Pedagogik jarayonni shakllantirishda pedagogik texnologiyalarning o‘rni - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	502.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Pedagogik jarayonni shakllantirishda pedagogik texnologiyalarning o‘rni

Купить

PEDAGOGIK JARAYONNI SHAKLLANTIRISHDA PEDAGOGIK
TEXNOLOGIYALARNING O`RNI
KIRISH ……………………………………………………………………… 3
I BOB. PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARNING ILMIY-NAZARIY
ASOSLARI
1.1.Pedagogik texnologiyalarni ta’lim jarayoniga qo’llash ijtimoiy zaruriyat
sifatida………………………………………………………………………… 12
1.2. Ta’lim-tarbiya jarayonida pedagogik texnologiyalardan foydalanish
pedagogik muammo sifatida………………………………………………….. 19
II BOB. TA’LIM JARAYONIDA INNOVATSION PEDAGOGIK
TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISHNING AMALIY SHAKL
VA METODLARI
2.1. Pedagogik jarayonni tashkil etishda qo’llaniladigan innovatsion
pedagogik texnologiyalar tavsifi ……………………………………............... 32
2.2. Pedagogik jarayonni tashkil etishda innovatsion pedagogik
texnologiyalardan foydalanishning shakllari, metod va vositalari…………… 48
III BOB.TAJRIBA-SINOV ISHLARINING TAHLILI VA
NATIJALARI
3.1.Tajriba-sinov ishlarini tashkillashtirish va o tkazish metodikasi………….ʻ 61
3.2.Tajriba- sinov ishlari tahlili va yakuniy natijalari………………………… 62
XULOSA …………………………………………………………………….. 65
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ……………............... 67

KIRISH
Tadqiqot mavzusining dolzarbligi. Jahonda yuz berayotgan ta’lim
qadriyatlariga bo‘lgan yondashuvning o‘zgarib borishi sharoitida o‘qituvchilarning
kasbiy sifatlariga nisbatan talablarning kuchayishi ularning kasbiy mahoratini
oshirish uzluksizligiga erishish va innovativ ko‘nikmalarini rivojlantirishga
e’tiborni dolzarblashtiradi. Bu o‘z navbatida, o‘qituvchida yangiliklarga ochiqlik,
ijodiy fikrlash va faollik, jamoada ishlash, tizimli tahlil, to‘yingan axborot
muhitida eng muhimlarini ajratish, muammoni aniqlash, tushunish, yechim topish,
o‘quvchilarning tafakkurini shakllantirish va tashabbuskorligini ro‘yobga chiqarish
salohiyatini ifodalovchi innovatsion kompetensiyaga ega bo‘lish zaruriyatini
yuzaga keltiradi.
Xalqaro miqyosda o‘qituvchining nazariy va amaliy tayyorgarligi
mushtarakligini ta’minlash, ta’lim va tarbiya amaliyotida ro‘y beradigan
yangiliklar asosida kasbiy faoliyatini samarali yuritish qobiliyatini rivojlantirish,
o‘qitish jarayonini individuallashtirish, tabaqalashtirish, uyg‘unlashtirish,
faollashtirish, qo‘llab-quvvatlash, ta’lim muhitida innovatsion faoliyatni
rag‘batlantirishga yo‘naltirilgan ilmiy izlanishlar olib borilmoqda. Sohada
innovatsion jarayonlarning kiritilishi ta’lim-tarbiya mazmunini tizimli yangilab
borish, erishilgan natijalarni refleksiv tahlillash, o‘qitishning yangi texnologiyalari,
metodikalarini ishlab chiqish, o‘qituvchining innovatsion faoliyati va
kompetensiyasini ilmiy tadqiq qilishni taqozo qiladi.
Mamlakatimizda ta’lim berish va olish sifatini yaxshilash, o‘qituvchilarni
tayyorlash, qayta tayyorlash, malakasini oshirishning natijador texnologiyalarini
joriy qilish, pedagoglar bilimi, mahoratini baholash, ularni rag‘batlantirish,
ayniqsa, boshlang‘ich sinflarda o‘qitish samaradorligiga alohida e’tibor qaratildi.
Amalga oshirilgan ishlar bilan bir qatorda o‘qituvchilarda kasbiy, shuningdek,
innovatsion kompetensiyani rivojlantirish orqali ta’lim muhitini rivojlantirish
ehtiyoji mavjud. O‘zbekiston Respublikasining yangi taraqqiyot davrida ta’lim-
tarbiya va ilm-fan sohalarini yanada rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlaridan biri
sifatida “...mamlakat taraqqqiyoti uchun yangi tashabbus va g‘oyalar bilan
2

maydonga chiqib, ularni amalga oshirishga qodir bo‘lgan, intellektual va ma’naviy
salohiyati yuksak yangi avlod kadrlarini tayyorlash” 1
vazifasi belgilanganligi
ta’lim tizimida yangiliklarga ochiqlik, innovatsion faoliyatni rag‘batlantirish,
ilmiy-metodik maydonchalar yaratish, uzluksizlik va individuallashtirish asosida
pedagogik jarayonni shakllantirishda pedagogik texnologiyalarning o’rni
takomillashtirish uchun qulay sharoitlar yaratish muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 29 apreldagi “O‘zbekiston
Respublikasi Xalq ta’limi tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini
tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF–5712-son, 2022 yil 28 yanvardagi “2022–2026
yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi
PF–60-son, 2022-yil 11-maydagi “2022–2026 yillarga xalq ta’limini rivojlantirish
bo‘yicha milliy dasturni tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF–134-son Farmonlari,
2022-yil 21-iyundagi “Pedagogik ta’lim sifatini oshirish va pedagog kadrlar
tayyorlovchi oliy ta’lim muassasalari faoliyatini yanada rivojlantirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–289-son Qarori, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 2022-yil 17-yanvardagi “Xalq ta’limi xodimlarini uzluksiz kasbiy
rivojlantirish tizimini tashkil etish tartibi to‘g‘risidagi Nizom”ni tasdiqlash
haqida”gi 25-son qarori hamda boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan
vazifalarni amalga oshirishda ushbu dissertatsiya tadqiqoti muayyan darajada
xizmat qiladi.
Jahon ta’limi taraqqiyoti tajribasi shundan dalolat beradiki, jamiyat
taraqqiyoti shu jarayonda joriy etilgan ta’lim tizimining rivoji va takomillashuvi
bilan chambarchas bog’liqdir.
Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov ta’kidlab o’tganidek: «Aslida ta’lim-
tarbiya sohasidagi islohotning chegarasi yo’q. Toki hayot davom etar ekan, ta’lim
ham, tarbiya ham zamon o’rtaga qo’yayotgan yangi-yangi talablarga ko’ra
mustaqil ravishda o’zgarib-yangilanib boraveradi». 2
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 6-noyabrdagi “O‘zbekistonning yangi taraqqiyot davrida ta’lim-tarbiya va ilm-fan sohalarini
rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF–6108-son Farmoni. – QHMMB, 06/20/6108/1483-son, 07.11.2020.
2
Karimov I. A. O’zbekiston buyuk kelajak sari T.: O’zbekiston, 1998 y. –62 b.
3

So’nggi o’n yillar orasida yosh avlodga ta’lim-tarbiya berish, kasbga o’rgatish,
ularning aqliy va ma’naviy kamol topishlarini tashkil etishda jiddiy o’zgarishlar
sodir bo’ldi. Ayniqsa, maktablarda ta’lim-tarbiyaning maqsad va vazifalari
yangilandi. «Ta’lim to’g’risida»gi Qonun talablaridan kelib chiqqan holda
ta’limning mazmuni qayta ishlab chiqildi. Bu omil ta’lim jarayoni tarkibiy
qismlarini yangicha tartibda namoyon bo’lishini taqozo etadi. Ana shu tashkiliy-
pedagogik jarayonda ta’lim qonuniyatlari va tamoyillariga mos holda yangi
tamoyillarga amal qilish, ta’lim metodlarining paydo bo’lishi, ta’lim vositalarining
takomillashuvi, ayniqsa, ta’limni tashkil etishning innovatsion shakllari keng
ko’lamda joriy etilishi kuzatilmoqda.
Mazkur o’zgarishlarning bir qismi mavjud didaktik yondashuvlarning tarkibidan
o’sib chiqqan bo’lsa, yana bir qismi dunyodagi ta’lim tizimi rivojlangan
mamlakatlar olimlarining pedagogik tajribalariga suyangan holda paydo bo’ladi.
Shu o’rinda ilg’or pedagogik texnologiyalarning mamlakatimiz ta’lim sohasiga
kirib kelishi alohida e’tibor qaratadigan yo’nalishlardan biri ekanligini qayd etish
zarur.
O’tgan asrning 90 yillari pedagogik texnologiyalarining ilmiy-nazariy
asoslarini o’rganish, asl mohiyatini anglab etish, afzallik jihatlarini aniqlash va
nihoyat, amaliyotga tatbiq etishga kirishilgan davr sifatida baholanmoqda.
O’zbekistonda innovatsion pedagogik texnologiyalarning tarafdorlari,
targ’ibotchilari, nazariyotchilari bilan bir qatorda amaliyotchilari ham shakllanib
ulgurdilar.
O’zbek olimlaridan Azizxo’jaeva N., Yo’ldoshev J., Ochilov M., Shodiev
N., Sayidahmedov N., Tolipov O’., Farberman B.L., G’oziev E., Nishonaliev U.
va boshqalar innovatsion pedagogik texnologiyalarning mamlakatimiz ta’lim
tizimiga mos jihatlarini ishlab chiqdilar.
Ayniqsa, J. Yo’ldoshev, M. Ochilov, N.Shodiev, N.Sayidahmedov,
O’.Tolipov, B.L.Farberman kabilar chet ellarda keng tarqalgan innovatsion
texnologiyalarni o’rganish va targ’ib etishda jonbozlik ko’rsatishmoqda.
Mamlakatimizning turli ilmiy markazlarida o’ziga xos tajriba maktablari paydo
4

bo’ldi. Toshkentda (Nizomiy nomidagi Toshkent DPU, Abdulla Avloniy nomidagi
xalq ta’limi rahbar xodimlarini qayta tayyorlash va malakasini oshirish markaziy
instituti), Buxoroda (oliy o’quv yurtlarida), Guliston davlat universitetida, Qarshi
davlat universitetida, Samarqand oliy o’quv yurtlarida samarali tadqiqot ishlari olib
borildi. Natijalar amaliyotga tatbiq etilib, kadrlar tayyorlashning sifati yaxshilanish
holati kuzatilmoqda.
Shu maqsadda olimlarimiz AQSh, Yevropa va Osiyo qit’alaridagi
rivojlangan davlatlarning ko’zga ko’ringan universitetlarining tajribalarini o’rganib
kelmoqdalar.
Aynan mana shu pedagogik nuqtai nazarga munosabat ma’nosida,
shuningdek, muayyan tajribalarni, konsepsiya va texnologik yondashuvlarni
muhokama etish maqsadida xalqaro va respublika miqyosida ilmiy–amaliy
anjumanlar o’tkazildi. Ularning natijalari, tahlillari asosida zamonaviy ta’lim
modeli yaratishning maqsad va vazifalari aniqlandi; bu jarayonda amal qilinadigan
tamoyillar belgilandi; faoliyat yuritishning usulari, vositalari hamda shakllari
yo’lga qo’yildi; ta’lim jarayonining bosh obekti va subekti sifatida o’quvchi-
talaba-bo’lajak mutaxassis sifatida texnologik yondashuvlar bo’yicha egallanishi
lozim bo’lgan bilimlar, amaliy malakalar mazmuni va ko’lami belgilandi; uning
ehtiyoji, qobiliyati, qiziqish va imkoniyatlari, tayyorgarlik darajasi va ta’lim
so’nggida erishiladigan natijalar aniqlandi.
Ta’lim amaliyotidan ma’lumki, o’quvchi talabalikka qabul qilingandan
boshlab har bir fanning ilmiy-na’zariy asoslarini chuqur o’rganish bilan birga kasb
tayyorgarligiga alohida e’tibor qaratildi.
Haqiqatan ham, mustaqillik yillarida ta’lim sohasida, jumladan, o’rta maxsus
ta’lim yo’nalishlarida o’qitishni innovatsion texnologiyalar asosida tashkil etish
hozirgi jamiyat taraqqiyoti talabidan kelib chiqmoqda.
To’g’ri, ta’limni tashkil etishda yangi texnologiyalarni qo’llashning yo’l va
usullari haqida rus pedagoglari Bespalko V.P., Gromova M.T. Klarin M. kabilar
tomonidan muayyan fikrlar bildirilgan.O’zbekistonda ham ushbu muammoga oid
izlanishlar, tadqiqotlar olib borilayotgani sir emas, biroq bu jarayonning yahlit
5

metodikasi, tizimi haligacha ishlab chiqilgan emas. Shu sababli ham bu holatni
tuzatish uchun jiddiy e’tibor qaratish zarurligi dolzarb pedagogik muammo sifatida
e’tirof etilmoqda.
«Ta’lim to’g’risida»gi qonun asosida O’zbekistonda amal qilinayotgan ko’p
bosqichli ta’lim tizimida yangi standartlar va dasturlarga asosan ta’limni eskirgan
metodikalar bo’yicha olib borilishiga aslo yo’l qo’yib bo’lmaydi. Ta’lim tizimi
tuzilishidagi keng qamrovli islohotlarni Respublika pedagoglari ilg’or pedagogik
texnologiyalarni o’zlashtirish va o’quv jarayonida qo’llash bilan
mustahkamlashlari zarur. Yuqorida ta’kidlanganidek, buning uchun pedagoglarni
o’quv jarayonini texnologik yondashuv asosida tashkil etishga o’rgatish talab
etiladi. Bu esa ta’lim jarayonini texnologik yondashuvlar asosida tashkil etishsiz
ta’lim tizimini isloh qilishni va uni taraqqiy ettirishni tasavvur qilib bo’lmasligini
ko’rsatadi. Shu ma’noda ta’lim tizimida o’quv jaryoniga texnologik
yondashuvning umumiy asoslari respublikamiz pedagog olimlari tomonidan
muayyan darajada tadqiq etilgan va bu ishning jadal suratda davom etayotgani
diqqatga sazovordir. Azizxo’jaeva N., Zokirov I., Raximov B., Tolipov O’.,
Xolmatov P., Haydarova O. kabilarning tadqiqot ishlari shular jumlasidandir.
Jumladan, N.Azizxo’jaeva ta’limni zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida
tashkil etish jarayonida o’qituvchi shaxsining pedagogik mahorati ta’lim
samaradorligining bosh omili ekanligini tadqiq etgan.
I.Zokirov o’z tadqiqot ishida o’quv muassasalarida ta’lim jarayonini
texnologiyalashtirishning nazariy-amaliy asoslarini yaratish, mashg’ulotlarning
puxta o’ylangan, ilmiy asoslangan loyihalarini ishlab chiqish masalalarini tadqiq
etgan.
Tadqiqotchi B.Raximov o’z izlanishlarida pedagogika oliy o’quv yurtlari
talabalari jamoasida o’zaro yordam, hamkorlik va ijodiy muhitni yaratishda
zamonaviy pedagogik texnologiyalarning o’rni beqiyos ekanligini hisobga olgan
holda zamonaviy pedagogik texnologiyalar ta’lim jarayonini har tomonlama
mukammal loyihalashtirish, aniq maqsadlar qo’yish va ularga kafolatlangan holda
erishish, rejalashtirilgan natijalarni amalga oshirish imkonini beruvchi uzviy
6

bog’langan komponentlar yig’indisi ekanligini ilmiy jihatdan asoslab bergan.
Tadqiqotchi O’.Tolipov esa pedagogika oliy o’quv yurtlarida pedagogik
texnologiya nazariyasining shakllanish va taraqqiyot tarixi, uning mohiyati,
texnologik yondashuv tamoyillari, o’quv jarayoniga ta’lim texnologiyasini tatbiq
etish shart-sharoitlarini tadqiq etgan.
Pedagog olim P.Xolmatov darsdan tashqari mashg’ulotlarda o’quvchilarni
kasb-hunarga yo’llash texnologiyasining mohiyatini ilmiy asoslab bergan hamda
amalda qo’llash metodikasini ishlab chiqqan.
Olima O.Haydarova tadqiqotida pedagogika oliy o’quv yurtlarida bo’lajak
o’qituvchilarni ta’lim jarayoniga texnologik yondashuvga tayyorlashning
pedagogik shart-sharoitlarini ilmiy-nazariy asoslari tadqiq etilgan
Ammo qayd etilgan tadqiqotlarda aynan pedagogik jarayonni tashkil etishda
innovatsion texnologiyalardan foydalanish masalasi alohida tadqiqot muammosi
sifatida qo’yilmagan. Vaholanki ta’lim jarayoni ko’p bosqichli yaxlit tizimga ega
bo’lib, uning har bir bosqichi ta’lim oluvchilarning yosh hamda o’ziga xos
xususiyati, ta’lim-tarbiya jarayonidagi intellektual qobiliyatiga hamda ta’limni
izchil, tizimli va uzviy amalga oshirilishiga bog’liqdir.
Ayon bo’ladiki pedagogika kursini o’rgatish jarayonini innovatsion
texnologiyalar asosida tashkil etishda o’quvchi bo’lajak mutaxassis sifatida ta’lim
jarayonining bosh obekti va subekt ekanligini ko’plab olimlar e’tirof etgan bo’lsa-
da, bu muammo alohida tadqiqot obekti sifatida o’rganilmagan. Uning ehtiyoji,
qobiliyati, qiziqish va imkoniyatlari, tayyorgarlik darajasi va ta’lim so’ngida
erishiladigan natijasi o’z takomiliga ega emas.
Shundan kelib chiqib, bitiruv malakaviy ishimizning mavzusini « Pedagogik
jarayonni shakllantirishda yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanish » deb
belgilandi.
Bitiruv malakaviy ishining maqsadi: ta’lim jarayonida pedagogik
texnologiyalardan fodalanishning didaktik imkoniyatlari aniqlash hamda samarali
shakl va metodlarini ishlab chiqish
7

Bitiruv malakaviy ishining ob’ekti: ta’lim-tarbiya jarayonida innovatsion
texnologiyaldan foydalanish jarayoni.
Bitiruv malakaviy ishining predmeti: pedagogik jarayonni tashkil etishda
qo’llaniladigan pedagogik texnologiyalar.
Bitiruv malakaviy ishining vazifalari:
1) O’quv jarayonini innovatsion texnologiyalar asosida tashkil etishning
mavjud holatini o’rganish.
2) O’quv jarayonini innovatsion texnologiyalar asosida tashkil etishning
obektiv va subektiv omillarini aniqlash.
3) O’quv jarayonini innovatsion texnologiyalar asosida tashkil etishga
xizmat qiluvchi maqbul shakl, metod va vositalarni belgilash.
4) O’quv jarayonini innovatsion texnologiyalar asosida tashkil etishga
yo’naltirilgan ilmiy-metodik tavsiyalar ishlab chiqish va ularning samaradorligini
aniqlash.
Bitiruv malakaviy ishining ilmiy taqqiqot metodlari: muammoga oid
pedagogik, psixologik va metodik adabiyotlar mazmunini o’rganish, nazariy
jihatdan tahlil etish; o’quv jarayonini texnologik yondashuv asosida tashkil
etishning mavjud holatini o’rganish; pedagogik kuzatuv; suhbat; anketa so’rovi;
pedagogik tajriba; matematik-statistik metod.
Bitiruv malakaviy ishiningning metodologik asosi: O’zbekiston
Respublikasi uzluksiz ta’lim tizimining mazmunini belgilab beruvchi direktiv-
me’yoriy hujjatlar, xususan, O’zbekiston Respublikasining «Ta’lim to’g’risida» gi
qonuni, O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, Oliy ta’lim, fan va
innovatsiyalar, Maktabgacha va maktab ma’limi vazirliklari tomonidan qabul
qilingan qarorlar, me’yoriy hujjatlar; pedagogika, psixologiya va metodika
bo’yicha ta’limni innovatsion texnologiya asosida tashkil etishga oid xorijiy
tajribalar, nazariyalar va konsepsiyalar, shuningdek, respublikamiz olimlarining
qarashlari.
Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi :
8

o’quv jarayonini innovatsion texnologiyalar asosida tashkil etish muammosi
pedagogik yo’nalishda mustaqil tadqiqot obekti sifatida tadqiq etildi;
o’qitish jarayonini innovatsion pedagogik texnologiyalar asosida tashkil
etishga yo’naltirilgan pedagogik faoliyat mazmuni va metodikasi aniqlandi;
o’qitish jarayonini innovatsion yondashuv asosida tashkil etish vositasida
ta’lim samaradorligini yanada oshirishga xizmat qiluvchi metodik tavsiyalar ishlab
chiqildi.
Bitiruv malakaviy ishining nazariy ahamiyati quyidagilar bilan
tavsiflanadi: ta’lim-tarbiya jarayonini innovatsion yondashuv asosida tashkil
etishga yo’naltirilgan faoliyat mazmuni ishlab chiqildi; “ta’lim texnologiyasi”,
“o’quv jarayoniga texnologik yondashuv”, “o’quv jarayonini innovatsion
yondashuv asosida tashkil etish” kabi tushunchalar pedagogik nuqtai nazardan
sharhlandi; pedagogik jarayonni tashkil etishda o’quv jarayonining innovatsion
yondashuv asosida tashkil etishning mazmuni, metodlari, shakl, va vositalari
aniqlandi; tadqiq etilayotgan jarayonni samaradorligini oshirishga yo’naltirilgan
uslubiy tavsiyalar ishlab chiqildi.
Bitiruv malakaviy ishining amaliy ahamiyati: pedagogik jarayonni
pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish omillari, yo’llari, pedagogik shart-
sharoitlari ko’rsatib berildi. Bitiruv malakaviy ishida ilgari surilgan nazariy
qarashlar o’qtish jarayonini mazmunan boyitadi, ushbu jarayonni takomillashtiradi
hamda ta’lim-tarbiya jarayoni samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Bitiruv malakaviy ishining ilmiy farazi: pedagogik jarayonni tashkil
etishda innovatsion texnologiyalar vositasida ta’lim samaradorligiga erishish
mumkin, agarda:
- o’quv yurtlarida ta’limni tashkil etishga nisbatan innovatsion
yondashuv qaror topsa:
- o’quv jarayonini innovatsion texnologiyalar asosida tashkil
etishning didaktik imkoniyatlarining mazmuni, maqbul shakl, metod va vositalar
tizimi asoslansa;
9

- o’quv jarayonini innovatsion yondashuv asosida tashkil etish
jarayonida fanlararo aloqadorlikning ta’minlanishiga erishilsa;
- o’quv jarayonida innovatsion pedagogik texnologiyalardan
foydalanish yo’llari amaliyotga tatbiq etilishiga erishilsa.
- o’qitish jarayonida innovatsion texnologiyalardan
foydalanishga oid metodik tavsiyalar ishlab chiqilsa.
Bitiruv malakaviy ishnng tuzilishi va hajmi. Bitiruv malakaviy ish
kirish, uch bob, xulosa va tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat
bo‘lib, hajmi 68 sahifani tashkil etadi.
10

I BOB. PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARNING ILMIY-NAZARIY
ASOSLARI
1.1. Pedagogik texnologiyalarni ta’lim jarayoniga qo’llash ijtimoiy zaruriyat
sifatida
Zamonaviy ilmiy-texnik taraqqiyot va globallashuv jarayonlari ta’lim
sifati ga bo‘lgan munosabatni jiddiy isloh qilish ehtiyojini yuzaga chiqarmoqda . Bu
esa, ta’lim maqsadlarini taftish qilish, qayta shakllantirish , uning mazmun i , turi,
shakl i , us lubi , texnologiyalar i, shuningdek, pedagogik faoliyatni
takomillashtirishga yo‘naltirilgan ilmiy tadqiqotlarni olib borish zarurligini
ustuvorlashtiradi. Mazkur zaruriyat ta’lim tashkilotlari faoliyatiga innovatsion
jarayonlarni tatbiq etishga doir tadqiqotlarning faollashishiga, o‘qitishning yangi
texnologiyalari , modellari, o‘quv mazmuni ni takomillashtirishga doir
ishlanmalarning vujudga kelishiga turtki beradi.
Shu bilan birgalikda, respublikamiz Prezidenti Sh.Mirziyo y ev
ta’kidlaganidek, “...pedagoglar va professor-o‘qituvchilar tarkibining professional
darajasi, ularning maxsus bilimlaridir. Bu borada ta’lim olish, ma’naviy-ma’rifiy
kamolot masalalari va haqiqiy qadriyatlarni shakllantirish jarayonlariga faol
ko‘mak beradigan muhitni yaratish” 3
dolzarb ahamiyat kasb etadi. Alohida urg‘u
berish mumkinki, uzluksiz ta’lim tizimining muhim bosqichi bo‘lgan boshlang‘ich
ta’limga ham innovatsiyalarni kiritish, xususan, boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining
innovatsiyalarni o‘zlashtirishga doir harakatlari, kompetensiyasini rivojlantirish
bilan bog‘liq jarayonlarni o‘rganish va takomillashtirish ahamiyati shubhaga o‘rin
qoldirmaydi . Shu nuqtai nazardan, dastlab, tadqiqotimiz predmetidan kelib chiqqan
holda “ innovatsiya ” va “ innovatsion faoliyat ” atamalarining mazmuni ga
to‘xtalishni lozim topdik .
Ma’lumki, milliy pedagogikamizda pedagogik amaliyot uchun texnologiya,
ta’lim jarayonini texnologiyalashtirish, pedagogik texnologiya kabi tushunchalar
yaqin-yaqinlargacha pedagogik muloqotga kirmagan notanish tushunchalar edi.
3
Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. – T.: O‘zbekiston, 2019. – 592 b.
11

Shu boisdan ham pedagogik texnologiyalarning mazmun mohiyatini va ularning
an’anaviy (tushuntirish ko’rgazmali) ta’limdan farqini yoritib berish maqsadga
muvofiqdir.
Haqiqatan ham mustaqillik yillarida pedagogik adabiyotlarimizda, ta’lim
muammolariga bag’ishlangan ma’ruzalar rasmiy hujjatlarda «Yangi pedagogik
texnologiya», «Ilg’or pedagogik texnologiya», «Progressiv pedagogik
texnologiya», «Zamonaviy ta’lim texnologiyasi» iboralari ko’p ishlatilmoqda.
Ushbu xilma-xillik hozirgi kunda ham «Pedagogik texnologiya» atamasi
standartlashtirilmaganligidan, bir qolipga keltirilmaganligidan, u
ensiklopediyalarda izohlanmaganligidan, uning mazmunini yagona talqini ishlab
chiqilmaganligidan dalolat beradi.
Endi milliy ta’lim tizimimizga zamonaviy o’qitish texnologiyalarini joriy
qilishning zaruriy sabablarini ko’rsatamiz:
- ma’lum sabablarga ko’ra jahon hamjamiyatida taraqqiyotdan ortda qolib
ketgan jamiyatimiz taraqqiy etgan mamlakatlar qatoridan o’rin olishi uchun, aholi
ta’limini jadallashtirish va samaradorligini oshirish eng ilg’or pedagogik
tadbirlardan foydalanish zarurligi;
- an’anaviy o’qitish tizimi yozma va og’zaki so’zlarga tayanib ish ko’rishi
tufayli «axborotli o’qitish» sifatida tavsiflanib, o’qituvchi faoliyati birgina o’quv
jarayonining tashkilotchisi sifatida emas, balki nufuzli bilimlar manbaiga aylanib
qolganligi;
- fan-texnika taraqqiyotining rivojlanganligi natijasida axborot hajminining
keskin ko’payib borayotganligi va ularni yoshlarga etkazish uchun vaqtning
chegaralanganligi;
- kishilik jamiyati o’z taraqqiyotini shu kundagi bosqichida nazariy va
empirik bilimlarga asoslangan tafakkurdan tobora foydali natijaga ega bo’lgan,
aniq yakunga asoslangan texnik tafakkurga o’tib borayotganligi;
Yoshlarni hayotga mukammal tayyorlash talabi ularga eng ilg’or bilim
berish usuli hisoblangan obektiv borliqqa tizimli yondashuv tamoyilidan
foydalanishni talab qilishidadir.
12

Respublikamizda joriy qilinajak ta’lim texnologiyasi yuqorida bayon
qilingan shartlarning barcha talablariga javob beradigan ta’limiy tadbirdir. Mazkur
zaruriyat shu vaqtgacha tahsil oluvchilar yopiq tafakkur paradigm (namuna,
misol)lari asosida o’qitilganligi, ularda o’zgacha nuqtai nazarni tan olmaslik, faqat
o’z fikrini to’g’ri deb bilish shakllantirilganligidandir. Bu holat har qanday har
qanday taraqqiyotga g’ov bo’lib, shu paradigmada yurgan kishilarni inqiroz sari
etaklab kelgan.
Ta’lim jarayoniga mukammallik, aniqlik, yo’lga solinganlik, tartiblilik,
ravonlik, vazminlik alomatlarini berish orqali uning samaradorligini oshirish va
mukammalashtirish yo’llarini izlash bo’yicha pedagogik sohasida doimo
tadqiqotlar olib borilgan.
O'tgan asrning 50-yillar o'rtasida jahon pedagogikasida o’quv
jarayonini to'la-to'kis yangi, o'ziga xos «texnologik» usulda tashkil etishga
yondashish vujudga kelgan edi. 60-yillarda esa o’qitish uslublarining o'ta turli-
tumanligi ulardan o’quv jarayonining tashkil etishda foydalanishni
qiyinlashtirayotganligi e'tirof etila boshlandi. Shuning uchun ham barcha uslublar
uchun umumiy bo'lgan ilmiy asos yaratish zarurati tug’ildi. Natijada pedagogik
uslublar texnologiyasi yoki o’quv jarayonining tashkil etish texnologiyasi, ya'ni
«ta'lim texnologiyasi» (an Educational technologu) tushunchasi vujudga keldi.
AQSHda 1961 yildan «Pedagogik texnologiya» jurnali chiqarila boshlandi.
Shuningdek, Angliyada «Pedagogik texnologiya va o’quv jarayoni» (1964 yildan),
Yaponiyada «Pedagogik texnologiya» (1965 yildan), Italiyada ham shunga
o'xshash jurnal (1971 yildan) chiqa boshlagan. YUNESKO 1971 yildan boshlab
ta'lim bo'yicha xalqaro byuroning «Pedagogik texnologiyalar» byulletenini
chiqarib kelmoqda. Rossiya Federatsiyasida esa 1997 yildan boshlab «Maktab
texnologiyalari» jurnali ta'sis etildi. O'zbekiston Respublikasi «Kadrlar tayyorlash
milliy dasturi»ning (1997y.) ikkinchi bosqichi sifat bosqichi hisoblanib, bunda
zamonaviy pedagogik texnologiyalarni joriy qilish va o'zlashtirish zarurligi ko'p
marta takrorlanib, ularni o'quv muassasalariga olib kirish zarurati uqtirilgan.
13

Muhimi shundaki hozirgi kunda ham Prezidentimiz Sh.Mirziyoyev
tomonidan ta’lim sohasidagi islohatlarda «…o’quv-tarbiyaviy jarayonini ilg’or
pedagogik texnologiyalar bilan ta'minlash» muhim vazifalardan biri sifatida
belgilagan. Bugungi kunda jamiyatimizda yangi ijtimoiy munosabatlarning
shakllanishi, ta'limning dunyo ta'lim tizimiga integratsiyalashuvi, demokratiyalash
va insonparvarlashtirish jarayonlarining rivojlanishi ta'lim jarayonida zamonaviy
pedagogik texnologiyalarga yangicha yondashuv zarurligini taqozo etmoqda.
Nega bugungi kunga kelib, pedagogik texnologiyaga qiziqish shunchalik
darajada kuchaydi, degan mulohaza tug’ilishi tabiiy. Jamiyatimizga qanchadan-
qancha bilimli va malakali kadrlarni etishtirib kelgan pedagogikaning o'ziga xos
uslublari mavjud. Pedagogik jamoatchilikning aksariyati mana shu yo'ldan
bormoqda, ammo mustaqillik va kelajak sari intilayotgan jamiyatga bu yo'l
kutilgan samara bilan xizmat qila olmaydi. Chunki buning zamirida ma'lum
sabablar mavjud, ya'ni:
1.Rivojlangan mamlakatlar qatoridan o'rin olish uchun, aholi ta'limini
jadallashtirish va samaradorligini oshirish maqsadida zamonaviy pedagogik
texnologiyalardan foydalanish zarurligi;
2.Fan-texnika taraqqiyotining o'ta rivojlanganligi natijasida axborotlar tizimi
hajmining tobora ko'payib borayotganligi;
3.Zamonaviy texnika va texnologiyalarni ta'limga tatbiq etish, ta'lim
jarayonini kompyuterlashtirish, o’quv-tarbiya jarayonida axborot texnologiyasi va
texnik vositalardan foydalanish kerakligi;
4.Talaba va o'qituvchi faoliyatini to'g’ri yo'lga qo'yish, o'qituvchi ta'lim
maqsadi va mazmunini puxta bilishi, ta'lim usullari, metodlari va vositalarini
yaxshi egallagan bo'lishi, talabaning qiziqish va intiluvchanligini to'g’ri yo'lga
yo'naltira olishi lozimligi;
5.O'qituvchi ta'lim jarayonini yuqori darajada, samarali tashkil etish uchun
maqsad va vazifalarni aniq belgilashi, ta'lim natijasini oldindan qayd etishi, o’quv
predmetlarini to'liq o'zlashtirishga erishish uchun zaruriy ta'lim vositalari, shart-
sharoitlarini tayyorlashga erishishi kerakligi;
14

6.O’quv jarayoni uchun zarur moddiy-texnik bazaning yaratilgan bo'lishligi;
7.Ta'lim-tarbiya jarayoni natijalarini xolisona va ob'ektiv baholash,
talabalarning bilim va malakalarini egallash jarayonini nazorat qilish va baholashni
avtomatlashtirishga erishilganligi;
8.O'sib kelayotgan yosh avlodni hayotga mukammal tayyorlash talabi ularga
eng ilg’or bilim berish usuli hisoblangan ob'ektiv borliqqa majmuiy yondashuv
tamoyilidan foydalanishni talab qilishi kabi muammolardadir. Demak, zamonaviy
pedagogik texnologiya yuqorida keltirilgan shartlarning barcha talablariga javob
beradigan ta'limiy tadbir hisoblanadi.
Ilmiy-texnik taraqqiyotning XX asrning o’rtalaridagi taraqqiyot ta’limga
xudi ishlab chiqarish texnologik jarayonidek, ya’ni ma’lum sharoitlarda va
belgilangan vaqt ichida ko’zlangan ta’lim maqsadlariga erishishni kafolatlaydigan
xarakterni berish imkoniyatini yaratdi.
Mavjud pedagogik adabiyotlarning tahlili shuni shundan dalolat beradiki,
XX asrning 50-yillarida AQShda ta’limni texnologiyalashtirish g’oyasi vujudga
kelib, uni B.Blum, D.Kratvoll, N.Gronmred, J.Kerrol, J.Blok, L.Anderson kabi
taniqli olimlar moddiylashtirishga muvaffaq bo’ldilar.
Pedagogik texnologiyalarni 1972 yilda Isroilda bo’lib o’tgan xalqaro
konferensiyada YUNESKO tomonidan rasman tan olinishi va quvvatlanishi tufayli
ular tez orada barcha rivojlangan mamlakatlarga tarqalib ketdi. Natijada Yaponiya,
Koreya, Malayziya, Filippin, Turkiya kabi davlatlar o’quvchilar o’zlashtirishini
oshirishda sezilarli muvaffaqiyatlarga erishdilar. Ushbu mamlakatlardan jahon
olimpiadalariga qatnashgan o’quvchilar doimiy ravishda nufuzli o’rinlarni
egallaganlar.
Ma’lumki, ta’limni texnologiyalashtirishning asosini, ta’lim jarayonini,
uning samaradorligini oshirish va ta’lim oluvchilarni, ma’lum sharoitlarda va
ajratilgan vaqt ichida loyihalashtirilgan o’quv natijalarga erishishlarini kafolatlash
maqsadida to’liq boshqarish g’oyasi tashkil etadi.
15

Bunday yondashishning mohiyati, ta’lim jarayonini tizimlashtirishdan – uni
aniq rasmiylashtirilgan va detallari bo’yicha aniq elementlarga bo’lib tashlash
yordamida maksimal shakllantirishdan iborat.
Bu erda sobiq SSSR pedagogik fanining markaziy nashrlarini atroflicha
tahlilini ko’rsatishicha ta’lim nazariyasi va amaliyotida o’quv jarayoniga
texnologik xarakterni kiritish XX asrning 50-yillaridan boshlangan bo’lib, ular
an’anaviy o’qitish uchun texnik vositalar majmuasini yaratishda o’z ifodasini
topganligini ta’kidlash maqsadga muvofiqdir.
Xuddi shuningdek, pedagogik texnologiyalar Angliya, AQShda ham
o’zining rivojlanishini qator bosqichlarini o’taganligini ta’kidlash joizdir.
Galdagi vazifa rivojlangan mamlakatlar ta’lim muassasalarida yuqori samara
bilan qo’llanib kelinayotgan mavjud ta’lim texnologiyalarni sinchkovlik bilan
o’rganish hamda xalqimizning milliy pedagogika an’analaridan hamda mazkur
sohaga kadrlar tayyorlash milliy dasturi qo’ygan talablar asosida O’zbekistonning
milliy ta’lim texnologiyasini ishlab chiqishdan iborat.
Ta’lim sohasida innovasiyalar yaratish va ularni keng miqyosda qo’llash
jarayonida zamonaviy ta’lim tizimi shakllanadi. Zamonaviy ta’lim tizimi bir nech
komponentlar birligidan iborat: yangi ta’lim texnologiyalar – texnologik
innovasiyalar; ta’lim sohasidagi yangi iqtisodiy mexanizmlar – iqtisodiy
innovasiyalar; o’qitish va ta’lim olishning yangi usul va metodlari – pedagogik
innovasiyalar; ta’lim tizimida yangi tashkiliy tuzilmalar va institusional shakllar –
tashkiliy innovasiyalar.
E ’tibor qaratish lozimki, innovatsion jarayonlar ham muayyan
qonuniyatlarga bo‘ysunadigan tamoyillarga tayanadi (1.1-rasm):
16

1.1-rasm. Innovatsion jarayon tamoyillari
Mazkur tamoyillar I.M.Remorenko tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib,
quyida uning izohini keltiramiz :
- ishlab chiqarish qobiliyati ga egaligi (barqaror innovatsiyalarni oldindan
aytish va loyihalashtirish mumkin bo‘lib, boshqarish nuqtai nazaridan u uyushgan
hamda boshqariladigan jarayon hisoblanadi );
- innovatsion jarayonlarda har tomonlama va ko‘p tarmoqli lik xususiyati
mavjud ;
- davriy likka ega (zamonaviy dunyo doimiy yangilanishlarni talab qiladi,
shuning uchun eskirgan, oddiy kashfiyotlar insoniyat uchun u qadar qiziq emas);
- intizom va ijodkorlikning uyg‘unligi ( ijtimoiy-iqtisodiy va ta’lim bozor i da
muvaffaqiyatga erishish uchun ijodiy yondashgan holda , ish sxemalarini aniq
o‘ylab, ularga qat’iy amal qilish);
- oshkoralik (axborot resurslarini doimiy ravishda yangilab turish orqali
raqobatdoshlikni oshir ish );
- g lobal xarakter ga egalik ( innovatsiyalarning muvaffaqiyati ularning
ko‘lamiga bog‘liq ligi) 4
.
4
Remorenko I.M. Perexod k innovasionnoy ekonomike: vozmojnosti i ogranicheniya dlya sistem ы obrazovaniya // Vopros ы obrazovaniya.
2011. № 3. – S. 54 -72
17

Bizningcha, innovatsion faoliyat subyektni idrok qilishga tayyor gar ligi,
tushunish va shu asosda kasbiy shakllanish jarayonini maqsadli tashkil etish
hisoblanadi.
1.2. Ta’lim-tarbiya jarayonida pedagogik texnologiyalardan foydalanish
pedagogik muammo sifatida.
XX asr oxiriga kelib ilmiy-texnik taraqqiyot faqatgina ishlab chiqarishni
texnologiyalashtirishga olib kelib qolmay, balki madaniyat doirasi, bilimlar
gumanitar sohalariga ham keskin kirib keldi.
“Texnologiya” tushunchasi texnik taraqqiyot sababli yuzaga keldi va
lug‘atlar talqini bo‘yicha (techne san’at, hunar, fan; logoq – tushuncha, ta’limot)
materiallarga ishlov berish usullari va vositalari haqidagi bilimlar to‘plami
demakdir. Texnologiya shu bilan birga jarayonni bilish san’atini ham o‘z ichiga
oladi. Texnologik jarayon har doim zarur vositalar va sharoitlardan foydalanish
bilan operatsiyalar ma’lum ketma-ketligini ko‘zda tutadi. Texnologiya protsessual
mazmunda “qanday qilib, nimadan va qaysi vositalar bilan bajarish kerak?” degan
savolga javob beradi.
XX asrning 20-yillarida “pedagogik texnologiya” termini birinchi bor
pedagogika bo‘yicha asarlarda tilga olingan. Shu vaqtning o‘zida yana bir boshqa –
“pedagogik texnika” termini ham tarqaldi. U pedagogik ensiklopediyada 30yillarda
o‘quv mashg‘ulotlarini aniq va samarali tashkil etishga qaratilgan uslublar va
vositalar sifatida ifodalangan. Pedagogik texnologiyalarga o‘quv va laboratoriya
uskunalari bilan ishlash, ko‘rgazmali qo‘llanmalardan foydalanish mahoratlari ham
kiritilgan.
60-yillar o‘rtalarida bu tushunchaning mazmuni chet ellarda
pedagogik nashrlarda va xalqaro konferensiyalarda keng muhokama etildi, natijada
ushbu sohada turli mamlakatlarda (AQSh, Angliya, Yaponiya, Fransiya, Italiya,
Vengriya) uni talqin qilish ikki yo‘nalishi belgilandi.
18

Birinchi yo‘nalish tarafdorlari texnik vositalar va dasturlashtirilgan o‘qitish
vositalarini qo‘llash zarurligini ta’kidladilar (technology in education).
Ikkinchi yo‘nalish tarafdorlari esa o‘quv jarayonini tashkil etish
samaradorligini oshirish va pedagogik g‘oyalarning texnikaning keskin
rivojlanishidan ortda qolishini yo‘qotishni muhim deb hisobladilar. Shunday qilib
1-yo‘nalish “O‘qitishda texnik vositalar” sifatida belgilandi, biroz keyinroq yuzaga
kelgan, 2-yo‘nalish “o‘qitish texnologiyasi” yoki “o‘quv jarayoni texnologiyasi”
sifatida belgilandi.
70-yillarning boshlarida turli xildagi o‘quv uskunalarini va o‘quv vositalarini
modernizatsiyalashtirish zarurligi anglab yetildi. Bularsiz o‘qitishning sifatliligi va
samaradorligiga erishib bo‘lmas edi.
60-yillar o‘rtalari va 70-yillarning boshlarida AQSh, Angliya, Yaponiya,
Italiya kabi yuksak rivojlangan davlatlarda pedagogik texnologiyalar masalalari
bilan shug‘ullanuvi jurnallar nashr etila boshlandi, keyinchalik bu muammo bilan
ixtisoslashtirilgan tashkilotlar va markazlar shug‘ullana boshlaydi.
Rivojlangan mamlakatlarda pedagogik texnologiyalar markazlari
AQShda 1971 yil – “Pedagogik kommunikatsiyalar va texnologiyalar
bo‘yicha AQSh Assotsiatsiyasi”tuzildi. Hozirgi kunda mamlakat bo‘ylab va
Kanadada bu kengashning 50 ta filiallari ish olib bormoqda. AQSh da 1961 yilda
“Pedagogik texnologiya” jurnali (Yeducational Technology), 1971 yilda esa –
“Audiovizual o‘qitish” jurnali nashr etila boshlandi.
Angliyada 1967 yil - Pedagogik texnologiya bo‘yicha Milliy kengash 1964
yildan boshlab “Pedagogik texnologiya va o‘qitishni dasturlashtirish”
( Yeducational Technology progratted tearning ) jurnalini, 1971 yilda –
“Pedagogik texnologiya” jurnalini nashr eta boshladi.
Yaponiyada - Pedagogik texnologiyalar muammolari bilan 4 ta ilmiy
tashkilotlar shug‘ullanadi. 1967 yilda “Pedagogik texnologiyalar bo‘yicha Milliy
kengash” tashkil etildi, uning filiallari 22 ta davlat universitetlarida joylashtirilgan.
1965 yildan boshlab Yapon tilida har uch oyda “Pedagogik texnologiya” jurnali va
ingliz tilida yiliga ikki marta “Pedagogik texnologiyalar sohasida tadqiqotlar”
19

jurnali nashr etiladi. Yaqinda “Pedagogik texnologiyalar bo‘yicha umumyapon
Markaziy kengashi” tashkil etildi, u muammolar bo‘yicha xalqaro aloqalar
o‘rnatish bilan ham shug‘ullanadi.
Italiyada – 1971 yili pedagogik texnologiyalar bo‘yicha Milliy markaz
tashkil etildi va “Pedagogik texnologiyalar” jurnali nashr etiladi.
Vengriyada - 1973 yili o‘qitish texnologiyasi Davlat Markazi tashkil etildi.
O‘qitish texnologiyasi bo‘yicha Xalqaro seminarda (Budapesht, 1977)
olim S.G. Shapovalenko o‘qitish jarayonining uchta texnologik prinsiplarini
ko‘rsatdi:
1. Bilim va texnikani mukammal egallash.
2. audiovizual materiallari fondi bilan tanishish.
3. Ulardan samarali foydalanish metodikasini bilish, shu jumladan ijodiy
yondoshishi rivojlanishi ham.
Vengriya olimi L. Salai “o‘qitish texnologiyasi” tushunchasiga
rejalashtirish, maqsadlarni taxlil qilish, o‘quv-tarbiyaviy isamaradorligini oshirish
maqsadida eng muhim vosita va materiallarni tanlashni kiritib o‘qitish jarayonini
tashkil etuvchilarni doirasini ancha kengaytirdi. E. Bisterski va J. Sellerlar (AQSh)
to‘plangan ma’lumotlar bo‘yicha o‘qitish texnikasi faqatgina yordamchi vosita va
yangi sistemadan iborat bo‘libgina qolmay, balki o‘qish jarayoni tashkiliy shaklini,
metodi va mazmunini o‘zgartirib uning rivojlanishida katta rol o‘ynadi. Bu esa o‘z
navbatida o‘qituvchilar va o‘quvchilarni pedagogik fikrlashlariga katta ta’sir
ko‘rsatdi.
Rossiya XX asrning 90-yillarida pedagogik texnologiyalar bo‘yicha
Markaz tashkil etildi, “Maktab texnologiyasi”, “Ta’limda innovatsiyalar” jurnallari
nashr etiladi.
O‘zbekiston 1997 yili kadrlar tayyorlash Milliy dasturi qabul qilingandan
boshlab ta’lim tizimida, pedagogik nashrlarda pedagogik texnologiyalar
muammolari dolzarb tadqiqotchilik ob’ektlari sifatida ko‘tarila boshlandi.
1999 yilda Respublika ta’lim Markazi qoshida pedagogik texnologiyalar
bo‘yicha Markaz tashkil etildi. “Ta’lim texnologiyalari”, “Ta’lim muammolari”
20

kabi jurnallar nashr etila boshlandi, pedagogik texnologiyalar muammolari
bo‘yicha maqolalar “Xalq ta’limi”, “Pedagogik ta’lim”, “Ta’lim va tarbiya”
jurnallarida, “Ma’rifat”, “O‘qituvchilar gazetasi” va boshqa ilmiy-pedagogik
nashrlarda bosilib chiqarilmoqda.
1994 yili pedagogik texnologiyalar muammolari bo‘yicha 1-Respublika
ilmiynazariy konferensiyasi o‘tkazildi, ma’ruzalar va hisobotlar materiallari
maxsus to‘plamda chop etildi.
Pedagog-olimlar U.Nishonaliyev, N.S. Saidaxmedov, N.N. Azizxodjayeva,
Ziyamuxammedov, U. Tolipov, B.L. Farberman va boshqalar Respublikada
pedagogik texnologiyalar muammolari bo‘yicha jiddiy tadqiqotlar olib
bormoqdalar.
Pedagogik texnologiyani metodikadan farqi shundaki h ozirgi kunda
pedagogik texnologiya haqidagi aniq tushuncha va tasavvurlar yuqori bo‘lsada,
uni xususiy metodikalar bilan tenglashtirish hollari uchraydi. Aslida esa ular
orasida jiddiy farqlar mavjud bo‘lib, quyida ular haqida qisqacha bayon qilinadi.
Pedagogik texnologiya – o‘quvchini mustaqil o‘qishga, bilim olishga,
fikrlashga o‘rgatishni kafolatlaydigan jarayondir.
Metodika – o‘qituvchining bilimi, ko‘nikmasi mahorati, shaxsiy sifatlari,
temperamentiga bog‘liq bo‘lib, ma’lum shaxs o‘qituvchi uchun qulay bo‘lgan
o‘qitish usullari va yo‘llari majmuadir. U alohida metodikalarga ajratiladi.
Pedagogika fani ma’lum o‘quv fanlarini o‘qitish qonuniyatlarini tadqiq qiladi.
Masalan, tillar metodikasi, arifmetika metodikasi va shu kabilar.
Metodikaning pedagogik texnologiyadan farqini tushunish va amalda har
ikkisidan unumli foydalana bilish talab etiladi. Ular orasidagi farqlar quyida
keltiririb o’tamiz. Pedagogik texnologiya.
1. Ta’riflar Pedagogik texnologiya – insonga oldindan belgilangan maqsad
o‘qitish hamda tarbiyaviy ishlar bo‘yicha ta’limiy va tarbiyaviy
qonuniyatlarini tadqiq qiladi ta’sir o‘tkazish faoliyatidan iborat.
2. Maqsad Komil insonni shakllantish.
21

Metodika – ma’lum o‘quv fanini tarbiyaviy ishlarning sifatli bo‘lishini
ta’minlash.
3. Qo‘llash barcha ta’lim-tarbiya jarayonida xususiy fanlarni o‘qitishda
hamda tarbiyaviy ishlarda.
4. Vositalar Barcha ta’limiy va tarbiyaviy alohida o‘quv fanlarini o‘qitishda
vositalar, xususiy metodikalar hamda tarbiyaviy ishlarda qo‘llaniladigan
vositalar.
5. Pedagogik Ta’lim-tarbiya texnologiyasi Ta’lim-tarbiya metodikasi asosida
jarayon asosida, ta’lim menejmenti va ijodkor o‘qituvchilarning ilg`or
marketing ishlarini jarayonini ilmiy tashkil etish, asosida, ta’lim
tajribalariga, tayanib rivojlanadi. tarbiya sohasidagi ilg`or Xususiy
tajribalar asosida tajribalarni umumlashtiruvchi boyitib boriladi.
6. Pedagogik tehnalogiya loyihalar asosida rivojlanib boradi. Rivojlanishi
natijasida kelib masalalarini hal qilish zarurati chiqqan. natijasida kelib
chiqqan “Pedagogik texnologiya”tushunchasi xususiy fanlar va mahalliy
darajalardagi o‘qitish metodikalari tushunchasu bilan mos keladigan hollar
xususiy darajadagi pedagogik texnologiyalarga tegishli.
Texnologiyalarda ko‘proq prossesual, miqdoriy va hisob-kitob komponentlari
ifodalansa, metodikalarda maqsad, mazmun, sifat va variantli yo‘naltiruvchi
tomonlari ko‘proq ifodalanadi. Texnologiya metodikalardan o‘zining qayta
tiklanuvchanligi, natijalarining turg‘unligi, ko‘plab “agar”lar (agar o‘qituvchi
iste’dodli, agar bolalar qobiliyatli bo‘lsa, agar yaxshi ota-onalar bo‘lsa….) yo‘qligi
bilan farq qiladi. Ya’ni texnologiya tegishli tayyorgarlikka ega bo‘lgan hamma
mutaxasislar tomonidan qayta tiklash va qo‘llash mumkinligi bilan juda ham
individual bo‘lgan metoddan farq qiladi.
Metod – b iror harakatni amalga oshirish yo‘li, usuli yoki ko‘rinishidan iborat.
Pedagogik texnologiya o‘quv jarayoni (ya’ni o‘qituvchining o‘quvchining faoliyati
bilan), uning tarkibi, vositalari, usullari va shakllari bilan eng ko‘p darajada
bog‘langan.
22

Pedagogik texnologiya standartlarni to‘la o‘zlashtirishni, sifat darajasini
kafolatidir
Pedagogik texnologiya o‘quv jarayonining shunday loyihasini u bir kishi
yoki biror ijodiy guruh tomonidan ishlab chiqiladi, undan barcha o‘qituvchilar
foydalana oladilar.
O‘quvchi o‘qitilmaydi – uni mustaqil mutolaa qilishga o‘rgatiladi.
O‘quvchiga bilimlar tayyor holda berilmaydi, unga bilimlarni manbaalardan
mustaqil ola bilishga, fikrlay olish, mustaqil pozitsiyada tura olishga o‘rgatiladi.
Barcha o‘quvchilarni o‘z qobiliyatlari ehtiyojlari darajasida albatta
o‘zlashtirib olishlari kafolatlanadi.
Pedagogik texnologiya tushunchasiga doir mavjud ta‘riflar hamda pedagogik
texnologiya usulining muhim belgilari, xususiyatlarini umumlashtirilgan holda
keltirdik. Ma‘lumki, mantiq faniga ko‘ra, biror tushunchaga ilmiy ta‘rif berish
uchun ta‘rifda tur va jins tushunchalar keltirilishi va ta‘riflanayotgan tur
tushunchasi jins tushunchaga kiradigan boshqa tur tushunchalardan farqini
ko‘rsatuvchi muhim belgilari ko‘rsatilishi talab etiladi. YUNESKOning ta‘rifida
«Pedogogik texnologiya”-tur tushuncha, “tizimli metod”-jins tushuncha
hisoblanadi. Ta‘rifda pedagogik texnologiya usulini o‘qitishning boshqa
usullaridan farqini ko‘rsatuvchi ayrim belgilari ham ta‘lim shakllarini
optimallashtirish, texnik vositalar va inson salohiyati hamda ularning o‘zaro
ta‘sirini inobatga olish; o‘qitish va bilim o‘zlashtirishning barcha jarayonlarini
aniqlash, yaratish va qo‘llash ko‘rsatilgan. Lekin bizningcha, YUNESKO ta‘rifida
pedagogik texnologiyani ta‘limning boshqa usullaridan keskin farqini yaqqol
ko‘rsatuvchi: “ta‘lim jarayoniga tizimli, texnologik yondashuv; ta‘lim maqsadlarini
oydinlashtirish, natijasini kafolatlash va ob‘ektiv baholash” muhim belgilar aks
etmagan. Jins tushuncha sifatida ishlatilgan “tizimli metod” atamasi ham bitta
metod ya‘ni tizimli metod ma‘nosini bildiradi. Pedagogik texnologiya-tizimli,
texnologik yondashuvlar asosida ta‘lim shakllarini qulaylashtirish, natijasini
kafolatlash va ob‘ektiv baholash uchun inson salohiyati hamda texnik
vositalarning o‘zaro ta‘sirini inobatga olib, ta‘lim maqsadlarini oydinlashtirib,
23

o‘qitish va bilim o‘zlashtirish jarayonlarida qo‘llaniladigan usul va metodlar
majmuidir . Bunday usul va metodlarni ishlab chiqish pedagogik texnologiya
nazariyasi va metodikasining vazifasidir. Pedagogik texnologiya-ta‘lim usuli,
ma‘lum ma‘noda ta‘lim-tarbiya jarayonlari, vositalari, shakl va metodlari
majmui. O‘quv materiallarini tanlash, qayta ishlab o‘quvchilarningkuchiga,
o‘zlashtirish xususiyatlariga moslab shakli, xajmini o‘zgartirish ham ta‘lim
texnologiyasiga daxldor. Pedagogik texnologiya ta‘lim-tarbiyaning
ob‘ektiv qonuniyatlari, diagnostik maqsadlar asosida o‘quv jarayonlari, ta‘lim-
tarbiyaning mazmuni, metod va vositalarini ishlab chiqish va takomillashtirish
tizimidir. Pedagogik texnologiya uchun pedagogik amaliyot jarayonlarini
belgilash va tasvirlash; o‘quvchi yoki talaba kelgusi faoliyatida duch keladigan
vazifalarni oldindan aniqlash; o‘qitishning har bir bosqichida ta‘limning mazmuni ,
o‘quv rejasi, o‘quv elementlari, ularning mantiqiy tuzilmasi, o‘quv dasturlari,
darsliklarini belgilash, o‘quv yuklamasi bolaning kuchiga moslik darajasini va
talabaning o‘zlashtirish tezligini aniqlash; ta‘lim – tarbiyaning shakllari va
vositalari, o‘quv qo‘llanmalari, ta‘lim tarbiyaning texnik vositalarini tayyorlash;
o‘quv jarayonining motiv komponentini ro‘yobga chiqarish maqsadida
predmetning mazmuniga kiritish uchun qo‘shimcha ravishda vaziyatli matnlar,
testlar tayyorlash; shaxsda shakllantirish nazarda tutilgan kasbiy sifatlar va
ma‘naviy fazilatlarni o‘zlashtirishga yo‘naltirilgan mashqlar tizimini ishlab
chiqish; ta‘limning natijasi va o‘zlashtirish darajasi, sifatini baholash mezonlariga
mos ravishda talabaning bilim va malakalarni egallash sifatini ob‘ektiv baholash
uchun test , nazorat, vazifalarini tayyorlash; darsda va darsdan tashqari o‘quvchiga
beriladigan vazifalarni rejalashtirish, mustaqil mashg‘ulotlarning tuzilmasi va
mazmunini ishlab chiqish kabilar ham pedagogik texnologiyaning vazifalari
hisoblanadi.
Pedagogik texnologiyalarning ta’limdagi vazifasi ta‘lim-tarbiya amaliyotida
eng samarali va tejamli o‘quv jarayonlarini shaxsni kasb egasi
sifatida shakllantiruvchi pedagogik, psixologik qonuniyatlarni aniqlash,
24

shuningdek falsafa, sotsiologiya, fiziologiya, matematika, kibernetika, informatika
va boshqa fanlarda foydalanish yo‘llarini aniqlashdan iborat.
Pedagogik texnologiya nazariyasi va amaliyoti quyidagi qonuniyat va
printsiplarga asoslanadi.
-Ta‘lim-tarbiya jarayoni tuzilishi va mazmuni jihatidan yaxlitligi va birligi;
-Ta‘lim jarayonini optimallashtirish: qulay sharoit yaratib, oz vaqt, kam kuch
sarflab, yuqori natijaga erishish;
-Zamonaviylik pedagogik amaliyotga ilmiy asoslangan didaktik yangiliklarni,
yangi tartib-qoidalarni joriy etish, ta‘lim mazmunini uzluksiz yangilab
zamonaviylashtirib borish;
-Ilmiylik: ta‘lim-tarbiyada yangi shakl vositalar, faol metodlar, didaktik
materiallarni qo‘llash, uzluksiz izlanish, tadqiqot;
-Talaba va o’qituvchi faoliyatini oqilona uyushtirish, o‘qituvchi ta‘lim
maqsadini, mazmunini puxta bilishi, ta‘lim usullari va texnik vositalarni yaxshi
egallagan bo‘lishi , o‘quvchining manfaatdorligi, qiziqishi va intiluvchanligi;
-Pedagogik jarayonni jadallashtirish; axborot texnologiyasi va texnik
vositalardan foydalanish samaradorliligini oshiruvchi didaktik materiallarni ishlab
chiqish va keng qo‘llash;
-O‘quv jarayoni uchun zarur moddiy-texnik baza yaratish;
-Pedagogik jarayon natijalarini xolisona va ob‘ektiv baholash, test usuli,
reyting tizimi, talabalning bilim va ko’nikmalarini egallash jarayonini nazorat
qilish, baholashni avtomatlashtirish;
-Ta‘lim-tarbiyaning tabiatga mosligi;
-Ta‘lim-tarbiyaning jamiyatga moslashuvi va boshqalar.
O'quv jarayonida pedagogik texnologiya talablariga muvofiq shakllantirilgan
ta'lim maqsadiga erishiladi. Intensiv ilmiy-texnika taraqqiyoti davrida o'qitish
samaradorligi sezilarli darajada talabaning pedagogik jarayondagi mavqeiga va
o'qituvchining unga bo'lgan munosabatiga bog'liq. Bu erda biz o'qitish
texnologiyasining ikki turini ajratib ko'rsatishimiz mumkin: Avtoritar va
o'quvchilarga yo'naltirilgan. Avtoritar texnologiya bilan o'qituvchi pedagogik
25

jarayonning yagona sub'ekti, talaba esa faqat "ob'ekt" dir. Shu bilan birga,
talabaning tashabbusi va mustaqilligi bostiriladi, o'rganish majburlashga
asoslanadi. Avtoritar o`qitish texnologiyasiga an`anaviy o`qitish kiradi, bu birinchi
navbatda Ya.A.Komenskiy tomonidan shakllantirilgan didaktika tamoyillari
asosida o`qitishni sinf-dars tashkil etishni bildiradi.
Ushbu fikrimizni uzluksiz ta’lim tizimida uni takomillashtirishga qaratilgan
izlanishlar natijalari orqali ko’rishimiz mumkin. Jumladan, professor N.Shodiev va
boshqalar pedagogika fanini o’rganishga inovasion usul sifatida moduli o’qitish
texnologiyalarini joriy etish yo’llarini tadqiq qilgan.
M.Baybaeva o’zining «Ta’limda innovatsion pedagogik texnologiyalar»
nomli maqolasida CD-ROM optik tolali kompakt disklardan foydalanib,
respublikamiz kasb-hunar kollejlari uchun o’quv materiallarini tayyorlash uchun
dasturiy texnik majmuani yaratish orqali multimedia vositalari va interfaol usullar
orqali o’qitishni Yangi sifat bosqichiga olib chiqish istiqbollarini muhokama
qilgan.
F.Qayumova «Tikuvchilik texnologiyasi» fani bo’yicha kiyimlarni
loyihalashga oid mashg’ulotlar «Mo’jizalar maydoni» didaktik o’yini, «Eng yaxshi
tikuvchi» ish o’yini o’tkazish metodikasini ishlab chiqqan.
F.Z.Umarova «Malaka oshirish jarayonida ta’lim samaradorligini oshirish
yo’llari» nomli maqolasida kattalarga ta’lim berish jarayonida zamonaviy
pedagogik texnologiyalar (interfaol metodlar) dan foydalanish orqali malaka
oshirish tizimida ta’lim samaradorligini oshirish imkoniyatlarini yoritib bergan.
Jumladan, aniq vaziyatlar tahlili, ishchanlik mashqi, amaliy tajribalar, roli o’yin
kabi interfaol metodlarni, ya’ni «tasavvurlar uyumi», «Shaxsiy varaqa»,
«Tug’ilgan kun» va hk. o’yinlarini o’tkazish metodikasi ishlab chiqilgan.
Yuqorida ta` kidlanganidek har bir jamiyatning kelajagi uning ajralmas qismi
bo`lgan ta`lim tizimining qay darajada rivojlanganligi bilan belgilanadi. Og`r
iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy qiyinchiliklarni engib o`tib, taraqqiyot yuliga kirgan
mamlakatimizda ta`lim tizimini isloh qilish, unga rivojlangan mamlakatlarning
ilg`or texnologiyalarning joriy qilish, milliy qadriyatlarimizni singdirgan xolda
26

ta`limni tashkil etish, bu jarayonni puxta va samarali amalga oshirish ishlari
bugungi kunda davlat siyosati darajasiga ko`tarildi.
Bu masalaning bir tomoni masalaning ikkinchi bir muhim jihati shundaki,
yangi asr xalqaro, iqtisodiy korporasiya-jahon miqyosidagi inteliktual salohiyat,
aql-zakovatning birlashuv asri bo`ladi.
Xush, axborot texnologiyalari nimayu, ularni inson idroki, tafakkuri va
ongini singdirishda nimalarga etibor qaratilishi lozim.
Bugun biz yangi texnologiyalarga sarflanayotgan mablag`lar qay darajada
uzini oqlashni, ularni ta`lim sifatini oshirish, axborotlar va telekommunikasiyali
texnologiyalar handa ta`limni rivojlantirishga tasiri qanday bo`lishini ta`savur qila
oloishimiz shart. Ko`p hollarida “Ta`limning komp`yuter texnologiya”lari iborasi
bilan almashtirib yuboriladi. Bu o`rinda asosiy an`anaviy pedagogik
texnologiyalardan farqli, kompyuter tarmoqlariga ulangan, dasturlashtirilgan,
xalqoro aloqalarni ham ta`minlashga qodir tizim nazarda tutilmoqda. Bu xolat
sungi yillarda jamiyat hayotida komp`yuterlarning axamiyati, xalq hujaligining
barcha tarmoqlarida turli xil axborotga nisbatan ehtiyojning ortib borishi bilan
izohlanadi. Bugun biz bir narsani aniq tasavvur qilishimiz kerak. Mavjud xolat,
axborotlar oqimining tizimlashuvi inson xotirasiga ortiqcha yuk, shaxsning
jarayonlarida keskin o`zgarishlarga sabab bo`lmaydimi? Ongga etib kelayotgan
axborotlar oqimi shaxsning mavjud nadaniy-marifiy muhitdagi moslashuvi
jarayonida qay tarzda aks etishini bilishimiz va shunga mos tarzda ta`lim-tarbiya
muassasalarida o`quv dasturlari va jixozlariga nisbatan talablarni ishlab
chiqishimiz lozim. Shu urinda bu axborot texnologiyalarni ta`lim jarayoniga
singdirish afzalliklarini etirof etishimizni xoxlardek. Eng avvalo, ta`lim jarayonida
komp`yuterlar va telekomunikasiya vositalarining qullanilishi talabalarning ular
bilan bemalolishlay olishlari pedogogik jarayondagi eng muhim kamchiliklardan
biri hisoblangan sub`ektivizimni chiklaydi. Masalan, birinchidan agar o’quvchi
(talaba) ning javobi yoki bevosita uzlashtirishni baholash, o`qituvchining o’quvchi
(talaba) shaxsiga munosabati tasirida kechgan bo`lsa, mashinalar vositasida
beriladigan malumotlar ob`ektiv xarakterga ega bo`ladi.
27

Ikkinchidan , kompyuter orqali bolaga etkazilayotgan ma`lumotni zarurat
bo`lsa, qayta-qayta chaqirish va takrorlash imkoniyati bor.
Uchunchi dan, har bir professor-o`qituvchining o`ziga xos darsni tushuntirish
uslubi mavjud. Kompyuter orqali yoki masofali aloqa vositalaridan foydalanish
ular ichidagi samarasiz uslubiyatlarga barham beradi.
To`rtinchi dan, yangicha axboroptlarni uzatish texnologiyalarni tigiz
bilimlarni uzida ifoda etib, unda sxemalar, rasmlar, jadvallar, grafik va
diagrammalarga keng o`rin beriladi. Bu narsa yoshlarda xotirani ancha jonlantirib,
eslab qolish qobiliyatini ko`chaytirish mumkin.
Beshinchi dan, ushbu axborot vositalardagi malumotlarni kichik hajmli
disketlarga yozib olish, kerak joyda ulardan foydalanish mumkin. Bu ham vaqtni,
ham mablag`ni tejaydi, iqtisodiy jihatdan yuzlab terajlarda chop etilayotgan
kitoblardan arzon tushadi. Eng muhimi, manfaatdor avdutoriya hoxlagan
malumotini bir hil sifat tizimda oolish mumkin buladi. Nihoyat ular axborot asri
deb etirof etilayotgan yangi asrda yashab ijod qiluvchi yoshlarni ongini
o`stiradigan, ulardagi texnik vositalardan cho’chish xissini yo’qotadi. Xullas,
ta’lim muassasalarining bu narsaga sarflangan mablag’lari behuda ketmasligi
ehtimoldan holi emas.
Agar biz har bir yosh qalbida vatanga muxabbat, kasbga sadoqat, pok
iymon va odamgarchilikni tarbiyalay olsak, ular xalqaro axborot tizimlari orqali
bizning fikrlash tarzimiz , urf-odatlarimiz, milliy qadryatlarimizga zid bo’lgan
ma’lumotlarni tanqidsiz qabul qilmaydigan, yurtimiz istiqboliga xizmat
etadiganlarinigina saralab olish qobilyatiga ega bo’ladilar. Buning uchun biz
yoshlarimizda, davlatimiz rahbari ta’kidlaganlaridek mafkuraviy immunitetni
tarbiyalashimiz kerak.
Ma’lumki pedagogikada boshqa ilm sohalaridan olingan ko’plab
atamalaridan foydalanadi, bu narsa pedagogikani boshqa fanlar bilan chuqur
aloqada ekanligini yana bir bor tasdiqlaydi. Bunday atamalar iqtisodiyotdan eng
ko’p miqdorda kirib keladi, chunki ayni shu sohalar ijtimoiy fikrning rivojlanishiga
eng ko’p ta’sir ko’rsatadi. Chunonchi bugun o’qitishning tejamkorligi va
28

oqilonaligi o’qituvchi, texnika va texnologiya ta’lim iqtisodiyoti, o’qitishni
kompyuterlashtirish va shunga o’xshashlar haqida tez-tez gapirilmoqda ilmiy
pedagogik adabiyotlarda “Yangi tartib qoida”, “Yangilik”, “Innovatsiya”
tushunchalarining ma’naviy mazmunini aniqlashning turlicha talqinlari mavjud
Yangi tartib qoida moddiy ma’noda ijobiy ilgo’r yangiliklarni bu
tushunchani qabul qiladigan va undan foydalanadigan tashkiliy sistema uchun
yangi bo’lgan g’oya faoliyat yoki moddiy ob’ektni anglatadi. “Yangi tartib qoida”,
“Innovatsion jarayon” atamalari aynan o’xshash bir xil ma’noga ega.
Innovatsiyalar ta’limning boshlangandan buyon, yangilik kiritish, mavjud ta’limni
o’zgartirish, takomllashtirish va yaxshilash sifatida u bilan yonma-yon kelmoqda.
Ta’lim ijtimoiy tizimning bir qismi bo’lib u o’z rivojlanishida jamiyatdagi
yo’nalishlarga ergashib ro’y berayotgan o’zgarishlarni hisobga olishi lozim.
Anashu doirada innovatsiyalar ta’lim oldida turgan vazifalarni muvoffaqiyatli
amalga oshirishning asosiy shartlaridan hisoblanadi. Pedagogik nazariya va
amaliyotning tahlili shuni ko’rsatadiki ta’lim sohasiga umumjahon ahamiyatiga
molik bo’lgan quydagi asosiy yangiliklar xosdir:
-Moliyalashtirish va boshqarish sohalaridagi o’zgarishlar
-Ta’lim tizimi tuzilishidagi o’zgarishlar.
-Ta’lim texnologiyasidagi o’zgarishlar
Shunay qilib, yangi texnik vositalar, yangi texnologiyalar ta’limda yangi
tartib qoidalar kiritish uchun eng muhim komponentlaridan biridir. Biroq ular bilan
qanday qilib tadbiq etish va amalda foydalanishni bilish aslida hal qiluvchi
ahamiyatga ega. Buning uchun maxsus tayyorgarlik katta kuch va ko’p vaqt
sarflash lozim ya’ni ta’limda innovatsion jarayonlarga tadbiq etish bilan
o’qituvchining ro’li pasayadi emas, balki o’quv tarbiya jarayonnning bosqichlari
yana ham ortadi.Bu esa Pedagogikada o’z ilmini yangidan tanqiydiy tahlil etishni
talab etadi chunki yangi tartib qoidalardan foydalandimi yoki axborot manbai
sifatida kelib ketadimi, bu narsa ayni o’qituvchiga bog’liq. O’qituvchi o’quv
texnologiyasining bevosita tartib qoidalariga jiddiy tayyorlangan, yo’l-yo’riq
olgan, moslangan, ruhlangan va moyil bo’lishi lozim.
29

Pedagogning ijobiy patensiyali uning ijodkorlik shaxsiyatini
shakllantirishiga intilishida pedagog odobning namoyon bo’lishi qobiliyat,
tasuvvurni rag’batlantirish yumor xissini rivojlantirish qiziqarli qo’yilmagan
savolarni qo’yish o’quv o’quvchi talabalarni savol berishga jalb qilish va x.k orqali
amalga oshilishi mumkin.
Pedagogik jarayonda o’zning yangi g’oyalarini ishlab chiqish ,
qobilyatini doimo rivojlantirish va takomlashtirish o’qituvchining iqtidoriga
bog’lq pedagogik ijodiyot o’z mohiyatiga ko’ra odamning yangi bilimlarini hosil
qilish va takomllashtirish bo’yicha ijodiy ishning kasbiy - maxsus ifodasidir.
Pedagogik izlanish o’qitishda doimo ma’lum yo’nalishdagi suektga nisbattan
aniqlashtirilgan bo’ladi.
Pedagogik izlanish natijalari yangiliklarning asosiy namoyon bo’lish
shakllari kundalik o’quv-tarbiyaviy muammolarni nostandart echimlari, pedagogik
ta’sir usullarini metodik va nazariy ishlab chiqish ixtiro etish, takomllashtirish
yakunlari va ularda samarali foydalananish usullaridan iborat bo’ladi.
Yangi pedagogik texnologiyada o’quvchilarning bilimlari o’z vaqtida
nazorat qilish va baholash muhim ahamiyatga ega.
Bunda o’zlashtirishni nazorat qilish va baholash natijalariga qarab DTS
ning qanday bajarilayotganligini tekshirib boriladi va vazifalar
belgilanadi.Bilimlarni nazorat qilish va baholash natijasida o’quvchi talablarda
bilimlar yanada kengayadi. Ta’lim soxasidagi yaxshi natijalar yoshlar tarbiyasiga
ham ta’sir ko’rsatadi. Ularda ko’tarinki ruh o’z kuchiga bo’lgan ishonch va
qiziqishlar paydo bo’ladi. Chet el tajribasidan ta’lim jarayoniga kirib kelgan
reyting tizimi bugungi kunning nazorat mezoni deb qabul qilindi.
30

II BOB. TA’LIM JARAYONIDA INNOVATSION PEDAGOGIK
TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISHNING AMALIY SHAKL VA
METODLARI
2.1. Pedagogik jarayonni tashkil etishda qo’llaniladigan innovatsion
pedagogik texnologiyalar tavsifi
Ta’lim tizimini isloh qilishda «Ta’lim to’g’isida»gi Qonun muhim
ahamiyatga ega bo’ldi. Mazkur hujjatda ta’lim tizimini bosqichma bosqich
yangilash, xalqaro talablar asosida yangi turdagi ta’lim muassasalarini yaratish
dolzarb vazifa sifatida belgilandi. «Biz nafaqat siyosiy jabhani, balki iqtisodiyotni
ham, ijtimoiy hayotni ham, ma’naviy-axloqiy sohani ham isloh qilishimiz zarur.
Bu g’oyat keng ko’lamdagi islohotlar bo’lib, biz ularni kompleks tarzda hal qilish
orqaligina o’z maqsadlarimizga erisha olamiz» - deb ta’kidlagan edi yurtboshimiz.
Yangicha ta’lim tizimini qurish, pedagogik jarayonga Yangi ta’lim
texnologiyalarini kiritish, o’quvchi-yoshlarni, talabalarni mustaqil, ijodiy
ishlashga, erkin fikrlashga o’rgatish, pedagogik jarayonlarda noan’anaviy,
qiziqarli, faol innovatsion usullarni qo’llashni hozirgi kun talabi taqozo qilmoqda.
Xo’sh pedagogik jarayonlarda bu usullardan qanday foydalanish kerak?
Noan’anaviy, qiziqarli, faol, innovatsion usullarning qanday turlari mavjud?
Mazkur savollarga beriladigan javoblar ta’lim jarayoni samaradorligini oshirishga
oid dolzarb muammolarni hal etishga yordam beradi.
O’qitish jarayonlarida noan’anaviy ta’lim usullaridan: «Konferensiya darsi»,
seminar darsi, «Aralash darslar», «O’yinchoqlar yordamida dars o’tish», «Kasbga
bog’lab dars o’tish», «Badiiy adabiyotlarni o’rganish va tahlil qilish», «Evrika
(o’ylab top)»; ta’limning qiziqarli faol usullaridan: «Kichik va katta guruhlarda
ishlash», «Roli o’yinlar», «Sahna ko’rinishi», «Krossvordlar echish», «Zakovat
savollari», «test sinov topshiriqlari», «Turli tarqatma materiallardan foydalanib
dars o’tish», «Sinkveyn o’yinlari»; shuningdek, ta’limning innovatsion (yangi)
usullari» Modifikasiyalashgan ta’lim», «Improvizasiya», «Aqliy hujum», «Debat»,
«tang’qidiy tafakkurni rivojlantiruvchi usul», «Klaster usuli», «Muammoli
31

vaziyat», «Muayyan holat, vaziyatni o’rganish, tahlil qilish», «Har kim harkimga
o’rgatadi», «Nuqtai nazaring bo’lsin», «Multimedia vositalaridan foydalanish» va
boshqalarni qo’llash muhimdir.
Ta’lim jarayonida noan’anaviy, qiziqarli, faol, innovatsion usullardan
foydalanish samarali tizim sifatida quyidagi shakllarda o’z ifodasini topgan (2.1.-
shakl).
2.1.-shakl

32Ta’lim jarayonida noan’anaviy, qiziqarli, faol,
innovatsion (yangi) usullardan foydalanishning samarali
usullari
Noan’anaviy usullar Qiziqarli faol
hamkorlikdagi usullar Innovatsion usullar
- Konferensiya darsi;
- Seminar darsi;
- Aralash darslar;
- O‘yinchoqlar yordamida
dars o‘tish;
- Kasbga bog‘lab dars
o‘tish;
- Badiiy adabiyotlarni
o‘rganish va tahlil qilish»
- Evrika(o‘ylab top); - Guruhlarda ishlash
(Kichik va katta
guruhlarda);
- Rolli o‘yinlar;
- Sahna ko‘rinishi;
- pantomima (so‘zsiz turli
harakatlar yordamida
ifodalash);
- Krossvordlar yechish;
- Zakovat savollari;
- test sinov topshiriqlari;
- Turli tarqatma
materiallardan foydalanib
dars o‘tish;
- Sinkveyn o‘yinlari
(mavzuga oid bir necha
so‘zlardan foydalanib gap
tuzish va boshqalar) - Modifikatsiyalashgan
ta’lim;
- Improvizatsiya;
- Aqliy hujum;
- Debat;
- Tanqidiy tafakkurni
rivojlantiruvchi usul;
- Klaster usuli;
- 6x6x6 metodi
- Muammoli vaziyat;
- Muayyan holat, vaziyatni
o‘rganish, tahlil qilish;
- Har kim har kimga
o‘rgatadi;
- Nuqtai nazaring bo‘lsin;
- Multimedia vositalaridan
foydalanish va boshq.
Ta’lim jarayonida noan’anaviy, qiziqarli, faol,
innovatsion (yangi) usullarni o‘zlashtirgan shaxs

Ta’limning innovatsion usuli bo’lgan «Modifikasiyalashgan ta’lim» -
shakli o’zgartirilgan ma’ruza bo’lib, talabalar bilan muloqot tarzida olib boriladi.
Afzalligi shundaki, talabalar o’z ustida mustaqil, ijodiy ishlaydilar. Dars jarayonida
faol ishtirok etadilar. Talabalar yangi mavzuni o’qituvchi bilan birgalikda tahlil
qiladilar.
Improvizasiya – tayyorgarliksiz bayon etish usuli bo’lib, o’qituvchi
talabalarga savol yoki topshiriq beradi va darhol uning javobini tayyorgarlisiz
tushuntirib berishlarini so’raydi. Bu usulning afzalligi shundaki, talabalar o’z
shaxsiy fikrlariga, lunyoqarashiga ega bo’ladilar, ularning og’zaki nutqi
rivojlanadi, har bir savol-topshiriqlarni xotirada tez-tez tahlil qila olish
ko’nikmalari shakllanadi.
«Aqliy hujum» usuli. O’qituvchi talabalarga biron-bir savol yoki topshiriq
beradi, ular esa ushbu savol yoki topshiriqlarni birin-ketin, ketma-ket o’z fikr-
mulohazalarini bildiradi. Afzalligi – yangi mavzu yoki darsni boshlamasdan avval
ushbu usul qo’llanilsa, talabalarning darsga, yangi mavzuga tayyorgarligi, diqqati
faol jalb qilinadi, har kim o’z fikrlarini erkin namoyon qila olish imkoniyatiga ega
bo’ladi.
«Muammoli vaziyat» usuli . Bu usulni o’qitish jarayonida qo’llashda
o’qituvchi talabalarga hayotiy voqea, hodisalardagi muammoli holatlardan misollar
keltiradi.
Bunday vaziyat yuzasidan talabalar o’z fikr-mulohazalarini bildiradilar,
muammoni atroflicha hal qiladilar. Usullarning afzalligi shundaki, talabalar
muammo ustida bosh qotiradilar, o’z fikrlarini bildiradilar, hayotdan ijobiy saboq
oladilar. Shuningdek, bu usulni qo’llash orqali ta’limning tarbiyaviy, hayot bilan
bog’liq prinsiplarining uzviyligiga erishiladi.
«Muayyan holat va vaziyatni o’rganish, tahlil qilish» usuli. Bu yusul
yuqoridagi usulga mazmunan o’xshash bo’lib, uni qo’llashda hayotiy voqea, holat
va vaziyat yuzasidan o’z fikrlarini bildiradilar, tahlil qiladilar. O’qituvchi esa,
xulosalab, umumlashtiradi. Bu usulning afzalligi – talabalar hayotiy voqea,
33

holatlarga o’z munosabatlarini bildiradilar, bu vaziyatlarni erkin, mustaqil, ijodiy
yondoshgan holda tahlil qiladilar.
“A jurli arra” 5
“Ajurli arra” metodi tuzilish jihatidan o’zida quyidagi bosqichlarni qamrab
oladi:
1. TOPSHIRIQNI BO’LISH: Topshiriq va matnli materiallar bir nechta
asosiy qismlarga (yoki mavzularga) qirqiladi.
2. BIRLAMCHI GURUHLAR: Har bir guruh a’zolari qirqilgan mavzuni
oladir va ekspertga aylanadir.
3. EKSPERT GURUHLARI: qo’lida bir mavzuga oid o’quv topshiriqlari
mavjud bo’lgan o’quvchilar mavzuni muhokama qilish, boshqalarga o’rgatish
rejasini egallagash uchun ekspert guruhga birlashadilar.
4. BIRLAMCHI GURUHLAR: O’quvchilar o’zlarining birlamchi guruhlariga
qaytadilar va ekspert guruhlarda o’rganganlarini o’qitishadi.
IZOH: “Ajurli arra” mohiyatiga aniqlik kiritish uchun ba’zi bir tavsiyalarni
yoritish lozim.
1.O’qitish jarayoniga bu tarzda yondashilganda o’quvchilarning hamkorlikda
ishlashiga va qisqa vaqt ichida katta hajmdagi axborotlarni o’zlashtirishlariga
imkon tug’iladi.
2.U yoki bu faoliyatni darsda amalga oshirish uchun o’quvchilarga
boshlang’ich axborotlarni uzatish zarurati tug’ilsa, ma’ruza o’rnini bosa oladigan
samarali instrumentariy hisoblanadi.
3.O’qituvchi murakkab mazmunli mavzular bo’yicha o’quvchilarni darsga
tayyorlash uchun oldindan ularning har biriga mo’ljallangan alohida axborotli
paket tayyorlaydi. Unda darslikdan, qo’shimcha tarzda gazeta, jurnal,
maqolalardan materiallar bo’lishi kerak.
4.Har bir o’quvchi 2 guruh tarkibida ishtirok etdi: dastlab “o’z uyi”
(birlamchi) guruhiga, keyin esa “ekspert” guruhiga birlashib, o’quv elementlarini
mustaqil o’rganishadi. Ekspert guruhini tezda tashkil etish uchun o’quvchilar olgan
5
Ajur fransuzcha “ aj our ” s o' zidan olingan bo ’ lib “ bir yoqdan ikkinchi yoqqa o ’ tgan , ikki tomoni
ochiq ” ma ’ nosini anglatadi .
34

axborotli paketlarda har bir mavzuga oid materiallar bir xil rangdagi qog’ozlarga
yozilgan yoki rangli qalam bilan qog’ozning biror bir burchagi bo’yalgani ma’qul.
5. Har bir guruhda 3 tadan 5 tagacha kishi (o’quvchilar soniga qarab) bo’lishi
mumkin. Har bir o’quvchi “o’z uyi”dagilarni va qayta uchrashish joyini aniqlab
olishi kerak.
6. O’qituvchi o’quvchilarni “rangli” topshiriqlar asosida guruhga birlashishini
taklif etadi va ular alohida mavzular bo’yicha ekspertga aylanadi. Misol uchun,
“qizil”larni sinf xonasi oxirida, “ko’k”larni esa maktab yo’lakchasida uchrashishi
belgilanadi. Har bir ekspert guruhda 3 tadan kam o’quvchi bo’lmasligi kerak.
7. Guruhlarga axborotli paket tarqatiladi. Har qaysi guruh turli xil materiallar
to’plamini olishlari va ularni o’qishi, muhokama qilishi, aynan shu axborotlar
bo’yicha ekspertga aylanishi lozim. O’quv materiallari bo’yicha “ekspert” bo’lishi
uchun o’quvchilarda vaqt etarli bo’lishi kerak. Bu uchun agar materiallar
murakkab va katta bo’lsa, ehtimol, bir dars to’liq talab qilinadi.
8. O’quvchilarga quyidagicha topshiriqlar beriladi:
- paketdagi materiallarni qunt bilan o’rganing va muhokama qiling;
- bir-biringizdan so’rang va o’quv materiallarini har biringiz tushunib
olganingizga ishonch hosil qiling;
- o’z “uyingiz” guruhini o’qitish zarurligini hisobga olib materialning muhim
o’quv elementlariga e’tiborni qarating.
9. O’quvchilarning o’z “uylariga” qaytishlarini iltimos qiling. Har biri o’z
“uyi”- guruhiga axborot beradi. Shaksiz, “uy” guruhida ekspert guruhlaridan
bittadan o’quvchi bo’lish shart. O’quvchi o’rganib kelgan materiallarni o’z guruhi
o’quvchilariga o’rgatish javobgarligini bo’yniga olish lozim. Bu jarayon o’quv
materialining o’zlashtirish zarurligiga qarab yana bir soat davom etishi mumkin.
10.O’quvchilar bir-birlaridan axborotlarni o’rganishib bo’lishgach, o’qituvchi
oldindan rejalashtirgan faoliyat turini o’tkazishi mumkin.
“ Munozara”. Bu metod yordamida o’quvchilarga muayyan muammo
bo’yicha to’liq axborotlar etkaziladi, munozara uchun tanlangan mavzuni
35

o’quvchilar ayovsiz “shturm” qiladilar va pirovard natijada muammoga tegishli
ma’lumotlarni atroflicha o’rganadilar
Munozarani o’tkazish metodikasi.
1. Munozara olib boruvchi - boshlovchi (o’qituvchi, jurnalist, boshliq va
hokazo) mavzuni oldindan tanlaydi va ishtirokchilarni taklif etadi.
2. Boshlovchi ishtirokchilarga “aqliy hujum” topshirig’ini beradi va uning
qoidalarini tushuntiradi:
- “hujum”dan maqsad - muammo echimiga oid variantlarni mumkin qadar
ko’proq taklif etish;
- o’z aql-idrokingizni markazlashtirishga harakat qiling va diqqatni muammo
echimiga qaratgan holda fikrlar bildiring. Bildirilgan g’oyalar umumiy fikrga zid
bo’lsada, hech biri rad etilmaydi;
- boshqa ishtirokchilar g’oyalarini ham rivojlantiring;
- taklif etilganlarni baholashga urinmang, bu ish bilan siz keyinroq
shug’ullanasiz.
3. Boshlovchi kotibini tayinlaydi va u yuzaga kelgan barcha g’oyalarni yozib
boradi. Muhokama vaqtida so’zga chiquvchilar tartibi o’rnatiladi, munozaraga
barcha ishtirokchilar jalb etiladi va ularga o’z fikrlarini ifodalash uchun
imkoniyatlar berildi. Agar biror bir kishi tomonidan “aqliy hujum”ni o’tkazish
qoidalari buzilsa, boshlovchi zudlik bilan muhokamaga aralashadi. Birinchi
bosqich yangi g’oyalar paydo bo’lguncha davom etaveradi.
4.Boshlovchi ishtirokchilarning tanqidiy tafakkuri “charxlanishi” uchun
qisqacha tanaffus e’lon qiladi. Keyin ikkinchi bosqich boshlanadi. “Aqliy hujum”
ishtirokchilari guruhlanadi va birinchi bosqichda bildirgan g’oyalarini
mustahkamlaydilar. g’oyalar guruh bo’yicha birlashtirilib, mualliflar ularni tahlil
qilishga kirishdilar va natijada o’rtaga qo’yilgan muammoning echimiga tegishli
bo’lgan fikrlargina ajratib olinadi.
Boshlovchi munozaraga yakun yasaydi.
IZOH: Amerikacha munozara metodi turli shakllarda tashkil etilishi e’tirof
etilgan. Bizning amaliyotda eng ko’p tarqalgan turi - bu “telemunozara”
36

hisoblanadi yoki aniqroq aytadigan bo’lsak, jurnalist Quddus A’zamning
o’quvchilar bilan telemuloqoti ana shu metodning o’zginasidir.
Teleshou usulidagi munozara afzalliklari xususida ikki og’iz: bu shaklda
tashkil etish bir vaqtning o’zida guruhda ma’ruza va munozara metodlarini
qo’llash imkoniyatini beradi. 3-5 kishi bo’lgan guruh oldindan tanlangan mavzu
bo’yicha boshqa qatnashchi (tomoshabin)lar ishtirokida munozara o’tkazadilar.
Tomoshabinlar muhokamaga keyinroq qo’shilib o’z fikrlarini aytishadi yoki savol
beradilar.
Teleshou shaklida tashkil etilgan munozarada berilgan mavzu bo’yicha turli
fikrlarni birmuncha aniq ifodalashga imkoniyat tug’ildi. Albatta, bu erda
muhokamaga jalb etilganlar suhbatga puxta tayyorgarlik ko’rishlari yoki shu soha
bilimdonlari bo’lishlari bilan birgalikda asosiy mavzudan chetga chiqib
ketmasliklari kerak.
Teleshouda har bir ishtirokchiga o’z fikrini to’liq bayon qilishlari uchun keng
imkoniyatlar berishi lozim (3-5 min). Boshlovchi munozara borishini kuzatib
boradi, agar belgilangan mavzudan chetga chiqish hollari ro’y bersa, darhol
munozaraga aralashish shart.
“O’ z o’rningni top ”. Agar sinfda u yoki bu mavzu bo’yicha tortishuvlar
vujudga kelsa bu metod yordamida muammoning echimini topish mumkin. Undan
ko’pincha darsning kirish qismida foydalanishadi va o’tilayotgan mavzuni
o’rganishga turli xil yondashuvlar mavjudligi namoyish etiladi. Bu bir tomondan.
Ikkinchidan, o’quvchilarga o’z fikrini bayon qilishga, muloqot ko’nikmalarini
qaytadan tuzatishga imkoniyatlar mavjud bo’ladi. Uchinchidan, dars so’ngida
o’qituvchi tomonidan mavzuni o’zlashtirish darajasini baholash aniq amalga
oshiriladi.
1. Sinfning qarama-qarshi burchaklariga ikkita plakat osildi. Ularning biriga
“roziman”, boshqasiga “rozi emasman” degan so’zlar yozilishi kerak. Plakatlarda
ba’zi bir mavzuga oid savollar bo’yicha bildirilgan qarama-qarshi fikrlar ham
yozilish mumkin. Masalan: “anjir gullaydi va meva tugadi”, yoki “anjir
gullamasdan meva tugadi”.
37

2. Darsni tashkil etish qoidalari muhokama qilinadi.
3. qaralayotgan muammo yuzasidan o’z fikrlariga mos keladigan plakat
yoniga borish zarurligi o’quvchilarga taklif etildi.
4. Bo’lingan o’quvchilardan o’z qarshilarini asoslash so’raladi. Bu paytda bir
guruhdan ikkinchi guruhga o’tish ruxsat etiladi va shu tariqa sinf o’quvchilarining
hammasi jalb etildi.
5. Muammo bo’yicha fikrlar bildirilgach, o’quvchilar ichida munozara
davomida o’z nuqtai nazarini o’zgartirganlar va boshqa guruhga o’tuvchilar
bo’lishi mumkin. Bunday hollarda ular o’z o’rnini o’zgartirish sabablarini
asoslashi kerak bo’ladi.
6. Ishtirokchilardan opponentlari ichida muammo yuzasidan eng ishonchli
fikr aytgan o’quvchilarni aniqlash so’raladi.
“ K ichik guruhlarda ishlash ” . Kichik guruhlarda ishlash o’quvchilarning
darsda faolligini ta’minlaydi, har biri uchun munozarada qatnashish huquqini
beradi, bir-biridan sinfda o’rganishga imkoni tug’ildi, boshqalar fikrini qadrlashga
o’rgatadi.
Qo’llanish usuli .
1. Faoliyatni tanlash. Mavzuga oid muammo shunday tanlanadiki, natijada
o’quvchilar uni o’rganish (bajarish) uchun ijodiy faoliyat ko’rsatishlari zarur
bo’ladi va vazifalar belgilab olinadi.
2.Zaruriy asos yaratish. O’quvchilar kichik guruh ishida qatnashishlari uchun
tanlangan faoliyat bo’yicha ba’zi bilim, ko’nikma va malakalarni oldindan
egallagan bo’lishlari kerak.
3.Guruhni shakllantirish. Odatda har bir guruhda 3-5 o’quvchi bo’ladi,
(ehtimol, kam yoki ko’p bo’lishi mumkin). Agar guruhda ishlash u yoki bu yozma
hujjat tayyorlashni talab etsa, yaxshisi 2-3 kishili guruh tuzilgani ma’qul. Guruh
o’lchovi masalaning muhimligi, sinfdagi o’quvchilar soni, o’quvchilarning bir-biri
bilan konstruktiv holatda o’zaro harakatiga bog’liq holda o’zgaradi. Eng yaxshisi,
“getrogen” guruh tashkil etishidir. (jinsi, o’zlashtirish darajasi va boshqa belgilar
asosida). Guruhda ishlash o’quvchilar o’rtasida vazifalarni aniq taqsimlashga
38

tayanadi. (Misol uchun, bir o’quvchi munozarani boshqaradi, ikkinchisi yozib
boradi, uchinchisi spiker (sardor) rolini o’taydi va hokazo). Sinfni guruhlarga
ajratish, hohish bo’yicha yoki hisob bo’yicha amalga oshiriladi.
4.Aniq yo’l-yo’riqlar ko’rsatish. O’quvchilarga faoliyatni bajarish bo’yicha
aniq va xajm jihatdan ko’p bo’lmagan tushuntirish beriladi. O’qituvchi
guruhlarining ishlash tezligi turlicha bo’lishini inobatga olgan holda vaqt
chegarasini aytadi. Guruhlar kerakli materiallar va axborotlar bilan ta’minlanadi.
O’quvchilar guruhda ishni boshlashlari uchun vazifalarini aniq tushunib etganligi
tekshirib ko’riladi.
5. Qo’llab quvvatlash va yo’naltirish. O’qituvchi zarurat tug’ilsa guruhlar
yoniga navbatma-navbat kelib to’g’ri yo’nalishda ishlayotganligini qayd etadi yoki
ularga yordam beradi, guruhlarga ta’ziyq o’tkazilmaydi.
6. Muhokama qilish va baholash. Guruhlarda ish yakunlangach, ular
natijalari bo’yicha axborot beradilar. Buning uchun har bir guruh o’z sardorini
belgilaydi. Zarurat tug’ilsa, faoliyat natijalari bo’yicha bildirilgan fikrlar o’qituvchi
tomonidan yozilib borildi. Muhimi, guruhning echimining asoslanishini
aniqlashtirib olishdi. Agar vaqt etarlicha bo’lsa, u yoki bu fikrni argumentlashda
guruhlar bir-biriga savol ham berishlari mumkin. Kichik guruhlarda ishlash
natijalari o’qituvchi tomonidan baholanadi. Bunda faoliyatni to’g’ri va aniq
bajarish, vaqt sarfi asosiy mezon hisoblanadi.
“ Menyu ”. Yakka tartibda yoki kichik guruxlar bilan ish olib borishni
hohlagan ijodkor o’qituvchiga “Menyu” metodidan foydalanish tavsiya etiladi.
Bunda kichik guruh (o’quvchi) ga aniq topshiriq beriladi. Misol, “o’zbekiston
fuqarolarining huquqlari” tasnifi xilma-xil. O’qituvchi har bir guruh uchun alohida
topshiriq tayyorlaydi.
I.Konstitusiyaviy huquqlar
I.Ma’muriy huquq asoslari
II.Fuqarolik huquqlari asoslari
IV.Mehnat huquqlari asoslari
V.Ekologik huquqlari asoslari
39

Har bir guruh topshiriq oladi va 3 minut davomida muhokama qilishadi,
so’ngra har guruhlardan bittadan vakil o’qituvchi stoliga kelishadi va tayyor
“Menyu”ni olib qaytishadi. Bu uzun qirqilgan qog’ozlar - “Tillar” bo’lib, ularda
xilma-xil huquq normalari bayon qilingan bo’ladi. Guruh vakili tillardan tanlab
oladi va o’z guruhiga olib keladi, keyin boshqa o’quvchi shu ishni bajaradi va
zaruriy materiallar yig’ilguncha bu holat davom etadi. 10 minut davomida
topshiriq muhokama qilinadi va rasmiylashtiriladi. Bu jadval qo’lda tayyorlanishi
ham mumkin yoki javoblar og’zaki og’zaki ham bo’lishi mumkin. Boshqa guruh
vakillari savollar berishadi, o’qituvchi esa guruh ishlarini, sardor faoliyatini
baholab beradi.
“Kichik guruhlarda bosma materiallar bilan ishlash”. Kichik guruhlarda
ishlashning yana bir samarali metodi - bu nashr qilingan materiallar bilan ishlash
hisoblanadi. O’quvchilarning zaruriy axborotlarni izlab topishlari uchun, nazariy
bilimlarni mustahkamlash yoki tasniflashlari uchun, nazariy materiallarni chuqur
anglab olishlari uchun bu metoddan foydalanish yaxshi samara beradi. Sinf 4-5
kishidan iborat kichik guruhlarga bo’linadi. Guruh bir xil yoki turlicha
mazmundagi topshiriqlar, gazetalar, jurnallar, fotoalbomlar, byulletenlar olishadi.
Zaruriy materiallar: A - I Formatli oq qog’oz, qaychi, elim.
Topshiriqlar:
A) Gazetalardan inson huquqlari to’g’risidagi axborotlarni toping va quyidagi
tartibda ularni joylashtiring.
1) Fuqarolik huquqlari
2) Siyosiy huquqlar
3) Iqtisodiy huquqlar
4) Ijtimoiy huquqlar
5) Madaniy huquqlar
B) Inson huquqlarini joriy etish shakllarini namoyish eting. Joriy etishning 4
guruhi mavjud:
- rioya qilish;
40

- bajarish;
- foydalanish;
- qo’llash.
Har bir guruh (ular 4 ta) topshiriq oladi, gazetadan kerakli materiallarni
topadi, maqolalarni, suratlarni qirqib oladi va plakatga elimlaydi, zaruriy matnni
sharhlaydi. Har bir guruh o’z sardorini aniqlaydi va ular ish yakuni to’g’risida
hisobot beradilar. Boshqa guruh o’quvchilari savollar berishadi va ishni
baholashadi.
Bu metodni qo’llash davomida o’quvchilardan barcha materiallar yig’ib
olinadi, aksincha o’quvchilar gazetalardagi boshqa qiziqarli maqolalarni o’qishga
kirishib ketadilar va sardorlar fikrlariga quloq solmaydilar. O’quvchilardan ehtiyot
bo’lib ishlash talab etiladi, ortiqcha qog’oz qirqish, elimlash, sinfni ifloslantirishga
yo’l qo’yilmaydi.
“Debatlar”. Debatlar asosida darslarni tashkil etishdan ko’zda tutilgan asosiy
maqsad muammoning echimini topishda o’quvchi o’zgalarni o’z yondashuvining
to’g’riligiga ishontirishdir. O’z fikrini aniq va mantiqiy bayon etish, buning uchun
esa ishonarli dalillar va xulosalar topish ko’nikmalarini shakllantirishda debatlar
o’tkazish samarali metod hisoblanadi.
Ular o’quvchilarda ijtimoiy fikrni o’zgartirishga ta’sir etish qobiliyati
mavjudligiga ishonch tuyg’ularini rivojlantiradi.
M etodik tavsiyalar:
Debatlar mavzusini anglab etishlari uchun o’quvchilarga sharoit tug’diriladi.
Buning uchun esa mavzuni rezolyusiya shaklida ifodalash kerak bo’ladi.
Ma’lumki, rezolyusiya har doim mavjud holatni o’zgartirishni talab etadi. Misol
uchun, “qabul qilingan: AQSH Oliy sudi oliy jazoning nokonstitusiyaviyliligini tan
oldi”.
Mashg’ulotga mahalliy mutaxassislardan (olim, vrach, muhandis, ijtimoiy
arbob va boshqa) biri taklif etiladi.
Debatda qatnashish uchun iqtidorli o’quvchilar tanlanadi va ular ikki guruhga
ajratiladi: rezolyusiyani qo’llab-quvvatlaydigan va ularga qarshi chiquvchi
41

ishtirokchilar debatlarni o’tkazish qoidasini chuqur o’zlashtirgan bo’lishlari kerak.
Guruh sardori reglamentga rioya qilishni kuzatuvchi - yordamchini tayinlaydi.
“Konstruktiv argumentlar” (3-5ta holatga asoslangan; mantiqiy ifodalangan
va daliliy materiallar bilan mustahkamlangan argumentlar tayyorlash uchun
o’quvchilarga etarlicha vaqt beriladi. Ularga muammoning ko’lamini anglash va
bahsda o’z fikrini saqlab qolishlari uchun aniq, mantiqiy argumentlar tayyorlashda
o’qituvchi yordam berishi kerak. Shu bilan birgalikda o’quvchilar qarshi tomon
bildirgan fikrlarni qanday bo’lishi mumkinligini taxmin qilishlari va oldindan bu
fikrlarni inkor etishga ham tayyorgarlik ko’rishlari lozim.
Bahslashuv natijasida o’quvchilar nimalarni qo’lga kiritish mumkinligini
tushunib etsagina dars samarasi to’g’risida gapirish mumkin.
O’quvchilarni shunday dalil-isbot topish ko’nikmalarini egallashga o’rgatish
kerakki, natijada bildirilgan fikrni qarshi tomonning muhokama qilishiga o’rin
qolmasin. Shundagina o’quvchilar tengdoshlarining qarashlarini hurmat qilishga
yoki xususiy tasavvurlarini sinfdoshining fikri oldida ojiz ekanligini tan olishga
o’rganadi, eng asosiysi, ularda erkin fikr yuritish ko’nikmalari shakllana boradi.
Debatlarni o’tkazish tartibi:
1.O’qituvchi va debat ishtirokchilari sinfdan joy olishadi. qulay bo’lishi
uchun rezolyusiyani qo’llab-quvvatlaydiganlar o’qituvchining o’ng tomoniga,
qarshilar esa chap tomoniga joylashishgani ma’qul.
2.O’qituvchi qisqacha muhokama mavzusini va ikkala rezolyusiya
variantlarini bayon qiladi, so’zga chiquvchilar uchun vaqtni belgilaydi.
3.O’qituvi dastlab rezolyusiyani qo’llaydiganlarning birinchisiga so’z beradi
va undan konstruktiv argumentlarni bayon qilish so’raladi. Iloji bo’lsa so’zga
chiquvchilar tartibini har bir guruh a’zolari uchun oldindan belgilash kerak.
O’qituvchining yordamchisi gapiruvchi uchun ajratilgan vaqtning
tugaganliginieslatib turadi.
4. O’qituvchi rezolyusiyani qo’llaydigan guruh o’quvchilarini birinchisiga
so’z beradi va u o’z fikrini etarlicha argumentlar yordamida asoslab beradi.
42

5. O’qituvchi birinchi guruhning ikkinchi raqamli o’quvchisiga so’z beradi,
so’ngra ikkinchi guruhning ikkinchi raqamli o’quvchisi o’z fikrlarini rezolyusiya
bo’yicha bayon qiladi. Shu holat barcha debat ishtirokchilari navbatma-navbat
chiqish qilgunlariga qadar davom etadi.
6. Keyingi bosqichda har bir ishtirokchiga qarshi tomonning dalillarini inkor
etib tashlashga va ular tanqidiga javob berish- ga imkoniyat tug’diriladi.
7. Masala talashish davomida yangi argumentlarni keltirish mumkin
emas. Bahsni har doim rezolyusiyaga qarshi tomon vakillari boshlashadi.
8. O’quvchilar bu bosqichda rezolyusiyaga nisbatan u yoki bu mavqeni
egallash sabablarini bayon qilishadi. O’qituvchi bu sabablarni sinf doskasiga yozib
borishi ham mumkin. O’quvchilar bu sabablarga tegishli savollarga javob
berishlari ham mumkin, biroq o’z mavqeining to’g’riligini oqlashga kirishib
ketmasliklari kerak.
9. Ishtirokchilar shunday argumentlarni ko’rsatish kerakki, birinchidan
ularning qarashlari muammo echimiga zid ham bo’lishi mumkin,
ikkinchidan,barchani o’ylashga majbur etsin, uchinchidan, hayratda qolarli
darajada ifodalanishi lozim.
10. Debat dars so’ngida o’quvchilar qarshi tomon qabul qilgan
rezolyusiyaning joriy etilishi oqibatlarini baholashishi kerak. Shuningdek, har ikki
tomondan o’rtaga tashlangan qarashlarni hayotga tadbiq etish jamiyat uchun
qanchalik foydali yoki zararli ekanligi ham muhokama qilinishi mumkin.
“ TANQIDIY FIKRLASH”
VAZIFASI. Demokratik jamiyatda har bir fuqaro o’z oldida turgan
muammolarni oqilona echish qobiliyatiga ega bo’lishi kerak. Shu boisdan
o’quvchilarni darslarda ko’proq bahsli tortishuvlarga sabab bo’ladigan muammolar
echimini topishga jalb etish lozim.
Bahsli savollarni echish jarayonida o’quvchilarda tinglash, muloqat olib
borish, turlicha fikrlarni taqqoslash, boshqa kishi taqdiriga befarq qaramaslik kabi
islatlar shakllana boradi, masalalarni echish va tegishli hukm chiqarish, analitik
43

fikrlash qobiliyatlari rivojlanadi, ma’lum ketma-ketlikda tafakkur yurgizish, to’g’ri
echimlarni topish malakalari o’zlashtiriladi.
O’TKAZISH USULI. Munozarali savollarni analitik-sintetik tahlil qilish va
obektiv fikr yuritish ko’nikmalarini rivojlantirish uchun talaygina metodika
mavjud. Ro’y berayotgan voqelikni tanqidiy fikrlash asosida baholash quyidagi
bosqichlardan iborat bo’lishi mumkin:
1. O’quvchining o’z fikrini erkin ifodalashi.
O’quvchiga echimini topish uchun taklif etilgan muammo bo’yicha o’z
o’rnini aniqlab olishi uchun imkon beriladi. Misol uchun, Toshkentda 16 fevral
voqealari nima uchun sodir bo’lganligi to’g’risida. Muammoga o’quvchidan javob
olish uchun qator savollar bilan murojaat qilish mumkin: Sening fikring qanday?
Bu haqda sen nimalarni o’ylaysan? va boshqa.
2. O’z fikrini oydinlashtirish.
O’quvchilarning bildirgan fikrlarini yanada aniqlashtirish maqsadida ularga
qo’shimcha tarzda quyidagi savollar beriladi: Bu bilan nima demoqchisan? O’z
fikringni tushuntira olasanmi? Bu nima degani?
3. O’quvchilarning fikrlarini asoslanganligini tekshirish.
Bu erda quyidagicha savollarning berilishi o’rinlidir: Nima uchun sen aynan
shunday deb o’ylaysan? Sening mavqeingni tasdiqlovchi qanday asoslar bor?
Nima uchun senda shunday taassurot tug’ildi? qanday argumentlarni bildirgan
fikring foydasiga keltirasan? Sening fikringni nima isbotlaydi? va hokazo.
4. Boshqalar fikrini o’rganish.
Inson o’z fikrining ojizligini har doim ham tan olavermaydi va
suhbatdoshining fikriga hurmat va ehtirom bilan qaravermaydi. Ayniqsa bu holatni
ko’proq o’smirlarda kuzatish mumkin. Shubhasiz, ko’p hollarda buning aksini ham
ko’rish mumkin. Shu bilan birgalikda qator murakkab muammolarning echimini
topishda o’zgalar fikrini eshitish va tinglash ko’nikmasi juda asqotadi. Bu
ko’nikmani o’quvchilarda shakllantirishni xohlasangiz, marhamat, quyidagi
savollar bilan murojaat qiling: O’z fikringizga muqobil bo’lgan holatni bayon qila
44

olasizmi? Bu haqda boshqalar nima deyin mumkin? Tanqidga uchrashingiz
mumkinmi?
5. O’z holatini va o’zgalar fikrini tahlil etish.
Bu haqda nafaqat o’smirlar, balki kattalar ham ko’pincha o’ylashmaydilar.
O’quvchi xususiy fikri bilan to’g’ri kelmaydigan fikrlarni ham o’zaro taqqoslash,
ilmiy asoslangan holatni aniqlash uchun fikrlar qarama-qarshiligini tahlil etishi
kerak. Shu maqsad uchun quyidagi savollar asqotishi mumkin: O’z fikring ojizligi
nimada? qarshi tomonning dalil-isboti nima uchun kuchli yoki nima uchun
kuchsiz? qanday fikrlar sizning mavqeingizni mustahkamlaydi yoki uni
kuchsizlantiradi?
O’rganilayotgan muammo bo’yicha har ikkala fikrlarning mantiqiy
oqibatlarini o’rganish uchun savollar: agar sizning g’oyangiz qabul qilinsa, nimalar
ro’y berishi mumkin? Bu jamiyatga qanday ta’sir ko’rsatadi? Uning natijasi
kelajakka foyda beradimi?
6. Muammo bo’yicha echim qabul qilish.
Bu “tanqidiy fikrlash” metodining so’ngi bosqichi hisoblanib, o’quvchilar
tomonidan bildirilgan turlicha fikrlar qaytadan baholanadi va mutanosiblik
aniqlanadi. Buning uchun: qaysi natija eng qulay va ishonchli? Kimning chiqishi
maqsadga muvofiq bo’ldi? Siz bahsga qanday nuqta qo’ygan bo’lardingiz? va
hokazo.
IZOH: Bu metod ko’proq huquqiy bilimlarni o’zlashtirishda qo’l kelishini
ta’kidlash joiz. Huquqiy ta’lim bolalarga jamiyatda, jamoada, oilada o’z o’rnini
topishlari uchun ko’maklashadi, atrofda ro’y berayotgan voqealarga tanqidiy ko’z
bilan qarash va obektiv baholash imkonini beradi. “Davlat va huquq asoslari” fani
(9-sinf) qator qarama-qarshiliklarni va tafovutlarni o’rganadi.
Aslida qonunlar tafovutlarni echish uchun xizmat qiladi. Huquqni o’rganish
o’quvchilarga jamiyatda ro’y berayotgan tafovutli savollarni o’z yoshiga muvofiq
chuqur o’rganishga, o’zini o’zbekiston fuqarosi deb his etishga undaydi.
“STEERT LAW” dasturidan joy olgan yana qator metodlarni (mediasiya,
kazuslarni o’rganish, vizualli materiallar bilan ishlash, xayoliy sayohat, dunyo sudi
45

va boshqa) tarjima va tahlil qilish, tartibga keltirishni davom ettirish mumkin edi.
Biroq yaqin kelajakda bu dastur tarjima qilinib, alohida kitob shaklida nashr
etilishga umid bog’lab qolamiz.
Bu metodlardan didaktik jarayonning qaysi bosqichida foydalanish kerak?
Shubhasiz, mavjudlik algoritmida (MA) - o’quvchilarning o’quv-bilish faoliyatini
tashkil etishda - mustaqil o’z-o’zini (sinfdoshini) o’qitishda, yakka tartibda, kichik
guruhlarda foydalaniladi. Ularni tanlash mezonlari esa o’qituvchiga ma’lum:
mavzudan ko’zlangan maqsadga, mazmuniga mos kelishi, o’quvchi va
o’qituvchining imkoniyatlari, vaqt o’lchovi, mavjud o’quv-moddiy baza va
boshqalar. Eng asosiysi, yakuniy natijani ta’minlaydigan va kafolatlaydigan
pedagogik muhit yaratilishi lozim.
Ta’kidlash joizki, yuqorida bayon qilingan yangi innovatsion faol usullarni
o’qitish jarayonida qo’llashda quyidagi talab va tavsiyalarga rioya qilish lozim:
- ta’limning noan’anaviy, qiziqarli, faol, innovatsion usullari haqida
ma’lumotga ega bo’lish, ularning mazmun-mohiyatini to’liq tushunib etish va
o’qitish jarayonida qo’llash;
- o’qitish jarayonida faol usullarni qo’llashning samarali uslubiyotini tanlay
olish;
- innovatsion, faol usullarni pedagogika kursi xususiyatlaridan kelib chiqib
qo’llash;
- o’qitish jarayonida faol innovatsion usullardan foydalanishda ta’lim-tarbiya
prinsiplarining uzviyligiga erishish;
- o’qitish jarayonida talabalarning o’ziga xos xususiyatlarini hisobga olish
(bilimlilik darajasi, qiziqishi, individual yondoshish va boshq).
- talabalarni o’qitish jarayonida faollikka chorlash usullarini to’g’ri tanlay
ola bilish, o’z ustida mustaqil, ijodiy ishlashga, erkin fikr yuritishga o’rgatish
muhim ahamiyat kasb etadi.
Ushbu talab va tavsiyalarni hisobga olgan holda pedagogika kursini o’qitish
jarayonida ta’limning innovatsion texnologiyalaridan optimal foydalanish orqali
ijobiy natijalarga erishish mumkin.
46

2.2. Pedagogik jarayonni tashkil etishda innovatsion pedagogik
texnologiyalardan foydalanishning shakllari, metod va vositalari
O’quvchilarining yosh va psixologik xususiyatlarini, bilim olish
imkoniyatlarini hisobga olgan holda pedagogika kursini o’qitish jarayonini
innovatsion texnologiyalar asosida tashkil etish loyiha asosida amalga oshirildi.
Loyihada darsning asosiy komponentlari mavzu, asosiy savollar, tayanch
tushunchalar, mavzu bo’yicha har bir asosiy savol uchun o’qituvchining hamda
o’quvchining maqsadi, asosiy savollarning bayoni, har bir asosiy savolning
yakunida nazorat topshiriqlari hamda adabiyotlar ro’yxati berildi. Buni biz
2.2. 1 - shaklda quyidagicha izohladik.
Mavzu
Asosiy
savollar
O’qituvchi maqsadi
O’quvchining maqsadi
(IO’M vazifalari)
O’qituvchi
faoliyati Ta’lim jarayoni
(samarali ta’lim
mazmuni, shakl metod
va vositalari) o’quvchining
faoliyati
Nazorat topshiriqlari
Asosiy va qo’shimcha
adabiyotlar
2.2-shakl. Ta’limni zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish
bo’yicha dars loyihasining tuzilmasi
Bularga qo’shimcha holda tarqatma materiallar, o’quv-uslubiy majmua
ishlab chiqildi.Bundan tashqari, ijodiy izlanuvchanlik bilim darajalariga ega
47

bo’lgan o’quvchilar qiziqishlari bo’yicha fan yo’nalishlarining etakchi
mutaxassislari rahbarligida iqtidorli yoshlarga ma’lum yo’nalishda
chuqurlashtirilgan bilim berish maqsadida kafedralar qoshida kichik maktablar
faoliyati amalga oshirildi.
Yuqorida aytib o’tganimizdek, ta’limni texnologik yondashuv asosida
tashkil etish jarayonida o’quvchilarni mustaqil ijodiy faoliyat yuritishga keng
imkoniyat yaratildi. Bu jarayonni ta’limga an’anaviy yondashuvdan samarali
jihatlarini quyidagicha ifodalash mumkin (qaralsin 2.1.1 jadval).
2.1.1-jadval
Ta’limda an’anaviy va innovatsion yondashuvlar
№ Ana’naviy yondashuv Innovatsion yondashuv
O’quvchilarga tayyor bilimlarini
axborot sifatida berish. Tizimli yondoshuvdan foyda-
langan qolda o’quv jarayonini
loyiqalashtirish
Samarali natijani kafolatlay olmasdan
dars ishlanmasi aniq bo’lmagan,
mavqum o’quv mahsadlari
(umumiy holda faqat o’qituvchining
maqsadi beriladi) . Identiv o’quv maqsadlarining
qo’yilishi, uni o’quvchilar xatti-
xarakatlarida kuzatish imkoni-ning
mavjudligi. (o’quvchilar ol-dida
turgan aniq o’quv vazifalari va
ularga erishish darajalari).
Bir yohlamalik (o’qituvchining o’zi
maqsadga erishganligini nazarda
tutiladi). O’quvchilarning faolligi va qayta
aloha o’rnatilishi.
O’quvchilar tomonidan axborotni
ma’lumotlarni asossiz esda saqlab
qolinishi. (passiv faoliyati) O’quvchilarning mustahil, ijodiy
faoliyat ko’rsatishi.
Ko’p bosqichli nazoratning yo’qligi. Doimiy, mezonli nazorat tur-
laridan foydalanish (reyting test)
(B.Blum o’zlashtirish darajalari
taksonomiyalari)
Dars rejasi, ta’lim natijasi kafo-latining
asossizligi (dars loyiha-sida
texnologiyaning takomillash-
tirilmaganligi) Oldindan rejalashtirilgan natijaga
garovli erishish.

Yuqoridagi jadvaldan aniqlash mumkinki, shaxsiy va jamiyat ehtiyojlariga
asoslangan holda bilim egallash o’quvchi hamda o’qituvchi munosabatlari, ta’lim-
tarbiya jarayonini tashkil qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. Yaqin o’tmishda
48

ta’lim oluvchining ta’lim jarayonidagi ishtiroki nazariy bilimlarni qabul qilib
oluvchi va o’zlashtirilgan nazariy bilimlar, amaliy ko’nikmalarni namoyish etuvchi
subekt sifatidagi o’rni bilan kifoyalangan bo’lsa, ta’lim texnologiyasi talablariga
ko’ra ta’lim oluvchi ta’lim jarayonining etakchi subekti, asosiy ijrochisi sifatida
ko’rinadi. Yendilikda ta’lim oluvchi ta’lim beruvchi tomonidan uzatilayotgan
axborot (bilim)larni qabul qilmaydi, balki ta’lim beruvchining yo’llanmasi,
ko’rsatmasiga muvofiq tavsiya etilgan o’quv manbalari bilan mustaqil ravishda
tanishish orqali nazariy bilimlarni o’zlashtiradi, ta’lim beruvchi nazorati ostida
amaliy ko’nikma va malakalarni hosil qiladi. Ta’lim oluvchi mustaqil faoliyat
yuritish, nazariy bilimlarni o’zlashtirish asosida o’zida fikrni ilgari surish, dalillar
keltirish, o’z fikrini himoya qilish layoqatini tarbiyalay olishi, o’z-o’zini tanqid
qilish, o’z-o’zini baholash sifatlarini qaror toptira olishi talab etiladi. Davr talabi
ta’lim oluvchini ta’lim jarayonining sust tinglovchisi bo’lishdan faol
ishtirokchisiga aylantirishni taqozo etmoqda.
O’quvchining ta’lim jarayonidagi etakchilik roli quyidagi pedagogik
vazifalarni hal etish imkonini beradi:
1) O’quvchida bo’lajak kasbi to’g’risidagi bilimlarni va ma’lumotlarni
o’zlashtirishga bo’lgan ehtiyojni qaror toptirish;
2) Kasb mahorati qirralarini egallashga nisbatan ongli yondoshuvni
shakllantirish;
3) Mustaqil faoliyat yuritish ko’nikmalarini shakllantirish;
4) O’quvchilarda mustaqil fikr yuritish, nazariy va amaliy bilimlar mohiyatini
tahlil etish, ular borasida xulosalar chiqarish, umumlashtirish hamda ularni o’z
amaliy faoliyatiga tatbiq etish ko’nikmalarini yuzaga keltirish va
takomillashtirish;
5) O’z-o’zini nazorat qilish, qiyosiy baholash, tahlil qilish sifatlarini
shakllantirish.
Ayni paytda, pedagogika muhitida pedagogik texnologiyaga qiziqish
kuchayganligi kuzatilmoqda. Pedagogik texnologiyaning yaxlit tizimi nazariyasi
49

asosida samarali natijalarga qanday erishish mumkin? Pedagogika kollejlari
o’qituvchilariga ta’limga texnologik yondashuv asosida qanday qilib, qanday
usullar asosida ta’lim samaradorligiga erishish mumkin? degan savolga amaliy
tajribalar asosida quyidagicha zarur axborotni berish mumkin. Biz tadqiqot
ishimizda pedagogik texnologiyaning mushtariyga texnologik yondashuv
elementlarini o’zi maqsadga muvofiq deb hisoblaydigan holatlarda o’z ish
amaliyotiga joriy qilish imkoniyatini beradigan keng tarqalgan variantlarini bayon
qilishga ko’proq e’tibor berdik.
Bunda biz, avvalo, ta’lim jarayonida o’quv materialini o’zlashtirishning
asosiy darajalarini aniqlab olamiz.
Ma’lumki, pedagogikada o’quvchilarning ta’lim jarayonidagi faolligini
oshirishga qaratilgan bir necha o’qitish metodlari ishlab chiqilgan: muammoli
o’qitish, ish faoliyatini ifodalovchi o’yinlar, rollar bajarish, kontekst o’qitish va
xokazo. Ammo ular o’rta maxsus ta’lim tizimida keng qo’llaniladi, deb bo’lmaydi.
Buning sababi shundaki, bunda har bir mashg’ulotga tayyorgarlik pedagogik
izlanishni ko’zda tutadi, yuksak kasbiy mahoratni, ijodiy yondashuv va ko’p vaqtni
sarflashni talab etadi. Qoidaga ko’ra, har bir bunday mashg’ulot ssenariysi o’ziga
xos xususiyatga ega va qaytarilmasdir.
Fikrimizning isboti uchun bir-biridan tubdan farq qiluvchi ta’lim turlarini ko’rib
chiqamiz: og’zaki-illyustrativ, texnologik va izlanuvchan-ijodiy. Avvalo, ularning
umumiy jihatlarini taqqoslaymiz, keyinchalik esa pedagogik texnologiya
elementlari bilan chuqurroq tanishamiz.
Har qanday jarayon - harakatdir, moddiy dunyodagi narsalar yoki
hodisalarning asta-sekin o’zgarishidir. O’qitish jarayoni ham yosh avlodda aqliy
kuchlarni rivojlantirishga va axloqiy sifatlarni shakllantirishga qaratilgan
harakatdir.
O’qitish jarayoni o’qituvchining va u rahbarlik qiladigan o’quvchilarning -
ularda aqliy qobiliyatlarni o’stirish, dialektik dunyoqarash asoslarini tarkib
toptirish va hayotga tayyogarlikni amalga oshirish maqsadida - bilim, ko’nikma,
malakalar tizimini ongli hamda puxta o’zlashtirishga qaratilgan ilmiy asosdagi
50

ishlarning majmuasidir. O’qitish jarayoni bilish nazariyasi asosida tarkib topadi.
Hozirgi ilg’or pedagogika inson shaxsini maqsadga muvofiq shakllantirishga
tarbiya, o’z-o’zini tarbiyalash va ijtimoiy tajribadan iborat tizim sifatida qaraydi.
O’quv jarayonining mohiyati o’quvchi bilish faoliyatining mantiqi bo’lib, u
birinchidan, bilish bizdagi bilimlarning yagona manbai bo’lib, amaliyotni
o’rganishdan boshlanishi, mavhum fikrlash asosida nazariyani umumlashtirish
kerakligidan; ikkinchidan, bilib olingan bilimlarni, nazariy umumlashtirishlarni
insondagi bilimlar haqiqiyligining yagona obektiv mezonlari sifatida ham xizmat
qiladigan amaliyotga taqqoslash zarurligidan kelib chiqadi. O’quv jarayonini inson
faoliyati sifatida psixologik-pedagogik jihatdan loyihalashga asoslanishini va
olingan bilimlarni amaliyotda qo’llashni ham o’z ichiga oladi.
Hozirgi dasturlar ma’lumotning nazariy saviyasiga talablarni oshirishga,
pedagogika kollejida o’qishning dastlabki kunlaridan boshlab, bolalarda ijodiy
fikrlashni rivojlantirishga, ularda fanlarning nazariy tushunchalarini hosil qilishga,
umumlashtirish va mantiqiy mulohaza yuritish malakalarini shakllantirishga
qaratilgan.
Bilimlarni o’zlashtirish jarayonida o’quvchilarning aqliy kamol topishi va
to’g’ri tarbiyalanishi o’z-o’zidan amalga oshmaydi. Buning uchun pedagoglarning
ma’lum darajada ta’sir ko’rsatishi ham nihoyatda zarur. Hozirgi kunning talabi-
o’quv jarayonini o’quvchilarda faqat takrorlashga doir fikrlashni emas, ijodiy
tafakkurni ham shakllantirishdan iborat. O’qitishning boshlang’ich davrida ta’lim
mazmuni o’quvchilar tomonidan umumiy qonuniyatlarga binoan o’zlashtiriladi:
idrok- tushunish (anglash)-qabul qilish (reproduktiv faoliyatda-yodda tutish)-
yangi sharoitlarda foydalanish.
Rivojlantiruvchi ta’lim sharoitida idrok etishning o’ziga xos tomoni
o’quvchining o’zlashtirilmagan sohani- tenglashtirish, taqqoslash, qonuniyatlarni
aniqlash, qo’yilgan muammoni hal etishning turli yo’llarini izlab topish, o’quvchi
uchun optimal bo’lgan usulni amaliy tarzda o’zlashtirishdagi aktiv faoliyat
paytidagi o’quvchining subektiv holati hisoblanadi. Faoliyat natijasi sifatida
51

o’quvchi axborotni o’zlashtiribgina qolmay, jamoa izlanishga va natijalardan
qoniqishga aloqadorlik hissini sezadi, anglaydi.
Ma’lumki, o’qitish bilimlarni o’zlashtirish va bilish yo’llarini tushunishni o’z
ichiga oladi. Ta’lim - o’qishga rahbarlik qilish, o’quvchilarning bilish ishlarini
boshqarishdir.
1. Ta’lim jarayonida bir qancha metodlar mavjud bo’lib, bu metodlar
o’quvchilarning o’zlashtirish darajalarini rivojlantirishga yordam beradi. O’quv
materialini o’zlashtirishning bir necha darajalari mavjud.
O’quv materialini o’zlashtirish darajalarini keltiramiz:
1) esga olish, xotirada tiklash – o’zlashtirish darajasi;
2) reproduktiv – o’zlashtirish darajasi;
3) produktiv (unumli) – o’zlashtirish darajasi;
4) ijodiy – o’zlashtirish darajasi;
Esga olish, xotiraga tiklash - o’zlashtirish darajasida har qanday
o’rganilayotgan materialni izohlash yoki asoslash uchun zarur bo’lgan o’quv
materiali (mazmuni)ni o’zlashtiriladi. Bu materialdagi hodisalar yoki voqealar bir–
biri bilan bog’lanishda va rivojlanishda bo’lib, albatta, avvalgi o’rganilganlariga
asoslanadi hamda uni takrorlash va esga olish yoki xotiraga tiklash lozim bo’ladi.
Buning uchun materialni bayon qilishda ko’rgazmalilikdan foydalaniladi.
Reproduktiv – o’zlashtirish darajasida bir turdagi masala yoki mashqlar
(savollar)ni namunaga (tayyor echib ko’rsatilgan) qarab echa olishga mo’ljallangan
bilim nazarda tutiladi. Reproduktiv metod ham bor. Bu metod namunaga qarab
o’quv materialini o’zlashtirish metodidir. Har qanday materialni bayon qilishda
yoki bu materialni tezroq tushunish uchun (darsliklarda beriladi) tayyor echib
ko’rsatilgan metodik nuqtai nazardan qulay mashqlar berilishi hozir odatga
aylangan. Bunday mashqlar o’rganilgandan so’ng boshqa namunaga o’xshamagan,
lekin namunaga qarab echilishi mumkin bo’lgan mashqlar tushuniladi. Mashqlar
(savollar) namunadagi, ya’ni reproduktiv usuldagi o’zlashtirishga mo’ljallangan
o’quv materiali bo’lsa, bularni namuna bilan bir xil turdagi o’quv materiali
deyiladi. Bu metod bilan har qanday materialni o’rganish qulay va materialni
52

o’zlashtirishdagi dastlabki qadamlar bo’ladi. Lekin bu usulda olingan bilim
o’quvchining esida turmaydi, ya’ni olingan bilim mustahkam bo’lmaydi. Bu
bilimlarni mustahkamlash va chuqurlashtirish va uni amaliyot bilan bog’lash
uchun esa boshqa metod, ya’ni produktiv metoddan foydalaniladi. Reproduktiv
metodda bilimlarni o’zlashtirish darajalari bir xil bo’ladi.
Produktiv (unumli) o’zlashtirish darajasi deganda nostandart (standart
bo’lmagan, namunasi bo’lmagan yoki namunaga o’xshash bo’lmagan) ya’ni
berilgan turdagi mashq bilan bir xil turda bo’lmagan vazifalarni o’zlashtirishga
aytiladi. Bunday materialni o’zlashtirish uchun o’quvchilarning ma’lum darajada
o’ylashlari va fikrlashlari talab qilinadi. Lekin bu material ma’lum
almashtirishlardan yoki operasiyalardan so’ng fikrlash yordamida yana
namunadagi (vazifaga, standartga, reproduktiv darajadagi materialga) kelish
mumkin. Buning uchun o’quvchilar topshiriq ustida ma’lum darajada mustaqil
ishlashlariga to’g’ri keladi. O’qituvchi esa o’quvchiga fursat beradi va kerak
bo’lganda yordam beradi. Reproduktiv o’zlashtirish darajasidagi holga qaytish
uncha murakkab bo’lmasligi kerak. Materialni o’rganishda produktiv metoddan
reproduktiv metodga qaytilaganda o’quvchi mustaqil faoliyat ko’rsatadi, ammo
bunda to’la ma’nodagi ijodiy faoliyat ko’rsatmaydi.
Ijodiy o’zlashtirish darajasi (yoki qisman ijodiy) o’quvchilarning bilim va
ko’nikmalarini turli holatlarda tadbiq eta olish, masala echishning turli yo’llarini
izlash (o’qituvchi ko’rsatmagan, aytmagan metodlar)ni qo’llashga asoslangan
o’quv materialiga aytiladi. Bunda ijodiy metod qo’llaniladi. Ijodiy metod
muammoli metodlar sinfiga kiradi. Misol uchun ma’ruza bilan chiqish, munozara
qilish, mustaqil ishlar tayyorlashda ijodiy metod qo’llaniladi, shu bilan birga,
yuqorida keltirilgan esga olish va xotirada tiklash, reproduktiv, produktiv va ijodiy
o’zlashtirish va biz yuqorida keltirgan ta’lim maqsadlari (ta’limning umumiyligi,
tarbiyaviyligi va rivojlantirishligi) birlashib kompleks holda keladi.
O’quv materialini o’zlashtirish darajalariga erishish uchun ta’lim jarayonida
bir qancha metodlardan foydalaniladi.
53

Muammoli ta’lim metodlari. O’quvchilar fanning turli sohalaridan kengroq
ma’lumot o’rganishi, o’zlashtirishi bilan birga, o’zlarida hayotga ijodiy munosabat
malakalarini tarkib toptirishi kerak. Ana shu maqsadda o’qitishni o’quvchilarning
u yoki bu shakldagi ta’limiy faoliyati tadqiqodni eslatadigan, o’quvchilar uchun
"kashfiyotlar " bilan tugaydigan, ya’ni mustaqil holda xulosa chiqaradigan va
qandaydir amaliy vazifani hal qiladigan metodlarga asoslanish zarur.
Tadqiqot metodi. Bu metod, birinchidan, bilimlarni ijodiy qo’llanishini
ta’minlashga, ikkinchidan, ilmiy bilish metodlarini izlash jarayonida mazkur
metodlarni va ularning qo’llanishini o’zlashtirishga qaratiladi. Uchinchidan,
ijodkorlik faoliyati xislatlarni shakllantiradi, to’rtinchidan, ana shunday faoliyatga
qiziqish hamda ehtiyojni tarkib toptirishning sharti hisoblanadi.
Izlanishli metod (evristika). O’quvchilarni asta-sekin muammolarni hal etishga
yaqinlashtirish uchun, avvalo, tadqiqodning ayrim bosqichlarini bajarishga
o’rgatish, ularda asta-sekin ko’nikma hosil qilish zarur. Ushbu metodning muhim
tomoni shuki, unda o’qituvchi muammoli masalani kichik muammolarga ajratadi,
o’quvchilar esa ana shu muammolarni birgalashib bajaradi.
Tushuntirish, namoyish etish metodi. Bu metodning asosiy vazifasi
o’quvchilarning axborotni o’zlashtirishini tashkil etishdir. Bu faoliyat shundan
iboratki, o’qituvchi tayyor axborotni turli vositalar bilan beradi, o’quvchilar esa
ana shu faoliyatni idrok etadilar va eslab qoladilar. O’qituvchi axborot berishni
og’zaki, darslik va qo’shimcha qo’llanmalardagi iboralar, ko’rsatmali qurollar va
x.k. yordamida amalga oshiradi. O’quvchilar berilgan bilimlarni o’zlashtirish
uchun yangi axborotni tinglaydilar, ko’radilar, o’qiydilar, kuzatadilar va xotirada
saqlaydilar.
Reproduktiv metod. O’quvchilar ko’nikma va malakalarni egallashi, shu bilan
birgalikda, bilimlarni o’zlashtirishning ikkinchi darajasiga erishishi uchun
o’qituvchi topshiriqlar tizimi orqali ularning o’zlariga berilgan bilimlarni bir necha
marta eslatadi. O’qituvchi topshiriqlar beradi, o’quvchilar esa topshiriqlarni
namuna asosida echadilar. Ta’lim samaradorligiga erishish darajalarini aniqlagan
54

holda ta’limga uch xil yondashuv hamda o’quv jarayonini loyihalashtirishni ko’rib
chiqamiz.
"Bilim" tushunchasining asl mohiyati qisqa ma’noda xotirada saqlanuvchi
axborotdir. Bunday bilimlar, ularni qo’llash ko’nikmalari tekshirib ko’riladi. Bu
jarayon xotiradagini hech qanday qo’llanmasiz, shu bilimlarga qaratilgan
to’g’ridan-to’g’ri savollarga javoban ifoda etiladi. Bu tizimdagi bilimlar - asosan
esda saqlab qolish natijasi, ko’pincha rasmiy ma’lumotdir. Ular aktuallashtiriladi,
ya’ni chuqur hotiradan yuzaga keltiriladi yoki boshqa so’z bilan aytganda, faqat
unga qaratilgan to’g’ridan-to’g’ri savol paytida esga olinadi. Qayta esga olish
darajasidagi bilim uzoq vaqt hotirada saqlanmaydi. Kerakli paytda qiyinchilik
bilan esga olinadi, ayrim hollarda esa umuman esga olib bo’lmaydi.
Ma’lumot berish tizimida tayyor bilimlarni «o’qituvchi - o’quvchilarga", bu
bilimlarga ularning ehtiyoji va faollik darajasiga bog’liq bo’lmagan holda,
bevosita berish mumkin bo’lgan imkoniyatidan kelib chiqadi. Shunga ko’ra
o’qituvchining asosiy vazifasi - zaruriy axborotni ma’lum qilish va uni xotirada
mustahkamlash ustida ishlashdir.
Bunday o’quv jarayonida o’quv predmeti soatlar mikdori, ma’ruza,
laboratoriya va amaliy mashg’ulotlar oralig’idagi soatlar taqsimoti, dars o’tish
joyi qat’iy belgilab olinadi. Lekin pedagogning shaxsiy xulosasi deyarli hisobga
olinmaydi.
An’anaviy metodika uchun dastur talablarida ifodalanuvchi ta’lim maqsadlarini
"o’zlashtirish" tushunchasi qobig’iga o’ralgan ta’lim oluvchilarning holati
haqidagi qandaydir noaniq tasavvur bilan tavsiflash xarakterlidir. Ko’proq
muvaffaqiyatlarga erishgan o’qituvchilarning ish tajribalarini umumlashtirish
asosida ta’lim jarayonlari tashkil etiladi. Har bir aniq vaziyat uchun ilg’or
o’qituvchilarning pedagogik faoliyati namunasi qidiriladi, ammo ta’limning bir
qator olimlari va amaliyotchilari alohida metodikalarning davri o’tganligini va
har qanday ilg’or pedagoglar tajribalarini umumlashtirish (hattoki noyob hodisalar
haqida gapirish mumkin bo’lsa ham) tizimli va maqsadga yo’naltirilgan,
55

kafolatlangan, samarali ta’limni yaratish imkonini bermasligini qayta-qayta
ta’kidlashmokda.
Ma’lumki, reproduktiv ta’lim o’quvchilarni yod olingan qoidalar asosida, bir
xil vaziyatdagi namuna bo’yicha xatti-harakatlarni o’zlashtirish imkonini beradi.
Shuni ta’kidlash joizki, hattoki o’quvchilardan bir xil vaziyatda bo’lmagan
vazifalarni hal etish ko’nikmalarini talab etuvchi, ma’lum qoidalar kombinasiyasi
asosida echimning yangi subektiv algoritmini ishlab chiqish zarur bo’lgan
o’zlashtirishning produktiv darajasi ko’zda tutilgan taqdirda ham reproduktiv
element ko’plab o’quv predmetlarining ichiga kirib borgan (ayrim hollardan
tashkari).
Pedagogik texnologiya doirasida reproduktiv darajadagi ta’lim aniq qayd
etilgan va qismlari tavsiflanib, kutilgan natijalari bilan asl holicha qaytarish lozim
bo’lgan konveyrli jarayon sifatida ko’riladi. O’quv materiali aniq qayd etilgan
o’quv maqsadida mos holda ishlab chiqilgan, maxsus fragmentlarga (modullarga)
ajratilgan, o’quv materialini tavsiya etishning alternativ yo’llarini ko’zda tutadi.
Uning har bir qismi test va qo’shimcha tuzatishlar kiritish bilan hamohang bo’ladi.
O’quv ishlari yuqori natijalarga erishishga qaratilgan. Bunday yo’naltirilganlik
mashg’ul bo’lish, musobaqalashish va o’zaro yordamlashish elementlaridangina
tarkib topgan emas. Shu bilan birga u butun ta’lim jarayonida reproduktiv xarakter
beradi. Shuning uchun ham u minimum zaruriy bilim, ko’nikma va malakalarni
o’rgatishda ko’proq samara beradi. Texnologik yondashuvni qo’llash esa qo’yilgan
o’quv maqsadlariga garovli erishish imkonini beradi (bunday samara beruvchi
mexanizmlar keyingi bobda o’z aksini topgan). Demak texnologik yondashuv
ta’limda maksimum maqsadlarga erishishga qaratilgan.
Izlanishli yondashuv. Bundagi maqsad o’quvchilarda muammoni xal
etish, yangi, oxirigacha tugallanmagan tajribani mustaqil
o’zlashtirish, xatti-harakatning yangi yo’llarini yaratish qobiliyatlarini, shaxsiy
ma’no kasb etishini rivojlantirishdan iboratdir.Izlanuvchan ta’lim andozasining
ta’lim mazmuni, tabiat va jamiyat bilan o’zaro ta’siri shaxsni tadqiqotchilik
yo’liga boshlash, uning jadal ijodiy faoliyati xarakteri bilan bog’liq.Shu bilan
56

birga pedagog ta’lim oluvchilar o’quv faoliyatini boshqarishda demokratik,
rag’batlantiruvchi yo’l tutadi. Ularda shaxsiy tugallanmagan tajribani mustaqil
o’zlashtirish, xatti-harakatning yangi yo’llarini yaratish qobiliyatlarini, shaxsiy
ma’no kasb etishini rivojlantirishdan iboratdir.
Ta’kidlash lozimki, pedagogikada ham texnologik, ham izlanuvchan
yondashuvlar zarur: ularning har birining qo’llaniladigan o’z o’rni bor va
ularning optimal ravishda birga qo’shib olib borilishi maqsadga muvofikdir. Oldin
eslatib o’tilganidek, bugungi kunga qadar rivojlangan davlatlarda ta’limning turli
darajalari uchun pedagogik texnologiyaning andozalari ishlab chiqilgan, jumladan,
produktiv va izlanuvchan - ijodiy ta’lim uchun.
Texnologik yondashuv. Texnologik yondashuv doirasida yaratilgan didaktik
loyihalash usullariga bo’lgan munosabatingiz o’quv jarayonini oqilona, ammo shu
bilan birga, ijodiy rejalashtirish, yangi fikrlar bilan boyitish, ularning natijalarini
baholashga yordam beradi.
Darsliklar yaratuvchi mualliflarning ham pedagogik texnologiya asosida
o’qitishning xususiyatlarini hisobga olishlari juda muhimdir. Qayd etish joizki,
an’anaviy o’quv jarayonida texnologik yondashuvni to’laligicha emas, balki
elementlarini qo’llash (ularni o’zlashtirilgan va tegishli metodik ta’minotining
tayyorgarlik darajasida) mumkin. Bu, eng avvalo, pedagogik texnologiyaning
yadrosi, markaziy nuqtasi, deb atash mumkin bo’lgan alohida o’quv maqsadlarini
konkretlashtirish yo’llariga tegishlidir.
Pedagogik texnologiya paydo bo’lgunga qadar boshqa masalalar qatorida
murakkab qurilma va jarayonlar o’rganiladigan ta’lim tizimi doirasida aynan
ta’lim jarayonini etarlicha samarali proektlash (tuzish) qoidasi ishlab chiqilmagan.
Bu bo’shliqni pedagogik texnologiya pedagogning loyihalashtirilgan o’quv
jarayoniga ijodiy yondashuvi uchun keng o’rin koldirgan holda to’ldiradi.
O’yin texnologiyalari
O‘yin bola o‘zligining namoyon bo‘lishi,va uning yanada shakllanishi,
takomillashishi uchun eng muhim usulidir. O‘yinlarning bolalar hayotida muhim
o‘rni bor va alohida ahamiyatlidir. O‘yinlar asosan mehnat va ta’limiy faoliyatlarda
57

yetakchi o‘rin egallaydi. Bu faoliyatlar bilan doimiy ravishda uzviy bog‘liqdir.
Maktabgacha yoshdagi bolalar hayotining asosiy mazmunini tashkil etgan o‘yinlar
boladagi barcha mavjud xususiyatlarni, imkoniyatlarni ishga tushuradi. Bola
harakatlanadi, muloqotga kirishadi, fikrlaydi va shu bilan birga idrok etadi,
ehtiyojini qondiradi. O‘yin jarayonida bolalar eng avvalo o‘z ehtiyojlarini
qondiradilar, tevarak atrofdagi borliqni o‘z o‘yinlarida aks ettiradilar. O‘yin
jarayoni shunaqa bir keng qamrovli jarayonki bunda bolalarning intallekti
shakllanadi, bilimlari va tasavvurlari boyib, chuqurlashib boradi. Erkin faoliyat
jarayonidagi aksariyat o‘yinlar bola tomonidan yaratiladi va roller ham o‘zlari
tomondan taqsimlanadi. Bolalar rollarni bajararkan hayoti davomida ko‘rgan
bilganlari, hayotiy bilimlariga tayanadi. Shular asosida o‘ziga berilgan obrazni
gavdalantiradi. Bajarayotgan roli bo‘yicha tasavvurlari yetarli bo‘lmasa o‘rtoqlari
yoki kattalar tomonidan faoliyat to‘ldiriladi. Bu vaziyatda bola bilimlarini
mustahkamlab oladi.
O‘yin faoliyati davrida bolalar nazoratsiz qolmasliklari lozim. Nazorat ostida
bo‘lgan bolalar faoliyatida tarbiyachining o‘rni muhimdir. Tarbiyachi o‘yin orqali
bolalarda vatanga muhabbat, ijodkorlik, o‘z xalqiga, atrofga ijobiy munosabatni
shakllantiradi va mustahkamlaydi. Bolalarda jasurlik, to‘g‘rilik, o‘zini tuta
bilishlik, halollik, mehribonlik kabi sifatlarni ham aynan o‘yin orqali tarbiyalaydi.
O‘yin bolalarda ijtimoiy axloqni, munosabatini shakllantiruvchi o‘ziga xos
maktabdir.
Ta’limiy o‘yinlar - bolalarning yosh xususiyatlari va imkoniyatlariga mos
ravishda tanlanadi va ularga bilim berishning eng qulay metodi sanaladi. Ta’limiy
o‘yinlar bolalarning amaliy faoliyati hisoblanadi. Ta’limiy o‘yinlar bolalarning
faoliyatda o‘rgangan bilimlarini mustahkamlashga yordam beradi, o‘zining
tajribalari amalda qo‘llay olishga o‘rgatadi, bolaning dunyoqarashini kengaytiradi,
fikrlash qobiliyatini yaxshilaydi, ijodkorligini oshiradi, sensor jarayonni
rivojlantiradi, olgan bilimlarini tartibada sinab ko‘rib mustahkamlab olishda imkon
beradi.
58

Ta’limiy o‘yinlar ta’lim jarayonini qiziqarli, qulay va yengilroq o‘tishini
ta’minlaydi. Bolalar yoshlariga mos o‘yin tarzda tashkil etilgan barcha ta’limiy
faoliyatlar bola tomonidan yaxshi o‘zlashtiriladi. Aynan bu ta’limiy o‘yinlar
bolarni aqliy rivojlantirish maqsadida yaratilgan. Bunday o‘yinlarga bir qancha
misol keltirish mumkin. Masalan “Juftini top” “Rangiga qarab top”, “Shakliga
qarab top” kabi o‘yinlarni misol tariqasida keltirish mumkin. Boshlang’ich sinf
bolalari uchun esa ozgina murakkabroq “Dehqonlar nimalarni yetishtiradi?”,
“Kasblar haqida bilasizmi?”, “Hayvonlarning hayot tarzi” va boshqa o‘yinlarni
ko‘rsatish mumkin. Har bir keltirilgan o‘yinlarning qoidalari mavjud. Qodalar
aytib o‘tiladi va bolalar qoidalarga asosan faoliyat yuritadilar. Qoidalar bolalarning
xulqini, o‘zaro bir-biriga bo‘lgan munosabatini boshqarib, kerakli tomonga
yo‘lantirib turadi. Qoidalar bu - bolalar harakatlarini baholovchi o‘lchovdir.
Bolalarning qoidalarga asoslanib o‘yinlarda ishtirok etishi, ularning
mas’uliyatliligini, mustaqillikni, o‘zini-o‘zi nazorat qilishini, o‘zaro bir-birini
nazorat qila bilish qobiliyatini tarbiyalashga yordam beradi. O‘yinga ma’suliyat
bilan yondoshgan bola o‘zining topag‘onligi, diqqati va xotirasini, o‘zining
menligini namoyon qila oladi.
Har bir o‘yinning qoidasi bilan birga maqsadi va natijasi ham mavjud. Pedagog
faoliyat yakunida maqsadga erishilganini, ko‘zlangan natija amalga oshirilganligini
tahlil etib borishi lozim. Har bir ta’limiy o‘yinning muayyan natijasi mavjud, natija
esa o‘yinning finali hisoblanadi. Masalan: Topishmoqlarni javobini toppish o‘yini.
Topishmoqlarni javobini topish bu o‘yin qoidasi, tezkorlik va topqirlik, zukkolik
bilan javob berish bu natijadir. Ta’limiy o‘yinning natijasini muhokama qilish,
bolaning bo‘shliqlarini aniqlashdagi eng qulay vaziyat sanaladi.
Pedagogik faoliyatda o’yinlardan “Rangiga qarab top” o’yinini kamalak
tushunchasini tushuntirishda qo’llash mumkin.

59

III BOB.TAJRIBA-SINOV ISHLARINING TAHLILI VA
NATIJALARI
3.1.Tajriba-sinov ishlarini tashkillashtirish va o tkazish metodikasiʻ
Bitiruv malakaviy ishi bo yicha nazariy izlanishlar yak nlangandan so ng
ʻ ʻ ս
boshlang ich sinf o q vchilarining ta’lim-tarbiya jarayonida pedagogik
ʻ ʻ ս
texnologiyalarni qo’llash ch n pedagogik tajriba-sinov ishlari o tkazildi. B nda
ս ս ս ʻ
Samarqand shahar MMTB tasarr fidagi 30- m miy o rta ta’lim maktabining
ս ս ս ʻ
boshlang ish sinflari tanlandi. O q vchilarning Pedagogik texnologiyalarni amalga
ʻ ʻ ս
oshirishda qisqaroq vaqt ichida natijaga erishish ch n y qoriroq boshlang ish
ս ս ս ʻ
sinflar, ya’ni 2-sinflarni jalb qilishni ma’q l ko rdik. B nda 2-“E” sinf tajriba
ս ս ʻ
sinfi, 2-“F” sinf nazorat sinfi sifatida tanlab olindi. B sinflarda o q vchilar soni
ս ս ʻ
q yidagicha:
ս
2 -“E” sinf – 36 nafar,
2 -“F” sinf – 38 nafar.
Jami respondentlar 74 nafar, sh ndan tajriba sinfida 36 nafar, nazorat sinfida
ս
38 nafar o q vchi tanlandi.
ʻ ս
Boshlang ich sinflarning Tabiiy fanlarni o’qitish fani misolida tajriba-sinov
ʻ
o tkazishga qaror qildik.
ʻ
2-sinf Tabiiy fanlarni o’qitish darsligi o q vchilar o rganishi kerak bo lgan
ʻ ʻ ʻ ս
q yidagi ma’l motlardan iborat:
ս ս
- Energiya qayerga yashiringan;
- Elektor mo’jizasi;
- Elektr qanday olinadi;
- Mo’jizaviy nur va soya;
- Rang barang olam;
- Atrofimizdagi tovushlar;
- Betakror tembr;
O quv yili oxirida takrorlash bilan yakunlanadi.
ʻ
2023-2024- o q v yilining 2-semestrida tajriba-sinov sinfi sifatida tanlab
ʻ ս
olingan 2-“E” sinfida darslar bitiruv malakaviy ishimiz asosida tashkil etildi.
60

Darslar boshlang ich sinf o qit vchisi (2-“E” sinf rahbariʻ ʻ ս M.Xo’jayarova) bilan
hamkorlikda olib borildi. B nda o q vchilar individ al, g r h va j ft-j ft bo lib
ս ս ս ս ս ս ս ʻ ʻ
ishlashdi, o qit vchi tomonidan belgilangan chegaralar doirasida materialni
ʻ ս
o rganish hajmi va tezligini m staqil ravishda nazorat qilishga o rgatildi. B nda
ʻ ʻ ս ս
darslik bilan m staqil ishlash, o q vchilarning m staqil k zatishlari, og zaki
ս ս ս ս ʻ ʻ
mashqlar, yozma, grafik, amaliy ishlar kabi amalga oshirish s llaridan foydalanib
ս ս
ishlandi.
Maqsadlarni shakllantirish bosqichida o qit vchi o quvchilar bilan zamonviy
ʻ ʻ ս
pedagogik texnologiyalarda “Ajurli arra”, “Munozara”, “Debatlar” texnologiyalari
olib bordi.
Axborot to plash bosqichi zar r bilimlar darajasining haqiqiy holatini va
ʻ ս
belgilangan maqsad bilan bog liq holda fanlarni t sh nishga imkon berdi. B
ʻ ս ս ս
bosqichda o q vchining zar r s byektiv tajribasi akt allashtirildi, sh bosqichda
ʻ ս ս ս ս ս
m ammo ham qo yildi. Prognozlash va qaror qab l qilish bosqichlarining tartibi
ս ս ʻ
nutqiy faoliyat darajasi o q v vaziyatiga, darsning maqsadiga, o q v jarayoniga
ʻ ʻ ս ս
qarab ham o zgartirib t rildi.
ʻ ս
O qit vchi tomonidan mavzu yuzasidan olib borilgan texnologiyalar
ʻ ս
o quvchilarning nutqini samarali shakllantirish va o q v materialini samarali
ʻ ʻ ս
o zlashtirish ch n ta’lim holatini rivojlantirishning maqb l variantini tanlashdan
ʻ ս ս ս
iborat bo ldi. Boshqar v qarori darsning t rli bosqichlarida rejalashtirilgan amalga
ʻ ս ս
oshirish ch n optimal o qitish s llarini aniqlashni o z ichiga oldi. Yechim
ս ս ս ս ʻ ʻ
o’quvchilarni mustaqil va tanqidiy fikrlashga o’rgatish hamda nutqiy faoliyatini
shakllantirishga olib keldi.
3.2.Tajriba- sinov ishlari tahlili va yakuniy natijalari
Tajriba-sinov bo yicha olib borilgan izlanishlarda boshlang ich sinf
ʻ ʻ
o q vchilarining mustaqil va tanqidiy fikrlash hamda nutqiy faoliyatini
ʻ ս
shakllantirish bo yicha ishchi faraz aniqlab olindi.
ʻ
61

Tajriba-sinovning dastlabki bosqichlarida boshlang ich sinf o q vchilariningʻ ʻ ս
mustaqil va tanqidiy fikrlash hamda nutqini o stirishning metodik jihatlari
ʻ
o rganildi.
ʻ
Boshlang ich sinf o q vchilarining mustaqil va tanqidiy fikrlash hamda
ʻ ʻ ս
nutqini o stirish ch n dars mashg lotlarining o qitish shakli va mazm ni ishlab
ʻ ʻ ʻ ս ս ս ս
chiqildi hamda sh asosida mashg lotlar olib borildi.
ս ս ʻ
Tajriba-sinov sinflarida boshlang ich sinf o q vchilarining mustaqil va
ʻ ʻ ս
tanqidiy fikrlash hamda nutqini o stirish bo yicha o tkazilgan mashg lotlardan
ʻ ʻ ʻ ʻ ս
so ng topshirilgan nazorat natijalari nazorat g r hlarida an’anaviy sl bda
ʻ ս ս ս ս
o tilgan mashg lotlar natijalariga nisbatan qancha farq qilganligini ko rsatamiz.
ʻ ʻ ʻ ս
2-“F” tajriba sinfida tabiiy fanini o qitishda boshlang ich sinf
ʻ ʻ
o q vchilarining mustaqil va tanqidiy fikrlash hamda nutqini o stirish
ʻ ʻ ս
texnologiyasi asosida o tkazilgan darslardan so ng nazorat g r higa nisbatan
ʻ ʻ ս ս
q yidagi natijani berdi.
ս
Boshlang ich sinf o q vchilarining mustaqil va tanqidiy fikrlash hamda
ʻ ʻ ս
nutqini o stirish texnologiyasi asosida 2-sinflarda tabiiy fanidan o tkazilgan
ʻ ʻ
darslardan so ng tajriba-sinov natijalari:
ʻ
3.1-jadval
Fan nomi
Jam
i
o’q
vchilar
ս soni Tajriba-sinov sinfi
2-“E” sinf
Jam
i
o‘q
vchilar
ս soni Nazorat sinfi
2-“F” sinf
2 ball
3 ball
4 ball
5 ball
2 ball
3 ball
4 ball
5 ball
Tabiiy fan 36 2 7 18 9 38 3 15 16 4
Foizlarda
100% 7,4
% 18,5
% 52
% 22,2
% 100% 12
% 32
% 40
% 16
%
O‘rtacha
o‘zlashtirish
ko‘rsatgichi 3,88 3,6
62

O rtacha o zlashtirish ko rsatkichi – sinfdagi hamma o q vchilarning olganʻ ʻ ʻ ʻ ս
ballari qo shilib, o q vchilar soniga bo lingan.
ʻ ʻ ʻ ս
B ndan kelib chiqib, o q vchilarning fan bo yicha o rtacha o zlashtirish
ս ս ʻ ʻ ʻ ʻ
ko rsatkichini q yidagicha hisobladik.
ʻ ս
2-“E” sinfi o q vchilarning tabiiy fani o zlashtirish ko rsatgichi 2- “F” sinf
ʻ ʻ ʻ ս
o q vchilarning tabiiy fani o zlashtirish ko rsatgichidan ≈ 6% ga y qori.
ʻ ʻ ʻ ս ս
63

XULOSALAR
Tadqiqot natijasida quyidagi xulosaga keldik:
1. Bo’lajak o’qituvchilarni ta’lim jarayonida innovatsion
texnologiyalardan foydalanishga o’rgatishda ta’lim jarayonini ilg’or pedagogik
texnologiyalar asosida tashkil etilishiga e’tibor q aratish zarur.
2. Pedagogika turkumidagi fanlarni o’qitishning mazmuni bo’lajak
o’qituvchilarni ta’lim jarayonini innovatsion pedagogik texnologiya asosida
uyushtirishga tayyorlashga qaratilishi zarur. Pedagogika fanlari mazmunini qayta
ko’rib chiqish va uni zamonaviylashtirish h ozirgi kun zaruriyat ekanligi.
3. Bo’lajak o’qituvchilarni nazariy jihatdan tayyorlashni amaliy
tayyorgarlik bilan mustahkam aloqada yo’lga qo’yish zarur. Chunki amaliyot
ularni pedagogik faoliyatga qanchalik tayyorligini ko’rsatuvchi mezondir.
Shuning uchun ham bo’lajak kadrlarni qabul qilingandan boshlab amaliy
tayyorlashga e’tibor qaratish, uzluksiz amaliyotni tashkil etish, amaliy
tayyorgarlikka ko’proq vaqt ajratish yaxshi samara beradi.
Bo’lajak kadrlarni ta’limga texnologik yondashuvga tayyorlashda biz
yuqorida tavsiya etgan ish tizimidan foydalanilsa kutilgan samaraga erishish
mumkin, deb hisoblaymiz.TAVSIYALAR
Amalga oshirilgan tadqiqotlarning tahlili va umumlashtirilishi quyidagi
tavsiyalarni ishlab chiqish imkonini berdi:
1. Bo’lajak kadrlarni tayyorlashda, avvalambor, uning kasbiy
tayyorgarligini h isobga olish va o’quvchilarni pedagoglik kasbiga tayyorlash
sohasida maktab bilan mustahkam aloqa bog’lashdir.
2. Ta’lim samaradorligiga erishishda ta’lim jarayonini nazariy-metodik
jihatdan takomillashtirish maqsadga muvofiqdir.
3. Bo’lajak kadrlarni ta’lim jarayoniga texnologik yondashuvga
o’rgatishda pedagogika turkumidagi fanlarni o’qitishni ilg’or pedagogik
texnologiyalar asosida tashkil etilishini taminlash mazkur muammoga doir
64

ilmiy-metodik tavsiyalar, o’quv adabiyotlar mazmunini takomillashtirishni talab
etadi.
4. Ta’limni texnologik yondashuv asosida tashkil etish jarayonida
nazariyaning amaliyot bilan mustahkam bog’lanishini ta’minlash ta’limning
interfaol metodlarini amalga tatbiq etish maqsadga muvofiqdir.65

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
I. Ijtimoiy- siyosiy adabiyotlar
1. Sh.M.Mirziyoyev . Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan
birga quramiz. –T.: “O zbekiston”, 2017.ʻ
2. O
ʻ zbekiston Respublikasi xalq ta’limini 2030-yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasi. https://lex.uz/docs/-6008663.
3. 2022-2026-yillarda maktab ta’limini rivojlantirish bo yicha milliy dastur”
ʻ .
PF-134-сон 11.05.2022. https://lex.uz/docs/-6008663.
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 6-noyabrdagi
“O‘zbekistonning yangi taraqqiyot davrida ta’lim-tarbiya va ilm-fan
sohalarini rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF–6108-son Farmoni.
– QHMMB, 06/20/6108/1483-son, 07.11.2020.
5. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998 yil 5 yanvardagi 5-
sonli «Uzluksiz ta’lim tizimi uchun davlat ta’lim standartlarini ishlab chiqish
va joriy etish to’g’risida»gi qarori // Ta’lim taraqqiyoti №1.- T.: Sharq
NMK.1998. 31-32-b.
6. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib,
yangi bosqichga ko‘taramiz. – T.: O‘zbekiston, 2019. – 592 b.
II. Darslik, o quv qo llanmalar:
ʻ ʻ
7. Abduqodirov A. Umumiy o’rta ta’lim maktablarida yangi axborot
texnologiyalaridan foydalanish muammolari //Uzluksiz ta’lim j. - 2002. № 4.
- 60-73-b.
8. Adizov B.R. Boshlang’ich ta’limni tashkil etishning nazariy asoslari.
Ped.fan.doktori. diss... avtoref.-T.: 2003.-44 b.
9. Azizxo’jaeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat.-T.:2003.-
174b.
10. Davletshin M . G Zamonaviy maktab o ’ qituvchisining psixologiyasi . – T .:
O ’ zbekiston . 1999. -29 b.
66

11. Yelisheva O. Osnovne parametr pedogogikheskoy texnologii //TDPU
Axborot texnologiyalari va masofaviy o’qitish Markazi Axborotnomasi, 2002.
№ 6. - 8-bet.
12. Jumaniyozova M . Innovatsion faoliyat tushunchasi va malaka oshirish
jarayonida o ’ qituvchilarni innovatsion faoliyatga tayyorlash .// Xalq ta’limi,
2004, 6 son. -137-140 b.
13. Jumaev M.Ye. O’quv jarayonida bo’lajak boshlang’ich sinf
o’qituvchilarining pedagogik madaniyatini tarbiyalash:. Ped. fan. nom. ...
diss.: -T.: 1999.-137 b.
14. Jo’raev R.H.RahimovB.X., Xolmatov Sh. Yangi pedagogik
texnologiyalar.Muammoli ta’limga asoslangan o’quv –metodik qo’llanma.-T.:
Fan, 2005.-66 b.
15. Pulatova . M . E . “ Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining innova t sion
kompetensiyasini rivojlantiris h ning pedagogik asoslari ” nomli pedagogika
fanlari falsafa doktori PhD dissertatsiyasi .- Samarqand .-2023.129 b .
16. Remorenko I.M. Perexod k innovasionnoy ekonomike: vozmojnosti i
ogranicheniya dlya sistemы obrazovaniya // Voprosы obrazovaniya. 2011. №
3. – S. 54 -72
17. Zaripov K. Yangi pedagogik texnologiyani tatbiq etish bosqichlari. //. Xalq
ta’limi. 1997. № 4. 4-12 b.
18. Zokirov I. Ta’lim jarayoniga yangi pedagogik texnologiyalarni tatbiq
etishning nazariy-amaliy asoslari. Ped.fan.nom.dissertasiya.-Toshkent.-2005.
131b.
19. Isamutdinov S va b. Innovatsion ta’limning o’quv jaryonida qo’llanilishi.//
Xalq ta’limi, 2005, 3 son. -37-39 b.
20. Ilg’or pedagogik texnologiyalar. 1999 yil 8-9 aprel, ilmiy-nazariy seminar.-
T.: 1999.- 84 b.
21. Mirzajonova D.M. Integral pedagogik texnologiyalarni didaktik loyihalash
qonuniyatlari// Xalq ta’limi, 2005, 3-son. -3-10 b.
67

22. Mirzaev Ch.,O’rozaliev T. Ta’limda pedagogik texnologiyalar // Xalq
ta’limi j. 2002. № 3. - 24-26-b.
IV. Elektron ta’lim resurslari
23. http://www.google.com.uz/
24. http: // www. Ziyonet. uz/
25. http: //www. Pedagog. uz /
68

Pedagogik jarayonni shakllantirishda pedagogik texnologiyalarning o‘rni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish