Pedagogik qobiliyatning turlari va ularning tasnifi

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	263.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Pedagogik qobiliyatning turlari va ularning tasnifi

Купить

1. •
O’qituvchining didaktik va akademik
qobiliyatlari.
2. •
O’qituvchining tashkilotchilik, avtoritar va
kommunikativ qobiliyatlari.
3. •
O’qituvchining pedagogik xayoli, diqqatni
taqsimlay olish qobiliyati. REJA:


Bizni savodsizga chiqarganlarning
ajdodlari oyog'iga latta bog'lab
yurganda,bizning ota-bobolarimiz
yulduz sanagan.


Islom Karimov

Didaktik qobiliyatlar – bu bolalarga o’quv materialini aniq
va ravshan tushuntirib, oson qilib yetkazib berish, bolalarda fanga
qiziqish uyg’otib, ularda mustaqil faol fikrlashni uyg’ota
biladigan qobiliyatlardir.
Didaktik qobiliyatga ega bo’lgan o’qituvchi zarurat
tug’ilganda qiyin o’quv materialini – osonroq, murakkabrog’ini
soddaroq, tushunish qiyin bo’lganini tushunarliroq qilib
o’quvchilarga moslashtirib bera oladi.O’qituvchining mana shu
xislatlarini bilib olgan o’quvchilar odatda: «O’qituvchining eng
muxim tomoni ham uning hamma narsani aniq-ravshan va
tushunarli qilib berishidada. Bunday o’qituvchining qo’lida maza
qilib o’qiging keladi»; «Unisi esa hech narsaga yaramaydigan
o’qituvchi, hecham aniq tushuntirib bera olmas edi»; «O’quv
materialini oldida tirik odamlar emas, balki qandaydir
mexanizmlar bordek, zerikarli va noaniq – mujmal qilib
tushuntiradi. Biz bunday o’qituvchilarni yoqtirmaymiz»-deydilar.

Akademik qobiliyatlar – matematika, fizika, biologiya, ona tili, adabiyot, tarix va boshqa
shu kabi fanlarga xos qobiliyatlardir.
Qobiliyatli o’qituvchi o’z fanini faqat kurs hajmidagi emas balki atroflicha keng, chuqur
bilib, bu soxada erishilgan yutuqlar va kashfiyotlarni doimiy ravishda kuzata borib, o’quv
materialini mutlaqo erkin egallab, unga kata qiziqish bilan qaraydi hamda ozgina bo’lsada
tadqiqot ishlarini olib boradi.
Ko’pchilik tajribali pedagoglarning aytishlaricha, o’qituvchi o’z Fani bo’yicha yuksak
bilim saviyasiga erishish, boshqalarni qoyil qilib xayratda qoldirish, o’quvchilarda katta qiziqish
uyg’ota olish uchun u yuksak madaniyatli, har tomonlama mazmunli, keng erudisiyali /bilimdon/
odam bo’lmog’i lozim.
Bunday o’qituvchilar haqida o’quvchilar «Maxmud aka xudi professorning o’ziginasiya.
Biz uning bilmagan birorta soxasi bormikin deb tez-tez uylab turamiz. Darslarga u butun
vujudi bilan kirishib ketadi» deydilar. Ba’zan o’quvchilar o’z o’qituvchisi haqida «Baqir-
chaqir qiladi-yu, ammo zarracha bilimi yo’q» deb butunlay teskarisini aytsalar juda alam qiladi.

Tashkilotchilik qobiliyati – bu birinchidan, o’quvchilar jamoasini uyushtira bilish, bunday
jamoani jipslashtira olish va ikkinchidan, o’zining shaxsiy ishini to’g’ri tashkil qila olish
qobiliyatidir.
O’quvchilar o’z o’qituvchilari haqida turlicha fikrda bo’ladilar. Jumladan, ayrim
o’quvchilar: «…Biz Azim akani juda yaxshi ko’ramiz. Ular sinfimizda bir pasning ichida, juda
tezlik bilan ishchanlik kayfiyatini uyushtirib, barchamizni o’zining puxtaligi, ozodaligi,
epchilligi va tadbirkorligi bilan hayratda qoldiradilar» desalar, ayrim o’quvchilar: «Sobir
akamlar
bizning ixlosimizni qaytarib, xafsalamizni bir pul qiladilar. Ular ko’p ishga
urinadilaru, ammo birortasini ham oxriga yetkazmaydi…» deydilar. Ba’zan ayrim
o’quvchilarning o’z o’qituvchisi haqida: «…Nodira opalar biz bilan xudi ona tovuqdek ovora
bo’ladilar. Agar biz shuxlik qila boshlasak, ular o’zlarini kurmaslikka, payqamaslikka
soladilar. Ajoyib ayol edi-yu, ammo uning darsida hech kim hech narsa qilmas edi-da…»
degan fikrlarini ham eshitish mumkin.

