Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 360.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Pedagogik mahoratning o‘qituvchi faoliyatidagi o‘rni” modulini o‘qitishga texnologik yondashuv

Купить
“PEDAGOGIK MAHORATNING O‘QITUVChI FAOLIYaTIDAGI O‘RNI” MODULINI O‘QITIShGA TEXNOLOGIK YoNDAShUV MAVZUSIDAGI BITIRUV MALAKAVIY IShI BITIRUV MALAKAVIY IShINING MUNDARIJASI KIRISh ........................................................................................ 3 I BOB. “UMUMIY PEDAGOGIKA” FANINI O‘QITIShNING NAZARIY MASALALARI....................................................... 8 1.1. Ta’lim sifatiga erishish “Umumiy pedagogika” fani taraqqiyotining ustuvor yo‘nalishlari sifatida...................... 8 1.2. Bolonya jarayoni – o‘qitishdagi ilg‘or xorijiy tajriba........ 13 II BOB. “PEDAGOGIK MAHORATNING O‘QITUVChI FAOLIYaTIDAGI O‘RNI” MODULINI O‘QITIShGA TEXNOLOGIK YoNDAShUV ELEKTRON O‘QUV MODULI IShLANMASI .... ............................................... 24 2.1. “Umumiy pedagogika” fani dasturining qisqacha tavsifi..... 24 2.2. “Pedagogik mahoratning o‘qituvchi faoliyatidagi o‘rni” mavzusidagi mashg‘uloti uchun tayyorlangan ma’ruza matni...... 28 2.2.1. “Pedagogik mahoratning o‘qituvchi faoliyatidagi o‘rni” mavzusi bo‘yicha keyslar to‘plami, amaliy topshiriqlar, ishlanmalar ................................................................................... 49 2.2.2. “Talabalarda pedagogik tafakkurni shakllantirish” mavzusida tadqiqot xarakteridagi amaliy mashg‘ulot ishlanmasi............ 56 2.2.3. “Pedagogik mahoratning o‘qituvchi faoliyatidagi o‘rni” mavzusi bo‘yicha glossariy.......................................................... 69 2.4. “Pedagogik mahoratning o‘qituvchi faoliyatidagi o‘rni” mavzusidagi nazorat topshiriqlari va mustaqil ta’lim yuzasidan ko‘rsatmalar.................................................................. 72 2.5. “Pedagogik mahoratning o‘qituvchi faoliyatidagi o‘rni” mavzusidagi taqdimot.................................................................. 81 Xulosa va tavsiyalar ................................................................... 94 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ……………………...... 96 2 3 KIRISh Mavzuning dolzarbligi. Zamonaviy sharoitda har bir jamiyatning taraqqiyotida ijtimoiy omillardan biri ta’lim tizimining rivoji deb e’tirof etilgan. Binobarin, yosh avlodning kamoloti bevosita ta’lim tizimining mazmuni va uning o‘zida qay darajada aks etishiga bog‘liq. O‘qitish tizimining sifat va samaradorlik holatini ta’minlashda esa yetakchi asos o‘qituvchi shaxsining ma’naviy-axloqiy qiyofasi, tafakkuri va kasbiy mahorat sanaladi. O‘qituvchining ma’naviyati va mahorati kishilik jamiyatining pedagogik soha shakllangan deyarli barcha bosqichlarida shaxs kamolotini belgilovchi yetakchi mezon sifatida e’tirof etib kelinmoqda. Darhaqiqat, o‘qituvchining bilimdonligi, boy madaniyati, hissiy yetukligi, ta’lim oluvchilarga nisbatan ijobiy yondashuvi va albatta, ta’lim-tarbiya jarayonini yuksak mahorat bilan tashkil eta olishi yosh avlodni har tomonlama kamol topishini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda mahoratli o‘qituvchilarni tayyorlashga bo‘lgan ijtimoiy talab yanada oshdi. Zero, bu yillar umumbashariy globallashuv jarayoniga to‘g‘ri keldi. Axborotning katta oqimi, shaxslararo munosabatlarda axborot almashinuvining tezkorligi o‘z-o‘zidan bugungi kun o‘qituvchi zimmasiga turli ijtimoiy to‘siqlarga nisbatan bardoshli, immunitetga ega yoshlarni tarbiyalash vazifasini qo‘ymoqda. Ta’lim maqsadlariga erishish, ta’lim oluvchilarning turli (bilish, tadqiqotchilik, ijtimoiy va b.) faoliyatlarini uyushtirish, ularni bilimli, odobli, e’tiqodli, mehnatkash, ishbilarmon, barkamol shaxs etib tarbiyalash o‘qituvchilar zimmasiga ulkan mas’uliyatni yuklaydi. Yosh avlod kamoloti timsolida jamiyat ravnaqi, yurt istiqboli ta’minlanadi. Shunday ekan, jamiyatning istiqboli ko‘p jihatdan o‘qituvchiga, uning saviyasi, kasbiy tayyorgarligi, fidoyiligi, yosh avlodni o‘qitish va tarbiyalashdan iborat faoliyatiga bo‘lgan munosabatiga bog‘liq. 4 O‘qituvchilik sharafli, lekin juda murakkab kasbdir. Yaxshi o‘kituvchi bo‘lish uchun pedagogik nazariya asoslarinigina o‘zlashtirishning o‘zi yetarli emas. Zero, pedagogik nazariya shaxsni o‘qitish va tarbiyalashning umumiy qoidalari, qonuniyatlari, tamoyillari, metodik g‘oyalarini nazariy jihatdan yoritib beradi. Ta’lim jarayonini tashkil etish esa amaliy xarakter kasb etadi. Bu jarayonda kutilmagan tasodif tufayli ba’zan nazariy jihatdan asoslangan g‘oyalar bo‘yicha ish ko‘rish ijobiy natijani kafolatlay olmaydi. Ta’lim amaliyotida har bir voqea, hodisa, jarayonga uning mohiyatidan kelib chiqqan holda individual yondashish talab etiladi. Bu esa o‘z-o‘zidan o‘qituvchining bilimdon, mahoratli, tadbirli bo‘lishini zarurligini taqozo etadi. Pedagogik faoliyatni muvaffaqiyatli, samarali olib borish uchun o‘qituvchi o‘z kasbining ustasi bo‘la olishi zarur, qolaversa, u soha muvaffaqiyatini ta’minlashga xizmat qiladigan sifatlar, pedagogik qobiliyat, jismoniy, ruhiy va amaliy tayyorgarlikka ham ega bo‘la olishi zarur. Mavzuning o‘rganilish darajasi. Kishilik tarixi taraqqiyotidan yaxshi ma’lumki, ijtimoiy munosabatlarning rivojlanishi hamda keng ko‘lamga ega bo‘lib borishi bilan birga yosh avlod ta’limi va tarbiyasini tashkil etish, bu borada yuqori natijalarni qo‘lga kiritishga alohida e’tibor qaratila boshlagan. Yosh avlod kamolotini ta’minlashda muhim rol o‘ynovchi sub’ektlar sirasida o‘qituvchi va uning roli behad qadrlangan. Asrlar davomida o‘qituvchi shaxsiga nisbatan alohida hurmat ko‘rsatilib qolmasdan, o‘z navbatida uning ma’naviy-axloqiy sifatlarga ega bo‘lishiga alohida e’tibor qaratilgan va yuksak talablar qo‘yilgan. Ana shunday talablar mohiyati ilk yozma manba sanaluvchi «Avesto», Islom dinining muqaddas manbalaridan biri bo‘lgan «Hadis», shuningdek, ulug‘ mutafakkirlar – Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Muslihiddin Sa’diy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Jaloliddin Davoniy, Abdulla Avloniy, Abdurauf Fitrat va boshqalar tomonidan yaratilgan asarlar mazmunida ham o‘z ifodasini topgan. 5 Shaxs, uning kamoloti hamda ma’naviy-axloqiy qiyofasi borasida yaratilgan asarlarda ilgari surilgan qarashlar bevosita o‘qituvchi shaxsi va uning qiyofasi mohiyatini ham yoritishga xizmat qiladi. Bu borada U.Mahkamov, O.Musurmonova, S.Nishonova, J.Tulenov, F.Shayxova, E.Yusupovlar tomonidan yaratilgan asarlar alohida ahamiyat kasb etadi. A.Aliev, X.Abdukarimov, A.A.Verbiskiy, V.K.Dyachenko, B.R.Jo‘raeva, N.E.Kuzmina, S.M.Markova, V.S.Merlin, L.M.Mitina, V.A.Slastenin, N.E.Shurkova, D.O.Himmataliev va boshqalarning ishlarida uzluksiz pedagogik ta’lim tizimida o‘qituvchi shaxsini kasbiy shakllantirish, o‘quv-tarbiya jarayonida kasbiy madaniyatni milliy qadriyatlar asosida shakllantirish, pedagogik turkum fanlarini o‘qitish jarayonida bo‘lajak o‘qituvchilarning pedagogik madaniyatini tarbiyalash, shuningdek, pedagogik mahoratni qaror toptirish masalalari yoritilgan bo‘lsa, M.Yu.Mahkamova, B.X.Rahimov, Ye.I.Passov va T.Qudratovlar tomonidan olib borilgan tadqiqot ishlarida bo‘lajak o‘qituvchilarda muloqot va nutq madaniyatini shakllantirish borasida so‘z yuritiladi. Bir qator tadqiqot ishlarida esa o‘qituvchi shaxsini shakllantirishning psixologik asoslari, xususan, zamonaviy o‘qituvchi psixologiyasi va pedagogik faoliyatning motivatsiyasi kabi muammolar D.N.Arziqulov, M.G.Davletshin, V.S.Merlin, N.E.Qurkovalarning tadqiqotlarida o‘z in’ikosini topgan bo‘lsa, pedagogik axloq g‘oyalari esa M.O.Ochilov, B.Z.Vulfov, N.E.Qurkovalarning ishlarida qayd etib o‘tilgan. Yuqoridagi fikrlarga asoslanib bitiruv (loyiha) ishimizning mavzusini “Pedagogik mahoratning o‘qituvchi faoliyatidagi o‘rni” modulini o‘qitishga texnologik yondashuv” deb nomladik. Bitiruv (loyiha) ishining maqsadi: texnologik yondashuv asosida “Pedagogik mahoratning o‘qituvchi faoliyatidagi o‘rni” modulini o‘qitish. Bitiruv (loyiha) ishining vazifalari: 6 1. Texnologik yondashuv asosida “Pedagogik mahoratning o‘qituvchi faoliyatidagi o‘rni” modulining mazmunini ochib berish. 2. Texnologik yondashuv asosida talabalarni pedagogik mahoratning o‘qituvchi faoliyatidagi o‘rni va amaliy ahamiyati bilan tanishtirish. 3. Texnologik yondashuv asosida talabalarning pedagogik mahorat, pedagogik tafakkur, pedagogik kreativlik, pedagogik refleksiya va pedagogik madaniyat sifatlarini o‘zlashtirishga nisbatan ehtiyoj hamda qiziqishlarini oshirish. 4. Texnologik yondashuv asosida talabalarni o‘zlarida pedagogik mahorat, pedagogik tafakkur, pedagogik kreativlik, pedagogik refleksiya va pedagogik madaniyat sifatlarini shakllantirishga o‘rgatish. 5. Texnologik yondashuv asosida talabalarning pedagogik mahorat, pedagogik tafakkur, pedagogik kreativlik, pedagogik refleksiya va pedagogik madaniyat sifatlariga ega bo‘lishlariga erishish. Bitiruv (loyiha) ishi predmeti: “Pedagogik mahoratning o‘qituvchi faoliyatidagi o‘rni” modulini o‘qitishga texnologik yondashuvning nazariy tavsifi va amaliy ahamiyatini yorituvchi g‘oyalar. Bitiruv (loyiha) ishining ob’ekti: “Pedagogik mahoratning o‘qituvchi faoliyatidagi o‘rni” modulini o‘qitishga texnologik yondashish jarayoni. Bitiruv (loyiha) ishining amaliy ahamiyati. “Pedagogik mahoratning o‘qituvchi faoliyatidagi o‘rni” modulini o‘qitishga texnologik yondashish asosida quyidagi natijalarga erishiladi: 1. Talabalar “Pedagogik mahoratning o‘qituvchi faoliyatidagi o‘rni” modulining mazmunini o‘rganadi. 2. Talabalar pedagogik mahoratning o‘qituvchi faoliyatidagi o‘rni va amaliy ahamiyati bilan tanishadi. 3. Talabalarda pedagogik mahorat, pedagogik tafakkur, pedagogik kreativlik, pedagogik refleksiya va pedagogik madaniyat sifatlarini o‘zlashtirishga nisbatan ehtiyoj va qiziqish ortadi. 4. Talabalar o‘zlarida pedagogik mahorat, pedagogik tafakkur, pedagogik kreativlik, pedagogik refleksiya va pedagogik madaniyat sifatlarini shakllantirishga o‘rganadi. 5. Talabalarning pedagogik mahorat, pedagogik 7 tafakkur, pedagogik kreativlik, pedagogik refleksiya va pedagogik madaniyat sifatlariga ega bo‘lishlariga erishiladi. 8 I BOB. “UMUMIY PEDAGOGIKA” FANINI O‘QITIShNING NAZARIY MASALALARI 1.1. “Pedagogika” fani taraqqiyotining ustuvor yo‘nalishlari XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab butun dunyo bo‘ylab “sifat inqilobi” sodir bo‘ldi. Dunyoninng yetakchi ishlab chiqarish korxonalari asosiy e’tiborni son va miqdorga emas, balki mahsulot sifatiga qarata boshlashdi. Sifat raqobatbardoshlikni ta’minlovchi asosiy omil sifatida namoyon bo‘la boshladi. Sifat – umumiy tushuncha sifatida insonlarning ehtiyojlari va talablarini qondirish bilan asoslanuvchi mahsulot, material, ish turi, mehnat, xizmatlar va shu kabilarning xususiyatlari hamda xususiy belgilarining majmui bo‘lib, ularni qo‘yilgan talablar va o‘z vazifalariga to‘liq mos kelishi bilan baholanadi. Bunday moslik asosan standartlar, shartnomalar, kelishuvlar, iste’molchilarning talablari bilan aniqlanadi. Sifatga e’tibor va uning rivojlanish bosqichlarini mantiqan quyidagi davrlarga bo‘lish mumkin: 1. XX asrning 60-yillari : Bozor raqobatbardoshligi sharoitida asosiy omil – mahsulot sifati. 2. XX asrning 70-yillari : mahsulot sifatidan texnologiya va ishlab chiqarish sifatiga o‘tish bosqichi. 3. XX asrning 80-yillari : texnologiya va ishlab chiqarish sifatidan “ sifatni boshqarish tizimi ” bosqichiga o‘tish davri. 4. XX asrning 90-yillaridan boshlab : ta’lim sifati , bevosita intellektual resurslar sifati, inson hayoti darajasi va uning sifati – asosiy omil sifatida namoyon bo‘la boshladi. 9Таълим сифати – ижтимоий категория ҳисобланиб, жамиятда таълим жараёнининг ҳолати ва натижасини ҳамда шахснинг касбий, маиший ва фуқаролик компетентлигини шаклланиши ва ривожланишини жамият талаби ва эҳтиёжига мос келишини аниқлайди Bu holat ta’lim muassasasining o‘quv-tarbiyaviy faoliyatini turli qirralarini tavsiflovchi ko‘rsatkichlar majmui orqali baholanadi. Ushbu ko‘rsatkichlarga ta’lim oluvchilar kompetentligining rivojlanishini ta’minlovchi ta’lim mazmuni, o‘qitish shakli va uslublari, material-texnik baza, xodimlar tarkibi kabilar kiradi. Qolaversa, t a’lim sifati shaxsning hayotiy faoliyati sifatini oshirish va aniq maqsadga erishishda foydalanish uchun zarur bo‘ladigan, aniq sharoitlarda talab etilib olingan bilimlar majmui sifatida ham talqin etiladi. Hozirgi vaqtda ta’lim-tarbiya sifati o‘ta muhim, muammoli va dolzarb masala hisoblanadi. Chunki, boshqa barcha ijtimoiy masalalar, siyosiy muammolar va iqtisodiy ko‘rsatkichlar aynan ta’lim sifati darajasiga bog‘liq holda rivojlanadi. Shuningdek , ta’lim sifati davlat va jamiyat istiqboli ni, butun insoniyat ta q dirini belgilab beradi. Shu saba b li ta’lim sifatini “ hayot sifati ” de ya izohlash xato bo‘lmaydi. Talabalarning bilimlari sifati odatda ta’lim muddati yakuniga yetgach, ular tomonidan o‘zlashtirilgan bilimlarning amaliy ahamiyat, qiymatga egaligi, yuqori darajadaligi va kasbiy faoliyatda qo‘l kelishi bilan belgilanadi. “Ta’lim sifati” tushunchasi mohiyatida quyidagi omillar birligi namoyon bo‘ladi: oliy ta’lim ishtirokchilarining manfaatlari; kirish ma’lumotlari, ta’lim- tarbiya jarayonlari, chiqish ma’lumotlari, maqsad va vazifalar kabi tushunchalarning o‘zaro nisbati; baholanadigan akademik sohaning xususiyatlari yoki tavsifi; oliy ta’limning tarixiy rivojlanish davri. 10Олий таълимнинг сифати – таълим моделининг умумий кўрсаткичлари, ўқув юртининг муассаса сифатида мақсад ва вазифалари, тизим мазмунини ифодаловчи аниқ стандартлар талаблар, ўқув дастурларида ифодаланган ғоялар ва турли ўқув фанлари ўртасидаги ўзаро боғлиқ, кўп қиррали, даражали динамик ривожланиш тавсифига эга ҳолатни белгиловчи баҳо Tushunchaning o‘zi turli bir necha holatlarga berilgan baho, munosabat tarzida aks etadi. Ya’ni, sifat – 1) eng yuqori ko‘rsatkich; 2) maqsadga to‘liq erishilgan faoliyat; 3) yanada takomillashtirilgan faoliyat. O‘qitish amaliyotida “ta’lim sifati” absolyut va nisbiy tushuncha sifatida talqin etiladi. Absolyut tushuncha tarzida u ta’lim muassasasining maqomi, mavqei va ustunligini aks ettirishni nazarda tutadi. Bu vaziyatda u ta’lim muassasasi imidjining yuksalishi, rivojlanishi uchun sharoit yaratadi. Absolyut ko‘rsatkich tarzida u ta’lim sifati bo‘yicha eng yuqori darajadagi ta’lim standartiga yetishishni ifodalaydi. Tushuncha nisbiy tarzda ham ifodalanadi. Unga ko‘ra sifat ta’lim xizmatning asosiy atributi (ajralmas qismi, asosiy xususiyati) deb hisoblanmaydi va ta’lim jarayonini davlat ta’lim standartiga mos kelishi bilan baholanadi. Ana shu holatga ko‘ra tushuncha ikki xil talqin etiladi: 1) sifat ko‘rsatkichining ta’lim standartiga mos kelishi; 2) sifat ko‘rsatkichining ta’lim xizmati iste’molchilarining rasmiy talablariga mos kelishi. Tushuncha b irinchi holatda ishlab chiqaruvchi (ta’lim muassasasi) nuqtai nazaridan sifatni belgilasa, ikkinchi holda iste’molchi, ya’ni , ishlab chiqarish korxonalari tomonidan mutaxassis kasbiy tayyorgarligining e’tirof etilishini anglatadi. Ayni o‘rinda shuni ham aytib o‘tish kerak, ko‘pincha ta’lim xizmati sohasi va iste’molchilarning manfaatlari sifat nuqtai nazardan bir-biriga to‘liq mos kelmaydi. Shu sababli barcha oliy o‘quv yurtl arida ta’lim sifati muammosiga ikki xil yondashuv kuzatiladi : - ta’lim muassasasi ning yondashuvi (b unda marketing tadqiqotlar i ta’lim jarayoni mavjud holati ni ng davlat ta’lim standartiga mosligi ni o‘rganatdi); - ta’lim xizmati iste’molchilarining yondashuvi (marketing tadqiqotlari ta’lim xizmati iste’molchilari talablarining qondirilganlik darajasiga ko‘ra baholanadi). 11 Ta’lim sifatiga baho berishda “ta’lim samaradorligi” tushunchasi ham e’tiborga olinishi zarur. Binobarin, ular bir-birini taqozo etadi. Biroq, ko‘p holatlarda sifat va samaradorlik negizida aynan bir xususiyat e’tirof etiladi. Ular o‘rtasida keskin farq mavjud. Xo‘sh, ta’lim sifati va samaradorligi tushunchalarini aniqlovchi mezonlar bir-biridan qanday farq qiladi? Ta’lim sifati va ta’lim samaradorligi jamiyatda ijtimoiy sub’ektlarning turmush darajasini ko‘rsatuvchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Davlat va jamiyat umumiy va kasbiy ta’limga qanchalik ko‘p mablag‘ sarflasa va natijasi eng yuqori xalqaro standartlarga javob bersa, hayot sifati shunchalik yuqori bo‘ladi. Ta’lim samaradorligini belgilashda eng optimal xarajatlar hisobida yuqori ta’lim sifatiga erishish talab etiladi. Ta’lim sifatini belgilashda muayyan omillar inobatga olinadi hamda mezonlar ga tayangan holda ish ko‘riladi. Ta’lim ijtimoiy hayotning muhim sohasi hisoblanadi. Aynan ta’lim jamiyatning intellektual, madaniy va ma’naviy holatini shakllantiradi. Ta’lim mazmuni va uning yo‘nalishlari ta’lim standartlari , dasturlarida o‘z ifodas ini topadi. Ta’lim sifatini baholashda quyidagi ketma-ketlikdagi tashkil etuvchilar hisobga olinishi talab etiladi: - bilim sohibi, tarqatuvchisi; - bilimni uzatish texnik vositalari; - bilimni uzatish texnologiyasi; - bilim oluvchi; - bilimni mustahkamlik darajasi; - olingan bilimlarni zarurligi, kerakligi; - yangi bilimlar olish zarurligi va imkoniyati. 12Сифат – олинган натижанинг мақсадга нисбати (ёки тескариси) бўлса самарадорлик – олинган натижанинг харажатларга нисбати Ta’lim sifati birinchi navbatda bilim egala r i, uni tarqatuvchilarining saviyasi va malakasi bilan belgilanadi. Ular turli xil pedagogik texnologiyalar yordamida ta’lim oluvchilarga bilim berishadi. Shu sababli bilimni uzatish texnologiyasining zamonaviyligi, ta’lim oluvchilarni ng o‘zlashtirish darajasi, olingan bilimlarni ng mustahkamligi, asoslanganligi ham muhim rol o‘ynaydi. Bitiruvchi ishlab chiqarishga ishga joylashgach , olingan bilimlarning nechog‘lik zarur yoki kerakligini bilishi ham talab etiladi. Bu o‘z navbatida ta’lim va ishlab chiqarish integratsiyasini rivojlantirish zarurligini taqoz o etadi. Ilmiy-texnik taraqqiyot yangidan-yangi mehnat vositalari va qurollarini yuzaga keltiradi. Shu sababli zamonaviy texnologiyalar va texnik vositalarni ishlab chiqarishga joriy etish, jahon bozoriga mos raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqarishni tashkil etish maqsadida, bitiruvchi o‘zining ishlab chiqarishdagi mehnat faoliyatida yangi innovatsion texnologiya, texnikalarni ham uzluksiz o‘rganib borishi talab etiladi. Ya’ni yangi bilimlar olish zaruriyati yuzaga keladi. Natijada o‘z-o‘zidan talabaga bilim berish bilan bir qatorda uning mustaqil bilim olish qobiliyatini shakllantirish va rivojlantirish ehtiyoji shakllanadi. Zamonaviy axborot va pedagogik texnologiyalarini ta’lim sifatini ta’minlashda muhim o‘rni tutadi. Keng imkoniyatlarga egaligi sababli t a’lim sifatini belgilovchi asosiy omillar tarkibida zamonaviy texnik vositalari va texnologiyalar alohida e’tirof etiladi. Bu o‘rinda alohida ta’kidlash joizki, faqat zamon talablariga javob bera oladigan innovatsion pedagogik texnologiyalar, axborot-kommunikatsiya vositalardan foydalanish, ularni o‘quv jarayoniga faol qo‘llashga erishilgandagina ta’lim sifati talablar darajasida ta’minlanadi. 13Билим эгалари муайян олий ўқув юртининг профессор-ўқитувчилар таркиби ва уларнинг илмий салоҳияти Ахборот технологиялари ахборотларни йиғиш, сақлаш, узатиш, қайта ишлаш усуллари ва воситалари мажмуи Zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalarning uyg‘unligi innovatsion pedagogik texnologiyalarni shakllanishiga asos yaratadi. Odatda pedagogik texnologiyani doimo bir xil baholab bo‘lmaydi. Boshqacha aytganda, pedagogik texnologiya bir qolipga sig‘adigan, aniq bir o‘zgarmas loyiha emas. Chunki, har bir auditoriya va har bir guruh uchun tinglovchilarning ma’lumoti, ilmiy salohiyati, yoshi, jinsi va boshqa ko‘rsatkichlarga ko‘ra zarur bo‘lsa guruhdagi har bir talaba uchun alohida pedagogik yondoshuv va texnologiya talab etiladi. M: pedagog bir mavzuni maktab bolalariga boshqa texnologiya asosida, oliy o‘quv yurti talabalariga boshqa texnologiyada, ishlab chiqarishdagi muhandis-texnik xodimlarga boshqa va oliy o‘quv yurti pedagoglariga boshqa pedagogik texnologiya asosida o‘tishi talab etiladi. Shuningdek, oldindan ma’lum bir guruhda dars o‘tishda, pedagogning oldindan loyihalashtirib kelgan dars o‘tish texnologiyasi, auditoriyaning tayyorgarligi, undagi savol-javoblar natijasida yuzaga keladigan vaziyatlar asosida o‘zgarishi ham mumkin. Shundagina pedagog aniq ko‘zlangan natija – o‘z bilimlarini talabalar tafakkuriga yetkazib, ularda rivojlanuvchi, faol faoliyatni yuzaga keltira oladi. Ayni o‘rinda aytib o‘tish lozim, o‘qitishdan maqsad talabaga oldindan aniqlangan ma’lumotni o‘rgatish emas, balki uni mustaqil o‘qishga o‘rgatishdan iborat bo‘lishi zarur. Zero, bugun talabalarga tanishtirilayotgan zamonaviy texnik vositalar, innovatsion xarakterdagi axborot-kommunikatsiya tizimi tezkor davrda qisqa muddatda ma’naviy jihatdan eskiradi. Agarda bitiruvchi o‘zi mustaqil o‘qib, yangi texnik vositalar bilan ishlash sirlarini bilsa, bu holda uning uchun yangi 14Педагогик технология инсонга таълим ва тарбия беришнинг илмий асосланган, инсон тафаккурига, яъни таълим берувчи ва таълим олувчининг интеллектуал салоҳиятига боғлиқ ҳолда амалга ошириладиган жараёнлар мажмуидир texnologiyalar bilan ishlash qiyin bo‘lmaydi. Qolaversa, zamonaviy sharoitda pedagogik texnologiyalarning rivojlanishi, takomillashib borishi bevosita axborot texnologiyalari ta’sirida ro‘y bermoqda. Bunda ta’lim sifatini belgilashda bilimlarni uzatishga xizmat qiladigan texnologiyaning zamonaviyligi ham muhim ahamiyat kasb etadi. Har qanday holatda ham ta’lim sifatining yakuniy bahosi bitiruvchilarning kasbiy tayyorgarligi, kompetentligi orqali belgilanadi. Zamonaviy texnologiyalar va texnik vositalarning ishlab chiqarishga joriy etilishiga bo‘lgan zaruriat, jahon bozoriga mos raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqarishga bo‘lgan talab bitiruvchidan ishlab chiqarishdagi mehnat faoliyatida ham yangi innovatsion texnologiya va texnikalarni uzluksiz o‘rganib borishni talab etadi. Natijada talabaga bilim berish bilan bir qatorda uning mustaqil bilim olish qobiliyatini shakllantirish, rivojlantirish talab etiladi. Shunday qilib, “ta’lim sifati” ham ta’lim muassasasi faoliyatining, ham bitiruvchining kasbiy tayyorgarlik, kompetentlik darajasini ifodalashga xizmat qiladi. Ta’lim sifatiga erishish kuchli raqobat mavjud sharoitda jahon ta’limi darajasiga yetish hamda talabalarning mutaxassis sifatida yuqori darajadagi kasbiy kompetentlikni namoyon eta olishi uchun zarur shart-sharoitlar mavjudligini ham belgilab beradi. Zamonaviy sharoitda ijtimoiy, iqtisodiy rivojlanish, turli sohalarda ro‘y berayotgan keskin, inqilobiy o‘zgarishlar ta’lim sifatida erishishda ilg‘or pedagogik va innovatsion xarakterga ega axborot texnologiyalarini o‘qitish amaliyotiga tatbiq etishni taqozo etmoqda. Bitiruvchilarning ta’lim davrida qanday kasbiy tayyorgarlikka ega ekanliklarini izchil nazorat, tahlil qilib borish har bir o‘qituvchidan o‘z faoliyatida ilg‘or pedagogik va innovatsion axoborot texnologiyalarini samarali qo‘llay olishni taqozo etmoqda. 15Инновацион педагогик технологиялар айнан таълим-тарбия жараёнида талабаларга муайян фан (мавзу) бўйича билим бериш ва шахсини шакллантиришга қаратилган ўқитишнинг замонавий услублари ва техник воситалари мажмуидир 1.2. “Pedagogika” fanini o‘qitishdagi innovatsiyalar va ilg‘or xorijiy tajribalar So‘nggi o‘n yillarda jahon ta’limi tizimida keskin o‘zgarishlarning sodir bo‘lishi uchun sharoit yaratdi. Ana shunday o‘zgarishlardan biri Yevropada yagona ta’lim muhitining yaratilganligi sanaladi. Kishilik jamiyati tarixiy taraqqiyotida ilm-fan, texnika va texnologiyaning rivojlanib borishi, ishlab chiqarishning takomillashishi, ijtimoiy munosabatlar mazmunining boyishi hamda tobora kengayishi turli madaniyatiy birliklar o‘rtasida o‘zaro aloqaning mustahkamlanishiga olib keldi. Ijtimoiy ongning tobora rivojlanishi esa shaxs tomonidan irqiy, etnik, va diniy ziddiyatlar, shuningdek, o‘zaro manfaatlar to‘qnashuvi insoniyat hayoti, mavjudligiga nisbatan ulkan xavf ekanligining tushunilishini ta’minladi. Endilikda insoniyatning umumiy uyi bo‘lgan Yer sharini omon saqlashning yagona yo‘li – bu ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy sohalardagi xalqaro hamkorlik ekanligi turli miqyosda o‘tkazilayotgan anjumanlarda ko‘p bor takrorlanmoqda. Insoniyat tarixining dastlabki bosqichlarida hududlarni himoya qilish, jang yoki urush harakatlarini tashkil etishdagina turli urug‘, elat va millat o‘zaro hamkorlik, ittifoqchilikka intilgan bo‘lsalar, yangi dunyo (m: Amerika, Avstraliya, Yangi Zelendiya, Antartika, Grelandiya va boshqalar)ning kashf etilishi, xalqlarni turmush tarzi va madaniy rivojlanish bo‘yicha bir-biriga yaqinlashtirdi. Buning natijasida turli xalqlar o‘rtasida diplomatik va madaniy aloqalar mustahkamlanib bordi. Biroq, tirik mavjudotga xos xususiyat – gegemonlik (etakchilik, hukmronlik)ka intilish hissi madaniy rivojlanishning bugungi bosqichida ham xalqlar o‘rtasidagi birlik, hamjihatlik va hamkorlikka jiddiy xavf solmoqda. Shunday bo‘lishiga qaramay taraqqiyparvar insoniyat davlatlar o‘rtasida ijtimoiy, iqtisodiy, harbiy va madaniy sohalarda o‘zaro kelishuvga erishish, hamkorlikni yo‘lga qo‘yishning yangidan yangi yo‘llarini izlashda davom etmoqda. Binobarin, 16 yuqorida aytib o‘tilganidek, insoniyatning omon qolishi va rivojlanishda davom etishining yagona chorasi irqiy, etnik, diniy ziddiyatlarga barham berish va o‘zaro birlik, hamkorlik, hamjihatlikka erishishdir. XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab barcha sohalarda bo‘lgani kabi oliy ta’lim tizimida ham xalqaro hamkorlikka erishish, oliy ma’lumotli, malakali kadrlarni tayyorlashga yagona yondashuvni qaror toptirish yo‘lida amaliy harakatlar olib borilmoqda. 1954 yilning 19 dekabri da qabul qilingan Yevropa kengashining Yevropa madaniyati konvensiyasi ham dastlab mazkur mintaqa davlatlari miqyosida oliy ma’lumotli, malakali kadrlarni tayyorlashga nisbatan yagona yondashuvning qaror topishi uchun zamin tayyorlagan edi. Hozirda esa u jahonning ko‘plab mamlakatlari universitet (institut, akademiya)lari faoliyatining o‘qitish tizimida yagona malakaviy talablar asosida tashkil etilishida muhim hujjat bo‘lib xizmat qilmoqda. Mazkur Konvensiya g‘oyalari Yevropa hududida shaxs tafakkurini shakllantirishda ko‘p tillikka asoslanish uchun zarur shart-sharoitlarni hosil qilishdan iborat edi. Konvensiyani imzolovchi tomonlar o‘z hududlarida fuqarolar tomonidan Yevropa hududida mavjud bo‘lgan tillar, turli millatlarning tarixi va rivojlanish taraqqiyotini o‘rganish hamda o‘z hududida boshqalarga o‘z tili yoki boshqa tillarni o‘rgatish imkoniyatini yaratib berishlari zarur edi. Zamonaviy Yevropada yagona kasbiy ta’lim makonini yaratilishi uchun ilk qadamlar 1949 yilda qo‘yildi. Xuddi shu yili asosiy maqsadi Yevropada ijtimoiy, iqtisodiy jarayonlar kechishi va birligini ta’minlashdan iborat bo‘lgan birinchi xalqaro tashkilot – Yevropa Kengashi tashkil etildi. Bolonya jarayoni yagona Yevropa oliy ta’limi makonini yaratish maqsadida Yevropa mamlakatlari oliy ta’lim tizimining bir-biriga yaqinlashishi va o‘zaro uyg‘unlashuvi jarayonidir. Ushbu jarayonning rasman boshlanish muddati 1999 yilning 19 iyuni deb e’tirof etilgan. Binobarin, xuddi mana shu sanada 29 mamlakat vakillari ishtirokida Bolonya deklaratsiyasi imzolangan edi. Ayni vaqtda mazkur tizim o‘ziga 1954 yilda Yevropa Kengashi tomonidan qabul qilingan 17 Yevropa madaniyati Konvensiyasini ratifikatsiya qilgan (oliy davlat hokimiyati organi tasdiqlagan) 49 mamlakatdan 47 ishtirokchi mamlakatlarni qamrab olgan. Bolonya tizimining asosiy maqsadi ijtimoiy sub’ektlar tomonidan oliy ma’lumot olish imkonini kengaytirish, Yevropa oliy ta’limining sifati va samaradorligini istiqbolli oshirish, talabalar hamda o‘qituvchilarning harakatchanligi, faolligini rivojlantirish, shuningdek, akademik daraja va boshqa kasbiy malakalarning mehnat bozoriga yo‘naltirgan holda oliy ta’lim muassasalari bitiruvchilarini ish bilan muvaffaqiyatli ta’minlashdan iborat. Bu tizimni qabul qilgan mamlakatlar oliy kasbiy ta’limni zamonaviylashtirish, oliy o‘quv yurtlarining Yevropa komissiyasi tomonidan moliyalashtiriladigan turli loyihalarda teng huquqlilik, hamkorlik asosida qatnashish, talabalar va o‘qituvchilarni o‘zaro akademik almashtirish uchun yangi imkoniyatlarga ega bo‘lmoqda. Tizimining umumiy asoslari Bolonya shahrida imzolangan deklaratsiyada o‘z ifodasini topgan. Ular quyidagilardan iboratdir: 1. Diplom ilovasiga ko‘ra fuqarolarni ishga samarali joylashtirish va Yevropa oliy ta’lim tizimining xalqaro raqobatga bardoshliligini oshirish imkoniyatini yaratadigan o‘zaro muvofiq keluvchi akademik darajalar tizimni qabul qilish. 2. Ikki siklli: tayyorgarlik va bitiruv ta’limiga o‘tish. Ta’limning birinchi sikli uch yil davom etadi. Ikkinchi sikl esa magistrlik va doktorlik darajalarini olish uchun yo‘naltiriladi. 3. Keng ko‘lamda talabalar almashinuvini qo‘llab-quvvatlash uchun mashaqqatli sinov birliklarini qayta topshirishning Yevropa tizimiga o‘tish. Mazkur tizim talabalarni o‘rganiladigan fanlarni tanlash huquqiga ega bo‘lishlari uchun imkoniyat yaratadi. Buning uchun asos sifatida “Umr bo‘yi ta’lim olish” konsepsiyasi doirasida qo‘llash imkonini beradigan tizim – YeSBT (Evropa sinov birliklari tizimi)ni qabul qilish taklif etiladi. 18 4. O‘qituvchilar almashinuvini rivojlantirish. Yevropa hududida ishga sarflanadigan vaqt davrini inobatga olgan holda o‘qituvchilar va boshqa xodimlar almashuvini kengashtirish. Transmilliy ta’lim standartlarini o‘rnatish. 5. O‘zaro mos mezon va metodologiyalarni ishlab chiqish hamda sifatini ta’minlashda Yevropa hamkorligini qaror topshirishga ko‘maklashish. 6. Oliy ta’lim muassasasining ta’lim sifatini nazorat qilish tizimini ishlab chiqish va oliy o‘quv yurtlari talabalari va xodimlari faoliyatini tashqi baholashga tortish. 7. Oliy ta’limda, ayniqsa, o‘quv rejalarini takomillashtirish, oliy ta’lim muassasalariaro hamkorlik, talaba va o‘qituvchilar almashinuvi va birgalikdagi ta’lim dasturlari, ilmiy tadqiqotlarni o‘tkazishga oid amaliy tayyorgarlik va ularni olib borish borasida zarur yevropacha nuqtai nazarlarning shakllanishiga ko‘maklashish. Bolonya deklaratsiyasiga qo‘shilgan bo‘lib, ular ayni vaqtda Yevropa ta’lim muhitining teng huquqli a’zolari sanaladi. Yevropa ta’lim muhitiga a’zo bo‘lgan mamlakatlar o‘z zimmalariga quyidagi majburiyatlarni olgan: 1) 2005 yildan boshlab, Bolonya jarayonining ishtirokchi mamlakatlari barcha bitiruvchilarga yagona namunadagi bakalavr va magistr diplomini bepul berish (bepul o‘qish yo‘lga qo‘yilgan); 2) 2010 yilga qadar Bolonya deklaratsiyasining asosiy talablariga mos keladigan milliy ta’lim tizimini isloh qilish. Bugungi kunda sobiq Ittifoq respublikalaridan Latviya (1999 yil), Litva (1999 yil), Estoniya (1999 yil), Rossiya (2003 yil), Ukraina (2005 yil) Ozarbaydjon (2005 yil), Armaniston (2005 yil), Gruziya (2005 yil), Moldaviya (2005 yil), Ukraina (2005 yil) va Qozog‘iston (2012 yil) kabilar Bolonya deklaratsiyasiga qo‘shilgan. Yevropa Kengashi a’zosi bo‘lgani holda ushbu deklaratsiyaga qo‘shilmagan mamlakatlar Belorussiya, Monako va San-Marino sanaladi. 19 Bolonya jarayonining amaliy harakati doirasida har ikki yilda bir marta ishtirokchi-mamlakatlar vazirlari ishtirokida konferensiya tashkil etiladi. Unda har bir ishtiroki-mamlakatlarning vazirlari oliy ta’lim tizimida Bolonya deklaratsiyasi shartlariga rioya etilishi yuzasidan rasmiy axborot beradi. Hozirga qadar Bolonya deklaratsiyasi doirasida jami 8 ta konferensiya uyushtirilgan bo‘lib, ularda sifatli ta’limni tashkil etish, o‘qitish sohasidagi dolzarb muammolar va ularning yechimlari masalalari ko‘rib chiqilgan. Birinchi Bolonya forumi 2009 yilda Lyovenda tashkil etilgan bo‘lib, unda jarayonning 46 ta ishtirokchi-mamlakatlari, unga a’zo bo‘lmagan davlatlar va nodavlat tashkilotlardan vakillar ishtirok etdilar. Forum doirasida quyidagi masalalar muhokama qilindi: 1. Uzluksiz ta’lim negizida shakllanadigan oliy ta’lim tizimining jamiyat taraqqiyotidagi roli. 2. Jamiyatdagi barcha aholi qatlamlarining ta’lim olish imkoniyatlari. Forum ishida iqtisodiy inqirozning mavjudligiga qaramay, oliy ta’lim tizimini davlatlar byudjetlari mablag‘lari bilan qo‘llab-quvvatlash, oliy ta’lim sohasida talaba va o‘qituvchilarning millatlararo almashuviga erishish hamda adolatli hamda sermahsul bo‘lishi uchun talabalar, tadqiqotchilar va o‘qituvchilar almashinuvini o‘zaro tenglashtirish muhim ekanligi ta’kidlandi. Ikkinchi Bolonya forumi 2010 yilda Venada tashkil etildi. Unda 47 ishtirok-mamlakat, 8 nafar maslahatchi, jarayon a’zosi bo‘lmagan davlatlar hamda nodavlat tashkilotlarning vakillari ishtirok etdi. Forumda quyidagi masalalar muhokama qilindi: 1. Oliy ta’lim tizimi va muassasalarining ijtimoiy sub’ektlarda tobora o‘sib borayotgan ehtiyotni qondirish va kutilgan natijalarga erishishdagi ahamiyati. 20 2. Xalqaro oliy ta’limda o‘zaro hamkorlik va raqobat o‘rtasida tenglikni ta’minlash. Forum ishida, shuningdek, axborot almashish va birgalikdagi harakatlarning muvofiqlashuvini yanada yaxshilash maqsadida jarayonning har bir ishtirokchisi bilan aloqa o‘rnatish metodlarini yaratish, har bir ishtirokchi-mamlakat, shuningdek, navbatdagi Bolonya forumini tashkil etish uchun mas’ul shaxsni belgilash kabi masalalar ko‘rib chiqildi. Anjuman ishtirokchilari barcha mamlakatlarning talabalari o‘rtasida global suhbatni tashkil etishga yordam berish va rivojlantirishni zarur deb topdi. Ye takchi xorij mamlakatlarining ta’lim tizimida innovatsion g‘oyalarni ilgari surish, ularni tezkor amaliyotga tatbiq etish va bu borada har bir o‘qituvchining faollik ko‘rsatishi borasida boy tajriba to‘plangan. Ularning amaliyotida ilg‘or metodlarni asoslashga urinish ayniqsa ahamiyatlidir. Ayni vaqtda xorijlik hamkasblar tomonidan qo‘llanilayotgan metodlardan biri – loyihalar metodi sanaladi. Bu metod majmuali uslub hisoblanib, hozirgi vaqtda o‘quv jarayonida qo‘llanilayotgan barcha innovatsion pedagogik uslublarni o‘zida mujassamlashtiradi. Hozirgi kunda loyihalar metodi dunyoda eng keng tarqalgan pedagogik texnologiya sifatida AQSh, Rossiya, Buyuk Britaniya, Belgiya, Isroil, Finlyandiya, Germaniya, Italiya, Braziliya, Niderlandiya va shu kabi ko‘pgina rivojlangan davlatlar ta’lim jarayonida keng foydalanilmoqda. Zamonaviy loyihalar uslubining asosiy shiori: 21Лойиҳалар методи – ўқитувчи назоратида янги маҳсулот ва хизматлар яратиш жараёнида ўқувчининг интеллектуал ва жисмоний имкониятларини, мустақиллик ва ижодий қобилиятларини ривожлантириш йўли орқали шахснинг ўз қобилиятларидан тўлиқ фойдаланишга йўналтирилган ўқув жараёнини ташкил этишнинг амалий аҳамият касб этувчи, субъектив ва объектив янгиликларга эга мослашувчан модели ва ўқитиш тизимидир Мен нимани биламан? Нимага қобилиятим бор? Бу менга нима учун керак? Мен улардан қаерда фойдаланаман? Мен улардан қандай фойдаланаман? Loyihalar uslubi mutaxassislar tayyorlashda va ularda ijtimoiy va kasbiy kompetentlikni shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Binobarin, oliy o‘quv yurtini tugatgan mutaxassisga ishlab chiqarishda moslashish uchun ma’lum vaqt talab etiladi. U birdan murakkab ishlab chiqarish muammolarini yechishga, mas’ul qarorlar qabul qilishga tayyor bo‘lmaydi, qolaversa, aniq masalani yechishda jamoa faoliyatini hamda o‘z faoliyatini optimal tashkil etishda qiynaladi. U butun muammoni to‘liq fikrlash, muammo yechimi bo‘yicha yuz berishi mumkin bo‘lgan oqibatlarni oldindan ko‘ra bilish va muqobil yechimini topish qobiliyatlariga ega bo‘lmaydi. Boshqacha aytganda, mutaxassis tizimiy va tanqidiy fikrlay olmaydi. Korxonaning iqtisodiy samaradorligi va ishlab chiqariladigan mahsulotning raqobatbardoshligi mutaxassisning muammolar bo‘yicha qanday qaror qabul qilishiga bog‘liq bozor iqtisodiyoti sharoitida bitiruvchida bunday kompetentlikni shakllantirilishi zamonaviy ta’lim tizimining asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi. Murakkab sharoitda yosh mutaxassisni ishlab chiqarishga moslashishi uchun vaqt yo‘q. Undan birdan ishlab chiqarish jarayonini tashkil etish va mahsulot ishlab chiqarishga faol va konstruktiv kirishishi talab etiladi. Ushbu shart barcha ishlab chiqarish sohasiga, shuningdek, ishlab chiqarishdan uzoq bo‘lib tuyulgan tibbiyot va pedagogikaga ham taaluqlidir. Albatta vrach yoki pedagog, muhandis yoki dasturchi muqobil variantlarni hisobga olgan holda tezkor qarorlar qabul qilishi, o‘z qarori bo‘yicha javobgarlik his qilishi, qabul qilingan qarorlar oqibatlarini oldindan ko‘ra bilishi zarur. Shu sababli, hozirgi davrda kadrlar tayyorlash muammosi dolzarb va muhim sanaladi. Loyihalar metodi ana shunday murakkab didaktik vazifaning yechimida muhim rol o‘ynaydi. Oliy o‘quv yurti talabasi birinchi bosqichdayoq jiddiy 22Мен нимани биламан? Нимага қобилиятим бор? Бу менга нима учун керак? Мен улардан қаерда фойдаланаман? Мен улардан қандай фойдаланаман? loyihaviy faoliyat yuritishi va uni boshqa bosqichlarda uzluksiz davom ettirishi zarur. Buning uchun ta’lim tizimiga innovatsion texnologiyalarni joriy etish, uning shakli va mazmunini qayta ko‘rib chiqish talab etiladi. O‘qituvchi ma’ruzada materialni o‘qib bermasdan, interfaol metodlardan foydalanishi, talabalarning faolligini, mustaqil fikrlashlarini rivojlantirishi, kasbiy sohadagi muammoli vaziyatlardan hayotiy misollar keltirib, “Aqliy hujum” uslubi yordamida muammo yechimining bir qancha muqobil yechimlarini aniqlashi, xulosalashi zarur. Shunday qilib, bugungi tezkor rivojlanish, ijtimoiy sohalarning globallashuvi malakali mutaxassisni tayyorlash, uning intellektual imkoniyatidan samarali foydalanishni taqozo etmoqda. Zamonaviy Yevropa davrning ana shu ehtiyojini inobatga olganda talabalar almashinuvini ta’minlash, bu borada tezkorlikka erishish, bitiruvchilarni yagona namunadagi diplom bilan ta’minlash maqsadida Bolonya deklaratsiyasi negizida o‘zining yagona ta’lim muhitiga ega bo‘ldi. Endilikda jami 47 davlat o‘zi ichiga olgan ushbu muhit talabalarga bepul ta’lim berish, ularning ishtirokchi davlatlar hududida birdek tan olinishlariga erishishga muvaffaq bo‘ldi. Asosiy e’tibor ortiqcha o‘rganishlarsiz, bitiruvchilarning intellektual imkoniyatlaridan samarali foydalanishga qaratilmoqda. Yetakchi xorijiy mamlakatlarning o‘qitish tizimida bugun loyihalar metodidan keng foydalanilmoqda. Bu metod bo‘lajak mutaxassislarni bevosita ishlab chiqarish jarayoniga tayyorlashdek didaktik imkoniyatga egaligi bilan ta’lim beruvchilarning diqqatini tortmoqda. O‘zbekiston sharoitida bu metoddan o‘qitish amaliyotida foydalanish bitiruvchi-talabalarning puxta kasbiy bilim, ko‘nikma va malakalarga ega bo‘lishlariga yordam beradi. Qolaversa, respublika uzluksiz ta’lim tizimining barcha bo‘g‘inlarida ushbu metoan samarali foydalanish imkoniyati mavjud. 23 II BOB. “PEDAGOGIK MAHORATNING O‘QITUVChI FAOLIYaTIDAGI O‘RNI” MODULINI O‘QITIShGA TEXNOLOGIK YoNDAShUV ELEKTRON O‘QUV MODULI IShLANMASI 2.1. “Umumiy pedagogika” fanidan o‘quv dasturining qisqacha tavsifi (Sillabus) Fanning qisqacha tavsifi OTMning nomi va joylashgan manzili: Sharof Rashidov nomidagi Samarkand davlat universiteti Universitet xiyoboni- 15 uy Kafedra: Pedagogika va umumiy psixologiya Ta’lim sohasi va yo‘nalishi: 13.00. 0 1 - O‘qituvchilar tayyorlash va pedagogika fani ta’lim sohasi 5521900- I.A.T ta’lim yo‘nalishi talabalari uchun mo‘ljallangan Fanni (kursni) olib boradigan talaba to‘g‘risida ma’lumot: Abduvoxidova Mixogul Sayidaxmad kizi E-mail : mokhigul .e@mail.ru Dars mashg‘ulotini o‘tkazishning vaqti va joyi: O‘quv-uslubiy boshqarma tomonidan ishlab chiqilgan jadval asosida universitetning o‘quv binolarida Kursning boshlanish va davom etish muddati: Ta’lim mutaxassisligi o‘quv rejasiga muvofiq 3- kurs, 2- semestr i Individual grafik asosida professor- o‘qituvchining talabalar bilan ishlash vaqti: Haftaning dushanba, chorshanba kunlari soat 14.00 dan-16.00 gacha Fanga ajratilgan o‘quv soatlarining o‘quv turlari bo‘yicha taqsimoti Auditoriya soatlari Mustaqil ta’lim: Ma’ruza Amaliy Laboratoriya 38 38 - 18 Fanning boshqa fanlar bilan uzviy aloqasi “Umumiy pedagogika” fani – falsafa, iqtisod, siyosatshunoslik, madaniyatshunoslik, sotsiologiya, psixologiya, xuquqshunoslik, mantiq, etika va estetika, ma’naviyat va ma’rifat asoslari, tarixi o‘quv fanlarini o‘qitish metodikasi kabi fanlar bilan uzviy aloqada 24 o‘rganiladi 25 Fanning mazmuni Fanning dolzarbligi va qisqacha mazmuni: Ma’lumki, shaxs, uning kamoloti o‘z taraqqiyotining yuksak cho‘qqisiga intilayotgan jamiyat uchun eng dolzarb masalalaridandir. Mustaqil taraqqiyot yo‘lida borayotgan O‘zbekiston Respublikasida har bir fuqaroning ma’naviy, shaxsiy rivoji va kamoloti, shaxs va jamiyat manfaatlarining uyg‘unligi har qachongidan ham muhim qadriyat sifatida qaralmoqda. Barkamol avlod tarbiyasi va uning mukammal ta’lim va tarbiya olishi yorqin isbotidir Talabalar uchun talablar - professor-o‘qituvchiga hurmat bilan munosabatda bo‘lish; - universitet intizom qoidalariga rioya qilish; - mobil telefonni dars davomida o‘chirish; - berilgan topshiriqlarni o‘z vaqtida bajarish; - guruhdoshlarga hurmat bilan munosabatlda bo‘lish; - darsga o‘z vaqtida kelish; - 4 soatdan ortiq dars qoldirilgan taqdirda, dekanat ruxsati bilan darsga kirish Elektron pochta orqali munosabatlar tartibi Professor-o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi aloqa elektron pochta orqali ham amalga oshirilishi mumkin, telefon orqali baho masalasi muhokama qilinmaydi, lekin oraliq, joriy va yakuniy baholash faqatgina universitet hududida, ajratilgan xonalarda va dars davomida amalga oshiriladi. Fanga ajratilgan o‘quv soatlarining o‘quv turlari bo‘yicha taqsimoti № Mavzu Jami auditoriy a soati Auditoriya soatlari MT Shu jumladan Ma’ruza Amaliy 1 . Pedagogika nazariyasi O‘zbekiston Respublikasining uzluksiz ta’lim tizimi. Kadrlar tayyorlash milliy modeli 4 2 2 2 2 . Pedagogika fan sifatida. Pedagogikaning ilmiy tadqiqot metodlari 4 2 2 3 . Yagona pedagogik jarayon. Didaktika – ta’lim nazariyasi sifatida 4 2 2 2 4 . O‘qitish metodlari va vositalari 4 2 2 5 . Ta’limni tashkil etish shakllari 4 2 2 2 6 . Tarbiya jarayonini mazmuni Tarbiya prinsiplari 4 2 2 7 . Tarbiya metodlari 4 2 2 8 . Tarbiya turlari (ma’naviy-ahloqiy, iqtisodiy, mehnat, ekologik, estetik, aqliy, jismoniy) 4 2 2 2 9 . Ta’lim muassasasi menejmenti 4 2 2 1 0. Maxsus (korreksion) pedagogika 4 2 2 2 1 1. Pedagogika tarixi E ng qadimgi davrlardan VII asrgacha ta’lim – tarbiya 4 2 2 26 va pedagogik fikrlar 1 2 . VII-XIV asrning birinchi yarmida Movarounnahrda ta’lim, tarbiya va pedagogik fikrlar taraqqiyoti 4 2 2 2 1 3. XIV-XVII asrlarda Movorounnahrda ta’lim-tarbiya va pedagogik fikrlar taraqqiyoti 4 2 2 1 4. XVII-XIX asrning birinchi yarmida maktab, tarbiya va pedagogik fikrlar 4 2 2 1 5. XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asrning 90- yillarigacha bo‘lgan davrda tarbiya va ta’lim tizimi 4 2 2 2 1 6 . Mustaqil O‘zbekistonda ta’lim va pedagogik fikr taraqqiyoti. (1991 yil 1 sentyabrdan hozirgi davrgacha) 4 2 2 2 1 7 . Ja h on pedagogik fanining rivojlanish tarixi 4 2 2 1 8 . Pedagogik mahorat Pedagogik mahorat haqida tushuncha, uning o‘qituvchi faoliyatidagi o‘rni 4 2 2 2 1 9 . Pedagogik texnika va o‘qituvchi mahoratini takomillashtirish yo‘llari 4 2 2 Jami 76 38 38 18 T/r Nazorat turlari Topshiriqla r ning nomlanishi Ball ar taqsimoti (maks.) O‘tkazish vaqti I . Joriy nazorat Mavzular bo‘yicha so‘rov (og‘zaki, test, yozma va b.), daftarlarning yuritilishi va mustaqil ta’lim topshiriqlarining bajarilishi 50 ball Reyting texnologik xaritasiga muvofiqII . Oraliq nazorat Yozma ish va test 20 ball III Yakuniy nazorat Yozma ish 30 ball JAMI: 10 0 ball Asosiy adabiyotlar: 1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: “Ma’naviyat”, 2008. 2. Karimov I.A. O‘zbekiston Mustaqillikka erishish ostonasida. T.: “O‘zbekiston”, 2011. 3. Pedagogika // M.To‘xtaxo‘jaevning umumiy tahriri ostida. – T.: “O‘zbekiston faylasuflari Milliy jamiyati”, 2010. 4. Ibragimov X.I., Abdullaeva Sh.A. Pedagogika nazariyasi. – T.: “Fan va texnologiyalar” nashriyoti, 2008. 5. Yuzlikaeva E., Madyarova S., Yanbarisova E., Morxova I.V., Markendudi M.A. Teoriya i praktika ob щey pedagogika. – T.: TGPU, 2013. 6. Hashimov K, Nishonova S. Pedagogika tarixi. – T.: “O‘zbekiston milliy kutubxonasi” nashriyoti, 2005. 7. Hoshimov K., Ochil S. O‘zbek pedagogikasi antalogiyasi. – T.: “O‘qituvchi”, 1999. 27 8. Hoshimov K., Ochil S. O‘zbek pedagogikasi antalogiyasi. – T.: “O‘qituvchi”, 2010. 9. Omonov X., Xo‘jaev N., Madiyarova S.. Eshchonov Ye. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. – T.: “Iqtisod-moliya”, 2009. 10. Xoliqov A.A. Pedagogik mahorat. – T.: “Iqtisod-moliya”, 2011. Dasturning axborot- metodik ta’minoti 1. www. tdpu.uz 2. www.pedagog.uz 3. www. ziyonet.uz Qo‘shimcha adabiyotlar: 1. Kaldыbekova A.S. Umumiy pedagogika nazariyasi va amaliyotidan laboratoriya mashg‘ulotlari. – T.: “Fan va texnologiya” nashriyoti, 2013. 2. Niyozov G‘., Axmedova M. Pedagogika tarixidan seminar mashg‘ulotlari. – T.: “NOShIR”, 2011. 3. Ismoilova Z. Pedagogikadan amaliy mashg‘ulotlar. – T.: Fan, 2001. 4. Yo‘ldoshev. J.G‘., Usmonov.S. Ilg‘or pedagogik texnologiyalar. – T.: “O‘qituvchi”, 2004. 5. Mahmudov N. O‘qituvchi nutqi madaniyati / Talabalar uchun darslik. – T.: Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2007. 6. Niyozov G‘ . , Ahmedova N . , Pedagogika tarixidan seminar mashg‘ulotlari. – T.: “ Noshir ” , 2011. 7. Avloniy Abdulla. Turkiy guliston yoxud axloq. – T.: “O‘qituvchi” 1993. 8. Kaykovus. Qobusnoma. – T.: “Meros” nashriyoti, 2007. 28 2.2.1. “Pedagogik mahoratning o‘qituvchi faoliyatidagi o‘rni” moduli dan ma’ruza matni Mashg‘ulotning t exnologi k pasporti Ma’ruzaga ajratilgan vaqt – 2 soat Talabalar soni – 60 nafar O‘quv mashg‘ulotining shakli va turi M a’ruza (Ko‘rgazmali ma’ruza) O‘ quv mashg‘ulotinin g tarkibiy tuzil mas i 1. “Savol-javob” metodi yordamida talabalar tomonidan avvalgi mavzuning o‘rganilish darajasini aniqlash. 2. Tashkiliy masalalarni hal qilish, ma’ruza mavzusi va uning o‘ziga xos jihatlari to‘g‘risida ma’lumotlar berish. 3. Mavzuga oid tayanch tushunchalarni aniqlash. 4. Ma’ruza mohiyatini “Taqdimot” metodi asosida yoritib berish. 5. “Qanday?” grafik organayzeri yordamida talabalar tomonidan o‘zlashtirilgan bilimlarni mustahkamlash. 6. Mashg‘ulotni yakunlash O‘quv mashg‘ulot ning maqsadi Talabalarga pedagogik faoliyat, pedagogik mahorat tushunchalarining mohiyati, pedagogik mahoratning tarkibiy asoslari, pedagogik tafakkur, pedagogik kreativlik, pedagogik refleksiya va pedagogik madaniyat, pedagogik madaniyatning tarkibiy elementlari haqidagi nazariy bilimlarni berish orqali ularni o‘zlarida pedagogik mahorat sifatlarini shakllantirishga o‘rgatish Pedagogik vazifalar: 1) talabalarga pedagogik faoliyat, pedagogik mahorat tushunchalarining mohiyatini tushuntirish; 2) talabalarni pedagogik mahoratning tarkibiy asoslaridan xabardor qilish; 3) talbalarni pedagogik tafakkur, pedagogik kreativlik va pedagogik refleksiya tushunchalarining mazmuni bilan tanishtirish; 4) talabalarda pedagogik madaniyat va uning tarkibiy elementlari haqidagi tasavvurlarni hosil qilish; 5) talabalarga nazariy bilimlarni berish orqali o‘zlarida pedagogik mahorat sifatlarini shakllantirishni o‘rgatish O‘quv faoliyati natijalari: 1) talabalar pedagogik faoliyat, pedagogik mahorat tushunchalarining mohiyatini tushunadi; 2) talabalar pedagogik mahoratning tarkibiy asoslaridan xabardor bo‘ladi; 3) talbalar pedagogik tafakkur, pedagogik kreativlik va pedagogik refleksiya tushunchalarining mazmuni bilan tanishadi; 4) talabalar pedagogik madaniyat va uning tarkibiy elementlari haqidagi tasavvurlarga ega bo‘ladi; 5) talabalar nazariy bilimlarini asosida o‘zlarida pedagogik mahorat sifatlarini shakllantirishni o‘rganadi Ta’lim metodlari Ma’ruza, suhbat, namoyish, “Bumerang” strategiyasi, “Sxema” , savol-javob Ta’limni tashkil etish shakli Ma’ruza, ommaviy Didaktik vositalar Mavzuga doir adabiyotlar, plakatlar, ma’ruza matni, slayd-taqdimot Ta’limni tashkil etish sharoiti Maxsus texnik vositalar bilan jihozlangan xona Nazorat Joriy nazorat, savol-javob 29 Mashg‘ulotning texnologik xaritasi Ish bosqichlari va vaqti Faoliyat mazmuni O‘qituvchi Talaba 1-bosqich. O‘quv mashg‘uloti ga kirish – tashkiliy- tayyorgarlik bosqichi (20 daqiqa) 1. Mavzu, mavzuni o‘zlashtirishdan ko‘zlangan maqsad va kutilayotgan natijalarni bayon etadi. 2. Kichik guruhlarni shakllantiradi. 3. O‘quv mashg‘ulotining tuzilishli- mantiqiy sxemasini taqdim etadi. 4. Vaqti-vaqti bilan talabalarni hamkorlikka, faollikka undaydi. 5. Talabalar, kichik guruhlar faoliyatini nazorat qilib boradi. 7. Mashg‘ulotni tashkil etishdan kutilgan natijaga erishilganlik darajasini baholaydi. 8. Mashg‘ulotni yakunlaydi 1. O‘qituvchi nutqni tinglaydi, mavzu va uning mazmunini yorituvchi g‘oyalarni yozib oladi. 2. Kichik guruhlarda ishlaydi. 3. Taqdim etiladigan sxema, plakat va taqdimot bilan tanishadi. 4. Zarur o‘rinlarda savollar bilan murojaat qiladi. 5. O‘qituvchi, tengdoshlari bilan bahsga kirishib, mavzu bo‘yicha o‘zlashtirayotgan bilimlarini oydinlashtiradi. 6. Mavzu mazmuni bo‘yicha tasavvur va bilimlarga ega bo‘ladi 2-bosqich. Asosiy qism – anglash bosqichi (50 daqiqa) 1. Talabalarni mavzu rejasi va asosoiy tushunchalari bilan tanishtiradi. 2. Plakatlar mohiyatini yoritadi. 3. Mavzuga doir o‘quv materialini kichik guruhlarga tarqatadi. 4. Taqdimot asosida nazariy ma’lumotlarni bayon etadi, tayanch tushunchalarni ajratib ko‘rsatadi. 5. Guruhlarga topshiriqlar beradi. 6. O‘quv materialining bo‘limlari va umumiy mazmuni bo‘yicha yakuniy xulosani bayon etadi. 1. Mavzu rejasi va asosiy tushunchalar bilan tanishadi. 2. Plakatlar mohiyatini o‘rganadi. 3. O‘qituvchi nutqini tinglaydi, taqdimot bilan tanishadi. 4. Mavzuga oid tayanch tushunchalarning mazmunini o‘rganadi. 5. Zarur o‘rinlarda savollar bilan o‘qituvchiga murojaat qiladi. 6. O‘quv materialining asosiy o‘rinlarini o‘z daftarlariga qayd etishadi. 3-bosqich. Yakuniy qism – fikrlash bosqichi (10 daqiqa) 1. Guruhlardan berilgan topshiriqlarni bajarishlarini so‘raydi. 2. Guruhlar tomonidan ishlangan klaster mazmunini jamoa bilan hamkorlikda tahlil qiladi. 3. Berilgan savollar asosida mavzuning yaxshi o‘zlashtirilmagan qismini qayta tushuntiradi. 4. Talabalarga mustaqil ishlash uchun topshiriq beradi, topshiriqni baholashga oid mezonlari bilan ularni tanishtiradi 1. Guruh tarkibida topshiriqning yechimini izlaydi. 2. Guruhning topshiriq borasidagi fikri bilan jamoani tanishtiradi. 3. Boshqa guruhlarning yechimlari bilan tanishadilar, ularga o‘z fikrlarini bildiradi. 4. O‘zlashtirgan bilimlarini mustahkamlaydi. 5. O‘qituvchi tomonidan berilgan topshiriqni yozib oladi 30 Mavzu: Pedagogik mahoratning o‘qituvchi faoliyatidagi o‘rni Reja: 1. Pedagogik faoliyat va uning asosiy yo‘nalishlari. 2. “Pedagogik mahorat” tushunchasining mohiyati va asosiy kategoriyalari. 3. Pedagogik mahoratning muhim tarkibiy qismlari. 4. Pedagogik tafakkur, pedagogik kreativlik va pedagogik refleksiya. 5. Pedagogik madaniyat va uning tarkibiy elementlari. Tayanch tushunchalar: pedagogik faoliyat, pedagogik faoliyatning asosiy yo‘nalishlari, pedagogik mahorat, pedagogik tafakkur, pedagogik kreativlik, pedagogik refleksiya, pedagogik madaniyat, pedagogik hamkorlik. 1. Pedagogik faoliyat va uning asosiy yo‘nalishlari . O‘qituvchining mehnati mohiyatini yoritishdan avval “faoliyat” tushunchasining mohiyatini anglab olish talab qilinadi. Faoliyat: 1) anglangan maqsad bilan boshqariladigan ichki (psixik) va tashqi (jismoniy) harakatlar yig‘indisi; 2) shaxs tomonidan tabiiy va ijtimoiy maqsadga muvofiq tashkil etiluvchi kundalik, ijtimoiy yoki kasbiy harakatlarning muayyan shakli, ko‘rinishi sanaladi. Pedagogik faoliyat – pedagog tomonidan kasbiy maqsadga muvofiq tashkil etiladigan tizimli harakatlarning muayyan shakli bo‘lib, uning maqsadi o‘ziga xos xususiyatga ega bo‘lib, jamiyat tomonidan belgilanadi va yosh avlod shaxsini har tomonlama rivojlantirishdan iborat. O‘qituvchining faoliyati yoshlarni avlodlarning o‘zaro ijtimoiy bog‘liq aloqalarini amalga oshirishga tayyorlash, shaxsni o‘z ichki imkoniyatlarini jamiyat ravnaqi yo‘lida sarflashga o‘rgatadi. O‘qituvchining faoliyati o‘quvchilarning faoliyatini boshqarish deganidir. Boshqalarning faoliyatini boshqarish murakkab jarayon. Buni oqilona tashkil etish o‘qituvchidan pedagogik mahoratga ega bo‘lishni taqozo etadi. Mahoratli o‘qituvchilar kasbiy faoliyatini o‘quvchining ehtiyojlariga tayanib belgilaydi. Pedagogik faoliyat mohiyatini chuqur o‘zlashtirish, o‘quvchilar 31 qiziqishlarini hisobga olish holatlari o‘qituvchi mehnatining mazmunini izchil yangilab turai. Pedagogik faoliyatning ob’ekti bo‘lgan shaxs tirik mavjudot. Shu sababli u turli ta’sirlarga turlicha javob qaytaradi. O‘quvchi o‘qituvchi faoliyatining sub’ekti hamdir. Shu sababli o‘qituvchi doimo o‘zgarib turadigan, izchil rivojlanishda bo‘lgan shaxs bilan muloqotda bo‘ladi. Tabiiyki, turli vaziyatlarda unga bir xilda, shablon tarzdagi ta’sir qo‘llay olmaydi. O‘qituvchi faoliyatining murakkabligi sababli mutaxassis doimo ijodiy izlanishda bo‘lishi zarur. O‘quvchiga pedagogdan tashqariga yana ko‘plab omillar: atrof-muhit, tasodifiy ta’sirlar, ko‘p qirrali vositalar ham “bosim” o‘tkazadi. U esa o‘qituvchidan o‘quvchi shaxsiga ko‘rsatilayotgan barcha ta’sirlarni “to‘g‘rilab, tuzatib turish” talab etiladi. O‘qituvchi hatto o‘quvchining hatti-harakatini, faoliyatini maqsadli yo‘naltirib turishi, ya’ni zarur bo‘lganda o‘z-o‘zini tarbiyalashga, qayta tarbiyalashga yo‘naltirib turishi zarur. O‘qituvchining faoliyati quyidagi tamoyillarga muvofiq tashkil etiladi: - kasbiy faoliyat maqsadi va vazifalarini aniq belgilash; - faoliyatning maqsadga muvofiq shakl va metodlarini tanlash; - kasbiy faoliyatni rejalashtirish; - kasbiy faoliyatni me’yorlashtirish. 2. “Pedagogik mahorat” tushunchasining mohiyati va asosiy kategoriyalari. “Pedagogik mahorat” tushunchasi “Pedagogika” va “Pedagogik texnologiya” kabi fanlarga xos muhim kategoriya bo‘lib, u kategoriya sifatida o‘tgan asrning 80-90- yillarida ilmiy-pedagogik jihatdan asoslandi. Biroz vaqt o‘tgach, Sharqiy Yevropa, Qozog‘iston, Kavkaz bo‘yi va Markaziy Osiyo respublikalari hududlarida ta’lim va tarbiya jarayonlarini yuksak kasbiy mahorat bilan tashkil etish ehtiyojining mavjudligini inobatga olgan holda “Pedagogik mahorat” bir qator oliy o‘quv yurtlarida o‘quv fan sifatida shakllandi. Mazkur fan deyarli 20 yil davomida pedagogik va madaniy faoliyat yo‘nalishlarda ta’lim ishlarini yo‘lga qo‘ygan oliy ta’lim muassasalarida o‘qitila boshlandi. XX asrning dastlabki o‘n yilligidan so‘ng 32 ta’lim tizimida “Pedagogik texnologiya” fanining o‘qitilishi yo‘lga qo‘yilgach, “Pedagogik mahorat” fani asoslari uning negiziga singdirib yuborildi. Endilikda bo‘lajak mutaxassislar pedagogik mahorat asoslari bilan “Pedagogik texnologiya” o‘quv fani negizida tanishtirilmoqda. Mohiyati nuqtai nazardan pedagogik mahorat pedagogga xos kasbiy sifatlarning majmui sifatida ko‘zga tashlanadi. Pedagogik mahorat “pedagogik san’at” sifatida ham talqin etiladi. Tushunchaning mohiyatini chuqur anglash uchun dastlab uning lug‘aviy ma’noni tushunib olish lozim. Manbalarda “mahorat” tushunchasi arab tilidan tarjima qilinganda “mohirlik, ustalik, epchillik ma’nolarini anglatishi ko‘rsatiladi. Mantiqan esa “biror ish, kasb uchun zarur yoki shu sohada orttirilgan ustalik, san’at, mohirlik” deya ta’riflanadi. O‘ qituvchi ning mahorati bevosita kasbiy-pedagogik faoliyatda ko‘rinadi . Shu sababli o‘qituvchi pedagogik jarayonning umumiy mohiyatini chuqur anglay olishi, bu jarayonda ustuvor ahamiyat kasb etadigan qonuniyatlardan xabardor bo‘lishi, shuningdek, pedagogik faoliyatni samarali tashkil etish mexanizmlarini puxta egallay bilishi lozim. Ta’lim jarayonining faol ishtirokichisi bo‘lgan o‘qituvchining pedagogik mahorati pedagogik shaxsini, uning ish tajribasi, fuqarolik maqomi, mutaxassis sifatidagi mavqei, u tomonidan pedagogik texnikaning yetarli darajada egallanganligi, kasbiy faoliyatning individualligidan dalolat beradi. Pedagogik mahorat yaxlit tizim bo‘lib, uning tarkibida bir qator sifatlar ko‘zga tashlanadi. Jumladan (1-rasm): 33Педагогик маҳорат – ўқитувчининг педагогик жараённи ташкилий, методик, руҳий ва субъектив жиҳатдан ўта моҳирлик, усталик билан ташкил этиш ва бошқариш қобилияти, кўникма-малакасига эгалиги; таълим-тарбия жараёнига онгли, ижодий ёндашув, методик билимларни самарали қўллай олиш қобилияти, юксак педагогик тафаккур Таркибий қисмлар Педагогик билимдонлик Педагогик қобилият Педагогик мулоқот маданияти Педагогик релаксация Педагогик такт Педагогик техникаКоммуникатив таъсир кўрсатиш қобилияти Педагогик одоб Pedagogik mahoratning asosini pedagogik bilimdonlik tashkil etadi. Bilimdon pedagog mutaxassis sifatida pedagogik jarayon va munosabatlarni maqsadga muvofiq samarali shakl, usul hamda vositalarini yetarli darajada o‘zlashtira olgan bo‘lishi zarur. Pedagogning kasbiy bilimdonligida talaba bilan sub’ektiv munosabat o‘rnata olish; pedagogik jarayonlar mohiyati, pedagogik voqelikni izchil idrok qila bilish; jahon pedagogik madaniyati asoslarini hamda milliy pedagogik tajribani o‘rganish, ularni integratsiyalashtirish asosida o‘z faoliyatiga tatbiq etish; innovatsion yangiliklar bilan doimiy xabardor bo‘lish; shaxsiy tajribalarni umumlashtirish va talabalarga uzatish; kasbiy fidoiylik hamda pedagogik texnologiyalarni egallash borasidagi BKMning o‘zlashtirilganligi namoyon bo‘ladi. Pedagog faoliyatida uning odobi ham yaqqol aks etadi. Qolaversa, pedagogik odob ta’lim va tarbiya jarayonlari muvaffaqiyatini ta’minlovchi muhim talab hamda omillardan biri sanaladi. 34Педагогик релаксация Педагогик такт Педагогик техника Нутқ техникаси Коммуникатив таъсир кўрсатиш қобилияти Педагогик маданиятПедагогик ижодкорлик 1-расм. Педагогик маҳоратнинг муҳим таркибий қисмлари Педагогик тажриба Педагогик билимдонлик – педагогнинг касбий фаолиятни мавжуд ижтимоий талаб, ҳуқуқий меъёр ва стандартларга мувофиқ ташкил этишга бўлган қобиллиги, касбий тайёргарлик даражаси Pedagog odob talablarining tizimi pedagog tomonidan kasbiy burchni ado etish, jamiyat, pedagogik jamoa, talaba oldidagi axloqiy majburiyatlarini bajarishida o‘ziga xos ahamiyat kasb etadi. Pedagog faoliyatida ham barcha umuminsoniy va milliy axloqiy qadriyatlar yetakchi o‘rin tutadi. Biroq, shunday bo‘lishiga qaramay, pedagogik odob sirasida pedagogik qarashlarni, pedagogik faoliyat va munosabatni ifodalovchi muhim kategoriyalar asosiy o‘rinni egallaydi (2-rasm): 1. Kasbiy-pedagogik burch. Ezgulik va yovuzlik, adolat va adolatsizlik, to‘g‘riso‘zlik va yolg‘onchilik, rahmdillik va shafqatsizlik, ko‘ngli oqlik va ko‘ngli qoralik, vatanparvarlik va vatanfurushlik, tinchlik va urush kabi umuminsoniy axloqiy qadriyatlar insonlar hayoti, turmush tarzi va xatti-harakatlarida o‘ziga xos o‘lchov bo‘lib xizmat qiladi. Pedagog tomonidan jamiyat, uning a’zolari, pedagogik va talabalar jamoasi oldida qanday vazifalarni bajarishi zarurligini, kasbiy-pedagogik burchni bajarishda qanday tamoyillarga tayanishni aniq belgilab olinishi ham shaxs, ham mutaxassis va fuqaro sifatida o‘z mavqeini mustaqil belgilash imkoniyatini yaratadi. Agarda bordi-yu, pedagog kasbiy-pedagogik burchini anglasa-da, biroq, uni mavjud axloqiy talablarga muvofiq tashkil eta olmasa, u holda, eng avvalo, o‘ziga bo‘lgan hurmatni yo‘qotadi, o‘zini shaxs sifatida yuqori baholay olmaydi. 35Педагогик одоб – педагог олдига унинг ўзига, касбига, жамиятга, талабаларга ва ўқув-тарбия жараёнининг бошқа иштирокчиларига муносабатда бўлишига нисбатан қўйиладиган ахлоқий талаблар тизими Асосий шакллари Касбий-педагогик бурч Педагогик адолат Педагогик мажбурият (педагогик деонтология) Педагогик обрў 2-расм. Педагогик одобнинг асосий шакллари 2. Pedagogik adolat. “Adolat tushunchasi muayyan tarixiy shart-sharoit va ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar bilan belgilanadi. Adolatning axloqiy jihati insonlararo muomalada bir xil munosabatda bo‘lishni, bir-birining izzat-nafsiga tegmaslikni, axloq-odob qoidalariga rioya qilishlikni bildiradi” . Pedagogik adolat o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, u pedagogning pedagogik jarayonga ob’ektiv, haqqoniy yondasha olishi, uning talabalar hulq-atvorini jamoa oldidagi xizmatlariga muvofiq baholash olishdagi axloqiy tarbiyalanganlik darajasi (ezgu ishlari, qat’iyati, jiddiyligi, insoniyligi)ni ifodalaydi. 3. Pedagogik majburiyat (pedagogik deontologiya). Pedagogik odobning muhim kategoriyalaridan biri bo‘lgan – pedagogik majburiyat tushunchasida jamiyat tomonidan o‘qituvchi shaxsiga, u tomonidan bir qator pedagogik majburiyatlarning bajarilishiga nisbatan qo‘yiladigan talab va axloqiy yo‘l-yo‘riq, ko‘rsatmalarni o‘zida jamlaydi. Pedagog kasbiy faoliyatni tashkil etishda quyidagi majburiyatlarni bajara olishi zarur: muayyan mehnat vazifalarini, asosan, aqliy mehnat vazifalarini amalga oshirish; talabalar, ularning ota-onalari, hamkasblar bilan o‘zaro munosabatni to‘g‘ri tashkil etish; tanlagan kasbiga, talabalar va pedagogik jamoaga hamda jamiyatga bo‘lgan shaxsiy munosabatini chuqur anglash. Pedagogik majburiyatlar sirasida, yana shuningdek, kasbiy faoliyatni tashkil etishga ijodiy munosabatda bo‘lish, o‘ziga nisbatan talabchanlik, kasbiy bilimlarini boyitib va pedagogik malakasini oshirishga intilish, talabalar va ularning ota-onalari bilan o‘zaro hurmatga asoslangan va talabchan munosabatni o‘rnatish, murakkab pedagogik nizolarni ijobiy hal qilish ko‘nikmalarini o‘zlashtirish kabilarni ham ko‘rsatish zurur. 4. Pedagogik obro‘. Pedagogning pedagogik obro‘ga ega bo‘lishi u tomonidan tashkil etiladigan kasbiy faoliyat samaradorligini kafolatlaydi. 36Педагогик обрў – педагогнинг талабалар, уларнинг ота-оналари, педагогик жамоа, шунингдек, жамият томонидан эътироф этилган ахлоқий мақоми Pedagogik o‘zi tomonidan qozongan obro‘ga tayanib, talabalarning hulq- atvorlarini boshqaradi, ularning ishonchlarini qozonadi. Pedagogik obro‘ pedagogning ma’naviy-axloqiy va pedagogik-psixologik tayyorgarligini ham ifodalaydi. Pedagog ega bo‘lgan obro‘ darajasini uning chuqur bilimi, zakovati, mahorati, o‘z ishiga bo‘lgan munosabati va boshqalar belgilaydi. Pedagogik qobiliyat. Pedagogik jarayonning qanchalik samarali, muvaffaqiyatli tashkil etilishi o‘qituvchining pedagogik qobiliyatga egaligiga bog‘liq. Manbalardan birida “qobiliyat” tushunchasi shunday sharhlanadi: shaxsning osonlik bilan biron faoliyatni egallay olishini ta’minlaydigan individual psixologik xususiyat. F.N.Gonobolin pedagog shaxsida quyidagi qobiliyatlarning namoyon bo‘lishini muhim deb hisoblaydi: - o‘quvchini tushuna olish qobiliyati; - yosh, psixologik jihatdan barcha o‘quvchilar o‘zlashtira oladigan materiallarni taqdim eta olish qobiliyati; - o‘quvchilarning qiziqishlarini rivojlantirish qobiliyati; - tashkilotchilik qobiliyati; - pedagogik takt; - o‘z ishining natijalarini ko‘ra olish va b. V.A.Kruteskiy esa pedagogga xos qobiliyatlarni umumlashtirib, ularning turlari quyidagi ekanligini ko‘rsatib o‘tadi: didaktik qobiliyat; akademik qobiliyat; perseptiv qobiliyat; nutq qobiliyati; tashkilotchilik qobiliyati; avtoritar qobiliyat; kommunikativ qobiliyat; pedagogik xayol; diqqatni taqsimlay olish qobiliyati. Zamonaviy sharoitda har bir o‘qituvchi o‘zida quyidagi pedagogik qobiliyatlarni tarbiyalay olishi kerak: 37Педагогик қобилият – педагог томонидан педагогик фаолиятни оқилона ташкил этилиши ва олиб борилишини, амалий вазифаларнинг самарали бажарилишини таъминлашда аҳамиятли бўлган хусусиятлар Qobiliyatli pedagoglarda quyidagi noyob qobiliyatlar ham ko‘zga tashlanadi: bir vaqtning o‘zida bir necha faoliyatni bajara olish (m: eshitish, ko‘rish, o‘qish, yozish, fikr yuritish, muloqot qilish va b.); atrofida kechayotgan ikki yoki bir necha voqelikni birdek qabul qilish (bir talabaning ma’ruzasini eshitgani holda, boshqa talabalarning faoliyatlarini kuzata olish); o‘ta qiziquvchanlik (tabiat va jamiyatda kechayotgan har bir voqea-hodisa (garchi ular eng ahamiyatsiz, e’tiborga tashlanmaydigan bo‘lsa-da) mohiyatini bilishga intilish, haddan ziyod ko‘p savollarga javob topishga intilish); miya faoliyatining biokimyoviy va elektrik faolligi (miya deyarli to‘xtovsiz faoliyat ko‘rsatib, nihoyatda kam vaqt “dam oladi”, bilish jarayonida noaniqliklar ko‘zga tashlansa, ular tezda bartaraf etiladi; uyquchanlik qobiliyatli pedagoglarga xos xususiyat emas); nutqi va fantaziyasining boyligi (qobiliyatli o‘qituvchilarning aksariyati nihoyatda boy nutqqa ega, ularda fantaziya (tasavvur qilish) qobiliyati beqiyos darajada kuchli); kuchli xotira (yirik hajmdagi matnni, m: dostonlarni bir marta o‘qish bilan to‘laligiga yodlab olib, uni so‘zma-so‘z qayta hikoya qilib berish qobiliyati)ga egalik kabilar alohida o‘rin tutadi. Pedagogik muloqot madaniyati. Pedagogga xos bo‘lgan mahorat asosini tashkil etuvchi pedagogik muloqot madaniyati uning talabalar jamoasi, ota-onalar, hamkasblar hamda rahbariyat bilan uyushtiriladigan muloqot jarayonida namoyon bo‘ladi. Bunda, ayniqsa, pedagogning talabalar jamoasi bilan o‘zaro muloqoti muhim ahamiyatga ega. 381) мулоқотга киришувчанлик; 2) ҳиссий сезгирлик (касбий зийраклик, бошқаларга ҳамдард бўла олиш, ички сезгига эга бўлиш); 3) ҳаракатчанлик, таълим жараёни иштирокчиларига иродавий таъсир кўрсатиш ва ишонтириш қобилиятига эгалик; 4) ҳиссий барқарорлик (ўз-ўзини тута билиш, ўз-ўзини бошқариш, ўз-ўзини назорат қилиш); 5) келажакни мақбул ҳолда башоратлай билиш; 6) касбий мустақиллик, ижодий қобилиятга эгалик Pedagogik muloqot quyidagi yo‘nalishlarda tashkil etiladi (3-rasm): Pedagogik muloqot ruhiy-psixologik ta’sir kuchiga ega. Shu sababli uni tashkil etishda muloqot jarayonining ijobiy bo‘lishini ta’minlash pedagogning zimmasiga katta mas’uliyatni yuklaydi. Pedagogik muloqot o‘ziga xos ijtimoiy- psixologik jarayon ham sanaladi. Mazkur jarayonda quyidagi vazifalar bajariladi: Pedagogik amaliyot pedagog tomonidan tashkil etilayotgan muloqotni bir necha turga ajratish mumkinligi ko‘rsatadi. Pedagoglar o‘z faoliyatlarida muloqotning quyidagi turlariga tayanib ish ko‘radilar: Pedagog tomonidan jamoa bilan muloqotni uyushtirish texnikasini doimiy ravishda tahlil qilib borish maqsadga muvofiqdir. Ma’lum vaziyatlarda pedagog 39Педагогик мулоқот маданияти – педагогнинг талабалар жамоаси, ота-оналар, ҳамкасблар, раҳбарият билан педагогик одоб ҳамда мулоқот талабларига мувофиқ ҳолда уюштириладиган суҳбати Педагогик мулоқот турлари: 1) ўзаро ижодий фаолиятга қизиқтирадиган мулоқот; 2) ўзаро дўстона муносабатга асосланган мулоқот; 3) муайян масофани сақлаган ҳолда ташкил этиладиган мулоқот; 4) қўрқитиш, таҳдид қидишга асосланган мулоқот; 5) ҳ азил - муто й иба га, юморга асосланган мулоқотЙўналишлар Педагогнинг алоҳида талаба билан мулоқоти Педагогнинг бутун гуруҳ билан мулоқоти Педагогнинг алоҳида талаба орқали гуруҳ билан мулоқоти Педагогни нг гуруҳ орқали алоҳида талаба билан мулоқоти 3-расм. Педагогик мулоқот йўналишлари 1) шахсни ўрганиш (билиш); 2) ахборот алмашиш; 3) фаолиятни ташкил этиш; 4) ҳамдард бўлиш rahbar sifatida talabalar faoliyatlarini boshqaradi. Bu jarayonda ham muloqot yetakchi omil hisoblanadi. Biroq, muloqotning samaradorligi rahbar sifatida namoyon bo‘layotgan pedagog tomonidan qanday muloqot uslubining tanlanganligi bilan belgilanadi. Odatda, pedagogning rahbar sifatidagi muloqot usullari quyidagi uch turga ajratiladi (4-rasm): Pedagogik faoliyatni tashkil etishda pedagogning nafaqat o‘zi, balki uning ijobiy ta’siri asosida talabalar ham muloqot madaniyatini o‘zlashtirib borishlari lozim. Ta’lim amaliyoti pedagogik muloqot jarayonida pedagoglar tomonidan quyidagi kamchiliklarga yo‘l qo‘yilishidan dalolat beradi: ehtiyotsizlik, shaxsiyatparastlik, suhbatdoshni ortiqcha majburlash; sustkashlik, o‘zini juda yuqori yoki past qo‘yish; haddan tashqari jonbozlik ko‘rsatish. Pedagogik relaksatsiya. Pedagog faoliyatida ruhan yoki jismonan toliqqan talabalarda ruhiy hamda jismoniy charchoqlarni bartaraf etishga ham e’tibor qaratish talab qilinadi. Talabalarda ruhiy va jismoniy toliqishlarni bartaraf etishga qaratilgan pedagogik faoliyat “relaksopediya” (lot. “relaxation” – quvvatsizlik, zaiflashish, ruhan yoki jismonan holda toyish; holdan toyishni bartaraf etish pedagogikasi) deb nomlanadi. 40Асосий турлари Авторитар услуб Демократик услуб Либерал услуб 4-расм. Педагогик мулоқот услублари Мулоқот маданияти – мулоқот жараёнини ахлоқий меъёрлар, ижтимоий талабларга мувофиқ ташкил этиш асосида суҳбатдошни тушуна олиш эҳтиёжи ва қобилиятига эгалик Педагогик релаксация – талабаларнинг ҳиссий фаолияти, руҳий- жисмоний қуввати ва ишчанлик қобилиятини қайта тиклаш Murakkab vaziyatlar (imkoniyati cheklangan, fanlarni o‘zlashtira olmaydigan yoki tarbiyasi og‘ir talabalar bilan ishlash)da relaksopediyaning pedagogik, psixologik imkoniyatlaridan o‘rinli, maqsadli, samarali foydalanish kutilgan natijalarni beradi. Relaksatsiya sharoitida bugungi kunda keng ommalashgan trening va avtotreninglar ijobiy muhitning hosil bo‘lishini ta’minlaydi. Relaksatsiya jarayonida talabalar pedagogning qo‘llab-quvvatlashlarini his etishlari, uning mehr-muhabbatidan bahramand bo‘lishlari, hamdarligini his qilishlari lozim. Shundagina talabalardagi ruhiy zo‘riqish, jismoniy toliqishlarni bartaraf etish uchun psixologik muhit yuzaga keladi. Pedagogik nazokat (takt) . Yuqorida aytib o‘tilganidek, mahoratli pedagog faoliyatida pedagogik takt ham o‘ziga xos o‘rin tutadi: Pedagogik takt pedagog faoliyatiga g‘oyaviy va amaliy jihatdan bir-biriga mos keladigan pedagogik axloqning bevosita tatbiq etishning shakli sifatida namoyon bo‘ladi. Pedagogik takt o‘z mohiyatiga ko‘ra ijodiy izlanishni talab etadigan amaliy harakatdir. Pedagogga xos bo‘lgan pedagog taktning asosiy tarkibiy elementlari sifatida quyidagilarni e’tirof etish mumkin: 41Педагогик (назокат) такт – педагогнинг талабалар билан турли фаолият шакллари бўйича ташкил этиладиган мулоқотда мавжуд ахлоқий тамойиллар, ҳулқ-атвор қоидаларга риоя қилиши, уларга тўғри ёндашиш малакаларига эгалиги 1) шахсга нисбатан ҳурмат билан муносабатда бўлиш; 2) юксак талабчанлик; 3) суҳбатдошни қизиқиш билан тинглай олиш ва унга нисбатан қайғуриш малакаси; 4) руҳий барқарорлик, дадиллик ва оғир вазминлик; 5) муносабатлар жараёнида ишонч билан сўзлай олиш; 6) қатъиятлилик (қайсарлик эмас); 7) талабаларга нисбатан эътиборли ва хушёр бўлиш 4. Pedagogik tafakkur, pedagogik kreativlik va pedagogik refleksiya . Yangilangan ta’lim mazmuni hamda mavjud talablarga ko‘ra talabalarda pedagogik tafakkurni shakllantirish dolzarb muammolardan biri sanaladi. Zero, bo‘lajak o‘qituvchilar ta’lim-tarbiya jarayonini samarali tashkil etish, mavjud vaziyatlarni to‘g‘ri baholash, pedagogik munosabatlar jarayonida o‘quvchining yosh, psixologik va shaxsiy xususiyatlariga muvofiq ish ko‘rish, yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan ziddiyatlarning oldini olish, istiqbolni bashoratlash kabi layoqatlarga ega bo‘lishlari zarur. Bu kabi holatlarning mavjudligi esa ularning o‘ziga xos pedagogik tafakkurga ega bo‘lishlarini taqozo etadi. Pedagogik tafakkur – maxsus pedagogik bilimlarga ega hamda ta’lim- tarbiya jarayonini tashkil etishda asosiy o‘rin tutuvchi mutaxassis aqliy faoliyatining yuqori darajasi hisoblanadi. L.V.Zanina hamda N.P.Menshikovalarning fikricha, pedagogik tafakkur – bu pedagogning o‘quvchilar xatti-harakatlari motiv (sabab)lari, ularning asosiy qiziqishlari, ehtiyojlari, shuningdek, ichki dunyolarini tushunishida aks etuvchi tafakkuri sanaladi. Pedagog shu nuqtai nazaridan turli vaziyatlarda muayyan masalalarni doimo o‘quvchilarning manfaatlari uchun hal qiladi va ular bilan pedagogik hamkorlikka erishadi. Pedagogik tafakkur o‘z mohiyatiga ko‘ra dialektik xususiyat kasb etadi, shu jihatdan pedagog o‘quvchilarning xatti- harakatlari, xulqi va faoliyatlarida ro‘y berayotgan yangiliklarni ko‘ra oladi, o‘z faoliyatini o‘quvchilar shaxsi taraqqiyotidagi qarama-qarshiliklarni anglashga, ularning yechimlarini topishga yo‘naltiradi. Pedagogik manbalarda ilgari surilgan g‘oyalarga tayangan holda pedagog ega bo‘lgan tafakkur darajasini quyidagi metodlar yordamida baholash mumkin: 1) ta’lim-tarbiya jarayonida o‘qituvchi shaxsi va faoliyatini bevosita o‘rganish metodlari (pedagogik kuzatish, o‘qituvchining ish hujjatlari va rejalarini o‘rganish, suhbat va boshqalar); 2) pedagogik tafakkurni tashhislashga yordam beruvchi maxsus metodlar (tashxisli vaziyatlar, anketa, reyting, test va boshqalar). 42 Ta’lim jarayonini tashkil etishga nisbatan quyidagicha yondashuv talabalik yillaridayoq ularning pedagogik tafakkurini shakllantirishga xizmat qiladi: 1. Pedagogik turkum fanlarini o‘qitish jarayoniga noan’anaviy yondashuv. 2. Mashg‘ulotlar chog‘ida talabalarning mustaqil faoliyat yuritishlari uchun sharoit yaratish. 3. O‘qituvchi va talabalar o‘rtasida o‘zaro hamkorlikni yuzaga keltirish. 4. Talabalarning ijodiy faoliyatlarini rag‘batlantirish. 5. Mashg‘ulotlarning qizg‘in munozaralar asosida qiziqarli bo‘lishiga erishish. 6. Imkon qadar guruh talabalaridan iborat kichik guruhlarni shakllantirgan holda har bir mashg‘ulotda guruhlardan birining mashg‘ulotlarni boshqarishlarini yo‘lga qo‘yish. 7. Mashg‘ulotlar yakunlari bo‘yicha talabalarning faol ishtiroklari asosida muayyan xulosalarga kelish. Talabalarda pedagogik tafakkurni shakllantirish quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshiriladi: 1. Ta’lim jarayoni mohiyatini ochib beruvchi tushunchalarni o‘zlashtirish. 2. Tarbiya jarayoni mohiyatini yorituvchi tushunchalarni o‘zlashtirish. 3. Pedagogik fikr taraqqiyoti tarixi to‘g‘risida ma’lumot beruvchi tushunchalarni o‘zlashtirish 4. Ta’lim jarayonini tashkil etishga nisbatan texnologik yondoshuv mohiyatini yorituvchi tushunchalarni o‘zlashtirish. 5. Pedagogik faoliyatni samarali tashkil etish jarayoni to‘g‘risida ma’lumot beruvchi tushunchalarni o‘zlashtirish. O‘qituvchining pedagogik tafakkuri bevosita uning turli vaziyatlarda yuzaga keluvchi masalalarning yechimini topishda ayniqsa yaqqol namoyon bo‘ladi. 43 L.V.Zinina va N.P.Meshikovalarning fikricha, pedagogik masalalarni yechishning texnologik mohiyati quyidagichadir: 1. Farazlarni ilgari surish: 1) o‘qituvchi harakatining yo‘nalishlari, faoliyat turlari hamda umumiy tarbiya metodlarini tanlash; 2) ularning natijaviyligini bashoratlash; 3) o‘qituvchi harakatining turli variantlarini ko‘rib chiqish. 2. O‘qituvchi harakatining samarali variantini tanlash. 1) pedagogik ta’sir metodlarini tanlash; 2) muayyan vaziyatlar uchun maqbul metodik usullarni aniqlash; 3) faoliyatning tashkiliy shakllarini tanlash; 4) pedagogik masalalarni yechishga mos keluvchi usullarni ajratish. O‘qituvchi o‘z faoliyatida kreativlik sifatlariga egaligini ham namoyon eta olishi zarur. Pedagogik kreativlik (lot., ing. “create ” – yaratish) – o‘qituvchining yangi pedagogik g‘oyalarni ishlab chiqarishga tayyorlikni tavsiflovchi hamda mustaqil omil sifatida iqtidorlilikning tarkibiga kiruvchi ijodiy qobiliyati ma’nosini ifodalaydi. Shaxsning kreativligi uning tafakkurida, muloqotida, his- tuyg‘ularida, muayyan faoliyat turlarida namoyon bo‘ladi. Kreativlik shaxsni yaxlit holda yoki uning muayyan xususiyatlarini tavsiflaydi. Qolaversa, kreativlik zehni o‘tkirlikni belgilab beradi. Kreativlik sifatlari quyidagilar sanaladi (5-rasm): 44Муҳим сифатлар Рефлексия қобилияти Ҳиссиётга бойликИжодий таъсирчанлик ва ташаббускорлик Мавжуд тажриба ва билимлар асосида янги қарорларни қабул қилиш малакаси Бой тасаввур Ўз ижодкорлигини тўла- тўкис намойиш этишЭрудиция (билағонлик) Мантиқий фикрлай олишИжодий йўналганлик 5-расм. Креативлик негизида акс этувчи муҳим сифтлар Odatda kreativlik bolalarning faoliyatida tez-tez ko‘zga tashlansada, biroq, bu holat bolalarning kelgusida ijodiy yutuqlarni qo‘lga kiritishlarini kafolatlamaydi. Faqatgina ular tomonidan u yoki bu ijodiy ko‘nikma, malakalarni o‘zlashtirishlari zarur degan ehtimolni ifodalaydi. Bolalarda kreativlikni rivojlantirishda quyidagi shartlarga e’tibor qaratish zarur: ular tomonidan ko‘p savollar berilishini rag‘batlantirish va bu odatni qo‘llab-quvvatlash; bolalarning mustaqilligini rag‘batlantirish va ularda javobgarlikni kuchaytirish; bolalar tomonidan mustaqil faoliyatni tashkil etilishi uchun imkoniyat yaratish; bolalarning qiziqishlariga e’tibor qaratish. Quyidagi omillar shaxsda kreativlikni rivojlantirishga to‘sqinlik qiladi: o‘zini tavakkaldan olib qochish; fikrlash va xatti-harakatlarda qo‘pollikka yo‘l qo‘yish; shaxs fantaziyasi va tasavvurining yuqori baholanmasligi; boshqalarga tobe bo‘lish; har qanday holatda ham faqat yutuqni o‘ylash. Pedagogik kreativlik bilish jarayoniga yo‘naltirilgan ijodkorlik bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, an’anaviy tafakkur yuritishdan farqli ravishda tafakkurning tezkorligi va egiluvchanligida, yangi g‘oyalarni yaratish, qobiliyati, shuningdek, shaxs xarakteriga xos jihatlar – bir qolipda fikrlamaslikda, o‘ziga xoslikda, tashabbuskorlikda, noaniqlikka toqat qilishda, zakovatli bo‘lishda aks etadi. Pedagog kreativlik potensialiga ega bo‘lishi uchun kasbiy faoliyatida quyidagilarga e’tiborini qaratishi zarur: Har bir pedagogning o‘zini o‘zi rivojlantirishi va o‘zini o‘zi namoyon eta olishi bevosita uning kreativlik qobiliyatiga egaligi bilan bog‘liq. Pedagog o‘z- o‘zidan ijodkor bo‘lib qolmaydi. Uning ijodkorlik qobiliyati ma’lum vaqt ichida 45- касбий фаолиятига ижодий ёндашиш; - янги-янги ғояларни яратишда фаоллик кўрсатиш; - илғор педагогик ютуқ ва тажрибаларни мустақил ўрганиш; - ҳамкасблар билан педагогик ютуқлар хусусида фикр алмашиш izchil o‘qib-o‘rganish, o‘z ustida ishlash orqali shakllantiriladi va u asta-sekin takomillashib, rivojlanib boradi. Pedagogik refleksiya (lot. “ reflexio ” – ortga qaytish, aks etish) ham ko‘zga tashlanadi. Manbalarda “refleksiya” tushunchasi “kishining o‘z xatti- harakatlari va ularning asoslarini tushunib yetishi, fahmlashiga qaratilgan nazariy faoliyati; bilishning alohida faoliyati”, “shaxsiy kechinmalari, his-tuyg‘ulari va o‘y-xayollari mohiyatini fikrlash orqali anglash” sifatida talqin etiladi. 5. Pedagogik madaniyat va uning tarkibiy elementlari. O‘qituvchi kasbiy faoliyatni tashkil etish jarayonida pedagogik madaniyatni ham o‘zlashtira olishi zarur. Pedagogik madaniyat kasbiy nuqtai nazardan pedagogik faoliyatni olib boruvchi mutaxassis umumiy madaniyatining tarkibiy qismi sanaladi. Pedagogga xos madaniyat negizida quyidagi sifatlar namoyon bo‘ladi: 1) o‘quvchi (talaba, tarbiyalanuvchi)ning qiziqishlari va ehtiyojlarini tushuna olish, ularga hamdardlik bildirish qobiliyati; 2) ta’lim va tarbiya jarayonini shaxsan boyita olish ko‘nikmasi; 3) o‘quvchi (talaba, tarbiyalanuvchi) shaxsida ijobiy “men”lik (o‘zlik)ni rivojlantirish uchun ijobiy rag‘bat bildirish, yo‘naltira olish; 4) o‘zini o‘zi va o‘quvchi (talaba, tarbiyalanuvchi)larni boshqara olish; 5) o‘quvchi (talaba, tarbiyalanuvchilar bilan rasmiy va norasmiy muloqotni tashkil etishning turli uslublarini o‘zlashtira olganlik; 6) hissiy barqarorlik, o‘zini tuta bilish, o‘z-o‘ziga ishonch, hayotsevarlik; 46Педагогик рефлексия – педагогнинг шахс онги моҳияти, вазифалари, қадриятлари, қизиқишлари, рағбатлантирувчи омиллар, фикрлаш, идрок, қарорлар қабул қилиш, ҳиссий таъсирланиш, хатти-ҳаракатлари ва бошқаларнинг моҳиятини англаб етиши Педагогик маданият – бу педагогнинг касбий вазифаларни ҳал қилиш усул ва воситаларини ўзлаштирганлик, педагогик билимдонлик, такт, техника ва маданиятни намоён қила олишнинг юқори даражаси 7) hech qanday majburlov yo‘llarisiz pedagogik ziddiyatlarni boshqarish; 8) turli diniy g‘oyalar va an’analarga e’tiqod qiluvchi o‘quvchi (talaba, tarbiyalanuvchi)larga hurmat bilan munosabatda bo‘lish; 9) yaratuvchilik; 10) pedagogik refleksiya qobiliyatiga egalik. Pedagogik madaniyat bir qator elementlar asosida yagona tizim sifatida namoyon bo‘ladi. Mazkur tizimning tarkibiy elementlari quyidagilardir: 1. Pedagogik loyihalash madaniyati. U pedagog tomonidan o‘zining ichki imkoniyatlari bilan talab, xohish-istaklarni o‘zaro uyg‘unlashtira olgan holda maqsad hamda vazifalarni to‘g‘ri belgilay olish, pedagogik jarayonni bosqichlar bo‘yicha rejalashtirish, rejani amalga oshirishda zarur vositalarni tanlab bilish malakasi egalikni tavsiflaydi. 2. Kasbiy b ilim larni puxta o‘zlashtirish madaniyati. Mazkur madaniyat zamnaviy pedagog tomonidan mavjud pedagogik bilimlarni puxta o‘zlashtirish yo‘lida amaliy harakatlarning tashkil etilayotganligini anglatadi. 3. Pedagogik dunyoqarash. Pedagogik dunyoqarashning muayyan darajasi pedagog va ta’lim oluvchilar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlari jarayonining mazmunini, natijalari belgilaydi. 4. Fikrlash madaniyati. Pedagogning mavjud pedagogik vaziyatlarni inobatga ola bilishi, ularning mohiyatidan kelib chiqqan holda to‘g‘ri qarorlar qabul qilishi va ularni amaliyotga samarali tatbiq eta olishini ifodalaydi. 5. His etish madaniyati. Mazkur madaniyat pedagog tomonidan ta’lim jarayoni ishtirokchilarining ichki kechinmalari, his-tuyg‘ulari, o‘y-fikrlarini tushuna olishi, ular bilan samarali muloqotni tashkil etishini bildiradi. 6. Baholash madaniyati. Pedagog u yoki bu pedagogik voqelik, hodisa, jarayonlar bo‘yicha ularning mohiyatidan kelib chiqqan holda to‘g‘ri xulosa chiqarish, oqilona qaror qabul qilish qobiliyatiga egalikni namoyon eta olishi zarur. 7. Muloqot madaniyati. Ta’lim va tarbiya jarayonning uning ishtirokchilari o‘rtasidagi faol muloqotga asoslangandir. Muloqot jarayonining to‘g‘ri, samarali 47 tashkil etilishi ko‘zlangan pedagog maqsadga erishish imkoniyatini yuzaga keltiradi. 8. Tashkilotchilik qobiliyati. Ta’limiy va tarbiyaviy jarayonlarni ilmiy- nazariy, metodik va hissiy jihatdan to‘g‘ri tashkil etilishi ham pedagogik faoliyat samaradorligini belgilovchi muhim omil sanaladi. Shu sababli har bir pedagog tashkilotchilik qobiliyatiga ega bo‘lishi zarur. Demak, ta’lim-tarbiya jarayonlarini tizimli tashkil etish yo‘lga qo‘yilgandan boshlab, o‘qituvchilarning kasbiy faoliyatga xos sifatlarga ega bo‘lishiga nisbatan ehtiyoj sezilgan. Bu ehtiyojning qondirilishi o‘qituvchi tomonidan kasbiy faoliyatini muvaffaqiyatli tashkil etishga imkon beradigan sifatlar majmuiga, ya’ni pedagogik mahoratga ega bo‘lishi hisobiga qondirilgan. Bugungi kunda pedagogik mahoratga ega bo‘lish talabi faqatgina o‘qituvchilarga emas, shu bilan birga jamoa bilan, ijtimoiy sub’ektlar bilan ishlaydigan har qanday mutaxassislarga ham qo‘yilmoqda. Binobarin, tirik mavjud bo‘lgan shaxslarga ta’sir ko‘rsatish, ularni boshqarish oson kechmaydi. Bu esa oliy ta’lim muassasalarida bo‘lajak mutaxassislarning muayyan darajada pedagogik mahoratga ega bo‘lishlari zarurligi taqozo etmoqda. Nazorat savollari: 1. Pedagogik faoliyat deganda nimani tushunasiz? 2. Pedagogik faoliyatning asosiy yo‘nalishlari qaysilar? 3. “Pedagogik mahorat” tushunchasi qanday mazmunni anglatadi? 4. Pedagogik mahoratning muhim tarkibiy qismlari qaysilar? 5. Pedagogik tafakkur nima va u qanday shakllanadi? 6. Pedagogik kreativlik nima va u qanday rivojlantiriladi? 7. Pedagogik refleksiya nima? 8. Pedagogning refleksiyaga ega bo‘lishi qanday ahamiyatga ega? 9. Pedagogik madaniyat deganda nimani tushunasiz? 10. Pedagogik madaniyatning tarkibiy elementlarini nimalar tashkil etadi? Foydalanish uchun adabiyotlar: 48 1. Pedagogik mahorat va pedagogik texnologiyalar / Ma’ruzalar matni. Tuzuv.: A.X. Q osimov, F.A. H olikova. – T oshkent : TATU, 2004. – 132 bet. 2 . Sayidahmedov N. Pedagogik mahorat va pedagogik texnologiya. – Toshkent: Oliy pedagogika instituti, 2003. – 125 bet. 3. Sultonova G.A. Pedagogik mahorat. – Toshkent: Nizomiy nomidagi TDPU, 2005. – 149 bet. 4. Holiqov A. Pedagogik mahorat / O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: “Iqtisod-moliya”, 2010. – 311 bet. 5. Husanov B., G‘ulomov V. Muomala madaniyati / Darslik. – Toshkent: “Iqtisod-moliya”, 2009. – 156 bet. 2.3. “Pedagogik mahoratning o‘qituvchi faoliyatidagi o‘rni” mavzusi bo‘yicha keyslar to‘plami, amaliy topshiriqlar, ishlanmalar 2.3.1. Keyslar to‘plami 1-keys Shahardagi kasb-hunar kollejlari dan biri . 10-sinf da ota-onalar yig‘ilishi chaqirtirilgan. Yig‘ilish boshlanmasdan avval Dilbarning onasi yonida turgan ayolga dabdurustdan jahl bilan: - O‘g‘lingiz qizimni tinch qo‘ysin ! Q achongacha mening qizimga gapiradi. Sizlar bizning tengimiz emassizlar!, - dedi. - Nima, o‘g‘lim biror yomon ish qilibdimi?, - dedi uning yonida turgan ayol, - Gapirsa, gapirgandir. Eringiz katta bo‘lsa o‘ziga, menga nima! Ma’lum bo‘lishicha, onalarning bir-birlariga nisbatan keskin munosabatda bo‘lishlarida guruh rahbarining ham hissasi bor ekan. Keys savoli: 49 Sizning-cha, guruh rahbarining qanday harakati vaziyatni keskin tus olishiga sabab bo‘lgan? Manba: o‘qituvchi va uning faoliyatiga doir adabiyotlar. Talabalar uchun ko‘rsatmalar: 1. Keys mohiyatini yetarlicha anglab oling. 2. Muammoning yechimini topishga xizmat qiluvchi variantlarni aniqlang. 3. Aniqlangan variantlar orasidan muammoga barchasidan ko‘proq dahldor bo‘lgan omil (yoki ikkita omil)ni ajrating. 4. Ana shu omillar asosida yechimni asoslashga uring. 5. Yechimni bayon eting. Keysni yechish jarayoni: 1. Talabalar keys mohiyatini u bilan ikki-uch marta tanishish orqali, sherigi (juftlikda), guruhdoshlari (kichik guruhlarda) yoki jamoadoshlari (jamoada) bilan muhokama qilgan holda yetarlicha anglab oladi. 2. Talaba sherigi (juftlikda), guruhdoshlari (kichik guruhlarda) yoki jamoadoshlari (jamoada) bilan muhokama qilgan holda muammoning yechimini topishga xizmat qiluvchi omillarni aniqlaydi. 3. Talaba (juftlik, kichik guruh, jamoa) aniqlangan omillar orasidan muammoga barchasidan ko‘proq dahldor bo‘lgan omil (yoki ikkita omil)ni ajratib oladi. 4. Talaba (juftlik, kichik guruh, jamoa) yechimni ajratib olingan omil (ikkita omil) asosida bayon etadi. 5. Yechim individual, kichik guruhlar yoki jamoa ishtirokida muhokama qilinadi. O‘qituvchining yechimi Yig‘ilish oldidan guruh rahbari Dilbar ning onasiga uning qizi va sinfdosh yigit K omil o‘ rtasida “ sevgi-muhabbat romani” boshlangani, ular yaxshi 50 o‘qimay qo‘yganliklarini ayt gan. Ustiga ustak lo q aydlik , kesatiq bilan: “ Buning oldini olmasangizlar, nevaralik bo‘lib ham qolishlaringiz mumkin ” , - de gan . Ota-onalar yig‘ilishi sovuqqina tashkil etildi va ko‘ngilxiralik bilan yakunlan di. Dilbar ning onasi uyga kelgach, qizini qattiq koyidi. Garchi Dilbar o‘zining Komil bilan munosabati oddiy o‘rtoqchilik ekanligini aytsa ham onasi uni tinglagisi kelmadi. Ertasiga Dilbar ona-onasiga endi kollejga bormasligini, o‘qimasligini aytdi. 2-keys Akademik litsey o‘quvchisi To‘lqin darslarni qoldiradigan odat chiqardi. Guruh r ahbari bilan munosabatda ham qo‘pollik qila b oshladi . Shu sababli guruh rahbari “ O ying ga ayt, maktabga kelsin !”, - deb qayta-qayta tayinlaganiga qaramay To‘lqinning onasi litsey ga kelmadi. Guruh rahbari bo‘layotgan voqealarni To‘lqin onasiga ochiq-oydin aytish uchun ularning uy lar iga bordi. Tashrifi chog‘ida ma’lum bo‘ldiki, To‘lqinning onasi og‘ir betob ekan. Shu sababli guruh rahbari o‘z fikridan qaytdi. Aksincha, o nasi ning ko‘ngligini ko‘tarish uchun To‘lqin juda yaxshi o‘quvchi ekanligini, uning qo‘lidadan turli buyumlarni ta’mirlash kelishini, kelgusida undan albatta mohir usta yetishishini aytdi. So‘ngra yana kelib, ularning hollaridan xabar olishini, qanday yordam kerak bo‘lsa, qo‘lidan kelganicha yordamga tayyor ekanligini bilirdi. To‘lqin onasi va guruh rahbari o‘rtasidagi suhbat ni eshit d i . Keys savoli: Sizning-cha, bu vaziyatda To‘lqin qanday yo‘l tutgan? Manba: shaxsning ma’naviy-axloqiy tarbiyasiga oid adabiyotlar. Talabalar uchun ko‘rsatmalar: 1. Keys mohiyatini yetarlicha anglab oling. 51 2. Berilgan manbalarga tayangan holda muammoning yechimini topishga xizmat qiluvchi variantlarni aniqlang. 3. Aniqlangan variantlar orasidan muammoga barchasidan ko‘proq dahldor bo‘lgan variant (yoki ikkita variant)ni ajrating. 4. Ana shu variantlar asosida yechimni asoslashga uring. 5. Yechimni bayon eting. 52 Keysni yechish jarayoni: 1. Talabalar keys mohiyatini u bilan ikki-uch marta tanishish orqali, sherigi (juftlikda), guruhdoshlari (kichik guruhlarda) yoki jamoadoshlari (jamoada) bilan muhokama qilgan holda yetarlicha anglab oladi. 2. Talaba sherigi (juftlikda), guruhdoshlari (kichik guruhlarda) yoki jamoadoshlari (jamoada) bilan muhokama qilgan holda muammoning yechimini topishga xizmat qiluvchi omillarni aniqlaydi. 3. Talaba (juftlik, kichik guruh, jamoa) aniqlangan omillar orasidan muammoga barchasidan ko‘proq dahldor bo‘lgan omil (yoki ikkita omil)ni ajratib oladi. 4. Talaba (juftlik, kichik guruh, jamoa) yechimni ajratib olingan omil (ikkita omil) asosida bayon etadi. 5. Yechim individual, kichik guruhlar yoki jamoa ishtirokida muhokama qilinadi. O‘qituvchining yechimi To‘lqin guruh rahbari hovli lari dan chiqib ketayotganida uning oldiga keldi va ko‘zi d a yosh bilan un dan kechirim so‘radi . Bundan keyin o‘zboshimchalik, intizomsizlik qilmasligini aytdi . Darhaqiqat To‘lqin va’da qilganidek, ertasi kundan boshlab, uning xatti-harakatlarida ijobiy o‘zgarishlar ko‘rina boshlai. Fanlarni yaxshi o‘zlashtirishga intildi, atrofdagilarga hurmat bilan munosabatda bo‘la boshladi. O‘ qish i ni tamomlaganch, u shahridagi zavodlardan biri g a ishga kirdi. Bugungi kunda u oliy toifali ishchi. 3-keys Sanjar uy vazifalarini bajarmaydigan, darsga kechikib keladigan odat chiqardi. 5-sinf ning rahbari Sanjarning uyiga borib yashash, dars tayyorlash sharoitlarini bilib kelish uchun ota-onalar Qo‘mitasi ning a’zosi N. Jo‘raevni u lar ning uyiga yubordi. N. Jo‘raev Sanjarning uy 53 sharoitidan xabardor bo‘lgach : “ Bolani uyda nima qilayotganini otasi ham, onasi ham nazorat qilmas ekan ”, - dedi. Sinf rahbari bu masalani ota- onalar yig‘ilishiga olib chiqishni rejalashtirdi. Ota-onalar yig‘ilishida ushbu masala ko‘rilganida Sanjarning otasi sinf rahbariga qarshi keskin norozilik bildirdi : “Bunday yo‘l tutishga Sizning haqqingiz yo‘q! M asala bunday ko‘pchilik orasida o‘rganilmasligi kerak edi”. Keys savoli: Mavjud vaziyatda kim haq: sinf rahbarimi yoki otami? Manba: muloqot, muomala va ijtimoiy munosabatlar mavzusiga doir adabiyotlar. Talabalar uchun ko‘rsatmalar: 1. Keys mohiyatini yetarlicha anglab oling. 2. Berilgan manbalarga tayangan holda muammoning yechimini topishga xizmat qiluvchi omillarni aniqlang. 3. Aniqlangan omillar orasidan muammoga barchasidan ko‘proq dahldor bo‘lgan omil (yoki ikkita omil)ni ajrating. 4. Ana shu omillar asosida yechimni asoslashga uring. 5. Yechimni bayon eting. Keysni yechish jarayoni: 1. Talabalar keys mohiyatini u bilan ikki-uch marta tanishish orqali, sherigi (juftlikda), guruhdoshlari (kichik guruhlarda) yoki jamoadoshlari (jamoada) bilan muhokama qilgan holda yetarlicha anglab oladi. 2. Talaba sherigi (juftlikda), guruhdoshlari (kichik guruhlarda) yoki jamoadoshlari (jamoada) bilan muhokama qilgan holda muammoning yechimini topishga xizmat qiluvchi omillarni aniqlaydi. 3. Talaba (juftlik, kichik guruh, jamoa) aniqlangan omillar orasidan muammoga barchasidan ko‘proq dahldor bo‘lgan omil (yoki ikkita omil)ni ajratib oladi. 54 4. Talaba (juftlik, kichik guruh, jamoa) yechimni ajratib olingan omil (ikkita omil) asosida bayon etadi. 5. Yechim individual, kichik guruhlar yoki jamoa ishtirokida muhokama qilinadi. O‘qituvchining yechimi Garchi sinf rahbari otani o‘z o‘g‘lining xulqidan xabaror qilmoqchi bo‘lgan bo‘lsa-da, u nohaq. Pedagogikada o‘quvchiga taalluqli salbiy, ayniqsa, oilaviy munosabatlar bilan bog‘liq masalalar dastlab yakka hola o‘rganilishi zarur. Sinf rahbari masalani ota-onalar yig‘ilishida emas, balki Sandarning otasi yoki onasi bilan individual holda hal qilishga urinib ko‘rishi kerak edi. 4-keys N. ismli qiz sakkizinchi sinfda o‘qirdi. U sinfdosh laridan biri M.ga muhabbat izhor qil ib maktub yozdi. Biroq, maktubni M.ga berishga ulgurmadi. Xat kutilmaganda sinfdoshlaridan birining qo‘liga tushdi , v a uni sinfda ovoz chiqarib o‘qiy boshladi. Bundan xabar topgan muallim xatni bolaning qo‘lidan tortib olib, baland ovoz da, zaharxanda kulgi bilan sinf o‘quvchilariga o‘qib berdi. Maktab d irektorning tarbiyaviy ishlar bo‘yicha o‘rinbosari qizni va onasini chaqirib, o‘qituvchilar xonasida barcha o‘qituvchilar oldida xatni o‘qidi. Onaning jahli chiqib , tengdoshlari oldida qizini urishdi, uning sha’niga haqoratli so‘zlar aytdi. B u mojaro uy da ham davom etdi. Tahqirlarga chiday olmagan . O‘z xonasiga kirib, qo‘lining tomirini kesib yubordi va vafot etdi. Keys savoli: 1. N. o‘z sinfdoshiga maktub yozib sharmandali ish qildimi? 2. Sinf rahbari va direktor o‘rinbosari nahotki pedagogik odob qoidalaridan xabarsiz bo‘lishgan? 55 Manba: pedagogik muloqot va muomala mavzusidagi adabiyotlar. Talabalar uchun ko‘rsatmalar: 1. Keys mohiyatini yetarlicha anglab oling. 2. Berilgan manbalarga tayangan holda muammoning yechimini topishga xizmat qiluvchi omillarni aniqlang. 3. Aniqlangan omillar orasidan muammoga barchasidan ko‘proq dahldor bo‘lgan omil (yoki ikkita omil)ni ajrating. 4. Ana shu omillar asosida yechimni asoslashga uring. 5. Yechimni bayon eting. Keysni yechish jarayoni: 1. Talabalar keys mohiyatini u bilan ikki-uch marta tanishish orqali, sherigi (juftlikda), guruhdoshlari (kichik guruhlarda) yoki jamoadoshlari (jamoada) bilan muhokama qilgan holda yetarlicha anglab oladi. 2. Talaba sherigi (juftlikda), guruhdoshlari (kichik guruhlarda) yoki jamoadoshlari (jamoada) bilan muhokama qilgan holda muammoning yechimini topishga xizmat qiluvchi omillarni aniqlaydi. 3. Talaba (juftlik, kichik guruh, jamoa) aniqlangan omillar orasidan muammoga barchasidan ko‘proq dahldor bo‘lgan omil (yoki ikkita omil)ni ajratib oladi. 4. Talaba (juftlik, kichik guruh, jamoa) yechimni ajratib olingan omil (ikkita omil) asosida bayon etadi. 5. Ye chim individual, kichik guruhlar yoki jamoa ishtirokida muhokama qilinadi. O‘qituvchining yechimi N.ning o‘z sinfdoshiga maktub yozishi sharmandali ish emas. Bunday voqeaning bo‘lishi o‘quvchining yosh xususiyatlari, hissiyoti bilan bog‘liq. Qolaversa, sinfdoshiga nisbatan mehrli bo‘lish yomon hodisa emas, aksincha, ijobiy holatdir. Sinf rahbari va direktor o‘rinbosari nafaqat pedagogik odob talablarini, balki eng oddiy ijtimoiy-axloqiy talablardan ham xabarsiz. Chunki birovning maktubini 56 o‘qish, ustiga ustak boshqalarga o‘qib berish – shaxsning ma’naviy qashshoq, tuban ekanligidan dalolat beradi. 2.3.2. “Talabalarda pedagogik tafakkurni shakllantirish” mavzusida tadqiqot xarakteridagi amaliy mashg‘ulot ishlanmasi Mavzu: “ Talabalarda pedagogik tafakkurni shakllantirish ” Vaqti: 4 soat Talabalar soni: 18 ta Mashg‘ulot shakli Pedagogik mahorat va uning tarkibiy qismlari, kategoriyalari, pedagogning jamiyatda tutgan o‘rni kabi masalalarni o‘rganishga doir egallangan nazariy bilimlarni mustahkamlash va chuqurlashtirish Ma’ruza rejasi 1. Pedagogik mahorat va uning pedagogik faoliyatdagi o‘rni 2. “Pedagogik mahorat” fani, uning maqsadi va vazifalari 3. Pedagogik mahoratning tarkibiy qismlari 4. “ Pedagogik mahorat ” fanining kategoriyalari 5. O‘qituvchi faoliyatining asosiy yo‘nalishlari 6. Bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlashga qo‘yiladigan talablar Mashg‘ulotning maqsadi: Mavzu bo‘yicha egallangan nazariy bilimlarni chuqurlashtirish va mustahkamlash. Pedagogik vazifalar O‘ q uv faoliyati natijalari 1. M avzuni mustaqil o‘rganish uchun asos yarat ish ; 2. M avzu bo‘yicha egallangan nazariy bilimlarni mus-tahkamlash va chuqur o‘zlashtirish; 3. K ichik guruhlar ga bo‘lingan holda o‘quv jarayonini tashkil etish ; 4. Talabalarni mustaqil fikrlashga va mustaqil faoliyat yuritishga o‘rgatish ; 1. A maliy mashg‘ulot rejalari bilan oldindan tanishib chiqib, tayyorgarlik ko‘radi; 2. Pedagogik mahorat va uning pedagogik faoliyatdagi o‘rni yuzasidan egallangan bilimlar mustahkamlanadi va chuqurlashtiriladi; 3. Pedagogik mahoratning tarkibiy qismlari bo‘yicha egallangan bilimlar mustahkamlanadi va chuqurlashtiriladi; 4. “ Pedagogik mahorat ” fanining kategoriyalari bo‘yicha egallangan bilimlar mustahkamlanadi va chuqurlashtiriladi; 5. O‘qituvchi faoliyatining asosiy yo‘nalishlari va bo‘lajak “Kasb ta’limi” bo‘yicha pedagogik kadrlarni tayyorlashga qo‘yiladigan talablarni chuqur o‘rganish hamda shu asosda kasbga bo‘lgan qiziqishlarni orttirish O‘qitish usullari Amaliy mazmundagi t opshiriqlar, ba h s-munozara, kichik guruhlar bilan ishlash, «Pinbord» texnikasi, «Klaster» texnikasi O‘qitish vositalari O‘quv darsligi , amaliy masalalar, markerlar, qog‘ozlar, skotch O‘qitish shakllari Jamoa va kichik guruhlarda ishlash O‘qitish shart-sharoiti Texnik vositalar bilan ta’minlangan va kichik 57 g uruhlar bilan ham ishlash mumkin bo‘lgan o‘quv xonasi Monitoring va ba h olash O g‘ zaki nazorat, savol-javob, o‘ z- o‘ zini nazorat q ilish, test savollari Amaliy mashg‘ulotning texnologik xaritasi Faoliyat bosqichlari Faoliyatning mazmuni O‘qituvchi Talaba I . Kirish bosqichi. (10 minut) 1. Amaliy mashg‘ulot mavzusi, maqsadi va o‘quv faoliyati natijalari e’lon qilinadi Tinglaydilar 1.Kichik guruhlarda ishlash metodikasi va shu asosida o‘quv jarayoni amalga oshirish tushuntiriladi (1-ilova) Tinglaydilar 3. Talabalar faoliyatini baholash mezonlari bilan tanishtir ila di (2-ilova) Tinglaydilar II . Asosiy bosqich (60 minut) 1.Talabalarni mashg‘ulot jarayonidagi faolligini oshirish maqsadida savol - javob o‘tkaziladi ( 3-ilova) 2.Talabalarning fikrini umumlashtirib, ularni 3 ta kichik guruhlarga bo‘ladi. 3. Talabalardan 3 tasi tanlab olinib, guruhi tashkil etiladi 4. Mavzu bo‘yicha oldindan tayyorlab qo‘yilgan topshiriqlar guruhlarga tarqatiladi (4-ilova) 5. Guruhlar faoliyatini tashkil kilishga yordam beradi, kuzatadi, yunaltiradi, yo‘l-yo‘riqlar ko‘rsatadi Savollarga javob og‘zaki javob beradi Kichik guruhlarga bo‘linadi Har bir talaba o‘zi biriktirilgan kichik guruhda a’zolar bilan hamkorlikda topshiriqni bajara-dilar 6. Har bir guruh topshiriqlarini bajarib, ekspert guruhiga topshiradi Ekspert guruhi topshiriqlarni to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri ekanligini ko‘rsatib beradi 7. Topshiriqlarning bajarilishini qay darajada to‘g‘ri ekanligini diqqat bilan tinglaydi. Topshiriqni bajarish jarayonida yo‘l qo‘yilgan xato- kamchiliklarni izohlab tushuntirib beradi va talabalar faoliyatini biholaydi 8. Har bir guruhga pedagogik maxorat kursini mazmuni, maksadi, vazifalari yuzasidan «Klaster» texnologiyasini ishlab chiqishlari topshiriladi(6- ilova).Bunda dastlab “Klaster” ishlab chiqish qoidasini talabalarga tushuntiradi (5 -ilova) 9. Natijalarni tekshiradi, Guruhlarga topshiriqlarni bajarishi uchun yordam beradi va talabalar bilan birgalikda muhokama qiladi hamda diqqatlarini kutiladigan natijaga jalb qiladi. Ularni baholash mezonlari bilan tanishtiradi Har bir guruh topshiriqni bajara-dilar bahs-munozara yuritadilar, qo‘shimchalar qiladilar, xulosa chiqaradilar va baholaydilar Tinglaydilar va topshiriqni bajaradila r Tinglaydi, munozorada faol ishtirok etadi III .Yakuniy 1. Ish yakun yasay di. Faol talabalarni baholash Eshitadi , 58 bosqich (10 minut) mezoni orqali rag‘batlantiradi. A niqlaydi 2. Mustaqil ishlash uchun topshiriq beradi. Yozadilar 2.3.2. “ Talabalarda pedagogik tafakkurni shakllantirish” Tadqiqot xarakteridagi amaliy mashg‘ulot ishlanmasi (“Umumiy pedagogika” fanining “Pedagogika tarixi” bo‘limi asosida samarali metodlarning qo‘llanilishi) 1. Guruhlashtirish metodi Talabalar o‘quv materialini mazmunan yoki unda faol qo‘llanilayotgan tayanch tushunchalar asosida guruhlarga ajratib oladi. Bu usul o‘quv materialining kichik bo‘lagida ilgari surilgan g‘oyalarni puxta o‘zlashtirib olish asosida navbatdagi bo‘lak matni bilan ishlashga asoslanadi. Guruhlashtirishda dastlabki bo‘lak o‘quv materiali chuqur o‘zlashtiriladi. Ajratib olingan material o‘zlashtirilmay turib, keyingi bo‘lak matni bilan ishlashga yo‘l qo‘yilmaydi. Zaruriyat bo‘lsa, har bir bo‘lak materiali talabalar tomonidan qayta-qayta o‘rganiladi. Mahmud Qoshg‘ariyning pedagogik qarashlari 1. Mahmud Qoshg‘ariyning “Devoni lug‘atit turk” asari va uning ommalashish tarixi. 2. Asarda bilim olishning ijtimoiy ahamiyati va bilimli kishilarning shaxsi haqidagi qarashlarning yoritilishi. 3. Insoniylik fazilatlari to‘g‘risidagi fikrlar asar mohiyatini ochib beruvchi jihatlardan biri ekanligi. 4. Mehmon va uning ijtimoiy mavqeini asarda aks ettirilishi. 5. Asarda mol-mulk va unga munosabat masalalarining bayon etilishi. 6. Xalq maqollarining asar mohiyatini ochib berishdagi o‘rni. 59 2. Reja tuzish Talabalarni o‘zlashtirilayotgan mavzu bo‘yicha reja tuzishga undash va dastlabki ko‘nikmalarni hosil qilish ular tomonidan o‘quv materiali mohiyatini chuqur anglanishiga zamin yaratadi. Bunda tinglanayotgan (o‘qituvchi hikoyasi) yoki o‘qilayotgan (darslik, qo‘llanma, yordamchi adabiyotlar, Internet materiallar va b.) o‘quv materialini mantiqiy ravishda guruhlarga ajratish va har bir guruhga kiritilgan materialning tub mazmunini ochib berishga xizmat qiluvchi iboralarni belgilash talabadan barqaror diqqat, mantiqiy fikrlash qobiliyatiga ega bo‘lishni taqozo etadi. Usulni qo‘llashning asosiy talabi rejaning har bir bandi uchun belgilanayotgan ibora o‘zida o‘quv materiali muayyan bo‘lagida ilgari surilayotgan fikr va qarashlar haqidagi ma’lumotni reja bilan tanishayotgan vaqtdayoq anglata olishi zarur. Muhammad Sodiq Qoshg‘ariyning pedagogik qarashlari Reja: I . Muhammad Sodiq Qoshg‘ariy va uning “Odob as-solihin” asarining umumiy mazmuni. II. Ruxsat so‘rash va salomlashish qoidalari. III . Uxlash shartlari va kiyinish madaniyati. IV. Suhbatlashish odobi. V. Er-xotin munosabatlari mazmuni. VI. Bemor holidan xabar olish qoidalari. VII . Ta’ziya va musibat odoblari. VIII. Qabristonga bo‘lgan munosabat. IX. Ziyofat va mehmondorchilik odoblari. X. Ovqatlanish madaniyati. XI. Safar yurish odobi. XII. “Odob as-solihin” asarining bugungi kundagi ijtimoiy-ma’naviy ahamiyati. 60 3. Tayanch tushunchalarni aniqlash Talabalar ularning e’tiborlariga havola etilayotgan o‘quv materialida ilgari surilayotgan fikrlar mohiyatini anglatuvchi tayanch tushunchalarni ajratib ko‘rsata olishlari lozim. Talabalarning tayanch tushunchalarni aniqlay olishlari ularni o‘quv materiali mohiyatini yetarli darajada anglay yoki o‘zlashtira olganliklaridan dalolat beradi. Ta’lim jarayonida talabalarda tayanch tushunchalarni aniqlash ko‘nikma va malakalarini hosil qilishga ham e’tibor qaratildi va ular bilan hamkorlikda ishlash asosida bir qator mavzular bo‘yicha tayanch tushunchalar ajratildi. Sohibqiron Amir Temurning pedagogik qarashlari Tayanch tushunchalar: Xo‘jailg‘or qishlog‘i (Kesh viloyatidagi), Ko‘ragon, “Temur tuzuklari”, shariat, davlatni boshqarish, kengash o‘tkazish, podsho va vazirlar, axloq-odob, do‘stlik, shirinsuxanlik. 4. Mavzu ichida kichik mavzularni hosil qilish O‘qituvchi talabalar e’tiborini o‘rganilayotgan o‘quv materialini mazmuniga ko‘ra mustaqil kichik mavzularga ajratishga qaratadi. Bu usulni qo‘llashdan ko‘zlangan asosiy maqsad – talabalarda berilayotgan o‘quv axborotlar orasidan eng muhim fikrlar yoki qarashlarni ajrata olish ko‘nikmalarini shakllantirishdan iborat. Binobarin, bo‘lajak o‘qituvchilar o‘quvchilarga eng muhim axborotlarni uzata olish qobiliyatiga ega bo‘lishlari zarur. Bu holat o‘quvchilarni jismonan toliqishdan saqlaydi. Ta’lim jarayonida talabalarda mavzu ichida kichik mavzularni hosil qilish ko‘nikma va malakalarini hosil qilishga ham e’tibor qaratildi va ular bilan hamkorlikda ishlash asosida bir qator mavzular bo‘yicha mavzu ichida kichik mavzular hosil qilin di. Unsurul-Maoliy Kaykovusning pedagogik qarashlari 61 I. Unsurul-Maoliy Kaykovus va “Kaykovus” asarining pedagogik fikrlar taraqqiyoti tarixidagi o‘rni. II. “Kaykovus” asarida juvonmardlik ruknlari va odobi to‘g‘risidagi qarashlarning yoritilishi. III. “Kaykovus” asarida bilim olishga bo‘lgan munosabatning ifodalanishi. IV. “Kaykovus” asarida turli kasb egalari ijtimoiy mavqeining baholanishi. V . “Kaykovus” asarida axloq tarbiyasi asoslarining bayon etilishi. VI . “Kaykovus” asarida ota-onaning oiladagi o‘rni masalalarining tahlil etilishi. VII. “Kaykovus” asarida do‘st tutish odobining yoritilishi. 5. Turkumlashtirish . Pedagogik bilimlarni muayyan yo‘nalishlar, jihatlar yoki muhim belgilariga muvofiq turkumlashtirish ularning talabalar tomonidan ma’lum tizim asosida o‘zlashtirilishiga imkon beradi. Ta’lim jarayonida talabalarda pedagogik bilimlarni turkumlashtirish ko‘nikma va malakalarini hosil qilishga ham e’tibor qaratildi va ular bilan hamkorlikda ishlash asosida bir qator mavzular bo‘yicha pedagogik bilimlar turkumlashtiril di. Alisher Navoiyning pedagogik qarashlari Buyuk mutafakkirning insoniy sifatlar haqidagi qarashlari Ma’naviy- axloqiy sifatlar Salbiy sifatlar O‘qituvchi va uning odobi 6. Sxemalashtirish 62 Talabalar o‘rganilgan o‘quv materiali bo‘yicha o‘zlashtirgan bilimlarini mavzu mohiyatini yorituvchi sxema, jadval yoki tasvirlar asosida namoyish etadi. Ta’lim jarayonida talabalarda sxemalashtirish ko‘nikma va malakalarini hosil qilishga ham e’tibor qaratildi va ular bilan hamkorlikda ishlash asosida bir qator mavzular bo‘yicha sxemalar yaratildi. Shuningdek, rasm, shakl va tasvirlarning yaratirilishiga ham erishildi. 63 Abu Nasr Forobiyning pedagogik qarashlari 7. Qayta bayon etish . O‘rganilgan mavzu mohiyatini yorituvchi tayanch so‘zlar yordamida o‘quv materiali mazmunini o‘z fikrlari bilan qayta bayon etish. Unga ko‘ra bilimlarni o‘rganish jarayonida talabalar tayanch tushunchalar yordamida o‘rganilgan mavzu mazmunini qayta bayon etadi. Yan Amos Komenskiyning pedagogik qarashlari Tayanch tushunchalar: 1952 yil, “Ugorskiy Brod” (Moraviya), “Chex qardoshlari”, “Tillar va hamma fanlarning ochiq eshigi” (1631 yil), “Buyuk didaktika” (1632 yil), “Pan sofiya” ideyasi, “Hislar vositasi bilan idrok qilinadigan 64Абу Наср Форобий “ Муаллими соний” (“Иккинчи муаллим”) 1. “Фозил одамлар шаҳри” 2. “Бахт-саодатга эришув тўғрисида” 3. “Ихса-ал-улум” 4. (“Илмларнинг келиб чиқиши”) “ Ақл маънолари” Асарлари Ахло қий фазилатлар Билимлилик Донолик Виждонлилик Камтарлик Хал қпарварлик Ҳақиқатгўйлик Маънавий комиллик Адолатпарварлик Билимларни ўрганиш усуллари 1) қаноатбахш, чорловчи, илҳомлантирувчи сўзлар билан рағбатлантириш; 2) мажбур этиш Назарий шар ҳлар ўқитиш, тушунтириш асосида назарий билим бериш; назарий фазилатни эгаллаш учун зарур бўлган хулқ нормаларини ва амалий малакаларни ўргатиш narsalarning suratlari” (1648 yil), dunyoqarash, tarbiya yo‘nalishlari, yosh davrlari, didaktik tamoyillar, sinf-dars tizimi, axloqiy tarbiya, o‘qituvchi shaxsi. 8. Mavjud tushunchalarni boyitish Mavzu bo‘yicha o‘zlashtirilgan tushunchalarni mazmunan ularga yaqin bo‘lgan pedagogik yoki psixologik terminlar bilan boyitish. Quyida berilaigan tushunchalar mohiyatini o‘rganishda talabalar qo‘shimcha ravishda komil inson, komillikning ijtimoiy ahamiyati, ijtimoiy omillarning shaxs kamolotiga ta’siri kabi tushuncha va iboralarni ham o‘zlashtirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar “So‘fiylik ta’limotida yetuk inson muammosining talqin etilishi” Mavzuni o‘rganishda o‘quv materialining mohiyatini quyidagi tushunchalar yordamida yetarli darajada anglash mumkin: sunniylik, shialik, tavhid, so‘fiylik, ma’naviy komillik, Ahmad Yassaviy, Bahouddin Naqshband, Naqshbandiya tariqati. 9. Pedagogik vaziyatlarni hal qilish Talabalarda pedagogik tafakkurni shakllantirishda ularning turli pedagogik vaziyatlar yechimlarini topish layoqatiga ega bo‘lishlari muhim ahamiyatga ega. Metodni qo‘llash texnologiyasi 1) talabalar turli mazmundagi pedagogik vaziyatlar bilan tanishtirildi; 2) ularning taqdim etilgan pedagogik vaziyat yuzasidan mushohada yuritishlariga imkon berildi; 3) muayyan talabaning pedagogik vaziyatlarning ijobiy yechimlarini topish borasidagi shaxsiy qarashlari tinglanib, auditoriyada pedagogik vaziyat yechimining qay darajada to‘g‘ri ekanligiga baho berildi. Loyiha sxemasi 65 1-pedagogik vaziyat (O‘quvchilarga pedagogik ta’sir ko‘rsatishga oid) Institutni bu yil tamomlagan yosh adabiyot o‘qituvchisi IX sinfga kirib, o‘quvchilar bilan salomlashdi. O‘qituvchining salomiga javob sifatida o‘quvchilardan biri “Nima buyuradilar, malikam, xizmatingizga tayyormiz!” deya javob berdi. O‘qituvchi bunday vaziyatda qanday yo‘l tutish lozim? A. Bunday javob bergan o‘quvchini sinfdan chiqarib yuborishi va “Xatti-harakating to‘g‘risida o‘ylab ko‘r” deyishi kerak. V. O‘quvchining bunday javobiga e’tibor bermasligi va darsni boshlashi kerak. S. O‘quvchining javobiga e’tibor qilmasligi, ammo darsda kutilmaganda unga qiyinroq vazifani topshirishi zarur. 66Педагогик вазият мазмуни Фаразларни илгари суриш Ул арнинг натижавийлигини тахмин қилишҲаракат йўналишилар, фаолият турлари ва методларни белгилашПедагогик вазият ечимини топиш жараёни Фаолият вариантларини ишлаб чиқишСамарали усулларни танлаш Ташкилий шаклларни белгилаш D. O‘quvchining javobiga munosib javob qaytara olishi lozim. M: “Ko‘rinib turibdi, sen chindanam adabiyot shaydosi ekansan. Menga darhaqiqat sening yordaming kerak. Qani, ... (daftarlar tarqatib chiq, ko‘rgazmali qurollarni osishga yordamlash, yozuv taxtasiga yangi mavzuni yozib qo‘y!). Ye. Sizning yondashuvingiz. 1-pedagogik vaziyat (“O‘quvchi shaxsiga hurmat bilan yondashishga oid”) Kunlardan bir kun maktab-internatda turli sabablarga ko‘ra bir necha o‘qituvchi ishga kela olmadi, shu sababli o‘quv ishlari bo‘yicha direktor o‘rinbosari Olga Vladimirovna kunning ikkinchi yarmida kichik o‘quvchilar guruhiga kimni yuborishni bilmay qoldi. Ko‘cha yomg‘ir yog‘ayotganligi bois o‘quvchilarni sayrga chiqarish mumkin emas. Olga Vladimirovna bu vaziyatda qanday yo‘l tutishni bilmay turgan vaqtda uning xonasiga darsda to‘polon qilganligi uchun o‘qituvchining talabiga ko‘ra VII sinf o‘quvchisi – tarbiyasi og‘ir va doimo asabiy yuruvchi Jenya kirib keldi. Olga Vladimovnaning uni tergashga vaqti ham, imkoniyati ham yo‘q edi. Jenyaning shundoqqina yonida – shkafga yaqin joyda filmoskop turardi. Direktor o‘rinbosarining xunob bo‘layotganligini ko‘rgan Jenya birdan shanday taklifni bildirdi: “Siz birinchi sinf o‘quvchilariga film ko‘rsatish uchun kimnidir yuboring!”. - Gap shunda-da, yuboradigan heya kim yo‘q, - javob berdi direktor o‘rinbosari. Va birdan qo‘shimcha qildi: - Agar seni yuborsam-chi? Jenya direktor o‘rinbosarining bunday deyishini kutmagan edi, shu sababli nima deb javob berishni bilmay qoldi. Shunda Olga Vladimirovnaning o‘zi dedi: - Qani, ketdik. Filmoskopni ol. Shkafda qutida diafilmlar turibdi. Ular 1-sinf xonasiga kirib borishdi. Olga Vladimirovna bolalarni ogohlantirdi: “Kimni o‘rnidan tursa, keyin butun kun davomida devor oldida turadi...”, “Kimki shovqin ko‘tarsa, unga “2” baho qo‘yiladi”, “Kimki ...” va 67 hokazo. So‘ngra yana qo‘shimcha qilib Jenyaga intizomni buzganlarning ismi- sharifini yozuv taxtasiga yozib qo‘yishni tayinladi. Direktor o‘rinbosari sinfdan chiqib ketgach, filoskopni ishga tushirishga tayyorladi va: - Sizlarga ruxsat beraman, kim bilan o‘tirishni xohlasangiz u bilan o‘tirishingiz mumkin. Hatto bitta partaga uch yoki to‘rt kishidan o‘tirishingiz mumkin. Sen, - dedi u sariq sochli bolaga, - filmoskopni ishlatishda menga yordamlashasan!. Sen, - dedi u birinchi partada o‘tirgan bolaga, - keyingi diafilmni qo‘yishga yordamlashasan! O‘quvchilar Jenyadan bunday muomalani kutishmagan edi, shuning uchun hayratda qolishdi. Keyingi kuni Jenya direktor o‘rinbosarining xonasiga kirdi va “Mumkinmi, bugun ham 1-sinf o‘quvchilariga diafilm ko‘rsatsam?” deya ruxsat so‘radi. Shundan keyin o‘qituvchi sog‘ayib ishga qaytgandan keyin ham 1-sinfga tez-tez kiradigan va o‘quvchilarga diafilm qo‘yib beradigan bo‘ldi. Kunlardan bir kun Jenya qaerdandir aseton va bo‘yoq topib apparatini bo‘yadi va uni xonaga olib kirib qo‘yish uchun Olga Vladimirovna rosa bir soat kutibdi. Olga Vladimirovna esa: - Xona eshigi ochiq edi-ku, nega olib kirib qo‘yavermading? – deb so‘ragan edi u: - Hech kim yo‘qligida apparatni birov o‘g‘irlab olsa-chi? Shunda direktor o‘rinbosari Jenyaning apparatga ehtiyotkorlik bilan munosabatga bo‘layotganligini, uni shkafga ham sekingina qo‘yayotganligini payqadi. Jenyaning tug‘ilgan kunida Olga Vladimirovna filmoskop sotib oldi va unga “Jenya Mayorovga tug‘ilgan kuni munosabati bilan maktab-internat tarbiyalanuvchilari va o‘qituvchilaridan” degan so‘zlarni yozdirib sovg‘a qildi. Jenya avvaliga qizarib ketdi, so‘ngra Olga Vladimirovnaning quchog‘iga o‘zini tashlab, yig‘lab yubordi. Bu uning o‘n to‘rt yillik hayotidagi birinchi sovg‘a edi. 68 Shundan keyin u o‘zining filmoskopi bilan boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga diafilmlar namoyish eta boshladi. U qaysi sinfda bo‘lmasin, u yerda tartib, intizom o‘rnatilar, bolalar u bilan ishlashni yoqtirishar edi. Keyinchalik u kinoproektor qurilmasini ishlatishni o‘rganib oldi va yuqori sinflarda ham o‘quv filmlarini namoyish eta boshladi. Maktab-internatni bitirish arafasida undan: “Kelgusida kasb yoki hunarni egallamoqchisan?”, - deb so‘rashganda, u: “Men kinomexanik yoki o‘qituvchi bo‘laman” deb javob qaytardi. 1. Sizning fikringizcha, Jenyaning xulq-atvoridagi bunday o‘zgarishning sababi nimada? 2. Jenyaning o‘quvchilar bilan ishlashdagi muvaffaqiyatini nima bilan izohlash mumkin? 3. Intizomni buzgan Jenya direktor o‘rinbosarining oldiga kirib kelganda Olga Vladimirovna uni koyib, tanbeh berganida voqealarning rivoji qanday kechishi mumkin edi? Shaxsiy fikrlaringizni dalillar bilan ifodalashga urinib ko‘ring. 2-pedagogik vaziyat (“Oila tarbiyasi va uni to‘g‘ri tashkil etish”) Ona besh yoshli o‘g‘liga “Yotadigan vaqting bo‘ldi. O‘yinchoqlaringni yig‘ishtirginda, borib o‘rningga yot!” – dedi. Ammo bola o‘yinni to‘xtatishni va borib uxlashni xohlamadi. Buvisi esa nabirasining yonini ola boshladi: “Mayli, o‘ynayversin, uxlashga hali ulguradi”. Buvisining bu so‘zlari bolani ruhlantirib yubordi, u buvisiga qarab kulib qo‘ydi-da, oyisining gaplariga ahamiyat bermay o‘yinni davom ettirdi. Biroq, oyisi o‘g‘lining qo‘lidan tortib, borib yotishini talab qildi. O‘g‘li qarshilik qila boshladi, oyisiga nafrat bilan qaradi va oyisining qo‘lidan chiqib ketdi, o‘zi qurgan binolarni buzib tashladi, polga yotib baqira boshladi. Nabirasini jonu dilidan yaxshi ko‘ruvchi buvisi yana uning tarafini oldi. 1. Bolaning va kattalarning xatti-harakatlarini tahlil qiling. 2. Kattalar oila tarbiyasining qaysi tamoyillarini buzishdi. 3. Ona qanday yo‘l tutishi lozim edi? 69 “Pedagogik mahoratning o‘qituvchi faoliyatidagi o‘rni” mavzusi bo‘yicha GLOSSARIY Mahorat – muayyan ish, xatti-harakat yoki kasbiy faoliyatning ustalik, mohirlik bilan, san’atkorona tashkil etilishiga imkon beradigan bilim, ko‘nikma va malakalar majmui Muloqot madaniyati – muloqot jarayonini axloqiy me’yorlar, ijtimoiy talablarga muvofiq tashkil etish asosida suhbatdoshni tushuna olish ehtiyoji va qobiliyatiga egalik Nutq madaniyati – bu o‘z fikrini nutq yordamida mantiqli, to‘g‘ri, obrazli, aniq va ifodali yetkazib berish malakalarining o‘zlashtirilganlik darajasi Nutq texnikasi – nutqni tinglovchi yoki o‘quvchiga yetkazishda qo‘llaniladigan vositalar majmui Pantomimika – bu gavda, qo‘l va oyoqlarning harakati bo‘lib, u pedagog tomonidan bayon etilayotgan muayyan fikrni alohida ajratib ko‘rsatishga, ma’lum qiyofa orqali gavlantirishga imkon beradi Pedagogik bilimdonlik – pedagog tomonidan mutaxassislik bilimlarining puxta egallanganligi; pedagogning bilag‘onligi; pedagogning kasbiy faoliyatni mavjud ijtimoiy talab, huquqiy me’yor va standartlarga muvofiq tashkil etishga bo‘lgan qobilligi, kasbiy tayyorgarlik darajasi Pedagogik ijod – pedagogning kasbiy jarayonni samarali tashkil etishga yo‘naltirilgan yaratuvchanlik faoliyati Pedagogik kreativlik – pedagogning an’anaviy pedagogik fikrlashdan farqli ravishda ta’lim va tarbiya jarayonini samaradorligi ta’minlashga xizmat qiluvchi yangi g‘oyalarni yaratish, shuningdek, mavjud pedagogik muammolarni ijobiy hal qilishga bo‘lgan tayyorgarligini tavsiflovchi qobiliyati 70 Pedagogik madaniyat – pedagogning shaxs va mutaxassis sifatida muayyan xulq-atvor, odob, muomala va xatti-harakat ko‘nikma hamda malakalarini o‘zlashtirish darajasi; pedagogning kasbiy vazifalarni hal qilish usul va vositalarini o‘zlashtirganlik, pedagogik bilimdonlik, takt, texnika va madaniyatni namoyon qila olishning yuqori darajasi Pedagogik mahorat – 1) o‘qituvchining pedagogik jarayonni tashkiliy, metodik, ruhiy va sub’ektiv jihatdan o‘ta mohirlik, ustalik bilan tashkil etish va boshqarish qobiliyati, ko‘nikma-malakasiga egaligi; ta’lim-tarbiya jarayoniga ongli, ijodiy yondashuv, metodik bilimlarni samarali qo‘llay olish qobiliyati, yuksak pedagogik tafakkur; 2) pedagog tomonidan kasbiy faoliyatning ustalik, mohirlik bilan, san’atkorona tashkil etilishini ta’minlovchi bilim, ko‘nikma va malakalar majmui Pedagogik muloqot madaniyati – pedagogning o‘quvchilar jamoasi, ota-onalar, hamkasblar hamda rahbariyat bilan pedagogik odob hamda muloqot talablariga muvofiq holda uyushtiriladigan suhbati Pedagogik novatorlik – pedagogik faoliyatda ilg‘or tamoyil yoki g‘oyani asoslash, yangi yo‘l, usul yoki vositalarni tavsiya qilish, ularning amaliyotga tatbiqini ta’minlashgaqaratilgan ijodiy yondashuv Pedagogik odob – bu pedagog (o‘qituvchi) oldiga uning o‘ziga, kasbiga, jamiyatga, bolalarga va o‘quv-tarbiya jarayonining boshqa ishtirokchilariga munosabatda bo‘lishiga nisbatan qo‘yiladigan axloqiy talablar tizimi Pedagogik obro‘ – bu pedagogning o‘quvchilar, ularning ota-onalari, pedagogik jamoa, jamiyat tomonidan e’tirof etilgan axloqiy maqomi Pedagogik relaksatsiya – ta’lim oluvchilarn i ng hissiy faoliyatini, ruhiy- jismoniy quvvatini hamda ishchanlik qobiliyatini qayta tiklash Pedagogik refleksiya – pedagogning shaxs ongi mohiyati va vazifalarini, shu jumladan, qadriyatlari, qiziqishlari, rag‘batlantiruvchi omillar, fikrlash, idrok, qarorlar qabul qilish, hissiy ta’sirlanish, xatti-harakatlari va boshqalarning mohiyatini anglab yetishi 71 Pedagogik tajriba – kasbiy faoliyatni tashkil etish jarayonida pedagog tomonidan o‘zlashtirilgan orttirilgan BKM Pedagogik takt (nazorakat) – pedagogning o‘quvchilar bilan turli faoliyat shakllari bo‘yicha tashkil etiladigan muloqotda mavjud axloqiy tamoyillar hamda hulq-atvor qoidalarga rioya qilishi, ularga to‘g‘ri yondashish malakalariga egaligi Pedagogik t afakkur – pedagogik voqea-hodisalarning ongda to‘laqonli aks etishi, inson aqliy faoliyatining yuksak shakli Pedagogik texnika – pedagogga alohida o‘quvchi (talaba, tarbiyalanuvchi) hamda ta’lim oluvchilar jamoalariga pedagogik ta’sir ko‘rsatish metodlarini amalda samarali qo‘llay olish uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalar majmui; pedagogik faoliyatda orttirilgan ko‘nikma va malakalar yig‘indisi Pedagogik faoliyat – pedagog tomonidan kasbiy maqsadga muvofiq tashkil etiladigan tizimli harakatlarning muayyan shakli Pedagogik qobiliyat – pedagogga xos bo‘lib, pedagogik faoliyatni oqilona tashkillashtirish va olib borilishiga imkon beradigan, amaliy vazifalarning samarali bajarilishini ta’minlashda ahamiyatli bo‘lgan xususiyatlar Faoliyat – shaxsning moddiy borliqqa, tabiatga, boshqa shaxslarga munosabati shakli va ularga ta’sir ko‘rsatishga qaratilgan hatti-harakatlarining majmui 2.4. Nazorat topshiriqlari va mustaqil ta’lim yuzasidan ko‘rsatmalar 2.4.1. Darajali test topshiriqlari I . Yopiq testlar 72 1. Pedagogik bilimdonlik negizida yana qanday sifatlar ko‘zga tashlanadi? a) pedagogik odob va pedagogik relaksatsiya; b) pedagogik tajriba va pedagogik texnika; c ) pedagogik kreativlik va pedagogik refleksiya; d) pedagogik faoliyat va pedagogik madaniyat. 2.Ta’lim oluvchilar (o‘quvchi, talaba, tarbiyalanuvchi)larnng hissiy faoliyatini, ruhiy-jismoniy quvvatini hamda ishchanlik qobiliyatini qayta tiklash nima deb ataladi? a) pedagogik empatiya; b) pedagogik refleksiya; c ) pedagogik relaksatsiya; d) pedagogik antipatiya. 3. Pedagogik kuzatuvchanlik, pedagogik xayol (fantaziya), xarakter sifatlarining tarbiyalanishiga bo‘lgan talabchanlik, pedagogik takt, tashkilotchilik qobiliyatlari, nutq madaniyatiga egalik. Ular qanay sifatning turlari sanaladi. a) pedagogik qobiliyat; b) pedagogik madaniyat; c) pedagogik texnika; d) pedagogik tajriba. 4. Pedagogga alohida o‘quvchi (talaba, tarbiyalanuvchi)ga hamda ta’lim oluvchilar jamoalariga pedagogik ta’sir ko‘rsatish metodlarini amalda samarali qo‘llay olish uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalar majmui qanday nomlanadi? a) pedagogik madaniyat; b) pedagogik mahorat; c) pedagogik tajriba; d) pedagogik texnika. 5. Pedagogik odob, pedagogik bilimdonlik, pedagogik qobiliyat, pedagogik muloqot madaniyati, pedagogik relaksatsiya, kommunikativ ta’sir ko‘rsatish 73 qobiliyati, pedagogik takt, pedagogik texnika, nutq texnikasi, pedagogik ijodkorlik, pedagogik tajriba, pedagogik madaniyat. Ular qanday sifatning tarkibiy qismlari sanaladi? a) peagogik texnikaning; b) pedagogik mahoratning; c) pedagogik malakaning; d) pedagogik kompetensiyaning. 6. Shaxsni o‘rganish (bilish); axborot almashish; faoliyatni tashkil etish; hamdard bo‘lish. Ular nima? a) pedagogik muloqot vazifalari; b) pedagogik madaniyat asoslari; c) pedagogik tajriba elementlari; d) pedagogik mahorat sifatlari. II. Ochiq testlar 7. ... p edagogning kasbiy faoliyatni mavjud ijtimoiy talab, huquqiy me’yor va standartlarga muvofiq tashkil etishga bo‘lgan qobilligi, kasbiy tayyorgarlik darajasi. a) pedagogik odob; b) pedagogik bilimdonlik; c) pedagogik texnika; d) pedagogik tajriba. 8. Pedagogik loyihalash madaniyati, kasbiy bilimlarni puxta o‘zlashtirish madaniyati, pedagogik dunyoqarash, fikrlash madaniyati, his etish madaniyati, baholash madaniyati, muloqot madaniyati, tashkilotchilik qobiliyati. Ular umumiy holda ... sifatlari deyladi? a) pedagogik mahorat; b) pedagogik texnika; c) pedagogik tajriba; 74 d) pedagogik madaniyat. 9. Kasbiy-pedagogik burch, pedagogik adolat, pedagogik majburiyat, pedagogik obro‘. Ular p edagogik odobning .... a) turlari; b) metodlari; c) shakllari ; d) vositalari . 10. Pedagogning alohida o‘quvchi bilan muloqoti, pedagogning alohida o‘quvchi orqali butun sinf bilan muloqati, butun sinf bilan bo‘lgan muloqot, pedagogning butun sinf orqali alohida o‘quvchi bilan muloqoti. Ular pedagogik muloqot .... deyiladi. a) turlari; b) metodlari; c) shakllari ; d) vositalari . 11. Avtoritar, demokratik, liberal. Ular o‘qituvchi muloqotining .... a) turlari; b) uslublari; c) shakllari ; d) vositalari . 12. P edagogga xos bo‘lib, pedagogik faoliyatni oqilona tashkillashtirish va olib borilishiga imkon beradigan, amaliy vazifalarning samarali bajarilishini ta’minlashda ahamiyatli bo‘lgan xususiyatlar ... deb ataladi? a) pedagogik madaniyat; b) pedagogik mahorat; c ) pedagogik odob; d) pedagogik qobiliyat. III. Murakkab testlar: 75 13. Ta’lim metodlarini ularning turlari bilan juftlang. 1) Pedagogik odobning asosiy shakllari a) Pedagogning: alohida o‘quvchi bilan muloqoti; alohida o‘quvchi orqali butun sinf bilan muloqoti; butun sinf bilan muloqoti; butun sinf orqali alohida o‘quvchi bilan muloqoti 2) Pedagogik muloqot yo‘nalishlari b) Shaxsni o‘rganish (bilish); axborot almashish; faoliyatni tashkil etish; hamdard bo‘lish 3) Pedagogik muloqot vazifalar c) Nutq; paralingvistik va ekstralingvistik tizimlar; muloqotning tashkiliy ko‘lami va vaqti; ko‘z qarashlar yordamida tashkil etiladigan aloqa; belgilarning optik- kinetik tizimi 4) Muloqot vositalari d) Kasbiy-pedagogik burch, pedagogik adolat, pedagogik majburiyat, pedagogik obro‘ Javob: 1) d . 2) a. 3) b. 4) c. 14. 1. Pedagogik muloqot vazifalar. 2 . Pedagogik muloqot yo‘nalishlari . 3. Muloqot vositalari. Ko‘rsatilgan metodlarni ularga tegishli turlar bo‘yicha aniqlang: a) shaxsni o‘rganish; b) alohida o‘quvchi bilan muloqoti; c) nutq; d) axborot almashish; e ) alohida o‘quvchi orqali butun sinf bilan muloqoti; f) paralingvistik va ekstralingvistik tizimlar; g) faoliyatni tashkil etish; ‘) muloqotning tashkiliy ko‘lami va vaqti; i) hamdard bo‘lish; j) butun sinf bilan muloqoti. Javob: 1. a, d, g, i. 2. b, e, j. 3. c, f, ‘. 15. Nuqtalar o‘rnini to‘ldiring. 1. Muloqot jarayonini axloqiy me’yorlar, ijtimoiy talablarga muvofiq tashkil etish asosida suhbatdoshni tushuna olish ehtiyoji va qobiliyatiga egalik ... deyiladi. 2. Pedagogga xos bo‘lib, pedagogik faoliyatni oqilona tashkillashtirish va olib borilishiga imkon beradigan, amaliy vazifalarning samarali bajarilishini ta’minlashda ahamiyatli bo‘lgan xususiyatlar ... sanaladi. Javob: 1. Muloqot jarayonini axloqiy me’yorlar, ijtimoiy talablarga muvofiq tashkil etish asosida suhbatdoshni tushuna olish ehtiyoji va qobiliyatiga egalik muloqot madaniyati deyiladi. 76 2. Pedagogga xos bo‘lib, pedagogik faoliyatni oqilona tashkillashtirish va olib borilishiga imkon beradigan, amaliy vazifalarning samarali bajarilishini ta’minlashda ahamiyatli bo‘lgan xususiyatlar pedagogik qobiliyat sanaladi. 16. Pedagogik muloqot vazifalarini zarur ketma-ketlikda ifodalang: 1) hamdard bo‘lish; 2) faoliyatni tashkil etish; 3) shaxsni o‘rganish (bilish); 4) axborot almashish. Javob: 3, 4, 2, 1. 17. Pedagogik mahoratning tarkibiy qismlarini quyidagi tartibda joylashtiring: 1) pedagogik odob; 2) pedagogik obro‘; 3) pedagogik qobiliyat; 4) pedagogik madaniyat. Pedagogga xos bo‘lib, pedagogik faoliyatni oqilona tashkil etish va olib borilishiga imkon beradigan, amaliy vazifalarning samarali bajarilishini ta’minlashda ahamiyatli bo‘lgan xususiyatlar O‘qituvchi oldiga uning o‘ziga, kasbiga, jamiyatga, bolalarga va o‘quv- tarbiya jarayonining boshqa ishtirokchilariga munosabatda bo‘lishiga nisbatan qo‘yiladigan axloqiy talablar tizimi Pedagogning o‘quvchilar, ularning ota- onalari, pedagogik jamoa, jamiyat tomonidan e’tirof etilgan axloqiy maqomi Pedagogning kasbiy vazifalarni hal qilish usul va vositalarini o‘zlashtirganlik, pedagogik bilimdonlik, takt, texnika va madaniyatni namoyon qila olishning yuqori darajasi Javob: 3 1 2 4 18. Pedagogik muloqot vazifalari va vositalarini ajratib ko‘rsating: 1) shaxsni o‘rganish ; 2) nutq ; 3) axborot almashish ; 4) paralingvistik va ekstralingvistik tizimlar ; 5) faoliyatni tashkil etish ; 6) muloqotning tashkiliy ko‘lami va vaqti; 7) hamdard bo‘lish ; 8) ko‘z qarashlar yordamida tashkil etiladigan aloqa; 9) belgilarning optik-kinetik tizimi. Pedagogik muloqot vazifalari va vositalari Tartib raqami Pedagogik muloqot vazifalar Pedagogik muloqot vositalari 77 Javob: Pedagogik muloqot vazifalari va vositalari Tartib raqami Pedagogik muloqot vazifalar 1, 3, 5, 7 Pedagogik muloqot vositalari 2, 4, 6, 8, 9 19. Qaysi javobda pedagogik odob turlari to‘g‘ri ko‘rsatilgan? A. 10 pedagogik hamdardlik; 2) pedagogik obro‘; 3) pedagogik hamkorlik; 4) pedagogik ijodkorlik. V. 1) kasbiy-pedagogik burch; 2) pedagogik adolat; 3) pedagogik majburiyat; 4) pedagogik obro‘. Javob : V. 20. Pedagogik muloqot vazifalari: 1) axborot almashish; 2) hamdard bo‘lish; 3) shaxsni o‘rganish; 4) faoliyatni tashkil etish. 2.4.2. Mustaqil ta’lim yuzasidan ko‘rsatmalar 2.4.2.1. Mustaqil ta’lim mavzulari 1. Pedagogik faoliyat va uning mohiyati. 2. Pedagogik faoliyatning asosiy yo‘nalishlari. 3. Pedagogik mahorat asoslari. 4. Pedagogik mahoratning asosiy kategoriyalari. 5. Pedagogik mahoratning tarkiiy qismlari. 6. Pedagogik tafakkur. 7. Peagogik kreativlik. 7813 4 2Жавоб: 8. Pedagogik refleksiya. 9. Pedagogik madaniyat. 10. Pedagogik madaniyatning tarkibiy elementlari. 2.4.2.2. Mustaqil ta’lim yuzasidan ko‘rsatmalar Talabalar mustaqil ishini tashkil etishda o‘qituvchining rahbarligi, nazorati ostida muayyan o‘quv ishlarini mustaqil bajarish uchun zarur bilim, ko‘nikma, malakalarni shakllantirish va rivojlantirish maqsadi ko‘zlanadi. Mustaqil ishini tashkil etishda har bir talabaning bilim, fan asoslarini puxta o‘zlashtirish darajasi va qobiliyati hisobga olinadi. Talabalarning mustaqil ishlari quyidagi shakllarda tashkil etiladi: muayyan mavzularni o‘quv adabiyotlari yordamida mustaqil o‘zlashtirish; berilgan mavzular bo‘yicha referat tayyorlash; nazariy bilimlarni amaliyotda qo‘llash; seminar mashg‘ulotlarini tashkil etishga tayyorgarlik ko‘rish; o‘zlashtirilgan bilimlarga tayangan holda muayyan mavzular mohiyatini yorituvchi maketlar, modellar, ijodiy ishlarni yaratish, ilmiy maqolalar, nashr ishlarida chop etilgan pedagogik mazmundagi maqolalar yuzasidan taqrizlar yozish, mualliflik dasturlari, ilmiy loyihalar, dars ishlanmalari, ma’naviy-ma’rifiy ishlarning ssenariylarini tayyorlash. Talabalar mustaqil ishini nazorat qilish o‘quv mashg‘ulotlarini olib boradigan o‘qituvchi tomonidan amalga oshiriladi. Talabalar uchun tegishli fan bo‘yicha mustaqil ish topshiriqlari mas’ul kafedra professori tomonidan o‘quv mashg‘ulotini bevosita olib boruvchi o‘qituvchi bilan birgalikda tuzilib, kafedra mudiri tomonidan tasdiqlanadi. Mustaqil ishni bajarish uchun talabalarga axborot manbasi sifatida darsliklar, o‘quv va metodik qo‘llanmalar, metodik ko‘rsatma, tavsiyanomalar, ma’lumotlar to‘plami va banki, ilmiy va ommaviy davriy nashrlar, Internet materiallari, mavzu bo‘yicha avval bajarilgan ishlar ro‘yxati, alfavitli katalog kabilar taqdim etiladi. 79 2.5. “PEDAGOGIK MAHORATNING O‘QITUVChI FAOLIYaTIDAGI O‘RNI” MODULINI O‘QITIShGA OID TAQDIMOT 80 XULOSA VA TAVSIYaLAR 1. Ta’lim tizimli bilim olishning eng muhim va ishonchli usulidir. Shu sababli ta’lim jarayonining sifatini yaxshilash va samaradorligini oshirish muhim pedagogik vazifa sanaladi. 2. Har qanday ta’lim o‘zida o‘qituvchi va talabaning faoliyati, ya’ni, o‘qituvchining o‘rgatish hamda talabaning o‘rganishga yo‘naltirilgan faoliyati, boshqacha aytganda to‘g‘ridan to‘g‘ri, bevosita va nisbiy munosabat aks etadi. 3. Zamonaviy ta’limni tashkil etishga qo‘yiladigan muhim talablardan biri ortiqcha ruhiy va jismoniy kuch sarf etmay, qisqa vaqt ichida yuksak natijalarga erishish hisoblanaldi. 4. Qisqa vaqt orasida muayyan nazariy bilimlarni o‘quvchilarga yetkazib berish asosida ma’lum faoliyat ko‘nikma va malakalarni shakllantirish, faoliyatini nazorat qilish, ular tomonidan egallangan nazariy va amaliy bilimlar darajasini baholash o‘qituvchidan yuksak pedagogik mahoratni, ta’lim jarayoniga nisbatan yangicha yondashuvni talab etadi. 5. Bugungi kunda rivojlangan xorijiy mamlakatlarda ta’lim jarayonining sifatini oshirish, samaradorligini takomillashtirish borasida salmoqli ishlar amalga oshirilmoqda. Bu borada boy tajriba to‘plangan. Ta’lim jarayonining samaradorligini ta’minlash borasida to‘plangan mavjud tajribalar orasida modulli o‘qitish hamda ta’lim jarayonida interfaol metodlarni qo‘llash tajribasi alohida o‘rin tutmoqda. 6. Rivojlangan mamlakatlarda o‘quvchilarning o‘quv va ijodiy faolliklarini oshiruvchi, ta’lim-tarbiya jarayonining samaradorligini kafolatlovchi pedagogik texnologiyalarni qo‘llashga doir katta tajriba to‘plangan bo‘lib, bu tajriba asosini interfaol metodlar tashkil etmoqda. 7. Bu turdagi metodlar o‘z mohiyatiga ko‘ra ta’lim oluvchilarda o‘quv-bilish faolligini oshirish, ularni kichik guruh va jamoada ishlash, o‘rganilayotgan mavzu, muammolar bo‘yicha shaxsiy qarashlarini dadil, erkin ifodalash, o‘z fikrlarini himoya qilish, dalillar bilan asoslash, tengdoshlarini tinglay olish, g‘oyalarni 81 yanada boyitish, bildirilgan mavjud mulohazalar orasidan eng maqbul yechimni tanlab olishga rag‘batlantirish imkoniyatiga egaligi bilan alohida ahamiyat kasb etadi. Chiqarilgan xulosalar asosida “Ta’lim jarayoni” modulini o‘qitishda interfaol metodlardan samarali foydalanish yuzasidan quyidagi tavsiyalarni ilgari surish mumkin: - ilg‘or xorijiy tajribalar sifatida ta’lim jarayonida interfaol metodlarni qo‘llash orqali OTMda o‘qitish sifatini yaxshilash va samaradorligini oshirishga erishish; - respublika oliy ta’lim muassasalari faoliyatiga rivojlangan xorijiy mamlakatlar ta’limi amaliyotida qo‘llanilayotgan ilg‘or tajribalar va zamonaviy pedagogik texnologiyalarni samarali tatbiq etish orqali bu borada pedagoglarning ish tajribalarini boyitish va ularda ta’lim jarayonini samarali tashkil etishga nisbatan ijodiy, innovatsion yondashuvni qaror toptirish; - OTMda talabalarning o‘quv-bilish faolligini oshirishga alohida e’tibor qaratilgan holda ta’lim sifatini oshirish va samaradorligini ta’minlashga doir mahalliy tajribalarni to‘plash, ularni ommalashtirish. F OYDALANILGAN ADABIYoTLAR RO‘YXATI 1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. – T.: O‘zbekiston, 2015. 82 2. O‘zbekiston Respublikasining “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi” / Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. – T.: Sharq nashriyot- matbaa konserni. 1997. 3. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni (1997 yil 29 avgustda qabul qilingan / Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. – T.: O‘zbekiston, 1997. 4. Karimov I.A.Barkamol avlod orzusi / Tuzuvchilar Sh.Qurbonov, H.Saidov, R.Ahliddinov. Nashr uchun mas’ul: T.Risqiev. – T.: Sharq NMK Bosh tahririyati, 1999. 5. Karimov. I.A. Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. – T.: O‘zbekiston, 1997. 6. Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asrga intilmoqda. T. “O‘zbekiston”, 1999. 7. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008. 8. Karimov I.A. Ona yurtimiz baxtu iqboli va buyuk kelajagi yo‘lida xizmat qilish-eng oliy saodat. -T., O‘zbekiston, 2015. 9. Abdurasulov G‘.R. “Pedagogik mahorat” fanidan oraliq va yakuniy nazorat savollari bo‘yicha uslubiy ko‘rsatma. – Jizzax: Jizzax, 2010. 10. Axmedjanov M.M., Xo‘jaev B.Q., Hasanova Z.D. Pedagogik mahorat / Darslik. – T.: “Fan va texnologiyalar”, 2008. 11. Karimjonov A. Pedagogik tizimni boshqarish asoslari / O‘quv qo‘ll. – T.: Nizomiy nomidagi TDPU, 2007. 12. Mirzaxmedova Sh.A. “Pedagogik mahorat” fanida n ma’ruzalar matni. – T.: Toshkent avtomobil-y o‘ llar instituti , 2010. 13. Muloqot psixologiyasi / Tuzuv.: X.G‘.Sharafutdinova. – Termez: Termez DU, 2008. 14. Pedagogika / Darslik / Prof. M..Toxtaxodjaevaning umumiy ta’riri ostida. – T.: “O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati” nashriyoti, 2010. 83 15. Pedagogika / Nopedagogik oliy ta’lim muassasalari uchun darslik. U.Inoyatov, N.Muslimov, D.Ro‘zieva, M.Usmonboeva. – T.: Nizomiy nomidagi TDPU, 2013. 16. Pedagogik a: 1000 ta savolga 10 00 ta javob / Met. qo‘ll. U.I.Inoyatov, N.A.Muslimov, M.Usmonboeva, D.Inog‘omova. – T.: Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti, 2012. 17. “P edagogik mahorat” fanidan amaliy mashg‘ulotlarni tashkil etish / Met. qo‘ll. Tuzuv.: M.Barakaev, J.I.Alimjonova, A.Sodiqova. – T.: TKTI, 2007. 18. “Pedagogik mahorat va texnika” fanidan ma’ruzalar matni / Tuzuv.: A.Choriev, B.Xidirova. – Qarshi: Qarshi DU, 2009. 19. Pedagogik mahorat / O‘quv qo‘ll. Tuzuv.: D.Abdurahimova. – T.: “Fan va texnologiyalar”, 2007 20. Rasulova L.Sh., Aripova Sh. “Pedagogik mahorat” fanidan ma’ruza, seminar va amaliy mashg‘ulot ishlanmasi. – Farg‘ona: FarDU, 2008. 21. Ro‘zieva D., Usmonboeva M., Holiqova Z. Interfaol metodlar: mohiyati va qo‘llanilishi / Met.qo‘ll. – T.: Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti, 2013. 22. Salaeva M.S. Pedagogik mahorat asoslari. Muammoli ma’ruzalar kursi. – T.: TTESI, 2007. 23. Turg‘unboev K., Tolipov M., Oxunov I. Pedagogik mahorat asoslari. – Qo‘qon: Muqimiy nomidagi QDPI, 2006 24. Erkaboeva N., Usmonboeva M., Irgashova M., Xo‘janazarova N. Pedagogik mahorat: sxema va rasmlarda. – T.: “Navro’z”, 2012. 25. Qosimova Z. Pedagogik mahorat. – T.: Fan, 2009. 26. http://imp.rudn.ru/psychology/pedagogical_psychology/13.html.53. 27. http://ziyonet.uz.uzc.education.system.college. 28. http://www.tdpu.uz . 84

Pedagogik mahoratning o‘qituvchi faoliyatidagi o‘rni” modulini o‘qitishga texnologik yondashuv

Купить