta’lim metodlarini tanlashda quyidagi holatlar inobatga olinishi
lozim:
zamonaviy didaktikaning yetakchi g’oyalari, ta’lim, tarbiya va rivojlantirishning
umumiy maqsadlari;
- o’rganilayotgan fan mazmuni va metodlari, mavzularining o’ziga xosligi;
- xususiy fanlar metodikasining o’ziga xosligi va umumdidaktik metodlarni
saralashga qo’yiluvchi talablarning o’zaro aloqadorligi;
- muayyan dars materialining maqsadi, vazifalari va mazmuni;
- u yoki bu mavzuni o’rganishga ajratilgan vaqt;
- o’quvchilarning yosh xususiyati, bilish imkoniyatlari, darajasi;
- o’quvchilarning darsga tayyorgarlik darajasi;
- o’quv muassasalari, auditoriyalarning moddiy ta’minlanganlik darajasi, jihozlar,
- ko’rsatmali qurollar, texnik vositalarning mavjudligi;
O’qituvchi bu holatlarni inobatga olib, u yoki bu ketma-ketlikda og’zaki,
Ko’rgazmaliyoki amaliy metodlarni, reproduktiv yoki mustaqil ishlarni boshqarish
metodlarini nazorat va o’zini-o’zi nazorat metodlarini tanlash borasida aniq
yechimlar qabul qiladi.

Talabalar tomonidan umumiy va mutaxassislik fanlarini o’qitishda quyidagi
shaxs kreativligini rivojlantiruvchi metodlar22 ham samarali sanaladi (metodlarni
qo’llashga oid misollar “Pedagogika tarixi” fani bo’yicha keltiriladi;
Shaxs kreativligini rivojlantiruvchi metodlar
1.Tayanch tushunchalarni aniqlash . Ushbu metodni qo’llashda talabalar
ularning
e’tiborlariga havola etilayotgan o’quv materialida ilgari surilayotgan fikrlar
mohiyatini anglatuvchi asosiy tushunchalarni ajratib ko’rsata olishlari lozim.
Talabalarning tayanch tushunchalarni aniqlay olishlari ularni o’quv materiali
mohiyatini yetarli darajada anglay yoki o’zlashtira olganliklaridan dalolat beradi.
Ta’lim jarayonida talabalarda tayanch tushunchalarni aniqlash ko’nikma va
malakalarini hosil qilishga ham e’tibor qaratildi va ular bilan hamkorlikda ishlash
asosida bir qator mavzular bo’yicha tayanch tushunchalar ajratildi.
Misol uchun: sohibqiron Amir Temurning pedagogik qarashlarini o’rganish
chog’ida talabalarning o’quv materiali bo’yicha quyidagi tayanch tushunchalarning
aniqlay olishlari ularning bu borada muayyan ko’nikmalarga ega ekanliklaridan
dalolat beradi:
Xo’jailg’or qishlog’i (Kesh viloyatidagi), Ko’ragon, “Temur tuzuklari”, shariat,
davlatni boshqarish, kengash o’tkazish, podsho va vazirlar, axloq-odob, do’stlik,

shirinsuxanlik
2. Guruhlashtirish . Metodni qo’llashda talabalar o’quv materialini
mazmunan yoki unda faol qo’llanilayotgan tayanch tushunchalar asosida
guruhlarga ajratib oladilar. Bu usul o’quv materialining kichik bo’lagida ilgari
surilgan g’oyalarni puxta o’zlashtirib olish asosida navbatdagi bo’lak matni bilan
ishlashga asoslanadi. Guruhlashtirishda dastlabki bo’lak o’quv materiali
mohiyatini chuqur anglamay turib, keyingi bo’lak matni bilan ishlashga yo’l
qo’yilmaydi. Zaruriyat bo’lsa, har bir bo’lak materiali talabalar tomonidan qayta-
qayta o’rganiladi. Guruhlashtirish reja tuzish usuli uchun dastlabki asos bo’la
oladi.
Ta’lim jarayonida talabalarda guruhlashtirish metodini qo’llash ko’nikma va
malakalarini hosil qilishga e’tibor qaratildi va ular bilan hamkorlikda ishlash
asosida bir qator mavzular bo’yicha guruhlar shakllantirildi.
Misol uchun: Mahmud Qoshg’ariyning pedagogik qarashlarini o’rganishda
yaxlit o’quv materialini quyidagicha guruhlashtirish mumkin:
a) Mahmud Qoshg’ariyning “Devoni lug’atit turk” asari va uning ommalashish
tarixi;
b) asarda bilim olishning ijtimoiy ahamiyati va bilimli kishilarning shaxsi haqidagi
qarashlarning yoritilishi;
v) insoniylik fazilatlari to’g’risidagi fikrlar asar mohiyatini ochib beruvchi
jihatlardan biri ekanligi;
g) mehmon va uning ijtimoiy mavqeini asarda aks ettirilishi;
d) asarda mol-mulk va unga munosabat masalalarining bayon etilishi;
j) xalq maqollarining asar mohiyatini ochib berishdagi o’rni
3. Qayta bayon etish . O’rganilgan mavzu mohiyatini yorituvchi tayanch
so’zlar yordamida o’quv materiali mazmunini o’z fikrlari bilan ifodalash. Misol