Avtoritar qobiliyati – bu o’quvchilarga bevosita emosional-irodaviy ta’sir etib, ularda obru orttira
bilishdan iborat qobiliyatlardir.
Avtoritar qobiliyat o’qituvchining rostguyligi, irodaviy uddaburonligi, o’zini tuta bilishi, farosatliligi,
talabchanligi kabi irodaviy xislatlari hamda qator shaxsiy xislatlarga, shu bilan birga o’quvchilarning ta’lim-
tarbiyasida javobgarlikni his etishi, uning e’tiqodi, o’quvchilarga ma’naviy va ma’rifiy e’tiqodni singdira
olganligiga ishonch kabi xislatlariga ham bog’liqdir.
O’quvchilar /ayniqsa o’qil bolalar, o’spirinlar – buni alohida ta’kidlab o’tish kerak/ talab qilishni
biladigan, o’quvchilarni majbur qilmagan va do’q-pupisa qilmagan, shu bilan birga bexuda rasmiyatchilikka
yo’l qo’ymagan holda o’z aytganini qildira oladigan o’qituvchilarni juda hurmat qiladilar. Shu munosabat
bilan o’quvchilarning o’qituvchilar haqida ayrim fikrlarini misol qilib keltiramiz:
«Uning ajoyib xislat bor – u hech qanday zurlash va baqiriq-qichqiriqsiz ishlay oladi» ; « Nigmat
aka bizga ustalik bilan ta’sir etadi. U xadeb talab qilavermaydi, agar talab qiladigan bo’lsalar undan
buyin tovlab bulmaydi», yoki o’quvchilarning o’z o’qituvchilari haqidagi mana bunday fikrlari: «Polvon
aka maktabimizdan ketganiga biz xursand bo’ldik. U bizni do’q-pupisa, baqiriq-qichqiriq,
buyruqbozlik bilan qo’lga olaman deb uylardi-yu, ammo bizni bardosh berishganigina majbur etardi,
xolos.»

Bunda O’zbekiston Respublikasi 1-Prezidenti
I.A.Karimovning maktab ta’limi jarayonida olib
borilayotgan ishlarning ahvoli to’g’risida juda a chinib
aytgan fikrlarini keltirish o’rinli bulur edi: «Mabodo biror
o’quvchi o’qituvchiga e’tiroz bildirsa, ertaga u hech kim
xavas qilmaydigan axvolga tushib qoladi. Maktablardagi
jarayonda o’qituvchi hukmron . U boladan faqat o’zi
tushuntirayotgan narsani tushunib olishni talab qiladi.
Prinsip ham tayyor: mening aytganim-aytgan, deganim-
degan .»
Shu bilan bir qatorda o’quvchilar o’qituvchining
bo’shligi, landavurligi, laqmaligi, soddalarcha
ishonuvchanligi, sustkashligi, ortiqcha rioyagarchiligi,
irodasizligi kabi xislatlarini baralla qoralaydilar: «yaxshi
odamu, lekin uta bo’sh: uni aldab ketish hech gap emas»;
«Tushunib bo’lmaydi: birda juda qattiqqo’l, talabchan,
ba’zan hech qanday talab degan narsa yo’q»; «Juda
bo’shang, lanj: uni kurishing bilan uyqung keladi»…I.A.Karimov
(30.01.1938-02.092016)

Kommunikativlik qobiliyati – bu bolalar bilan muloqotda bo’lishga, o’quvchilarga
yoshdoshish uchun to’g’ri yo’l topa bilishga, ular bilan pedagogik nuqtai-nazardan maqsadga
muvofiq o’zaro aloqa bog’lashga pedagogik taktning mavjudligiga qaratilgan qobiliyatdir.
Pedagogik takt psixologiyasini o’rganishda psixolog I.V.Straxov benixoya katta hissa
qo’shgan. Uning fikricha bunda muximi o’quvchilarga ta’sir etishning eng qulay usullarini topa
bilish, tarbiyaviy ta’sirni qo’llashda maqsadga muvofiq pedagogik choralarga e’tibor berish, aniq
pedagogik vazifalarni hisobga olish, o’quvchi shaxsining psixologik xususiyatlari va uning
imkoniyatlari hamda mazkur pedagogik holatlarini hisobga olish zarurdir.
Pedagogik taktning yaqqol ifodalaridan biri – har qanday pedagogik ta’sirga nisbatan
qo’llaniladigan chora-tadbirlarni his eta bilishdan iboratdir. Farosatli o’qituvchi bolalarga e’tibor
berib, ziyraklik bilan qaraydi, ularning individual psixologik xususiyatlari bilan hisoblashadi. «U
biz bilan hayron qolarli darajada ajoyib yaqin do’stlarcha yaxshi munosabatda bo’ladi» ;
«Ibroxim aka esa qarabsanki, hech narsadan-hech narsa yo’q kishi diliga ozor berar,
tushirib qolar yoki behudaga urishib, koyib berar edi».
O’qituvchining pedagogik takti masalasi munosabati bilan shuni ham aytish joizki,
qachonki o’quvchilar o’qituvchining ijobiy xislatlari to’g’risida gapirar ekanlar, ular hamisha
o’qituvchining adolatligi kabi xislatini birinchi o’ringa quyadilar .

Pedagogik xayol – kishining o’quvchilar shaxsini tarbiyaviy
tomondan loyixalashtirishda qz ish harakatlarining natijasini
oldindan kura bilishda namoyon bo’ladigan maxsus qobiliyatidir.
Bu qobiliyat o’qituvchi ma’lum o’quvchidan kelgusida Kim
chiqishini ko’z oldiga keltirishida, tarbiyalanuvchilarda u yoki bu
xildagi xislatlarning o’sib rivojlanishini oldindan ko’ra bilishida
namoyon bo’ladi. Bu qobiliyat pedagogik optimizm, tarbiyaning
kuchiga, o’quvchiga bo’lgan ishonch bilan bog’liqdir. Shuning
uchun ham o’quvchilar ayrim o’qituvchilar to’g’risida «Axmad
akamlar, chamasi ichimizdagi eng yaramaslariga ham
ishonchlarini yo’qotmasdilar, shuning uchun ham biz ularni
hurmat qilardik» degan fikrlarni izxor qiladilar.

Diqqatni taqsimlay olish qobiliyati – bu qobiliyat bir vaqtning o’zida diqqatni bir qancha
faoliyatga qarata olishda namoyon bo’lib, o’qituvchi ishida g’oyat muxim axamiyatga egadir.
Qobiliyatli, tajribali o’qituvchi o’zining diqqat-e’tiborini o’quv materialining qanday
bayon etilishiga, uning mazmuniga, o’z fikrlarini atroflicha qilib qanday ochib berishga yoki
o’quvchi fikriga baralla qaratadi va shu bilan bir vaqtning o’zida barcha o’quvchilarni kuzatib,
ularning toliqqan-toliqmaganligiga, e’tiborli yoki e’tiborsizligiga, darsni tushinish-
tushunishmasligiga e’tibor berib, o’quvchining intizomini kuzatadi hamda, oqibat natijada
o’zining shaxsiy-xulq atvoriga /yurish-turishga, o’zini tutishiga mimika va pontamimikasiga/
e’tibor beradi. Tajribasiz o’qituvchi, ko’pincha o’quv materialini bayon etishga berilib ketib,
o’quvchilarning nima qilayotganliklarini sezmay qoladi va nazoratdan chiqarib quyadi,
agar,
bordiyu, o’quvchilarni diqqat -e’tibor bilan kuzatishga xarakat qilsa, bunday hollarda o’z
bayonotining izchilligini yo’qotib qo’yadi.
Yuqorida ko’rsatib o’tilgan qobiliyatlardan tashqari, o’qituvchi inson shaxsining
maqsad sari intilishi, uddaburonlik, mehnatsevarlik, kamtarinlik kabi qator ijobiy
xislatlariga ega bo’lishi lozim.
U talabalarni tarbiyalar ekan, o’zining xulq-atvori, yurish-turishi, xullas, butun
o’qituvchilik shaxsi bilan talabalarga o’rnak bo’lishi kerak.
O’qituvchining o’zini qo’lga ola bilishi, o’z his-to’yg’ularini, kayfiyatini boshqara olish
xislatlari muxim ahamiyatga egadir.

$Xulosa qilib shuni aytish joizki, o’qituvchining barcha ijobiy umuminsoniy axloq me’yorlariga mos keluvchi xislatlari katta axamiyatga ega. Agar biz quyidagi xislatlarni olib qaraydigan bo’lsak, bularning barchasi ham o’ta muxim omillardir. Jumladan, o’qituvchining tashqi qiyofasi uning obro’si shakllanishiga ta’sir etadi. O’qituvchining ozodaligi, ixchamligi, uning pokizaligi, sarishta-saramjonligi, sipoyagarchiligi, uning qiliqlari, o’zini chiroylik tutishi, qaddi-qomati va yurish-turishlari o’quvchilarda juda yaxshi taassurot qoldiradi. Jumladan, o’quvchilarning «Farida opani nechuk yaxshi kurmaysan ular har doim shu qadar xushchaqchaq, ozoda, sarishta-saranjomlarku?» yoki «Noila opa maktabda emas, balki teatrda ishlab, tomosha ko’rsatishi kerak – chunki ularning turqi-\qiyofasi\, yurish-turishi yasama, soxta» degan fikrlarini olishimiz mumkin. Muhim davlat vazifasini – kadrlar tayyorlash Milliy dasturini amalga oshirayotgan zamonaviy maktab o’qituvchisining xislatlari, uning ijodiy faoliyati kirib kelayotgan XXI asrda shakllanib asosan amaliy ishda, pedagogik tajribalarni egallash jarayonida o’sib rivolana boradi. Shu bilan birga o’qituvchi doimiy ravishda ta’minlashga yordam beradigan shaxsiy xislatlarini tarbiyalab borishi zarurdir.$

Pedagogik qobiliyatning turlari va ularning tasnifi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Информация о документе

Продавец

Pedagogik qobiliyatning turlari va ularning tasnifi

Похожие документы