uchun Yan Amos Komenskiyning pedagogik qarashlarini o’rganish jarayonida
quyidagi tayanch tushunchalar talabalar tomonidan o’rganilgan mavzu mazmunini
qayta bayon etilishiga imkon beradi:
1952 yil, “Ugorskiy Brod” (Moraviya), “Chex qardoshlari”, “Tillar va hamma
fanlarning ochiq eshigi” (1631 yil), “Buyuk didaktika” (1632 yil), “Pan sofiya” ideyasi,
“Hislar vositasi bilan idrok qilinadigan narsalarning suratlari” (1648 yil), dunyoqarash,
tarbiya yo’nalishlari, yosh davrlari, didaktik tamoyillar, sinf-dars tizimi, axloqiy
tarbiya, o’qituvchi shaxsi
4. Reja tuzish . Talabalarni o’zlashtirilayotgan mavzu bo’yicha reja tuzishga
undash va dastlabki ko’nikmalarni hosil qilish ular tomonidan o’quv materiali
mohiyatini chuqur anglanishiga zamin yaratadi. Binobarin, bu holatda
tinglanayotgan (o’qituvchi hikoyasi) yoki o’qilayotgan (darslik, qo’llanma,
yordamchi adabiyotlar, Internet materiallar va boshqalar) o’quv materialini
mantiqiy ravishda guruhlarga ajratish va har bir guruhga kiritilgan materialning tub
mazmunini ochib berishga xizmat qiluvchi iboralarni ajratish talabadan barqaror
diqqat, mantiqiy fikrlash qobiliyatiga ega bo’lishni taqozo etadi. Usulni qo’llashda
shior bo’lgan talab – rejaning har bir bandi uchun belgilanayotgan ibora o’zida
o’quv materiali muayyan bo’lagida ilgari surilayotgan fikr va qarashlar haqidagi
ma’lumotni reja bilan tanishayotgan vaqtdayoq anglata olishi zarur.
Ta’lim jarayonida talabalarda reja tuzish ko’nikma va malakalarini hosil qilishga
ham e’tibor qaratildi va ular bilan hamkorlikda ishlash asosida bir qator mavzular
bo’yicha rejalar tuzildi.
Misol uchun: Muhammad Sodiq Qoshg’ariyning pedagogik qarashlarini
o’rganish chog’ida talabalar tomonidan rejaning quyidagi tarzda tuzilishi
maqsadga muvofiqdir:

I. Muhammad Sodiq Qoshg’ariy va uning “Odob as-solihin” asarining umumiy
mazmuni.
II. Ruxsat so’rash va salomlashish qoidalari.
III. Uxlash shartlari va kiyinish madaniyati.
IV. Suhbatlashish odobi.
V. Er-xotin munosabatlari mazmuni.
VI. Bemor holidan xabar olish qoidalari.
5. Turkumlashtirish . Pedagogik bilimlarni muayyan yo’nalishlar, jihatlar
yoki muhim belgilariga muvofiq ajratish ularning talabalar tomonidan ma’lum
tizim asosida o’zlashtirilishiga imkon beradi.
Ta’lim jarayonida talabalarda pedagogik bilimlarni turkumlashtirish ko’nikma va
malakalarini hosil qilishga ham e’tibor qaratildi va ular bilan hamkorlikda ishlash
asosida bir qator mavzular bo’yicha pedagogik bilimlar turkumlashtirildi.
M: turkumlashtirish usulidan foydalanish “Pedagogika tarixi”dan Alisher
Navoiyning pedagogik qarashlari o’rganishda quyidagi andozaga muvofiq
qo’llanilishi mumkin.
6. Sxemalashtirish . Talabalar o’rganilgan o’quv materiali bo’yicha
o’zlashtirgan bilimlarini mavzu mohiyatini yorituvchi sxema, jadval yoki tasvirlar
asosida namoyish etadilar.
Ta’lim jarayonida talabalarda sxemalashtirish ko’nikma va malakalarini
hosil qilishga ham e’tibor qaratildi va ular bilan hamkorlikda ishlash asosida bir
qator mavzular bo’yicha sxemalar

Abu Nasr Forobiyning pedagogik qarashlari
tushunchalarni boyitish . Mavzu bo’yicha o’zlashtirilgan mavjud tushunchalarga
mazmunan yaqin bo’lgan pedagogik yoki psixologik terminlarni qo’shish. M:
“So’fiylik ta’limotida yetuk inson muammosining talqin etilishi” mavzusini
o’rganish chog’ida o’quv materialining mohiyatini quyidagi tushunchalar
yordamida yetarli darajada anglash mumkin:
Sunniylik, shialik, tavhid, so’fiylik, ma’naviy komillik, Ahmad Yassaviy,
Bahouddin Naqshband, Naqshbandiya tariqati
Ushbu tushunchalar mohiyatini o’rganish asosida talabalar qo’shimcha ravishda
komil inson, komillikning ijtimoiy ahamiyati, ijtimoiy omillarning shaxs
kamolotiga ta’siri kabi tushuncha va iboralarni ham o’zlashtirish imkoniyatiga ega
bo’ladilar.
8. Mavzu ichida kichik mavzularni hosil qilish . O’qituvchi talabalar
e’tiborini o’rganilayotgan o’quv materialini mazmuniga ko’ra mustaqil kichik
mavzularga ajratishga qaratadi. Bu usulni qo’llashdan ko’zlangan asosiy maqsad –
talabalarda berilayotgan o’quv axborotlar orasidan eng muhim fikrlar yoki
qarashlarni ajrata olish ko’nikmalarini shakllantirishdan iborat. Binobarin, bo’lajak
o’qituvchilar o’quvchilarga eng muhim axborotlarni uzata olish qobiliyatiga ega
bo’lishlari zarur. Bu holat o’quvchilarni jismonan toliqishdan saqlaydi.

Ta’lim jarayonida talabalarda mavzu ichida kichik mavzularni hosil qilish
ko’nikma va malakalarini hosil qilishga ham e’tibor qaratildi va ular bilan
hamkorlikda ishlash asosida bir qator mavzular bo’yicha mavzu ichida kichik
mavzular hosil qilindi.
Misol uchun: Unsurul-Maoliy Kaykovusning pedagogik qarashlarini o’rganish
davrida talabalarni taxminan mavzu ichida quyidagi kichik mavzularni hosil
qilishga undash maqsadga muvofiqdir :
Unsurul-Maoliy Kaykovus va “Kaykovus” asarining pedagogik fikrlar taraqqiyoti
tarixidagi o’rni.
II. “Kaykovus” asarida juvonmardlik ruknlari va odobi to’g’risidagi qarashlarning
yoritilishi.
III. “Kaykovus” asarida bilim olishga bo’lgan munosabatning ifodalanishi.
IV. “Kaykovus” asarida turli kasb egalari jtimoiy mavqeining baholanishi.
V. “Kaykovus” asarida axloq tarbiyasi asoslarining bayon etilishi.
VI. “Kaykovus” asarida ota-onaning oiladagi o’rni masalalarining tahlil etilishi.
VII. “Kaykovus” asarida do’st tutish odobining yoritilishi
V. Keys-stadi – ta’limning zamonaviy metodi. “Keys-stadi” metodi
talabalarda aniq, real yoki sun’iy yaratilgan muammoli vaziyatni tahlil qilish orqali
eng maqbul variantlarini topish ko’nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. U
talabalarni bevosita har qanday mazmunga ega vaziyatni o’rganish va tahlil
qilishga o’rgatadi.
Ayni vaqtda keys-stadining ikki klassik maktab mavjud. Ular:
1. Garvard universiteti (AQSh). Universitet keyslari bir necha o’nlab
sahifaga ega bo’lib, yagona to’g’ri javobga asoslanadi.
2. Manchester universiteti (Buyuk Britaniya). Universitet keyslari kam
hajmli bo’lib, bir necha variantli yechimlarga asoslanadi.
Metodning asosiy elementlari: ta’lim, boshqarish, muammoni hal qilish,
axborotlarni to’plash, ularni o’rganish, ilmiy tahlil, o’qituvchi va talaba o’rtasidagi
ta’limiy aloqaning shakl, metod, vositalari, o’quv natijalaridan iboart.

Bugungi kunda xorijiy mamlakatlarda bo’lgani kabi barcha sohalar bo’yicha
mutaxassislarni tayyorlash xususan, ta’lim jarayonida ham keyslardan keng
foydalanilmoqda. Biroq, shu o’rinda aytib o’tish zarur, o’qitish jarayonida
foydalanilayotgan keyslarning aksariyati psixologik, ijtimoiy xarakterdagi keyslar
sanaladi. Ularda shaxslararo munosabatlar, ijtimoiy hodisa va voqealiklar tahlil
etilmoqda. Bu kabi keyslarning ta’limiy ahamiyatini inkor etmagan holda asosiy
e’tiborni o’quv keyslarini shakllantirish va ulardan foydalanishga qaratish
muhimligini aytib o’tishni ma’qul topdik.
O’quv keyslari talabalar tomonidan o’quv materiali (mavzu)ni chuqur
o’zlashtirish, mavjud bilimlarni amalda qo’llash ko’nikma-malakalarini
shakllantirishga yordam beradigan keyslardir. Bu kabi keyslarning xarakterli jihati
ular talabalarning mavzu, o’quv materialini o’zlashtirganlik, mavjud bilimlardan
amalda foydalana olish ko’nikma, malakalariga egaliklarini darajasini aniqlash
imkoniyatini yaratadi.
Xorijiy mamlakatlar ta’limi amaliyotida qo’llanilayotgan keyslar o’quv,
ijodiy va ilmiy xarakterdagi keyslardir. An’anaviy ta’limda garchi “keys”
tushunchasi qo’llanilamagan bo’lsa-da, ammo uning mazmuni, xarakteriga mos
keluvchi o’quv topshiriqlari bajrib kelingan. Jumladan, kurs ishi, bakalavrlik
malakaviy ishi va magistrlik dissertatsiyalari ilmiy xarakterdagi keyslar sanaladi.
Chunki bu kabi keyslar texnologik nuqtai nazardan muammo (mavzu)ni aniqlash,
uning yechimini topish yuzasidan axborotlarni izlash, to’plangan axborotlarni
saralash, qayta ishlash, bir necha variantda yechimni shakllantirish, ularni tahlil
etish asosida eng samaralisini aniqlash, yechimni taqdimot asosida bayon qilish,
yechim bo’yicha muhokamani tashkil etish kabi izchil harakatlarning tashkil
etilishiga asoslanadi. Respublika uzluksiz ta’limi amaliyotida o’quv va ijodiy
keyslar hali u qadar keng ommalashmagan. Balki shu sabablidir, keys metodining
ta’lim jarayonida qo’llanilishiga nisbatan turlicha yondashuvlar ko’zga
tashlanmoqda. OTM pedagoglarini qayta tayyorlash va ularning malakasini
oshirish tizimi amaliyoti natijalariga tayanib aytish mumkinki, o’quv keyslarining
maqsadli, oqilona va to’g’ri shakllantirilishi talabalarda muammo mohiyatini

chuqur anglash, uning yechimini topish yo’lida tizimli, izchil harakatlarni tashkil
etish, mustaqil, erkin, mantiqiy va tanqidiy fikrlash, o’zgalarning fikrini tinglash,
ularni tahlil qilish, samarali yechimni topish, kasbiy bilimlardan amaliyotda o’rinli
foydalanish kabi qobiliyatni shakllantiradiki, bu har tomonlama yetuk shaxs va
malakali mutaxassisni tayyorlashga yordam beradi.
Keys-stadi metodini qo’llashda quyidagi holatlar nazarda tutiladi: 1) keys
topshirig’ini yozma shaklda tayyorlash; 2) talabalar tomonidan keys topshirig’ini
mustaqil o’rganilishi va muhokama etilishini ta’minlash; 3) pedagog boshchiligida
keysning auditoriyada o’zaro hamkorlikda muhokama qilinishiga erishish; 4) keys
yechimini topish jarayonida “echimdan ham muhimi – bu muhokama” tamoyiliga
rioya etish.
Metod talabalarda predmetga bo’lgan qiziqish, ko’nikma, vaziyatni tahlil
qilish va to’g’ri qaror qabul qilishga ijodiy yondashish malakalarini rivojlantirish,
muammoli vaziyatlarni hal qilish asosida bilimlarni puxta o’zlashtirish uchun
imkoniyat yaratish kabi didaktik imkoniyatlarga ega.
Keys-stadining o’zida muayyan jihatlarni aks ettiradi. Ya’ni :
Pedagogning faoliyatida keys-stadi quyidagi bosqichlarda
qo’llaniladi:

Keys metodining tarkibiy tuzilmasi o’quv keyslarini shakllantirishda
ahamiyatli sanaladi. Xorijiy mamlakatlarda qo’llanilayotgan keyslarning aksariyati
ilmiy xarakterga ega bo’lganligi sababli ular murakkab tarkib tuzilmaga ega.
Ya’ni:
1. Pedagogik annotatsiya.
2. Kirish.
3. Keys (muammo)ning bayoni.
4. Keys topshirig’i yoki savoli.
5. Foydalanish uchun manbalar.
6. Talabalar uchun metodik ko’rsatmalar
7.Keysni yechish jarayoni
Agarda talabalarga ilmiy xarakterdagi keys topshiriqlari berilsa, yuqorida
keltirilgan tarkibiy tuzilmadan foydalanish maqsadga muvofiq.
OTM pedagoglarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish tizimida mini
keyslar shaklidagi o’quv keyslarini shakllantirish tajribasi ham to’plandi. Bu
turdagi o’quv keyslarini quyidagi tarkibiy tuzilma bo’yicha ham shakllantirish
mumkin:

O’quv keyslari o’qituvchi tomonidan taqdim etilishiga ko’ra savolli yoki
topshiriqli bo’lishi mumkin. O’z-o’zidan anglanadiki, keys bayoni yoritilgach,
o’qituvchi uning mazmunidan kelib chiqqan holda talabalarga yoki savol tashlashi,
yoki topshriq berishi mumkin.
Ushbu tarkibiy tuzimaga ega o’quv keyslarining mazmunini huquq fanlari
bo’yicha shakllantirilgan quyidagi ikkita keys misolida ochib berish maqsadga
muvofiq deb topildi.
1-keys bayoni. O’zbekiston Respublikasining fuqarolik huquqi asoslariga
ko’ra huquqiy layoqatni cheklashga qaratilgan kelishuv (bitim)lar qonun bilan
belgilangan hollar va tartibda tuzilmagan bo’lsa haqiqiy hisoblanmaydi. Bu kabi
cheklash faqatgina sudning hukmi bilan muayyan hollarda amalga oshirilishi
mumkin.
1. Keys (muammo)ning bayoni.
2. Keys topshirig’i yoki savoli.
3. Foydalanish uchun manbalar.
4. Talabalar uchun metodik ko’rsatmalar.
5. O’qituvchi (keysolog)ning yechimi

Tavsiya qilingan asosiy adabiyotlar
1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi T.: O’zbekiston
nashriyoti 2019 y
2. X.I.Ibragimov Pedagogik-psixologiya. O’quv
qo’llanma .O’zbekiston milliy jamiyatinashriyoti.T:2009y
3. Sh.Do’smuxammedova, X.A..Tillshayxova G.Baykusunova,
G.Ziyavitdinova Umumiy psixologiya 2-kitob. Darslik. T.:2020 y
4. D.A.Nurkeldiyeva, Ya.Ye.Chicherina. Ilk maktabgacha va
Kichik maktab yoshidagi bolalarni psixologik, pedagogik va
logopedik tekshirish. Uslubiy qo’llanma. T.:Yangi avlod 2007y
5. Davletshin M.G. Zamonaviy maktab o‘qituvchisi psixologiyasi. -
Toshkent,
1998 y.
6. Sherbakov A.I. Yosh psixologiyasi va pedagogik psixologiyadan
praktikum. Toshkent, 1991.
7. Xoliqov A.A. Pedagogik mahorat. Darslik. – T.: IQTISOD-
MOLIYA ” , 2011.- 425 b.
8. Ibragimov X.I., Abdullayeva Sh.A. Pedagogika nazariyasi.
Darslik. - T.: “Fan va texnologiyalar” nashriyoti, 2008 .
9. O‘zbek pedagogikasi antologiyasi. 1-jild. Tuzuvchi-mualliflar:
K.Hoshimov, S.Ochil. –Toshkent “O‘qituvchi”, 1995; 2-jild.
Tuzuvchi-mualliflar S.Ochil, K.Hoshimov –Toshkent
“O‘qituvchi”, 1999 y
10. Po’latova P. M. Maxsus pedagogigka – T.: 2005.

Pedagogik fanlarni o‘qitish metod va vositalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish