Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 182.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Pedagogika fan sifatida. pedagogikaning ilmiy tadqiqotlar metodlari.didaktikaning predmeti va vazifalari

Купить
PEDAGOGIKA FAN SIFATIDA. PEDAGOGIKANING ILMIY TADQIQOTLAR METODLARI. DIDAKTIKANING PREDMETI VA VAZIFALARI Reja: 1. Pedagogika fanining rivojlanish bosqichlari va maqsad vazifalari 2. Pedagogika fanining asosiy kategoriyalari. Pedagogik jarayonlarni tadqiq qilishning ustuvor jihatlari. 3. Pedagogika fanining boshqa fanlar bilan o’zaro aloqadorligi va bog’liqligi. Pedagogik fanlar tizimi. 4. Pedagogika fanining ilmiy-tadqiqot metodlari va ularning turkumlari. 5. Didaktika haqida tushuncha. Didaktikaning paydo bo’lish va rivojlanishi. 6 . Umumiy va xususiy didaktikalar va ularning o’zaro aloqalari. 7. Didaktikaning asosiy kategoriyalari: bilim, ko’nikma, malaka, ta’lim, tarbiya, ma’lumot va shaxsni shakllantirish. 8. Hozirgi davrda ta’limning dolzarb muammolari. 9. Ta’lim, o’qitish va mustaqil bilim olish maktab o’quvchilar shaxsini tarbiyalash va rivojlantirishga qaratilgan bir - biri bilan bog’liq jarayon. Pedagogika fanining rivojlanish bosqichlari va maqsad vazifalari. Pedagogika atamasi qadimiy bo’lib, "bola yetaklovchi" degan ma’noni bildiruvchi grekcha "paydogogos" so’zidan kelib chiqqan. Tarixiy manbalarda ko’rstilishicha, qadimgi Yunonistonda o’z xo’jayinlarining bolalarini sayr qildirgan, ehtiyot qilgan tarbiyachini "pedagog" ("bola yetaklovchi") deb atashgan. Keyinchalik esa bu tushuncha keng ma’noda ishlatilib, maxsus bilimlarni egallagan mutaxassislarga nisbatan qo’llanila boshlandi. Shu bilan birga ta’lim - tarbiya ishlari bilan shug’ullanuvchilar kasb - hunar homiylari sifatida ajralib chiqa boshlaydilar. Ularning ta’lim - tarbiya borasidagi faoliyatlari va to’plagan tajribalaridan o’rinli foydalanishlari PEDAGOGIKA fanini vujudga kelishiga olib keldi. Pedagogikaning rivojiga IX-XVI asrlar (Sharq uyg’onish davri)da yashab ijod etgan Al-Buxoriy, At- Termiziy, Abu Nosir Forobiy, Abu Rayhon Beruniy,Abu Ali ibn Sino, Yusuf Xos Xojib, Mahmud Qoshg’ariy, Ahmad Yassaviy, Bohouddin Naqshbandiy, Mirzo Ulug’bek, Mir Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur kabi buyuk daholar, XIX asrning oxiri XX asr boshlarida Turkistonda jadidchilik harakatining yirik namayondalaridan Abdurauf Fitrat, Mahmudxo’ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Saidahmad Siddiqiylar, Ovro’pa davlatlarining buyuk mutafakkir va pedagog olimlaridan Yan Amos Komenskiy, Jan Jak Russo, I.G. Pestolotssi, Adolf Disterveg, K.D. Ushinskiy, A. S. Makarenko, J. Lokk, Jon. Dyui, Edvard Torndayk, S. T. Shatskiy, B. Blumlar ulkan hissa qo’shdilar. P edagogika fan sifatida shakllanib, takomillashib borib, ta’lim - tarbiyaning maqsad va vazifalari, ularning mazmuni, usullari hamda tashkil etish shakllari haqidagi fanga ay landi. 1.3. chizma Ko’p vaqtlar pedagogika ilmiy fan sifatida faqat o’sib kelayotgan yosh avlodning tarbiyasini o’rganadi, deb qaralgan. Ammo hayot amaliyoti tarbiyasiga emas, balki kattalar tarbiyasiga ham taalluqli ekanligini ko’rsatdi. Shuning uchun ham keyingi paytlarda pedagogikani yosh avlodni va katta yoshdagi odamlarni tarbiyalash va o’qitish, ularga ma’lumot berish qonuniyatlarini o’rganuvchi fan , deb belgilash odatga aylandi. Pedagogikaning ob’ekti asosan o’quvchilar hisoblansa, predmeti esa, o’quvchilarga berilayotgan ta’lim-tarbiya nazariyasi va amaliyoti hisoblanadi. Pedagogika fanining maqsadi: o Respublikamizda komil insonni voyaga yetkazishning bir butun holatdagi muammolarini xal qilish; o Ta’lim-tarbiya samaradorligini tinmay oshirish va Dunyo talablari darajasiga olib chiqish masalalariga ijodiy yondashish; o Umuminsoniy qadriyat va milliy madaniyatning asoslarini e’tiborga olib, ta’lim-tarbiya mazmunini, milliy mafkurani shakllantirib borish imkonini yaratish; Pedagogika fanining predmeti Тa’lim-tarbiyaning zamonaviy qonuniyatlari Тa’lim-tarbiyaning mazmuni Т a’lim-tarbiyaning usullari, vositalari Dunyoning moddiy-ma’naviy rivojida shaxs kamolot uyg’unligi o Pedagogika-tarbiyashunoslik qoida, qonunlarni ilg’or tajribalar asosida boyitib borish va yangi ish shakllarini izlashga tadbirlar belgilash; o Uzluksiz ta’lim tizimini yanada rivojlashtirish muammolarini hal qilish; o “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” ni amalga oshirish. Pedagogika fanining vazifalari: - Sharq va G’arbda xalq yaratgan xalq og’zaki ijodiyoti, pedagogikasi, mutafakkir, ma’rifatparvar, pedagog va olimlarning tarbiyashunoslikka doir ilg’or g’oyalarini o’rganib, tahlil kilib, komil insonni tarbiyalash jarayonini o’rganish; - Komil insonni tarkib toptirishning qonuniyat, qoida va zaruriy sifatlarini aniklash; - Pedagogikadagi ta’lim-tarbiya nazariyasini hozirgi darv xususiy metodikasi bilan uzviylik muammolarini ishlab chikish va yangi pedagogik texnologiya qonunlariga amal qilish; - Ta’lim-tarbiya nazariyasidagi qoida, qonun, tamoyil, metod va usullarini maktab amaliy hayoti bilan bog’lab, bo’lajak O’qituvchilarga urgatish; - Xalq ta’limini boshqarish va rahbarlik masalalarini chuqur o’rganib bo’lajak O’qituvchilarni qanday tayyorlash muammolarini xal qilish. O’zbekiston Respublikasida demokratik, insonparvar hamda huquqiy jamiyatni barpo etish sharoitida mazkur fan yuksak ma’naviy va axloqiy talabalarga javob beruvchi yuqori malakali kadrni tarbiyalash tizimini ishlab chiqish, milliy istiqlol g’oyasi asosida ta’lim va tarbiya nazariyasini ijodiy rivojlantirish vazifasini hal etadi. Mazkur jarayonda quyidagi vazifalar ni bajarishga e’tibor haratiladi: 1. Ma’naviy va axloqiy talabalarga javob beruvchi yuqori malakali kadrni tarbiyalashga yo’naltirilgan pedagogik jarayonning mohiyatini o’rganish. 2. Shaxsni har tomonlama kamol toptirish qonuniyatlarini aniqlash. 3. Ijtimoiy taraqqiyot darajasidan kelib chiqqan holda rivojlangan xorijiy mamlakatlar ta’lim tizimi tajribasini o’rganish asosida uzluksiz ta’lim tizimini takomillashtirish. 4. Ta’lim muassasalari hamda ularda faoliyat olib borayotgan pedagoglar faoliyati mazmunini asoslash. 5. Ilg’or pedagogik tajribalarni umumlashtirish va amaliyotga joriy etish. 6. Pedagoglarni pedagogika nazariyasiga oid bilimlar hamda ta’lim-tarbiya usullari bilan qurollantirish. 7. Ta’lim-tarbiya birligi hamda ijtimoiy tarbiya yo’nalishlari o’rtasidagi o’zaro aloqadorlikni ta’minlashning pedagogik shart-sharoitlarini o’rganish. 8. O’qitish hamda tarbiyalash jarayonining samarali texnologiyalarini yaratish. 9. Oila tarbiyasini muvaffaqiyatli tashkil etish yuzasidan ota- onalar uchun ilmiy-metodik tavsiyalarni ishlab chiqish. Pedagogika fanining asosiy kategoriyalari. Pedagogik jarayonlarni tadqiq qilishning ustuvor jihatlari. Pedagogikaning asosiy kategoriyalariga ta’lim, tarbiya, ma’lumot, rivojlanish, pedagogik faoliyat, pedagogik jarayon, bilish, o’rgatish, ta’lim-tarbiya metodlari, prinsiplari va boshqalar kiradi. Biz ularni pedagogik tushunchalar ham deb ataymiz. Pedagogika fanining asosiy kategoriyalari shaxs kamolotini ta’minlash, ta’lim va tarbiya samaradorligiga erishishga haratilgan jarayonlarning umumiy mohiyatini yoritadi. Eng muhim kategoriyalar sirasiga quyidagilar kiradi: shaxs, tarbiya, ta’lim (o’qitish, o’qish), bilim, ko’nikma, malaka, ma’lumot, rivojlanish. Shaxs – psixologik jihatdan taraqqiy etgan, shaxsiy xususiyatlari va xatti- harakatlari bilan boshqalardan ajralib turuvchi, muayyan xulq-atvor va dunyoqarashga ega bo’lgan jamiyat a’zosi. Tarbiya - muayyan, aniq maqsad hamda ijtimoiy-tarixiy tajriba asosida yosh avlodni har tomonlama o’stirish, uning ongi, xulq-atvori va dunyoqarashini tarkib toptirish jarayoni. Tarbiya - deb tarbiyachi o’zi hohlagan sifatlarni tarbiyalanuvchilar ongiga singdirish uchun ularning ruhiyatiga ma’lum maqsadga ko’ra tizimli ta’sir ko’rsatishiga aytiladi. Ta’lim –o’quvchilarni nazariy bilim, amaliy ko’nikma va malakalar bilan qurollantirish, ularning bilish qobiliyatlarini o’stirish va dunyoqarashlarini shakllantirishga yo’naltirilgan jarayon. Ta’lim - maxsus tayyorlangan kishilar rahbarligida o’tkaziladigan o’quvchilarni bilim, ko’nikma va malakalar bilan qurollantiradigan bilim qobiliyatlarini o’stiradigan, ularning dunyoqarashini tarkib toptiradigan jarayondir. Bilim – shaxsning ongida tushunchalar, sxemalar, ma’lum obrazlar ko’rinishida aks etuvchi borliq haqidagi tizimlashtirilgan ilmiy ma’lumotlar majmui. Ko’nikma – shaxsning muayyan faoliyatni tashkil eta olish qobiliyati. Malaka –muayyan harakat yoki faoliyatni bajarishning avtomatlashtirilgan shakli. Ma’lumot – ta’lim-tarbiya natijasida o’zlashtirilgan va tizimlashtirilgan bilim, hosil qilingan ko’nikma va malakalar hamda tarkib topgan dunyoqarash majmui. Rivojlanish – shaxsning fiziologik va intellektual o’sishida namoyon bo’ladigan miqdor va sifat o’zgarishlar mohiyatini ifoda etuvchi murakkab jarayon. Pedagogik faoliyat - estetik, axloqiy, siyosiy, iqtisodiy maqsadlarga muvofiq ravishda yosh avlodni hayotga tayyorlashning aqlan o’ylab ko’rilgan, katta yoshdagilarning ijtimoiy zarur bo’lgan mehnatining o’ziga xos turidir. Pedagogik jarayon - ma’lum bir maqsadga yo’naltirilgan kattalarning pedagogik faoliyati ta’sirida tashkiliy shakllantirilgan va mazmunan boyitilgan hamda tarbiyachining yo’naltiruvchi va olib boruvchi rahbarlik roli natijasida bolaning o’z-o’zini taraqqiy ettirishidir. Pedagogika fanining boshqa fanlar bilan o’zaro aloqadorligi va bog’liqligi. Pedagogik fanlar tizimi. Shaxs kamolotini ta’minlash, uning intellektual, ma’naviy-axloqiy hamda jismoniy jihatdan rivojlanishiga erishishda turli yosh davrlari, har bir davrning o’ziga xos jihatlari, shuningdek, bolaning fiziologik, psixologik holatini inobatga olish maqsadga muvofiqdir. Shu bois yaxlit pedagogik jarayon muayyan turkumni tashkil etuvchi pedagogik fanlar tomonidan o’rganiladi. Ular quyidagilardir: 1. Umumiy pedagogika – maktab yoshidagi bolalarni tarbiyalash va ularga ta’lim berish masalalarini o’rganadi. 2. Maktabgacha ta’lim pedagogikasi – maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarni tarbiyalash, ularni intellektual, ma’naviy-axloqiy va jismoniy jihatdan kamolotga yetkazish masalalarini o’rganadi. 3. Boshlang’ich ta’lim pedagogikasi – boshlang’ich sinflar o’quvchilarini tarbiyalash, ularga ta’lim berish, ularning o’ziga xos psixologik hamda fiziologik xususiyatlarini tadqiq etish, shuningdek, ularni intellektual, ma’naviy-axloqiy va jismoniy jihatdan kamolotga yetkazish masalalarini o’rganadi. 4. Korreksion (maxsus) pedagogika – rivojlanishida turli psixologik va fiziologik nuqsonlari bo’lgan bolalarni tarbiyalash va o’qitish bilan bog’liq muammolarni o’rganadi. 1-4.chizmaPеdagogika fanlari tizimining maxsus tarmoqlari Surdopеdagogika (soqov bolalarni o`qitish va tarbiyalashLogopеdiya nutqi yaxshi rivojlanmaganlar bilan shug’ullanish Tiflopеdagogika-ko`zi ojiz bolalarni o`qitish va tarbiyalash Oligofrеnopеdagogika (aqliy rivojlanishdan orqada qolgan bolalarni tarbiyalash va o`qitish) 5. Metodika – xususiy fanlarni o’qitish xususiyatlarini o’rganadi. 6. Pedagogika tarixi – ta’lim va tarbiyaning yuzaga kelishi, taraqqiy etishi, muayyan tarixiy davrlarda yetakchi o’rin egallagan pedagogik fikrlar taraqqiyoti masalalarini o’rganadi. 7. Pedagogik texnologiya – ta’lim va tarbiya jarayonida zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo’llash, texnologik yondashuv asosida ta’lim va tarbiya jarayonining samaradorligini oshirish muammolarini o’rganadi. 8. Pedagogik mahorat – bo’lajak o’qituvchilarning kasbiy mahoratlarini oshirish, takomillashtirish muammolarini o’rganadi. 9. Ta’limni boshqarish – ta’lim muassasalarining faoliyatini yo’lga qo’yish, boshqarish, nazorat qilish hamda istiqbollarini belgilash masalalarini o’rganadi. 10. Ijtimoiy pedagogika – ijtimoiy munosabatlar jarayonida pedagogik g’oyalarning tutgan o’rni va roli, shaxsni kasbiy va ijtimoiy faoliyatga yo’naltirish muammolarini o’rganadi. 1. Xalq pedagogikasi (mazkur xalqi ta’lim tarbiyasi, maktabi, ijtimoiy turmush tarzi, madaniyati, ma’naviyati, ahloq odobi singarilarni); 2. Tibbiyot pedagogikasi ; 3. Harbiy pedagogika; 4. Rahbarlik pedagogikasi; 5. Mehnat pedagogikasi singari tarmoqlari mavjud. Pedagogikaning rivojlanib va boyib borishiga qaysi fanlar ta’sir ko`rsatadi? psixologiya fiziologiya gigiyena matematika kibernetika Ахлоqшуносл икfalsafa tarix mantiq biologiya Pedagogika fanining predmetlararo bog`liqligi 1-5.chizma Ilmiy tadqiqot metodalri. Har bir predmet uning metodlari bilan chambarchas bog’langan. Pedagogika yosh avlodni tarbiyalash, bilimli qilish va o’qitishning real jarayonlariga xos bo’lgan ichki aloqa va munosabatlarini tekshirish hamda bilish usullari va vositalari majmuini tushunamiz. Fan metodlari uning metodologiyasiga mohiyati va prinsiplariga bog’liq bo’ladi. Pedagogikaning bunday mustahkam va ishonchli falsafiy asosi dialektik metoddir. Pedagogikaning hodisalarini o’rganish va ularning qonuniyatlarini aniqlash masalasida bir-biriga qarama-qarshi ikkita yo’nalish metofizik va dialektik yo’nalish mavjuddir. Metofiziklar pedagogikaning hodisalari va faktlarini o’zgarmas, vaqt, joy va konkret sharoitlardan tashqari boshqa ijtimoiy hodisalar bilan aloqasi bo’lmagan hodisa sifatida olib qaraydilar. Madaniyatshuno slik kibernetika lingvistika valeologiya sotsiologiya siyosatshunoslik informatika demografiyaetnografiyadinshunoslikestetikaАхлоqшуносл ик Pedagogika fanining predmetlararo bog`liqligi Dialektik metod esa metofizika talqiniga qarama-qarshi o’laroq, o’qitish, bilim berish, tarbiyalash jarayonlarini va ularning mohiyatlarini quyidagicha o’rganishni talab etadi: 1. Ularning umumiy aloqasi bir-birini taqoza etishi va o’zaro ta’sir jarayonida bolalarni tarbiyalash, o’qitishning turmush, siyosat, ideologiya, madaniyat, fan, ahloq, san’at, ta’lim-tarbiya muassasasi tarmoqlarining va ijtimoiy, maktab va oilaviy tarbiyalarini o’zaro bog’liqligi va boshqa. 2. Ularning to’xtovsiz harakati, o’zgarishi va taraqqiy etishi jarayonida ijtimoiy va ilmiy vazifalarining tug’ilishi natijasida kelib chiqadigan o’qitish va tarbiyalash vazifalari, forma va metodlarining o’zgarishi; tarbiyalash qisqa muddatli va tez olib boriladigan ish emas, balki qiyin va murakkab jarayondir, bolalarni andoza, universal sxema asosida o’qitish va tarbiyalash mumkin emas. 3. Bolalarning o’sishida miqdor va sifat o’zgarishlari jarayonida har bir maktab yoshining o’ziga xosligi, tarbiya va ta’lim bola shaxsining sifat jihatidan o’sish va tarkib topishi ekanligi, ong va ahloqning, so’z va ishning birligi va boshqa mezonlar. 4. Qarama-qarshi tomonlarni, an’analarni, qarashlarni va fikrlarni aniqlash va ochish jarayonida tarbiya va ta’limda turmush dialektikasida, yangi va eski o’rtasidagi kurash, shaxs va jamoa o’rtasidagi qarama-qarshiliklar va hokazo. 5. Pedagogikaning qonuniyatlarini obyektiv o’rganishda dialektika kategoriyalari hodisa va mohiyat, sabab va natija, zaruriyat va tasodif, mazmun va shakl, tarixiy va mantiqiy, umumiy va shaxsiy, asosiy va xususiy, aniq va abstrak kabi kategoriyalar muhim ahamiyatga egadir. Dialektikaning yuqorida ko’rsatilgan prinsiplari asosidagi pedagogika hodisalari, faktlari va jarayonlarini ilmiy tekshirish, ularning taraqqiy etish qoniniyatlarini bilish mumkin. Binobarin, pedagogik tadqiqot metodlariga obyektivlik o’qituvchilik pedagogik faoliyatini oshirishga qaratilgan tadqiqot vazifalarining aniqligi, o’quvchilarning yosh xususiyatlarini, bolalar psixologiyasi qonuniyatlarini hisobga olish kabi talablar qo’yiladi. Lekin, bolalarni o’qitish va tarbiyalash amaliyotining o’zi hamma vaqt pedagogik tadqiqotlarning manbai hisoblanadi. Faqat maktab tajribalarigina har bir ilmiy nazariyaning haqqoniyligi hisbolanadi. Tadqiqot metodlarining tanlash fanning o’zi uchun muhim ahamiyatga egadir, uning metodlari qanchalik mukammal bo’lsa, shu fan oldida turgan aktual vazifalar shunchalik muvaffaqiyatli hal etiladi. Hozirgi pedagogik tadqiqotlarning metodlar tizimini to’la hal etilga deb bo’lmaydi. “Pedagogika tajribasini o’rganishda quyidagi metodlar: kuzatish, eksperiment, suhbat, o’quvchilar ijodini o’rganish, tarbiya muassasalarini hujjatlarini o’rganish turli xilda qo’shib olib borilishi mumkin”. 1. “ Ilmiy - pedagogik tadqiqotning asosiy metodlari kuzatish, suhbat, tekshirish, eksperiment metodlari singari faoliyat natijalarini o’rganishdan iborat” 2. Hozirgi vaqtda quyidagi metodlar asosida ishlaydi. Bular: pedagogik kuzatish, so’rash, o’quvchilar faoliyati natijalari va o’quv -tarbiya muassasalari hujjatlarini o’rganish, pedagogik eksperiment, modellashtirish, ilg’or tajribalarni o’rganish va yoyish, sosiologik, matematika va statistika materiallarini ishlash kibernetika, anketa, intervyu olish va tasvirga olish singari metodlardan foydalaniladi. Pedagogik kuzatish murakkab va maxsus xususiyatga egadir. Bunda kuzatilayotgan pedagogik hodisaning mohiyatini ko’ra bilish , o’qituvchi va o’quvchi harakatlarining o’zaro aloqasi dialektikasini, ulardan har birining individualligini aniqlay olish lozim. Har pedagog kuzatuvchan bo’lishi ayrim hodisa va dalillarning tavsilotlarini payqay olish, ularni tahlil qila bilish qobiliyatiga ega bo’lishi lozim. Kuzatishlar biror maqsadga qaratilgan holda amaliy va sistemali yo’lga quyilgan bo’lsa, eng kerakli dalillarni, mazkur kuzatishdan o’z vaqtida chiqarilgan pedagogik - psixologik xulosalarni hisobga olgan holda tashkil qilinsa, samarali bo’ladi. Kuzatish ta’lim-tarbiya jarayonini yaxshilash va takomillashtirish maqsadida olib borilishi mumkin. Masalan, o’qitish jarayonida bolalarning qanday o’sayotganligi, darslar jarayonlarida bilim berish va tarbiyalash vazifalari birligi qanday amalga oshirilayotganligi; fan asoslarini o’rganishda o’quvchilarnig tafakkuri qanday faollashayotganligini va boshqalar aniqlanadi. Ilmiy kuzatishda ba’zan tadqiqotchi chidamsiz, shoshqaloq va sistemali ish ko’rmasligi singari holatlarga yo’l quyilsa uning samaradorligi pasayadi. Suhbat metodi. Ilmiy maqsadda olib boriladigan suhbatning aniq maqsadi, vazifasi, shakli va ularni o’tkazish metodikasi mavjud. Suhbatlar individual, guruhli va jamoa turlari bor. Tadqiqotchi suhbat olib borishni va uni kerakli maqsadli tomonga yo’naltira olishi g’oyat muhimdir. Suhbat olib boruvchi quyidagi pedagogik qoidalarga rioya qilishi shart: a) suhbat savollarini oldindan belgilash; b) vaqti va joyini belgilash; v) suhbat ishtirokchilarini belgilash (soni, miqdori); g) qulay sharoit yaratib ochiq suhbatlashish; d) suhbatdoshga o’z fikrini aytishga imkon berish; ye) sergak va bachkana bo’lmaslik; j) suhbatdosh haqida biografik ma’lumotga ega bo’lish; z) olingan materialni o’z vaqtida ishlab chiqish va qo’shimchalar qilish. Suhbatdan ilmiy xulosa chiqarish. Maktab hujjatlarini tahlil qilish metodi . Maktab hujjatlarini tahlil qilish davlat qonunlarining amalda bajarilish darajasini, har bir xodimning faolligini aniqlash , ularning amaliy hayotdagi faoliyatidagi kamchilik va xatolarni aniqlashga va ularning topshirilgan ish uchun mas’uliyatini oshirishga imkon beradi. Maktab hujjatlarini; rejalashtirishning barcha turlari; umumiy ta’limga doir hisob va hisobot; dars jadvali; o’quvchilar tarkibi soni; sifati; ta’lim-tarbiya ishlarini taqsimlash; o’quvchilarning delolari; sinf jurnallari; o’quvchining kundalik daftarlari; buyruqlar daftarlari; pedagoglar kengashi qarorlari daftari; maktab smetasi; maktab pasporti; inventarlar daftari va hokazolar. Hujjatlarni tahlil qilishda o’quvchilar kontingentining o’sishi va kamayishi tavsifiga, bolalarning maktabga ketib qolishiga, ularning ayrimlari va sinf bo’yicha o’zlashtirish darajasiga, rag’batlantirish va jazolash choralarini to’g’ri tashkil qilinishiga, maktab pedagoglar tarkibiga va maktabning o’quv - moddiy bazasiga alohida e’tibor beriladi. Bolalar ijodini o’rganish metodi. O’quvchilar ijodini hamda ularning turli faoliyatini (xatlari, kundaliklari, insho, bayon solgan suratlari, bajargan amaliy ishlari, namunalari, rajalari va hisobotlarini) o’rganishi va tahlil qilish pedagogik tadqiqotning samarali metodlaridan biridir. Bolalar ijodining ahamiyati shundaki, unda yosh avlodning tipik layoqati va xususiyatlari aniq ochib beriladi. Bu metodni qo’llashdan asosiy maqsad hozirgi yosh avlod ijodining manbalari va faktorlarini chuqur bo’lishiga hamda rivojlantirish va takomillashtirishning to’g’ri yo’llarini ko’rsatib berishga qaratilgandir. Bizda bolalar ijodi shakllari turlichadir: olimpiadalar, tematik konkurslar, maktab ko’rgazmalari, turli xil musobaqalar, poxodlar, quvnoq startlar, ziyraklar va topqirlar, iste’dodlar va hokazolar. Eksperiment metod . Bu so’z lotincha sinab tekshirib ko’rish, ilmiy maqsadga qaratilgan tajriba ma’nosini anglatadi. Ta’lim-tarbiya ishlarida qo’llaniladigan biror shakl, metod va vositaning foydaliligini aniqlash va tekshirish uchun o’quv yurtlarida o’tkaziladi. Eksperiment metodlari sharoitiga qarab turli xil qo’llaniladi. 1. Tabiiy eksperiment (yaratuvchi, ixtiro qiluvchi eksperimentlar. Asl holicha ta’lim-tarbiya muammolari ma’lum, suhbat, kuzatish va anketa asosida o’quvchining o’qish jarayonida, o’z-o’zini nazorat qilish singarilar) aniqlanadi 2. O’quvchilarning ongliligini yaratuvchi eksperiment. (tadqiqotchi biror ma’no bo’yicha taxminiy reja asosida o’quvchi faoliyatining o’quv jarayonida o’zini-o’zi nazorat qilish usullarini, yo’llari tekshirilib ma’lum bir ilmiy pedagogik xulosa chiqariladigan tajriba deyish mumkin). Bu metoddan chiqarilgan xulosalar boshqa hamma maktablar hayotiga tadbiq qilinishi uchun nazorat eksperimentidan o’tkazdiriladi. Chiqarilgan pedagogik xulosa esa o’z navbatida mazkur masalani hal qilishning nazariyasi va metodologiyasi bo’lib pedagogika yutug’i hisoblanadi. 3. Tabiiy eksperiment buning asoschisi rus psixologi A..F.Lazurskiy hisoblanadi. Bu metodda maktab faoliyati asl holda o’rganiladi. Masalan, maktab internatining tarbiyachilari o’quvchilarning o’zlari haqidagi g’amhurligini tabiiy tekshirishda pechda yoqadigan ho’l va quruq o’tin vositasida aniqlangan. Bolalar yashaydigan binoda yaqin joyda ho’l o’tin borligi, uzoqroq joyda quruq o’tindan foydalanishning samarasini tekshirishni ko’rsatish mumkin. Shunday qilinsa natija haqiqiy bo’ladi. Eksperiment metodlari o’z mazmuni, turi va xarakteriga ko’ra quyidagi turlarga bo’linish mumkin: didaktik, tarbiyaviy, maktabshunoslik, chog’ishtirma pedagogika va hokazo. Ilg’or tajribani o’rganish va yoyish metodi . Maktab ta’lim-tarbiyasida nazariy asoslanib, tajribada ilg’or o’qituvchilar faoliyatida sinalib o’rganishga tavsiya qilingan pedagogik xulosa deyish mumkin. Buyuk rus pedagogi K.D.Ushinskiy bu metod haqida “o’tkazilgan, xulosa qilingan asl tajriba to’Qhg’risida emas, balki kelingan, uzatilgan, qilingan fikrdadir” - degan edi. “Peredayetsya m ы sl, v ы vedennaya iz op ы ti, -no ne sam ы y op ы t”. Statistika ma’lumotlarini analiz va sintez qilish metodi . Pedagogik tadqiqot kerakli statistika ma’lumotlarini ma’lum bir maqsad bilan sistemali o’rganish va umumlashtirishsiz amalga oshmaydi. Chunki bu ma’lumotlar jamiyatimizda madaniyat, fan, tarbiya va ta’limning barq urib taraqqiy etish qonunlarining rivojlanishida muhimdir. Xalq maorifi byudjetining oshishi, o’quv yurtlarida bolalar sonining ko’payishi, maktabdan tashqari tarmoqlarning kengayishi, darsliklar, ko’rgazmali qurollar, texnika vositalarinig ortishi, o’qituvchi kadrlar tayyorlashi kabilar statistika ma’lumotlari bilan isbotlanadi. Anketa metodi. Anketa fransuzcha so’z bo’lib, tekshirish degan ma’noni anglatadi. Anketa metodi o’quvchilardan so’rash metodi bo’lib, u o’quvchilar tarkibining sifati to’g’risida kerakli ma’lumotlarni olish uchun, ularning fikrlari va qarashlarini aniqlash uchun, shuningdek kasbga yo’llashni belgilash uchun ma’lum bir shaklda o’tkaziladi. Bu metodni qo’llashda quyidagi talablarga amal qilish kerak : 1. Anketalar o’quvchilarning pedagogik va ruhiy tavsifini tuzishning manbai va universal vositasiga aylantirmasligi kerak. 2. Anketalar juda katta va noaniq bo’lmasligi kerak. 3. Anketani o’tkazishda bolalarning yosh xususiyatlarini hisobga olish va vaqt normada berilishi kerak va hokazo. Kibernetika metodi . Kibernetika grekcha so’z bo’lib, rolni boshqaraman, idora etaman, boshqarish san’ati degan ma’noni anglatadi . Kibernetika ishlab chiqarishni, texnikani, tirik organizmlarni, kishilik faoliyatini boshqarishning umumiy prinsip va vositalarini ishlab chiqadi. Kibernetika mazmunini informasiya, dasturlashtirish, boshqaruvchi tizimlar, model yasash singari asosiy nazariyalar tashkil etadi. Pedagogika kibernetika o’quv jarayonini,o’qitish va bilim berish jarayonlarini boshqarishning alohida shakli sifatida o’ziga xos xususiyatga ega,chunki pedagogik jarayon bilan ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish o’rtasida juda katta farq bor. Sotsilogik metod . Yuqoridagi sanab ko’rsatilgan metodlar qo’llashda tadqiq qilinayotgan o’quvchilar soni chegaralangan ularning kamchiligi ham shunda ekanligini bilishimiz darkor. Bunday paytda o’quvchilarning ko’pchiligi bilan ommaviy ravishda pedagogika fanining u yoki bu muammosini hal etishda sosiologik metodini qo’llash talab qilinadi. Misol uchun maktab o’quvchilari o’zlarining bo’sh vaqtlardini qanday o’tkazishini aniqlash uchun tezlikda anketa savollari asosida so’rash ko’plab o’quvchilardan o’tkaziladi va aniq bir xulosaga kelinadi. Keyingi yillarda pedagogika fanida matematik metod va xususan statistika materillarini ishlash metodlari keng qo’llanilmoqda. Masalan; maktablarning birida matematika fani bo’yicha o’quvchilarning uy ishlarini bajarilishi o’rganilganda IV sinfda uy vazifalarini mustaqil bajarish -80 % , VI sinfda-75 % , VIII sinfda-55 % tashkil qilganligi aniqlangan. Buning asosiy sababi nimaligi aniqlash darkor. Buning sababi ikki tomonlama yuz berishi mumkin. Birinchidan , mazkur matematika fanining o’qua dasturi murakkablashganligidan yoki shu fanni o’qitish sifati pastligidan izlash kerak . Pedagogika ilmiy tekshirishlari metodlaridan biri nazariy pedagogik g’oyalarni tahlil qilish metodidir. (Metod teoreticheskogo analiza pedagogicheskix idey). Bu metod ta’lim-tarbiyaning chuqur muhim masalalarini ilmiy umumlashtirish bilan emas. Balki uni amalga oshirishda yangi qonuniyatlarni tajribaga asoslangan(emprik metod) yordamida amalga oshiriladi.Buni quyidagi misol bilan isbotlash mumkin. Shaxsni umumiy maqsadli rivojlantirish, shaxsni har tomonlama rivojlantirish bilan o’zaro aloqadorlikda amalga oshadi. A.S.Makarenko ta’kidlaganidek, odam organizmi alohida-alohida holda rivojlanmaydi, balki barchalari o’zaro uzviy bog’liqlikda bir vaqtda rivojlanadi degan xulosaga kelgan. Bundan shunday xulosa chiqarish to’g’ri bo’ladi. Tarbiya jarayoni shaxsni har tomonlama rivojlantirishini ta’minlamog’i kerak. Modellashtirish - bu real mavjud pedagogika tizimiga aynan o’xshash maxsus andoza (model) ni yaratib, unda bu tizimni tashkil qilish va faoliyat ko’rsatish prinsiplarini takrorlagan holda uning moddiy yoki hayoliy tarazda ishlab ko’rish demakdir. Modellashtirish yordamida tizimning ushbu aniq holatda muhim bo’lmagan xususiyatlaridan chetga chiqish mumkin. Tadqiqotchi pedagog bu metoddan foydalanarkan, ayrim xususiyatlar, shakllari va jarayonlarni analitik tarzda o’rganish o’rniga nazort qiladigan sharoitlardagi yaxlit tizimlarni sintetik tarzda bilish imkoniyatiga ega bo’ladi. Turli fanlardan dars beradigan o’qituvchilar o’quvchilar bilan ishlashda o’z maqsadlariga erishishda o’ziga xos ilmiy tadqiqot metodlaridan foydalanishdi. Masalan, matematika o’qituvchisi kibernetika metodidan, fizika o’qituvchisi o’quvchilar ijodini o’rganish metodidan, ximiya o’qituvchisi anketa metodidan boshlang’ich sinf o’qituvchisi suhbat metodidan foydalanib o’z maqsadiga erishdi. Didaktika pedagogikaning ta’lim jarayonining umumiy qonuniyatlarini o’rganadigan bo’limdir. Didaktika grekcha so’z bo’lib, “didasko”- o’qitish, “didaskal” - o’rgatuvchi, degan ma’noni bildiradi. Didaktikaning so’zma - so’z tarjimasi ta’lim, o’qitish nazariyasini anglatadi. Ta’lim nazariyasi quyidagi masalalarni: ta’lim jarayonining mohiyati, ta’lim mazmuni, ta’lim qoidalari, ta’lim metodlari, ta’limni tashkil etish shakllari hamda ta’limda o’quvchilarning bilim, ko’nikma, malakalarini hisobga olish va baholash kabilarni o’z ichiga oladi. Bu masalalarning har birini alohida mavzu sifatida keyingi darslarda o’rganamiz. Didaktikaning asosiy maqsadi, vazifasi o’qituvchini o’qitishga doir ma’lumot, mahorat bilan, o’quvchilarni esa illiy bilimlar ko’nikma va malakalar tizimi bilan qurollantirishdan iboratdir. Didaktika termini qadimgi Gresiyada Afina va Sparta shaharlarida eramizdan avvalgi IV - V asrda paydo bo’lgan. Keyinchalik Xitoy, Misir va Markaziy Osiyo davlatlarida rivoj topgan. O’zbek didaktikasiga Al-Xorazmiy, A.R.Beruniy, Ibn Sino, A.Navoiy, M.Ulug’bek, A.Avloniy, M.Behbudiy, H.H.Niyoziy, Muhammadrasul Rasuliy, Q.Niyoziy va boshqa mutafakkirlar hamda hozirgi mashhur pedagoglar, olimlar munosib hissa qo’shmoqda. Didaktikaga oid materiallar mashhur pedagog Ya.A.Komenskiy, Ushinskiy va boshqalar tomonidan boyitildi. Didaktikaning asoslari hikmatlar, hadislar va xalq og’zaki ijodining boshqa manbalarida o’z aksini topgan. Ayniqsa vatandoshimiz B.Zarnudjiyning “O’quvchiga ta’lim yo’lida qo’llanma” asari bag’oyat qimmatlidir. Men ushbu kitobni “O’quvchiga bilim olish yo’lida qo’llanma” deb atab, uni quyidagi bo’limlardan iborat deb tuzdim. Ular: “Bilimning mohiyati va ularni takomillashtirish haqida”, “Ta’lim yo’lida ongli istaklar haqida”, “O’qituvchi, o’rtoq, fanlarni tanlash haqida”, “Olimlar va fanning sharafi haqida”, “Dars vaqti haqida qo’llanma”, “Bilimlarni egallash haqida”, “Ollohdan qo’rqish va ta’lim olish”, “Bilimlarni xotirada saqlash, esdan chiqarish turlari”, “Umrni uzaytiruvchi va qisqartiruvchi kuchlar haqida va boshqalardan iborat”. Inson tarbiyasida va shakllanishida bilim, ta’lim, ma’lumot eng muhim rol o’ynaydi. Ta’lim jarayonida o’quvchilarning bilish qobiliyatlari o’qituvchi rahbarligida zarur bo’lgan bilim, ko’nikma va malakalarini egallash bilan ularda ilmiy dunyoqarash va shaxsning asosiy sifatlari: axloq, estetik qarashlar hamda kasb - hunarga bo’lgan qiziqishlar tarbiyalanadi. Ma’lumot va ta’lim o’zaro yaqin aloqada bo’ladi. Ma’lumot - bu ta’limning natijasi ta’lim esa ma’lumot olishning asosiy shartlaridan biridir. Didaktika ma’lumotning ilmiy asoslanishi bilan shug’ullanish bilan birga yuksak darajada bilimlar zarur bo’lgan ko’nikma, malakalarni tarixiy bir jarayonida beradi va hozirgi fan, texnika taraqqiyoti davrida o’quvchilarni muayyan darajada shaxsni tarkib topdiradi. Didaktika faqat ma’lumot mazmunini belgilabgina qolmay, balki qanday o’qitish kerakligini ham belgilaydi. Didaktika pedagogikaning asosiy tarkibiy qismlaridan biri bo’lish bilan birga boshqa bir qancha fanlar bilan uzviy bog’langan: Filosofiya, sosiologiya, logika, psixologiya, fiziologiya oliy nerv faoliyati, kibernetika, matematika va h.k. Hozirgi zamon didaktikasining taraqqiyoti ijtimoiy hayot, fan va texnikaning ishlab chiqarish darajasi bilan asoslanadi. Didaktikaning hozirgi davrida vazifalaridan biri oldingidek har tomonlama kamol topgan barkamol shaxsni shakllantirish bo’lib qolmoqda va shunday bo’lib qolaveradi. Didaktika oldidagi eng muhim vazifalardan biri o’sib boruvchi ta’limni keng yoyish, shu asosda shaxsning eng asosiy sifatlarini ya’ni ilmiy bilishini ta’minlash, ijodiy fikrlashga o’rgatish hamda doimiy ravishda o’z ma’lumotini takomillashtirib borish kabilarni talab etmoqda. Ta’lim va ma’lumotning birligi asosida ta’limning tarbiyalovchi metodikasini takomillashtirish, bilish qobiliyatlarini, dunyoqarshni va yuksak ma’naviy - axlaqiy sifatlarni tarkib toptirishni o’z oldiga maqsad qilib qo’yadi. Didaktika asosan pedagogika fanining ilmiy tekshirish metodlaridan foydalanadi. Bular: 1. Ilmiy kuzatish: 2. Ilg’or pedagogik tajribalarni o’rganish va yoyish. 3. Didaktik eksperiment. 4. O’quv hujjatlarni o’rganish va h.k. Pedagogika fanida didaktika ikki turga ajratilib o’rganiladi. Birinchisi umumiy didaktika ya’ni o’qitishning umumiy qonuniyatlarini o’rganadi. Ana shu o’rganish asosida o’qitish jarayonining yangi - yangi qirralari ochiladi va amaliyotga tadbiq etiladi. Masalan EHM yoki ta’limning texnika vositalari yordamida o’quvchilarning bilish qobiliyatlari o’stiriladi. Yuqoridagi o’qitish sohasida yutuqlar umumiy didakitkaning rivojlanib borayotganligi ko’rsatadi. Shu bilan bir qatorda xususiy didaktika ya’ni bir fanni o’qitishining o’ziga xos xususiyatlarini o’rganadigan tarmog’i hisoblanadi. Fanda xususiy didaktikani metodika ham deb yuritiladi. Masalan, ona tili o’qitish metodikasi, ximiya o’qitish metodikasi, boshlang’ich ta’lim metodikasi singarilar. Umumiy didaktika bilan xususiy didaktikalar o’zaro uzviy aloqadorlikda, bog’liqlikda ish olib boradi. Ular bir - birlarining rivojlanishiga ta’sir ko’rsatadi va yagona maqsadni ya’ni barkamol insonni shakllantirish vazifasini amalga oshiradi. Xususiy didaktika rivojlanib qo’lga kiritgan yutuqlari umumiy didaktikaning hamda xususiy didaktikaning, vazifalarini hal qilishga yo’naltiradi. Yoki aksincha. Shuning uchun ular o’zaro hamkorlikda, aloqadorlikda bir - biriga tayangan holda ish tutadi. Dunyoda ilmdan boshqa najot yo’q va bo’lmag’ay. imom Al Buxoriy. Muhammad payg’ambar: “Ilm egallang! Ilm - sahroda do’st, hayot yo’llarida tayanch, yolg’izlik damlarida yo’ldosh, baxtli daqiqalarda rahbar, qayg’uli onlada madadkor, odamlar orasida zebu - ziynat, dushmanlarga qarshi kurashda quroldir”.(Axloq odobga oid hadislardan). O’quv qayda bo’lsa, ulug’lik bo’lar. Bilim qayda bo’lsa, buyuklik bo’lar. Yusuf Xos Xojib. Ilm inson uchun g’oyat oliy va muqaddas bir fazilatdir. Idmsiz inson mevasiz daraxt kabidir. Abdullo Avloniy. Didaktikaning maqsadi va vazifasi haqida “Avesto”da: odamlarga va ularning avlodlariga baxt - saodat keltiradigan ta’limni amalga oshirsinlar hamda tarbiya hayotning eng muhim tirgagi (tayanchi) bo’lib hisoblanishi lozim. Har bir yoshni shunday tarbiyalash kerakki, u avvalo yaxshi o’qishni va so’ngra esa yozishni o’rganish bilan eng yuksak pog’onaga ko’tarilsin, deb ta’kidlangan. O’zbekiston Respublikasining ta’lim to’g’risidagi Qonun 3- moddasida: “Ta’lim O’zbekiston Respublikasi ijtimoiy taraqqiyoti sohasida ustivor deb e’lon qilinadi”. (20 - bet) Barcha turdagi ta’lim muassasalarida o’quvchilarga beriladigan ta’lim ana shu hujjat asosida tashkil etiladi. O’qituvchi didaktikani ilmiy o’zlashtirmasdan, o’quvchilarni talab darajasida o’qita olmaydi. Buning uchun didaktika haqida maxsus ilmiy didaktika ma’lumotiga ega bo’lishi shart. Didaktikaning tushunchasi, kategoriyasi ya’ni predmeti bilim, ko’nikma, malaka va ma’lumotlarni tashkil etadi. Bilimlar - odamlarning ijtimoiy - tarixiy amaliyoti jarayonida to’plangan, umumlashgan tajribasidir. Yoki Bilimlar - bu ijtimoiy - tarixiy ong, insoniyatning ijtimoiy - tarixiy amaliyoti hosilasidir. Bilimlar, insoniyat tomonidan ishlab chiqarish faoliyatini faol o’zlashtirish jarayonida to’plagan, amalda sinovdan o’tgan va obyektiv dunyoni chuqurroq anglashga hamda o’zgartirishga yo’naltirilgan tabiat, jamiyat, inson tafakkuri va faoliyat usullari qonuniyatlari haqidagi ilmiy tushunchalarning yaxlit va tizimlangan majmuasidir. Ta’lim jarayonida o’quvchilar bilimlar tizimini egallabgina qolmaydilar, balki bir qancha ko’nikma va malakalarni hosil qiladilar. Kishida bilim qanchalik boy va muntazam tarzda olingan bo’lsa, uning kelajakda mustaqil bilim olish imkoniyati ham shuncha katta bo’ladi. (V.V.Davidov va boshqalar) Ko’nikmalar maktab o’quvchilarining olgan bilimlariga asoslanib (qo’yilgan vazifalar va shartlarga binoan) bajariladigan harakatlarning yig’indisidir. Ko’nikma bilimlar kabi harakatda, kishi biror harakatga erishish uchun har xil faoliyat turida izchil bajariladigan uslublar tizimi kabi bilgilanadi. Ko’nikmalarni kishi faoliyati turlariga ko’ra bir necha turlarga ajratib ko’rsatish mumkin. 1. O’quv faoliyatiga oid ko’nikmalar - bular o’qituvchini tinglash va eshitganini tushunish, uning ko’rsatmalariga qarab harakat qilish, kuzatish, idroki yo’naltirilgan narsalarni ko’ra olish: turli masalarni yecha olish; sanay, o’qiy, yoza olish va h.k. 2. Nutqiy faoliyat ko’nikmalari - nutqni tinglash, uni tushunish, o’z fikrini aniq bayon qilish, leksik, fonetik va grammatik normalarga amal qilish. 3. Badiiy faoliyatga oid ko’nikmalar - musiqiy, rang - tasvir, harakatli. 4. Kishining jamiyatda muomala va o’zini tutish ko’nikmalari. 5. Mehnat ko’nikmalari. Malaka - ongli xatti - harakatning avtomatlashtirilgan tarkibiy qismi. Yoki Malaka - bu faoliyat jarayonida uning biror bir elementini (ongning eng kam nazorati ostida) bajarish qobiliyatidir. Ko’nikma va malakalar maqsadga yo’naltirilgan faoliyat jarayonida shakillanadi. Ularni mutahkamlash uchun uzoq vaqt bilim olish bilan bog’liq bo’lgan maxsus mashqlar talab qilinadi. Ta’lim mazmunidagi asosiy narsa - zarur bilim va ko’nikmalarni mustaqil egallash, egallangan bilimlar haqida avval hosil qilingan ko’nikma va malakalar asosida vujudga keladigan amaliy va nazariy masalalarni hal etish qobiliyatini shakllantirishdan iboratdir. Ta’lim jarayonida, bilimlar, ko’nikma va malakalar bir - biri bilan o’zaro uzviy bog’lansada, avvalgidek bilimlar yetakchi rol o’ynayveradi. Chunki o’quvchilar bilimlar asosidagina ko’nikma va malakalarning ma’lum doirasini egallaydilar.Bolalarga matematikaning to’rt amalini mashq qildirishdan oldin ularga sanoqni o’rgatish lozim. Lekin ko’nikma va malakalar ham o’z navbatida bilimlar egallash jarayoniga katta ta’sir ko’rsatadi. Ma’lumot - olingan, hosil qilingan bilimlar, tarkib topgan ko’nikma, malakalar hamda tarkib topgan dunyoqarashlar majmuasi. Didaktikaning dolzarb muammolari: 1. Davlat ta’lim standartlarini ishlab chiqish va joriy etish, yangi pedagogik texnologiyalarni ishlab chiqish va rivojlantirish. 2. Lotin alifbosi asosida o’zbek tiliga o’tish. 3. Mukammal o’quv darsliklari yaratish. 4. Ta’limning texnika vositalari. O’quv - moddiy baza, kompyuter bilan ta’minlash, ta’limda internet tizimini joriy etish. 5. Malakali ilmiy va pedagogik xodimlar tayyorlash. 6. Ta’lim jarayonida ommaviy axborot vositalarining mavqyeni oshirish, televideniya va radioning ta’lim dasturlari intellektuallashuvini ta’minlash. Haqiqatdan ham ta’lim, o’qish va mustaqil bilim olish inson shaxsini tarbiyalash va rivojlantirishga qaratilgan bir - biri bilan uzviy bog’liq jarayondir. Inson shaxsini shakllantirish uchun unga ta’lim ya’ni ilm, bilim, saboq berish darkor. Ilmsiz bu jarayonni ro’yobga chiqarish mumkin emas. Inson shakllanishi, rivojlanishi uchun esa o’qishi, o’rganishi, mustaqil harakat qilishi shart. Buning uchun o’qituvchi insonning rivojlanishini ta’minlash uchun unga ta’lim berish, o’qitish, mustaqil harakatni amalga oshirish zarur. Bu vazifa pedagog tomonidan o’quvchining rivojlanish davrining ma’lum yillarida amalga oshirilib uning o’qishga bo’lgan ishtiyoqini hosil qilishi, kerakli ko’nikma, malakalar bilan qurollantirishi va nihoyat uning mustaqil bilim olishini tashkil etishi talab etiladi. Bu mas’uliyatli vazifa o’qituvchi tomonidan mohirona olib boriladi. Shuning uchun ta’lim, o’qish va mustaqil bilim olish o’quvchi shaxsini tarbiyalash va rivojlantirishga, kamol toptirishga qaratilgan ijtimoiy jarayondir. Bu ishlarni tashkil qilmasdan hayotni, jamiyatni rivojlantirish mumkin emas. Shuning uchun ta’lim, o’qish va mustaqil bilim olish o’quvchi shaxsini rivojlantirishning obyektiv zaruriy sharti hisoblanadi. Buni har bir o’qituvchi bilishi va amalda qo’llashi shartdir. Pedagogik mashq Maktab tajribasida uchraydigan ba’zi jihatlarga baho bering. Aksariyat o’qituvchilar pedagogik faoliyatda didaktikaning umumiy asoslarini nazariy-ilmiy jihatdan puxta o’zlashtiradi va o’z navbatida fanni o’qitishning usullarini maktab amaliyotida o’z o’rnida tadbiq etadi. Natijada o’quvchilar ta’lim tarbiyasida samarali natijalarni qo’lga kiritadi. Ba’zi o’qituvchilar esa didaktikaning umumiy asoslarini ilmiy o’zlashtirishiga qaramasdan shu fanni o’qitish usullarini yaxshi tadbiq qila olishmaydi. O’quvchilarning o’zlashtirishi talab darajasida bo’lmaydi. Vaziyatni tahlil qiling: 1. Pedagogik faoliyatda samarali natijalarni qo’lga kiritgan o’qituvchilar qanday didaktik talablarga tayanib ish yuritgan? 2. O’zlashtirishi past darajada bo’lgan o’qituvchilar nima sabablarga ko’ra bunday natijaga erishadi? Siz uni qanday izohlaysiz? 3. Sizningcha o’quvchilar o’zlashtirmasligini bartaraf qilishning qanday muammolari mavjud va ularni amalda qanaqa shaklda hal etsa bo’ladi? Mustaqil ishlash uchun topshiriqlar: 1. Pedagogikaga oid ijodiy va immitatsion masalalar tuzishga harakat qiling. (namuna uchun quyidagi masalaga qarang) 1- masala . Quyidagi pedagogik vaziyat yechimini topishga harakat qiling. Avtobusda ketayotib, og’ir yuk ko’targan yoshi katta kishining turib qolganiga ko’zingiz tushdi. Ro’paradagi o’rindiqda yosh yigit va qiz pinagini buzmasdan o’tirishibdi. Siz shu vaziyatda qanday harakat qilgan bo’lardingiz? a) go’yoki hech narsa bo’lmagandek, yo’limni davom ettiraman. b) yigit-qizlarga murojaat qilib joy berishlarini so’rayman. v) qo’lidagi yukni qo’limga olaman. g) noordinar harakat qilaman. 2. Nemis olimi Kellog quyidagi tajribani sinovdan o’tkazdi: Shimpanze va yosh bolaning boshidagi tuklarini tortishi natijasida biri darhol yig’lashga tushar, ikkinchisi esa har gal tajriba o’tkazuvchining qo’lini silkitib tashlar edi. Sinov bir necha bor takrorlanganda ham shu hol takrorlandi. Savol : Sinaluvchilarning qay biri yig’lashga tushgan, qay biri esa yig’lamasdan tajriba o’tkazuvchining qo’lini siltab tashlagan. Buning sababini izohlang. 3. Pedagogika fanining ilmiy-tadqiqot metodlarini aks ettiruvchi chizmalar yaratishga harakat qiling. 4. Didaktika nima haqida bahs qiladi, maqsadi va vazifasi nimalardan iborat hamda biz didaktikani nega o’rganamiz? 5. Didaktika qachon va qayerda paydo bo’lgan hamda qanday rivojlanmoqda? 6.Didaktika qanday turlarga ajratib o’rganiladi va ularni izohlang. 7. Didaktikaninig asosiy kategoriyalari nimalardan tashkil topgan va ta’limning qanday muammolarini hal etishda yordam beradi? 8. Hozirgi davrda didaktikaning qanday dolzarb muammolari mavjud? 9. Nima uchun ta’lim, o’qitish, mustaqil bilim olish maktab o’quvchilar shaxsini tarbiyalash va rivojlantirishga qaratilgan bir - biri bilan bog’liq jarayon? 10. O’zbek didaktikasi g’oyalarini darsliklarga kiritish bo’yicha qanday muammolar mavjud va ularni qanday hal etish mumkin? 11. Nima uchun amaliyotchi o’qituvchilar didaktika nazariyasini ilmiy bilishmaydi va bu sohada qanaqa muammolar mavjud? Ta’lim mazmuni.Ta’lmining qoida va qonuniyatlari. Ta’limni tashkil etish shakllari va turlari Reja: 1. Ta’lim mazmuni haqida tushuncha va uning ilmiy pedagogik asoslari. 2. Maktabda umumiy, mahnat va kasb ma’lumotlarining o’zaro bog’liqligi va birligi. 3. Maktabning o’quv rejalari va uning ish mazmuni, o’ziga xos xususiyatlari. 4. O’quv dasturi mazmuni. Uning tuzilish prinsiplari va unga qo’yiladigan pedagogik talablar. 5. Darsliklar va ularga qo’yiladigan pedagogik talablar hamda o’quvchilar mustaqil ishlarini tashkil etishdagi o’rni, ahamiyati. 6.Ta’lim qoidalari, qonuniyatlari haqida tushuncha va ularning pedagogik asoslari. Nima uchun o’qituvchi ta’lim qoidalarini bilishi kerak. 7. Ta’limning ilmiylik, izchillik, ongli, faol, mustaqillik, ta’lim - tarbiya, hamda nazariyaning amaliyot bilan birligi qoidalarini tavsiflash. 8 . Ta’lim metod lari haqida tushuncha. 9 . Uslub va vositalar, ularning mohiyati. 10 . Ta’limning og’zaki, ko’rgzmali, amaliy metodlari. 11 . O’qitishning reproduktiv va muammoli izlanish, induktiv-deduktiv usullari. 1 2 .Ta’lim shakllarining tarixan paydo bo’lishi. 13 .Ta’limning asosiy shakli-dars va unga qo’yilgan talablar. 14 .Darsning xil (tip)lari va ularning tuzilish shakllari. 15 .Seminar va amaliy tajriba ishlari shaklidagi mashg’ulotlar..Ta’limning samaradorligini ta’minlovchi noan’anaviy shakllar. O’zbekiston Republikasida milliy dasturning maqsadi va vazifalarida: - kadrlar tayyorlash tizimi va mazmuni mamlakatning ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyoti istiqbollaridan, jamiyat ehtiyojlaridan, fan, madaniyat, texnika va texnologiyaning zamonaviy yutuqlaridan kelib chiqqan holda qayta qurish zarurligi alohida ta’kidlangan. Shunga asoslanib maktab ta’limining mazmuni jamiyatning ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyoti ehtiyojlaridan, fan, madaniyat, texnika va texnologiyaning talabalardan kelib chiqqan holda tashkil etiladi. Yuqoridagi ijtimoiy taraqqiyot yo’nalishlari shu jamiyat uchun qanday tarbiyalangan mutaxassislarga bo’lgan talablarga asoslanadi. Buni quyidagicha ifodalash mumkin: jamiyatning ijtimoiy rivojlanishi, shu jamiyat a’zolarini tarbiyalashning maqsadini, tarbiyaning maqsadi esa o’z navbatida maktab ta’limning mazmunini belgilashga asos bo’ladi. Buni sodda etib tubandagicha izohlash mumkin: jamiyatni ijtimoiy rivojlantirish ® tarbiyaning maqsad va vazifasini va u o’z navbatida ® maktab ta’lim mazmunini belgilashga asos bo’ladi. Yoki bu tuzilishning aks holda ko’z oldimizga keltirib tasavvur etsak yanada ravshanroq anglaymiz. maktab va ta’limi (ma’lumot) mazmuni ® tarbiyaning maqsadi va vazifasini u o’z navbatida ® jamiyatning ijtimliy rivojlanishini jadallashtiradi, takomillashtiradi. Maktab ta’limining mazmuni deganda, o’quvchilarning o’qish jarayonida barcha o’rganiladigan fanlardan egallab olishi lozim bo’lgan hamda tizimga solingan bilimlar, ko’nikmalar va dunyoqarashlarning aniq belgilangan doirasi tushuniladi. Bu jarayon maktab o’quv rejasida ko’rsatilgan har bir o’quv dasturida asoslangan barcha o’rganiladigan fanlari asoslari asosida tarkib topadi. Ta’limning mazmun bir qator ehtiyojlarni hisobga olish bilan belgilanadi: a) ijtimoiy ishlab chiqarishning eng zarur ehtiyojlari ijtimoiy tuzumning xususiyatlari, yo’nalishlari; b) davlatning xalq ta’limi va muayyan turdagi o’quv yurti oldiga qo’yadigan maqsad va vazifalari; c) o’qitish qoidalaridan kelib chiqadigan va o’quvchilarining imkoniyatlarini (yosh imkoniyatlari, rivojlinish darajasi, tarbiyalanganligi va boshqalar) e’tiborga oluvchi didaktik talablar. Maktablarda beriladigan ta’limning mazmuni tarixiy va ijtimoiy xususiyatga egadir. Jamiyat tarixiy taraqqiyotining hamma bosqichlarida maktablarda yoshlarga beriladigan ta’limning mazmuni, hajmi ijtimoiy tuzumning iqtisodiy talab va ehtiyojlari fan va texnika taraqqiyoti darajasi bilan belgilab kelingan. Inqilob to’ntarishgacha bo’lgan davrida O’zbekiston xududida VII -VIII asrlardan beri kelgan eski - “usuli qadmiya”, XIX asr oxiri va XX asr boshlarida paydo bo’lgan - “usuli savtiya” maktablari, xad - savod o’rgatadigan diniy maktablar bo’lgan. 1905 yildan so’ng, o’lkaning ba’zi yirik shaharlarida “jadid” maktablari paydo bo’lib unda savdo - sotiq ishlari uchun zarur bo’lgan ayrim fanlar (hisob, tibbiyot, geografiya va boshqa) o’qitilar edi. Hozirgi bizning maktablarimizda yoshlarga quriq ilmiy bilimlar berilmasdan ularga turmushda zarur bo’lgan xalq hunarmandchiligi tabobat asoslari, iqtisod asoslari, odabnoma “Konstitusion huquq asoslari, kabi fanlari o’qitilishi ma’qul”. Hozirgi bizning maktablarimizda ta’lim mazmuni O’zbekiston respublikasining Ta’lim to’g’risidaga Qonun va Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi singari xujjatlarida ko’zda tutilgan maqsad va vazifalar bilan belgilanadi. Bular quyidagilardir: 7- modda. Davlat ta’lim standartlari umumiy o’rta, o’rta maxsus, kasb - hunar va oliy ta’lim mazmuniga hamda sifatiga qo’yiladigan talablarni belgilaydi. Uni bajarish O’zbekiston Respublikasining barcha ta’lim muassasalari uchun majburiydir deb qayd etilgan. Yuqorida asoslangan talablardan kelib chiqib umumiy o’rta maktablarda o’quvchilarga umumiy ma’lumot amalga oshiriladi. Albatta u mehnat ta’limi, kasb ta’limi bilan uzviy aloqadorlikda olib boriladi. Bu qoida o’quvchilarni ijtimoiy hayotda o’z o’rnini topishga bevosita yordam beradi. Umumiy o’rta ta’lim to’g’risidagi Nizomda Davlat ta’lim standartlariga muvofiq o’quvchilarni o’qitish va tarbiyalash hamda shaxsning ta’lim olish huquqini ro’yobga chiqarish umumiy o’rta ta’limning maqsadi xisoblanadi. Umumiy o’rta ta’lim bilimlar zarur hajmiga asos soladi, o’quvchilarda tashkilotchilik qobiliyatlari va amaliy tajriba ko’nikmalarini rivojlantiradi, kasb yo’nalishini va ta’limning keyingi bosqichini tanlashga ko’maklashadi. O’zbekiston Respublikasi Kadrlar tayyorlashning Milliy Dasturi 4 Kadrlar tayyorlash tizimi rivojlantirishining asosiy yo’nalishlari 4,3. Ta’lim jarayonini mazmunan isloh qilishda kadrlarni o’qitish va tarbiyalash milliy tiklanish prinsplari va mutaqillik yutuqlari, xalqning boy milliy, ma’naviy intelektual salohiyati hamda umumbashariy qadriyatlariga tayangan, insonparvarlikka yo’naltirilgan ta’limning mazmuni davlat ta’lim standartlari asosida isloh qilinadi deb takidlanadi. Yuqoridagi pedagogik g’oyalar turli shakldagi ta’lim muassasalari ta’lim mazmunini belgilashning asosiy yo’nalishlarni belgilab beradi. O’quv reja Maktablarning o’quv rejasi davlat - hujjatidir. O’quv rejasi - barcha tipdagi maktablarda amal qilinishi lozim bo’ladigan davlat hujjatidir . Unda sinflar bo’yicha o’rganilishi lozim bo’lgan o’quv fanlari va o’sha fanlar uchun ajratilgan barcha o’quv soatlari miqdori ko’rsatilgan bo’ladi. Maktablarning o’quv rejalari xalq ta’limi vazirligi tomonidan tasdiqlanadi. O’quv rejasi deb, o’qitiladigan fanlar, o’qitilish uchun ajratilgan o’quv soatlar va o’quv yilining tuzilishini belgilab beruvchi davlat hujjatiga aytiladi. O’quv reja tuzishda quyidagi omillarga asoslanadi: 1 . O’quv rejasi o’quv - tarbiya ishining maqsad va vazifalariga asoslanadi. Maqsad - ilmiy bilimlar berish, olgan bilimlarini hayotda qo’llay olishga va mutaxassisliklarni mukammal egallashga o’rgatish dan iboratdir. 2. Maktablarning birligi ya’ni uzluksiz ta’lim qoidalariga asoslanadi. Bular: (quyi ta’lim, boshlang’ich ta’lim, umumiy o’rta ta’lim, o’rta maxsus ta’lim, kasb hunar ta’lim, oliy ta’lim, oliy o’quv yurtidan keyingi ta’lim, kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash, maktabdan tashqari ta’lim, maktabgacha ta’lim va oilada ta’limning o’zaro bog’liqligi) tarzda amalga oshirishni ko’zlaydi. 3. O’quv rejasiga kiritilgan fanlarning hajmi, qaysi sinfda o’qitilishi, ajratilgan soati, bolalarning yosh va bilim saviyasiga qarab belgilanadi. Fanning hajmi, og’ir - yengilligi, didaktik ahamiyati ham e’tiborga olinadi. O’quv rejasiga kiritilgan fanlar, birinchi navbatda, umum insoniy, milliy tarbiyaning maqsadi va vazifalarini amalga oshirishga qaratilgandir. Unda ta’limning ilmiyligi, g’oyaviyligi, amaliy qimmati hamda O’zbekiston kelajagiga munosib barkamol insonni tarbiyalab, voyaga yetkazish nazarda tutiladi. Shuning uchun ham unda tabiat va jamiyat haqidagi ilmiy bilimlar, ishlab chiqarish asoslari, san’at va jismoniy tarbiya, sog’lom avlodning ma’naviy qiyofasi asosiy o’rinni egallaydi. O’quv rejasida tabiiy fanlar - tabiiy jo’g’rofiya, biologiya, fizika, astranomiya, ximiya, matematika va informatika markaziy o’rinni egallaydi. Ijtimoiy fanlar - tarix, til haqidagi ilmiy bilimlar - ona tili, xorijiy tillari, badiiy va san’at asoslari - adabiyot, tas’viriy san’at, musiqa va ashulla; jismoniy tarbiya asoslari bilan bir qatorda mehnat ta’limni o’qitish uchun soatlar ajratiladi. Bulardan tashqari, o’quv rejasida ayrim tabiiy fanlar, ayniqsa matematika, informatika, fizika fanlari, ayrim gumanitar fanlar bo’yicha ham o’quvchilarning qiziqishlarini qoniqtirishi, qobiliyatlarini rivojlantirish maqsadida o’tkaziladigan fakultativ mashg’ulotlar ko’rsatilgan bo’ladi O’quv rejasi bazi bir maxsus o’quv maktablarida o’ziga xos ixtisoslikni mukammal o’rgatish ga yo’naltirilgan fanlarning xususiyatlaridan kelib chiqib, ajratilgan soatlarning faqlanishi bilan ajralib turadi. O’quv rejasida amaliy mashg’ulotlar, ishlab chiqarish amaliyoti va boshqa amaliy faoliyatga tayyorlashga yo’naltirilgan o’quv - tarbiyaviy ishlar o’z aksini topadi. O’quv rejasi o’quv yilini choraklarga bo’ladi va ular orasidagi ta’til muddatlarini belgilovchi hujjatdir. O’quv dasturi Dasturda o’quv yili davomida har bir sinfda alohida fanlar bo’yicha o’quvchilarga beriladigan ilmiy bilim, ko’nikma va malakalarning hajmi belgilab beriladi .Dasturda har bir fanning mazmuni izchillik bilan yoritiladi va ma’lum mavzular orqali ko’rsatiladi. O’quv dastur quyidagi bir qator qoidalarga amal qilgan holda tuziladi . 1. Dasturning qat’iyligi. Jamiyat taraqqiyotini ilmiy asoslab beradigan ya’ni fan, texnika, ishlab chiqarish hamda ijtimoiy munosabatlar sohasida erishgan darajani aks ettirgan, uzoq vaqtga mo’ljallangan darsliklar yaratishni nazarda tutadi. 2. O’quv dasturida ilmiylik. 3. O’quv materiallari mazmunini to’g’ri tanlashda unda isbot, mantiqiy umumlashmaga alohida e’tibor beriladi. 4. Nazariyaning amaliyoti bilna birligi qoidasi. 5. Dastur ikki usul bilan, ketma - ket (muntazam) konsentrik (markazlashgan) tarzda joylashtirilishi mumkin. Markazlashtirilganda o’quv materiali o’qitishning keyingi bosqichida murakkablashgan ko’rinishda takrorlanadi. Dastur uch bo’limda iborat : 1. Uqtirish xati. Yo’l - yo’riqlar. 2. O’quv materiallarining mazmuni. 3. Asosiy va qo’shimcha ravshanda o’rganiladigan adabiyotlar ro’yxati. Darslik Darslik o’quv jarayonining zarur qismidir . U o’qitishning eng muhim vositasi hisoblanadi. Darslik - o’quvchilarning ikkinchi “muallimi” . Chunki u, avvalo, o’quvchi uchun zarar qo’llanmadir. Har bir o’quv fanining mazmuni darslikda batafsil yoritiladi. Darslik tegishli fanga oid ilmiy bilim asoslarini dasturga va didaktika talabalariga muvofiq ravishda bayon qiluvchi kitobdir. Darsliklar bilan bir qatorda, ayrim o’quv fanlari yuzasidan o’quv qo’llanmalari ham tuziladi. Masalalar va mashqlar to’plami, xrestomatiyalar, atlaslar, lug’at kitoblari va h.k. O’quvchilar darslik va o’quv qo’llanmalari bilan ham darsda, ham uy sharoitlarida mustaqil ish olib boradilar. U bilan ishlash o’quvchilarning aqliy tarbiyasiga, ularda ilmiy dunyoqarashning, axloq - odobning shakillanishiga, tafakkuri va nutqining, ishdagi mustaqilligining rivojlanishiga yordam beradi. Darslikka quyidagi pedagogik talablar qo’yiladi : 1. Darslik ilmiy bilimlar tizimi va uning mazmuni, hajmi dastur talablariga va shu sinf o’quvchilarining yosh xususiyatlariga mos kelishi. 2. Darslikda ilmiy bilimlarning nazariy asoslari va g’oyaviy yo’nalish tizimi izchil bo’lishi, dalillarning ishonchli bo’lishi, ular to’g’ri tahlil etilishi, aniq ta’rif etilishi, tegishli xulosalar chiqarilishi va shu orqali o’quvchilarda ilmiy dunyoarash va insoniy fazilatlar tarbiyalanadi. 3. Nazariy bilimlar ishlab chiqarish amaliyoti bilan bog’langan bo’lishi . 4. Darslikda bayon qilinayotgan materialning harakteriga bog’liq holda tegishli qoida va ta’riflar berilishi, dalillar keltirilishi, yaxshi bezatilgan bo’lishi, ba’zi materiallar rasm, sxema, diagramma va boshqa illyustrasiyalar bilan boyitilishi talab etiladi. 5. Darslik o’quvchilar tushunishi oson bo’lgan jonli tilda yozilishi va fikrlar aniq va qisqa bo’lishi kerak. 6. Darslikning tashqi ko’rinishi, bezagi o’sha sinf o’quvchilari estetik didlariga mos kelishi lozim. Darsliklar bilan bir qatorda maktab ta’limi jarayonida o’quvchilar o’quv materiali ustida tizimli,uzluksiz, maqsadli ishlashlari hamda o’zlarida ilmiy bilim, ko’nikma va malakalarni shakllantirishda quyidagi kitob va qo’llanmalardan ham foydalanadi. Bular: badiiy, ilmiy, ijtimoiy siyosiy, iqtisodiy, madaniy, ilmiy - ommabop adabiyotlar, lug’atlar, atlaslar va kartalar, masala va mashqlar to’plami xrestomatiyalar, kundalik axborot, ensinlopediya, kinofilmlar hamda internet axborotlari va h.k. Darsliklar va o’quv qo’llanmalar Maxsus ravshanda o’quvchilar uchun yozilgan kitob darslik deb ataladi. Unda o’quv dasturining hamma materiali batafsil va izchillik bilan ochib beriladi. Boshqa kitoblarga qaraganda darslikka oshirilgan talabalar qo’yiladi. Darslikdagi fikrlar lo’nda qilib ifodalanishi, material esa tushunish uchun oson shaklda bayon qilinishi kerak. Darslik har doim yaxshi qog’ozda bosiladi, uning shrifti yetarlicha katta, bosmasi aniq bo’lishi lozim. Quyi sinflarga mo’ljallangan darsliklarda rangli illyutrasiyalardan foydalaniladi. Eslab qolishi talab etiladigan asosiy o’rinlar va qoidalar qalin shrift bilan ajratiladi yoki ramka ichiga olinadi. Har bir mavzu va bobning oxirida takrorlash uchun savollari beriladi. Darsliklar o’quv materialini tezroq, to’laroq va chuqurroq egallab olishga yordam beruvchi o’quv qo’llanmalari bilan to’ldiriladi. Yo’nalishi va hal qilinadigan vazifalarga ko’ra o’quv qo’llanmalarni quyidagilarga bo’lish mumkin. - o’quv materialini chuqurlashtiruvchi va uning eslab qolishiga yordam beruvchi qo’llanmalar (xrestomatiyalar, mashqlar to’plami, ma’lum predmet bo’yicha o’qish kitobi, kontur kartalar); - o’rganilgan masalalarni illyustrasiyalovchi va bu bilan ancha aniq tasavvur hosil qilishga yordam beruvchi qo’llanmalar: (mulyajlar, rasmlar, plakatlar, diogrammalar, atlaslar), - ko’nikma va malakalarni hosil qilishga yordam beruvchi ko’lanmalar (Bosma asosdagi daftarlar, topshiriqlar kartochkasi); - ma’noni tushunishni yengillashtiruvchi qo’llanmalar (lug’atlar); - ko’p maqsadda ishlatuvchi qo’llanmalar: kinofilmlar, ensiklopediyalar va h.k. Hozirgi davrda umumiy o’rta ta’lim, akademik lisey, kasb-hunar kollejlari o’quvchilari uchun darsliklar tayyorlashda anchagina muammolar mavjud. Bu muammolar O’zbekiston Respublikasining «Ta’lim to’g’risida»gi Qonuni va «Kadrlar tayyorlash Milliy Dasturi» hamda uzluksiz ta’lim dasturi mazmuni tizimi uchun o’quv adabiyotlarining yangi avlodini yaratish konsepsiyasi talablaridan kelib chiqib hal etishni taqozo etadi. Davlat ta’lim standartlari asosida ilmiy, o’quv darsliklar, o’quv qo’llanmalar hamda zamonaviy elektron darsliklar, masofaviy o’qitish, internet tizimi bilan bog’liq axborot texnologiyalarini yaratish, tayyorlash kabi pedagogik muammolar amalga oshirilishi darkor. Darsliklar yaratishda mualliflararo raqobat sog’lom muhitni yuzaga keltirish ularning sifatini oshirishda muhim omil hisoblanadi. Ta’limning o’quv moddiy, nashriyot bazasini rivojlantirishda muammolar hal etilsa, darsliklarning barqaror tizimi yaratiladi. Oqibatda barcha tipdagi ta’lim muassasalarida ta’lim oluvchilarning bilim darajalarini takomillashtirib borishga erishiladi. Elektron darsliklar. Xozirgi kunda jaxon ta’lim xizmatlari axborot-komunikasiyalar texnologiyalariga tayangan xolda yo’lga qo’yilmoqda. ELEKTRON DARSLIKLARNI loyixalash, ishlab chiqarish o’quv jarayonida keng foydalanish haqiqatdan ham dolzarb masalaga aylanmoqda. O’qkv jarayonida qo’llanadigan elektron darsliklarni quyidagi turlarga ajratish mumkin : - matnni elektron versiyasi; -kitobning giper matnli elektron versiyasi; -grafik, jadval, rasmlar va giper matnlar mavjud darslik; -animasiya, ovoz, jadval, rasm, gipermatnli va test tizimlari mavjud darsliklar. Elektron darslikning matn usulida o’quv materiali gipermatn ko’rinishida taqdim etilib, unda grafik, chizma, diagramma, fotografiya, animasiya va video qo’llaniladi. Elektron darslik materiali o’quvchiga diktor ovozi bilan yetkazib, slayd-shou ko’rinishdagi material bilan beriladi. Audio va videoaxborotlarning o’zaro birgalikda qo’llanishi o’qitish samaradorligini keskin yuksaltiradi. Elektron darslik o’quvchini bilim olishini vaqt bo’yicha chegaralamaydi. Shuning uchun ham o’quv materialini o’zlashtirish vaqti o’quvchining xoxishiga ko’ra qisqarishi yoki uzayishi mumkin. Pedagogik mashq Maktab tajribasidagi darsning ba’zi jihatlarini baholang. Boshlang’ich sinf o’qituvchisi o’qish darsida «Bog’» mavzusini o’rganishni quyidagi tarzda tashkil qildi. Bog’ning tasviri tushurilgan rangli rasmni sinf doskasiga osib qo’ydi. O’quvchilar mana bu rasmda bog’ va unda bajariladigan ishlar tasvirlangan. «Bog’» matnini tushuntirishni o’quvchilarga «Bog’» o’z o’zicha bog’ bo’ladimi? tarzda muammoli savol bilan murojaat qildi. Va o’quvchilarga bog’dagi mevali, mevasiz daraxtlar parvarish qilinayotganligi, mevalar: olma, uzum, nok, gilos, shaftoli, behi kabilar pishib yetilganligi, ularni terib olishdan odamlarning bajarayotgan yumushlari va kasblari haqida atroflicha hikoya qilib, tushuntirdi. Bog’ bo’lish uchun kishilar albatta qattiq mehnat qilishi darkorligiga o’qituvchilar diqqatini qaratdi. Rasmdagi tasvirlarga tayanib o’qituvchilarga bilishga dori savollar asosida javob olishga harakat qildi. Umuman o’qituvchi dars mazmunini o’qituvchilarga ilmiy umumiy ma’lumot, mehnat va kasb ta’limlarini uzviy bog’lab o’rgatishga intildi. Natijada o’quvchilarda mavzu haqida umumiy ma’lumot, mehnat va kasb haqida ilk tasavvurlarini shakllantirishga erishdi. Ta’lim qoidalari - o’qituvchining darsdagi faoliyatini va o’quvchilar tomonidan ilmiy bilimlarning o’zlashtirishini, tegishli ko’nikma va malakalar, dunyoqarash, mafkura hosil qilishning asosiy qonun va yo’l - yo’riqlarini o’z ichiga oladi . Ta’lim qoidalari o’qitishning, o’rgatishning eng muhim masalalarini nazariy jihatdan hal qilishning asosiy qonuniyatlaridir. Dars jarayonida o’quvchilarning bilish ehtiyoji va sharoitlar o’quv jarayonining xarakterini, maqsadi, vazifalari, mazmuni, shakllari, usullari va vositalarini belgilab beradi. O’qituvchi ta’lim jarayonining qoidalari, qonuniyatlarini qancha ilmiy asosda bilsa, uning samarasi shuncha yuqori bo’ladi. Ta’lim qoidalarini ham nazariy bilish, hamda amalda qo’llay bilish juda muhim. Shuning uchun o’qituvchi ta’lim qoidalarini bilishi shart. Chunki, o’qituvchi ta’lim qoidalarini bilmasdan turib ta’limning maqsad va vazifalarini amalga oshira olmaydi. Ta’lim qoidalari deb barkamol inson ta’lim - tarbiyasiinng maqsad va vazifalarini amalga oshirishga qaratilgan o’qish va o’qitish jarayonining umumiy yo’nalishi, o’quvchilar tomonidan ilmiy bilimlar, ko’nikmalar hosil qilishning asosiy qonun va qoidalarining yig’indisiga aytiladi. Sodda etib aytganda ta’limning samarali natijalarini ta’minlaydigan qoidalar majmuini tushunamiz. Pedagogika fanida olimlar, buyuk pedagoglar tomonidan asoslangan va yaratilgan pedagogik adabiyotlarda didaktik qoidalar turlicha guruhlanmoqda. Ana shularga asoslanib ta’lim qoidalarini ko’rsatib o’tish mumkin. 1. Ta’limning ilmiy, izchil va muntazam bo’lishi. 2. Ta’limning ongli, faollik va mustaqillilik. 3. Ta’limda nazariyaning amaliyot bilan birligi. 4. Ta’lim va tarbiyaning birligi. 5. Ta’limda ko’rsatmalilik. 6. Ta’limni tushunarli, puxta va mustahkam o’zlashtirish. 7. Ta’limda o’quvchilarning yosh va individual xususiyatlarini hisobga olish hamda ta’limning mos bo’lish va hokazo qoidalari mavjud. Ularning har biriga alohida to’xtalamiz. Ta’limda onglilik, faollik va mustaqillik qoidasi. Maktab ta’limi tizimida onglilik, faollik, mustaqillilik qoidalari muhim ahamiyatga ega. Ta’lim jarayonining muvaffaqiyati ko’p jihatdan sinf o’quvchilarning faolligiga bog’liq. “Tarbiyachi shuni unitmasligi kerakki, o’quvchilarini qiziqtirmasdan, ularni quriq majburiyat va zo’rlash yo’li bilangina o’qitishdan hyech qanday natija chiqmaydi qoidasi ilgari suringan. Biroq bu o’rinda o’quvchilar faoliyatini o’qituvchi tomonidan bayon qilinayotgan tayyor va yaxlit o’quv materialini faolsiz tinglovchi harakterdagi faoliyat deb tushunish yarmaydi. Ta’limda o’quvchilarning tafakkurini aktivlashtirish ularning mustaqilligini taraqqiy ettirishga yordam beradi, mustaqil ishlarining to’g’ri yo’lga qo’yilishi esa ularning fikr qilish faoliyatlarini o’stiradi va takomillashtiradi. Ta’lim jarayonida o’quvchilar faolligi, dastavval ularning aktiv faoliyati - tafakkur qilish faoliyatidir. Materiallarning o’quvchilar tomonidan o’zlashtirilishi ularning fikr qilish faoliyatiga ta’sir qilish jarayonida yuzaga keladi. Shunga asosan ta’limni ongli o’zlashtirish prinsipi bir tomondan o’quvchilarning mustaqil, aktiv fikr qilishlarini nazarda tutsa, ikkinchi tomonidan ularning mustaqillik va faolligini takomillashtirib borishni o’z ichiga oladi. O’quvchilar faolligi ta’lim jarayonidagi emas, balki o’zlashtirilgan ilmiy bilim, hosil qilingan ko’nikma va malakalarni hayotga qo’llay olish faoliyatini ham o’z ichiga oladi. Tafakkur qilish fikrlash operasiyalarida, ya’ni taqqoslash, analiz, sintez qilish, abstraksiya va umumlashtirishda ko’rinadi. Ongli o’zlashtirish prinsipi. ta’lim jarayonida o’quvchilarning mustaqil olib boradigan ishlari bilan bevosita bog’liqdir. O’qish jarayonida mustaqil ishlar: kitob, gazeta, jurnal materiallari, spavochniklar, tablisalar, kartalar ustida ishlash, tabiiy fanlar ya’ni matematika, fizika, biologiya bo’yicha mustaqil amaliy ishlar va laboratoriya mashg’ulotlari o’tkazish muhum ahamiyat kasb etadi. Ta’limning ilmiy, tizimli va izchil bo’lish qoidasi. Maktabda o’quvchilarga beriladigan bilimlar, hozirgi zamon bilimlar darajasida bo’lishi, o’quvchilarga ularni ma’lum tizimda berishni talab qiladi. A.R.Beruniy Bilish cheksiz, uzluksiz davom etadigan jarayon, ta’lim jarayonida o’quvchidarga muayyan ilmiy bilimlar berish, ularni yangi - yangi bilimlar olishga undosh kerak deb xisoblagan. A.N.Farobiy “Inson hayvonlardan aqli bilan ajralib turadi. Inson aqli bilan atrofni o’rab turgan dunyoni anglaydi, buyum va hodisalarga ilmiy baho beradi”, - degan. “Dunyoda ilmdan boshqa najot yo’q va bo’lmag’ay”- degan Imom Al Buxoriy Maktab ta’lim - tarbiya jarayonining hamma zvenosida izchillik katta ahamiyatga egadir. Kundalik ta’lim jarayoni ham, sinf va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlar ham izchillaik prinsipiga amal qilingan taqdirdagina, kutilgan natijani berishi mumkin. Maktab o’quv fanlari tizimi . bir qancha didaktik qoidalarga asoslanadi. Bu didaktika qoidalarda, birinchidan, umumiy ta’lim maktablarida o’qitilayotgan fanlarni ma’lum fan tizimi bilan o’zaro mustahkam, ilmiy bog’liq. Ikkinchidan fanlar asosida o’quvchilarning bilish qobiliyatlari hamda ijodiy qobiliyatlarini taraqqiy ettirish nazarda tutiladi. Shunga ko’ra tizimlilik qoidasi o’rganilgan fan asoslari va o’rganilayotgan fan asoslari bilan egallagan ko’nikma va malakalar bir - birlarining davomi bo’lmog’i kerak. Bu bog’lanish predmetlar o’rtasida ham tizimlilikning bo’lishini talab qiladi. Ta’limda nazariyaning amaliyot bilan birligi qoidasi. Bu qoida ta’limning ilmiylik qoidasi bilan mustahkam bog’langandir. Ishga yarab qolsa ilming bir muddat, Yana oshirmoqqa aylagil shiddat, - degan M.Ulug’bek. O’quvchilar bilim bilan qurollanar ekan, ilmning amaliy ehtiyoj tufayli bo’lganini, ishlab chiqaruvchi kuchlarining qanday taraqqiy etganini, texnika va iqtisod sohasidagi yangiliklar, ilmning borgan sari rivojlantira borishni, ilm esa o’z navbatida hayotni yaxshilishga yordam berishini biladilar. Ilmning rivojlanishida tajribaning roli kattadir. Ilmiy nazariyalarning haqqoniyligi amaliyotda sanaladi: uni tajriba yo tasdiqlaydi yo inkor qiladi. Mana bu nazariya bilan tajriba o’rtasidagi murakkab munosabatlarni o’quvchilar ilm asoslarini o’rganish jarayonida fahmlab olishlari lozim. Ulug’lik gapda emas boshdan - oyoq, yarti ish ham yuzta gapdan yaxshiroq degan Abdulqosim Firdavsiy. O’quvchilar tomonidan matematika, fizika, biologiya, ximiya, astromiya va boshqa tabiiy fanlardan o’zlashtirilgan nazariy bilim, hosil qilingan ko’nikma va malakalar o’quv - tajriba kabineti va laboratoriyalari, tajriba yer uchastkalari va ishlab chiqarish mehnati jarayonida qo’llaniladi. Sa’diy Sheroziyning fikricha:” Ikki toifa odam behuda ishlab, behuda harakat qilgan bo’ladi: biri mulk yig’ib foydalanmagan va ikkinchisi esa ilm olib, amal qilmagan odam. Harchand o’qibsan, bilimdonsan, Agar amal qilmasang, nodonsan. Ta’lim va tarbiyaning birligi qoidasi. “Ta’lim bilan tarbiya bir - biri bilan bog’liq bir butun jarayon ekanligini ta’kidlaydi, A.Avloniy. U yana dars va tarbiya orasida bir oz farq bo’lsa ham, ikkisi bir - biridan ayrilmaydurgan, birining vujudi biriga bog’langan jon ila tan kabidir”. Maktabda o’quvchi yolg’iz bilim, ko’nikma va malakalarni egallabgina qolmaydi, balki har jihatdan mukammal tarbiyalanadi. Maktab o’quv fanlarining har bir mavzu va temachalar ham shubhasiz tarbiyalovchi harakterga ega. Shunga ko’ra, maktab ta’limi umuman har qaysi dars jarayoni alohida ikki muhim vazifani: 1. Ta’lim jarayonida o’quvchilarni yangi - yangi ilmiy bilimlar bilan qurollanadi. 2. O’zlashtirilgan ilmiy bilimlar asosida o’quvchilarda dunyoqarash va ma’naviy - axloqiy tirbiya tarkib topishini o’z ichiga oladi. Ta’lim va tarbiyaning birligi: a) o’zlashtirilayotgan ilmiy bilimlar orqali o’quvchilarda ilmiy materiallistik asosda dunyoqarash tarkib toptirish; b) ta’limda o’quvchilarga muayyan ma’naviy - axloqiy sifat normallarini singdirish; c) o’quvchilarning aqliy kamoloti hamda bilish qobiliyatlarini yanada rivojlantirib borishni nazarda tutadi. O’quvchilarda ilmiy dunyoqarash tarkib toptirish murakkab va ko’p qirrali jarayonidir. Maktab ta’limida tabiiy fanlarni - matematika, fizika, ximiya, biologiya va astronomiya kabi fanlarni o’zlashtirish orqali dialektik materializm asosida dunyoqarashlar tarkib topadi. Ta’limning ko’rsatmalilik qoidasi “Xotirada dalili bor hamma narsalarni yaxshiroq, tezroq va o’ngay eslab qoladi” degan A.R.Beruniy. “Birdaniga ko’p sezgilar yordamida idrok etish mumkin bo’lgan narsalarni iloji boricha bir necha sezgilar ishtirokida idrok etish lozim”, deb ko’rsatgan Ya.A. Komenskiy. Mashhur pedagog K.D.Ushinskiyning quyidagi fikri ta’limda qimmatlidir. “Siz bolaga qandaydir bir nechta noma’lum so’zni o’rgating, u bu so’zlarni bilib olguncha uzoq vaqt ketadi va behuda bosh qotiradi, lekin suratlar vositasida o’rgatilganda, yigirma so’zni o’quvchi hash-pash deguncha o’rganib oladi”. Ko’rsatmalilik qoidasi ta’limning yetakchi qonun - qoidalarini ham amalga oshirishda juda muhim didaktik masalalarni o’z ichiga oladi, ayniqsa: 1. Bayon qilayotgan temaning harakteriga mos keladigan ko’rsatma materiallardan to’g’ri foydalanish. 2. Ta’limda qo’llaniliyotgan ko’rsatma materiallar o’quvchilarning yaqqol va kokret obrazli idrok qilishini ta’minlashi. 3. Ko’rsatma materiallar orqali o’quvchilar obyektiv borliqdagi narsa, xodisa va voqyealar bilan, ularning xususiyati, belgilari va bir - biri bilan bog’lanish vositalari bilan tanishadilar. 4. Ko’rsatma materiallarining ko’rsatmali bo’lishi ilmiy bilimlarni mustahkamlashini ta’minlab qolmay, o’quvchilar diqqatining barqarorligini oshiradi, ijodiy tashabbuslarining rivojlanishiga yordam beradi. Ko’rsatma qurollar o’tilayotgan mavzuning hajmi, harakteri, mazmuni va sinf o’quvchilarining saviyasiga qarab xilma - xil bo’lishi mumkin. Maktabda qo’llaniladigan ko’rsatma materiallarni ikki guruhga ajratish mumkin. 1. Buyum va narsalarni aslicha tabiiy holicha ko’rsatuvchi materiallar: o’simliklar, hayvonlar, gerbariylar. 2. Tasviriy ko’rgazma qurollar: rasm, surat, fotosurat, kinofilm, diafilm. a) Simvolik tasvirlanishni ko’rsatuvchi materiallar: geografiya va tarix qartalari. b) Sxematik materiallar: sxema, tablisa, diagramma. O’qituvchining ta’limni muammoli tashkil etishda ko’rsatmalarining o’rni va amaliy ahamiyati beqiyosdir. Ammo ba’zi o’qituvchilar ta’limda ko’rsatmalilikdan foydalanishda nuqsonlarga yo’l qo’yishadi. Masalan, tayyorlangan ko’rsatmali qurollardan aniq ta’limiy maqsadni nazarda tutmaydi. Yoki ko’rsatiladigan rasm sxema va boshqa tasviriy materiallar kichkina barcha o’quvchilar yaxshi ko’rib idrok qila olishmaydi. Shuning uchun ko’rsatmali materiallar chiroyli, chizmalari aniq va o’quvchilarning bilish qobiliyatlarini rivojlantirishga hamda ta’limni muammoli o’zlashtirishga amaliy yordam bermog’i darkor. Darsda ta’limning ko’rsatmali tashkil etilishi o’quvchilar tomonidan o’zlashtirilayotgan materiallarning qiziqarli, tez va ongli o’zlashtirishga hamda mustaqilligini rivojlantirishda muhim rol o’ynaydi. 6. Bilimni puxta va mustahkam o’zlashtirish qoidasi. A.R.Beruniy o’qitish jarayonida bolalarga tushunarli bo’lmagan so’zlarni quruq yodlashga asoslangan ta’limni qattiq qoraliydi. Puxta o’zlashtirishning harakterli belgisi bilimni mustahkam esga (xotirada) saqlab qolinishdadir. Puxta o’zlashtirish uchun qaytarish (takrorlash) va mashq g’oyat katta ahamiyatga ega. Qaytarishda faqat ilgari o’zlashtirilgan materiallargina esga tushurilmay, o’zlashtirgan bilimlarning noaniq, tumanli bo’lib qolgan tomonlari oydinlashadi va to’ldiriladi. O’tilgan materialni qaytarish-xotirada qayta tiklash bir necha yo’l bilan olib boriladi. Qaytarishning ahamiyati haqida A.R.Beruniy “Bilim takrorlash va qaytarish mevasidir”. Qaytarish turlari darsning qaysi bosqichida qo’llanishi mumkinligi va o’tilayotgan mavzuning harakteriga bog’liqdir. O’tilgan mavzularni asosiy va markaziy masalalar yuzasidan qaytarishning ahamiyati katta. Odatda bunday takrorlashlar bir qancha mayda temachalarni o’tib bo’lgach, temachalar o’rtasidagi bog’lanishlarni aniqlash, umumlashtirish maqsadida qaytariladi. Kudalik takrorlash. Har kuni har bir dars yuzasidan olib boriladigan takrorlashdir. Takrorlashning ikkinchi turi maxsus takrorlashdir. Odatda bunday takrorlash katta temalarni o’tib bo’lgach, shuningdek, ma’lum bir chorak ichida o’tilgan materiallar yuzasidan olib boriladi. Maxsus takrorlashning keng tarqalgan turi o’quv yili oxirida alohida ajratilgan soatlarda o’tkaziladi. 7. Ta’lim jarayonida o’quvchilarning yosh va individual xususiyatlarini xisobga olish va tushunarli qilib o’qitish qoidasi. Ta’lim jarayonida har bir sinf o’quvchilariga xos umumiy xususiyatlarni ham shu sinfdagi har qaysi o’quvchining individual xususiyatini xisobga olgan holda ish ko’rish muhim didaktik ahamiyatga egadir. Ibn Sino, Beruniy o’qitish jarayonida bo’lgan tushunarli bo’lmagan so’zlarni quruq yodlashga asoslangan ta’limni qattiq qoralaydi. Beruniy yozadi: “Tushunish yodlashdan yaxshiroq va afzaldir”. Beruniy pedagogik g’oyalaridan eng muhimi bilimni puxta va mustahkam egallash zarurligidir. “Bilimning shunday bo’lishi kerakki, u yalang’ochligingda ham o’zingda qolsin, bilimingni hammomdagi qo’llik ham yuvolmasin”. Bilimlarning o’quvchilarga tushunarli bo’lishi ta’limda samarador bo’lish uchun Beruniy quyidagilarga amal qilishni tavsiya etadi: - sezgi organlarning ma’lumotlariga ko’ra... bilishni davom ettirish; - fanni o’rganayotganda fikrlash, xotiralab esga olish zarur; - o’rganiyotgan ilmlarni to’la bilib olish uchun, o’sha ilmni tashkil etib turgan elementlarini puxta o’rganib chiqish; - bilishda oddiydan murakkabga, ma’lumdan noma’lumga, yaqindan uzoqqa, osondan qiyinga, dalillardan xulosalarga qarab borish; - uzoq o’tmishga oid bilimlarni o’rganishda shu ilm, fan tarixini o’rganish; - hodisalarni, fan asoslarini bir-birlariga taqqoslashtirib, solishtirib har tomonlama chog’ishtirb o’rganish va h.k. O’quvchilarga ta’lim berishda bayon qilinayotgan bilim bolalarga tushunarli bo’lish kerak. Shu bilimlarning tushunarli bo’lishi uchun ularning yosh va individual xususiyatlari hisobga olinadi. Ana shuning uchun ham yangi bilimlarni bayon qilish, o’tilgan materialni mustahkamlash, uyga vazifa toptirish ham, mustaqil ish va qo’shimcha mashg’ulotlar o’tkazish paytida bolalarning yosh va individual xususiyatlarga amal qilinadi. O’qitishning bolalarga tushunarli bo’lishi qoidasida ta’limning ikki tomoniga e’tibor beriladi. 1. O’quv materiallarining harakteri-mazmuni va hajmi shu sinf o’quvchilarining yosh xususiyatlariga mos bo’lishi. 2. Sinf uchun belgilangan bilim hajmi shu sinf o’quvchilarining saviyalariga mos bo’lishi. Darsda berilayotgan bilimlarning bolalar tomonidan puxta o’qib olinishga erishish uchun mustahkam rejaga amal qilinishi, mazmuni va hajmi to’g’ri belgilangan bo’lishi, materiallardan lo’nda xulosalar chiqarishi materiallarning ishonchli bo’lishi uchun fakt, misol, dalillar keltirish – ko’rsatmali qurollardan foydalanish, nutqning ravon va tushunarli bo’lishi, materiallarning turmush bilan, o’quvchilarning shaxsiy tajribalari bilan bog’lab olib borish talab qilinadi. Ta’limni tushunarli bo’lish qoidasi o’quv ishlarini osonlashtirib, soddalashtirib yuborishni rad etadi. Mashhur pedagog Burxoniddin Zarnudjiy “O’quvchiga ta’lim yo’lida qo’llanma” asarida “Har biringiz muruvvatni egallashga hayrixohlik bilan intiling, biroq bulardan eng dolzarbi, bu - kishilarda bilimlarni takrorlashdir. Sen bilimlarni faqat mana shu olti holatda, o’zlashtirishining zarur bo’ladi”. Bular: aql - farosatlilik, kuchli istak, chidamlilik, ozgina yeyimlik va ichimlik, o’qituvchi ta’limi va bilim olish uchun yetarli vaqt. Klassik pedagogik namoyondalar ta’limning o’quvchilarga mos bo’lishi yuzasidan bir qator qoidalarni ishlab chiqqanlar. Ular “didaktik qoidalar” deb yuritiladi: 1. Osondan qiyinga qarab borish. 2. Ma’lumdan noma’lumga borish. 3. Soddadan murakkabga borish. 4. Yaqindan uzoqqa qarab borish. Ya.A.Komenskiy mazkur qoidaga ta’raf berib bunday deb yozgan edi: “O’quv materiallarini shunday taqsimlab chiqish lozimki, avval bola juda yaqin va aniq narsalarni, so’ngra uncha uzoq bo’lmagan narsalarni, keyin uzoqroq va nihoyat, eng uzoq narsalarni bilib olsin”. Pedagogik mashq Maktab tarbiyasida darsning ba’zi jihatlarini baholang. Boshlang’ich sinf o’qituvchisi o’quvchilarda matematika fanidan ilk ma’lumotni quyidagi mazmunda amalga oshirdi. Aziz o’quvchilar biz nima uchun matematikani o’rganamiz? Matematikasiz hayotni tasavvur qilish mumkinmi? Matematika bizning hayotimizda qo’llanadimi? kabi savollar bilan o’quvchilarga murojaat qildi. O’qituvchi matematika darsida matematika fani haqida o’quvchilardan ilk matematik tasavvur, tushuncha va bilimlarni tarkib toptirdi. Masalan, matematika fani 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10 shakldagi sonlarsiz o’rganib bo’lmaydi. O’qituvchi kirish suhbatida shu sonlarning nomini, aytilishi, shaklini bilmay va yozishda qo’llanmasdan hamda amaliy hayotga tadbiq qilmay turib inson hayotini qurish mumkin emasligiga kichik o’quvchilarni ishontirdi. Shuning uchun biz o’quvchilar hozirdanoq matematik sonlarning aytilishi, yozilish shakli va ularning bir-biri bilan qo’shilishi hamda hosil bo’ladigan sonlarni ilmiy bilishimiz shart. Chunki har birimiz bajaradigan ishimizning natijalarini sonlar vositasida hisoblab aniqlaymiz. Shuning uchun matematik sonlarni ongli, mustaqil ravishda o’zlashtirishimiz darkor. Buning uchun matematik sonlarni uzluksiz, izchil, tizimli, ketma-ket o’rganishimiz kerak. Agar matematik sonlarni mustaqil o’rganmasak o’zimiz bajargan ishlarning foydali bo’lganligini aniqlay olmaymiz. Ya’ni, o’z ishimizni, hayotimizni reja asosida qura olmaymiz. Sonlarni ilmiy bilish, ularni to’g’ri aytish, yozish va hisoblashni bilishni hayotning o’zi toqazo etadi. Biz sonlar bilan muomila qilish ko’nikmasiga ega bo’lishimiz kerak. Misol uchun vaqt qancha bo’lganligini, ishni qancha vaqtda bajarish kabilarini bilishimiz kerak va h.k O’QITISH METODLARI VA VOSITALARI Metod - yunon tilidan olingan bo’lib, yo’l, usul, yo’naltiruvchi uslub degan ma’noni beradi, ya’ni maqsadga erishish yo’lidir Vosita - metodlarni muvaffaqiyatli amalga oshirmoq uchun zarur bo’lgan yordamchi o’quv materiallari, asbob-uskuna, qurol, apparat, kompyuterlar va boshq. O’tilgan «Ta’lim tamoyillari» mavzusida biz quyidagi tayanch iboralarga asoslanib mavzuni idrok etgan edik: Qonuniyat; ta’lim qoidasi; ta’limning ilmiyligi, tizimliligi; ta’limda faollik va boshqalar. Topshiriq: 1. Ushbu tushunchalarning mohiyatini ochib bering. 2. Ta’lim tamoyillarining mazmunini izohlab bering. Yangi mavzu: Ta’lim vetodi deganda ta’lim jarayonida o’qituvchi va o’quvchilarning kutilgan maqsadga erishishga qaratilgan birgalikdagi faoliyati tushuniladi. Ta’lim usullari ta’lim jarayonida o’qituvchi va o’quvchi faoliyatining qanday bo’lishini, o’qitish jarayonini qanday tashkil etish va olib borish kerakligini belgilab beradi. Ta’lim usullari har ikkala faoliyatning a) o’qituvchi tomonidan o’quvchilarni bilim, ko’nikma va malakalar bilan qurollantirish, b) o’quvchilar tomonidan berilayotgan ilmiy bilim, ko’nikma va malakalarni o’zlashtirish faoliyatida qo’llanadigan yo’llarni o’z ichiga oladi. Ta’lim berish o’qituvchidan izlanishni, pedagogik mahoratni talab qiladi. Ilmiy salohiyati boy bo’lgan ustozgina mavzuni talabalarga maxorat bilan yetkazib beradi. Mavzuning maqsadiga qarab, ta’lim metodlarini tanlay biladi, kerakli vositalardan o’z o’rnida foydalaniladi. «Mеtоd» so`zining yunоnchа tаrjimаsi «tаdqiqоt, usul, mаqsаdgа erishish yo`li» kаbi mа’nоlаrni аnglаtаdi. Filоfоsiya sifаtidа ushbu tushunchа umumiy tаrzdа «mаqsаdgа erishish usullаri» 1 dеya shаrhlаngаn. Ta’lim metodi ta’limning maqsadi va vazifalariga bog’liq. Metodlar o’quvchilarning yoshiga ta’limning mazmuniga va funksiyasiga qarab tanlanadi. Metodlarni har qanday muammoni uzatish va qabul qilish xarakteriga qarab quyidagi turlarga ajratish mumkin: 2-7.chizma Ta’lim mazmunini o’zlashtirishda o’quvchilarining bilim saviyasi, o’zlashtirish qobiliyati, ta’lim manbai, didaktik vazifalariga qarab, munosib ravishda quyidagi metodlar qo’llaniladi:  ta’lim ning og’zaki metodi;  ta’lim ning amaliy ishlar metodi;  ta’lim ning ko’rgazmali metodi; 1 Философский словарь. 5-изд. //Под ред. П.Т.Фролова. – Москва, 1987. – с. 278. Ta'lim mеtodlari So`z orqali ifodalanadigan mеtod K o`rgazmali mеtod Amaliy mеtod  muammoli evristik modellashtirish metodi;  - o’qitishning muammoli izlanish va reproduktiv metodi;  o’qitishning induktiv va deduktiv metodi;  o’qitishda rag’batlantirish va tanbeh berish metodi;  o’qitishda nazorat va o’z-o’zining nazorat qilish metodi. Metodlar o’z navbatida guruhlarga bo’linadi. Ta’lim metodlarini solishtirib o’rganish maqsadida quyidagi shakldagi T- Chizmadan foydalanamiz (uning mohiyati va qo’llanish qoidalari oldingi mavzularda berilgan) Ta’limning og’zaki metodlari Ta’limning amaliy metodlari Ta’limning muammoli metodlari Afzalligi Kamchi l igi Afzalligi Kamchiligi Afzalligi Kamchilig i 2-8. chizma O ’ quv informatsiyasini so ’ z orqali uzatish va informatsiyani eshitish orqali qabul qilish metodlariga nimalar kiradi va ularga qanday talablar qo ’ yiladi ? Ta ’ limning og ’ zaki usullari uch turga a ) o ’ qituvchining hikoyasi , b ) suhbat , v ) maktab ma ’ ruzasiga bo ’ linadi . Hikoya usuli boshlang’ich sinflarda ko’p qo’llansa, yuqori sinflarda ma’ruza usuli ko’p qo’llaniladi. Ta’lim mazmuni notanish bo’lsa hikoya va ma’ruza usullari qo’laniladi. Ta’lim mazmuni o’quvchiga qisman tanish bo’lsa suhbat usuli qo’llaniladi. Og’zaki bayon qilish usulida har ikkala faoliyatning o’qituvchining bayon qilishi va o’quvchilarning shu bayon qilingan bilimlarini diqqat bilan tinglab ongli va mustahkam o’zlashtirishlari birligiga amal qiladi. Hikoya maktab ta’lim tizimida eng ko’p qo’llanadigan usul bo’lib, u hamma sinflarda barcha fanlarni o’qitishda, maktab ta’limining hamma bosqichlarida qo’llaniladi. Boshlang’ich sinflarda bu ancha qisqa va aniq bo’ladi, sinflarning o’rta guruhiga kelib hikoya ancha kattaroq hajmda va davomli bo’ladi. Yuqori sinflarda hajmi katta bo’ladi, ma’ruzadagi kabi butun darsni band qilmaydi. Nutq madaniyatini o’stirishda hikoyaning o’rni katta bo’ladi. Shu jihatdan o’qitishning og’zaki usullari ta’limda doimo eng ko’p qo’llaniladi O’quv ma’ruzasi - o’quv materialini og’zaki bayon qilish uchun muljallangan. Uning hajmi hikoyadan katta bo’ladi. O’quv ma’ruzasi dars yoki mashg’ulotning barcha qismini egallab oladi. Ma’ruza asosan yuqori sinflar, kollej va oliy o’quv yurtlarida qo’llaniladi. Maktab ma’ruzasi o’tilayotgan mavzuning haqiqiy ilmiy mohiyatini ochib berish, ulardan ilmiy xulosalar chiqarish va umumlashtirish yo’li bilan to’liq mashg’ulot davomida bilimlarni izchillik bilan bayon etishdir. O’quv materialini og’zaki bayon qilish usuli bir qator didaktik qoida va talablarga asosan qo’llaniladi. 1.Bayon qilinayotgan materiallar g’oyaviy jihatdan mazmunli, ilmiy hamda nazariyani amaliyot bilan bog’lashga qaratilgan bo’lishi kerak. 2.Bayon qilinadigan materiallarning tarbiyaviy ahamiyatini to’g’ri ko’rsatish orqali o’quvchiga tarbiyaviy ta’sir ko’rsatish. 3.Bayon qilishda o’quvchining nutqi yagona manba hisoblanadi va u nihoyatda katta ahamiyat kasb etadi. 4.Bayon qilishda o’qituvchi ishlatadigan ta’riflar, qoida va qonunlar kitob matnidan farq qilishi, mazmuniga mos bo’lishi kerak. Qanday hollarda suhbat usuli qo’llaniladi? Uni qo’llashda qanday qoidalarga amal qilish lozim? Suhbat usuli - savol javob usuli deb ham yuritiladi. O’quvchilar darsga yetarli darajada tayyor bo’lsa o’qituvchi rahbarligida muammoli savollarga javoblarni o’zlari axtarib topadigan suhbatlar maqsadga muvofiqdir. Bunday suhbatlar evristik izlanish, axtarib topish xarakterida bo’ladi. O’qitish jarayonida o’rganilayotgan mavzu yuzasidan kirish, asosiy va yakunlovchi suhbatlar ham qo’llaniladi. Suhbatlar ayniqsa, o’qitishning tarbiyalovchilik xarakterida dunyoqarash, e’tiqodni tarkib toptirishda qo’l keladi. Suhbatlar butun sinf hamda o’quvchilarning ayrim guruhlari bilan ham o’tkaziladi. Suhbatlar orqali a) o’quvchilarning o’z hayotlarida uchratgan voqea hodisalar yuzasidan savollar berish orqali o’quvchilarning mustaqil fikr qilishlarini amalga oshiradigan holatlarga e’tibor qilish, b) o’quvchilarning ilgari o’rgangan tayanch bilimlarini esga tushirishga erishish lozim, suhbat usuli bilan ish ko’rganda o’qituvchi quyidagilarga amal qilishi lozim: 1.O’qituvchining suhbat uchun tayyorlab kelgan savollari sinf o’kuvchilarining hammasiga taalluqli bo’lib so’roq o’rtaga tashlanishi kerak. 2.O’quvchilardan biri javob berish uchun chaqiriladi. 3.Sinfning hamma o’quvchilari javob berayotgan o’quvchini qunt bilan tinglashi, uning javobini to’ldirishi, tuzatishi, oydinlashtirishga yordam berishini ta’minlashi kerak. 4.O’quvchilarning javobi qay darajada to’g’ri - noto’g’ri bo’lishidan qat’iy nazar o’qituvchi tomonidan izohlanishi, yakunlanishi va baholanishi zarur. Ta’lim jarayonida turli ko’rgazmali qurollardan foydalanishga harakat qilamiz. Xo’sh, ushbu o’quv informatsiyasini ko’rgazmali uzatish va ko’rish orqali qabul qilish metodining ahamiyati qanday? Ko’rgazmalilikning qanday turlari mavjud? degan savollarga javob topishga harakat qilaylik. Ko’rgazmali usulning muhimligi o’rganilayotgan narsa va hodisalarni hissiy idrok etishga, ularni kuzatib mushohada qilishga o’quvchini undash, mantiqiy va nazariy elementlarning birligiga ishonch hosil qilishga, nihoyat nazariy bilimlarni amaliyotda qo’llay olishga o’rgatishdan iborat. Ta’limda ko’rgazmalilik usuli namoyish etish, ilyustratsiya va ekskursiya tariqasida olib boriladi. Ta’lim jarayonida namoyish etish usulidan foydalanish asosiy materialning xarakteriga - mazmuni, shakli va hajmiga bog’liq. Bu xarakter ikki turlidir. Aslicha ko’rsatilishi mumkin bo’lgan buyum va narsalar: o’simliklar, ularning tarkibi, hayvonlar, ma’danlar, kolleksiyalar, asbob va mashinalar, modellar va h.k. Tasviriy ko ’ rgazmali materiallar ikkiga bo ’ linadi . A ) buyum , narsa , hodisa va voqealarning tasvirini ifodalovchi materiallar , rasm , surat , fotosurat , diafilm va h . k . B ) buyum , narsa , voqealarning biror shartli belgisi orqali ifodalangan simvolik va sxematik tasviriy materiallar geografiya v tarix kartalari , chizmalar , jadvallar , diagrammalar va h . k . Tasviriy ko ’ rgazmali materiallar turliligi har xil qo ’ llashni talab etadi . Masalan , 1. Buyum va narsalarni tabiiy holda ko ’ rsatishni ikki usulda namoyish etiladi . a ) o ’ tilayotgan mavzuga oid badiiy ko ’ rgazma materiallari o ’ quvchi bayon qilayotgan bir vaqtda ( faqat o ’ qituvchi ko ’ rsatadi ). b ) tabiiy ko ’ rgazmali materiallarning soni yetarli bo ’ lsa ular har bir o ’ quvchiga tarqatib beriladi . 2. Tasviriy ko ’ rgazmali materiallarning har ikkala turini ham ikki xil usulda olib borish mumkin . a ) ko ’ rgazmali materiallarni o ’ qituvchi namoyish etadi . b) ko’rgazmali materiallar o’quvchiga tarqatiladi. O’qitilayotgan mavzuning xarakterini hamma vaqt sinfda ochib bo’lmaydi. Bu holda nima qilish kerak? Ekskursiya metodidan foydalanish mumkin. Mavzuni ekskursiya usuli bilan ham ko’rsatish mumkin. Bu usulda o’rganilayotgan narsa hodisalarni tabiiy sharoitda zavod, fabrika, tabiatda, muzey, ko’rgazmalarda tashkiliy ravishda ko’rsatiladi. Agar ko’rsatilayotgan joyda o’tilayotgan mavzu mazmunini keng ochib berish imkoni bo’lsa, buni o’qituvchi oldindan borib kuzatib keyin o’quvchilarni olib boradi, ekskursiya usulidan foydalanadi, o’quvchilar ekskursiya davomida ob’ekt ustidan ma’lumotlarni eshitish yoki kuzatish bilan chegaralanmasdan zarur materiallarni yozib oladilar, rasmini chizadilar, o’lchash, hisoblash ishlarini olib boradilar. O’qituvchi ekskursiya oxirida mulohaza va fikrlarni umumlashtirib, xulosa chiqaradi va mashg’ulotni yakunlaydi. Ta’limning amaliy metodlari ni qo’llash o’quvchilarga nimalar beradi? O’quv informatsiyasini amaliy mehnat harakatlari orqali berish (amaliy metodlar, mashqlar, laborotoriya, ishlari, dastur tuzish, pedagogik masalalarni yechish, mehnat harakatlari va boshqalar) Ta’limning amaliy usullari doirasi keng. Bu usullarga: yozma mashq, tajriba , laboratoriya xarakteridagi mashqlar, mehnat topshiriqlarini bajarish kabilar misol bo’ladi. Yozma mashqlar jarayonida olingan nazariy bilimlar bevosita amaliyotda qo’llanadi. Mashq qilish davomida ilmiy bilim va ma’lum ish harakat o’zlashtiriladi, takomillashadi, ular aniq o’quv fanining xarakteri hisobiga maqsadli, rejali tarzda amalga oshadi. Mashq davomida har bir mashq e’tiborga olinadi. Masalan, ona tilidan grammatik tahlil, matematikadan misol, masala yechish, tabiiy fanlardan ximiyaviy tenglamalar tuzish, koeffitsentlar tanlash, masala yechish, o’simlikllarni turlarga ajratish va h.k. Mashq davomida ilgari egallangan bilim, ko’nikma, malakalar, qonunlar faoliyatga tadbiq etiladi. O’quvchilarning o’zlashtirilgan ko’nikma va malakalarni mustahkamlash ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish asosida mashq qilishda  mashq uchun berilgan topshiriqning maqsadi o’kuvchilarga aniq tushuntirilgan bo’lishi;  mashq ustidan sinf o’quvchilar jamoasi va har qaysi o’quvchilarning shaxsiy intilish, qiziqishini hisobga olishi;  topshiriq butun sinf o’quvchilarining aktiv faoliyatini ta’minlaydigan bo’lishi va mashqni belgilangan vaqt ichida bajarishi talab etiladi. Mashq qilishda o’quvchilarning yozma, ijodiy mashqlari alohida o’rin egallaydi. Yozma ijodiy mashqlar ona tili, adabiyot, tarix, geografiya fanlarida ham qo’llaniladi. Ular insho, va’z, referatlar yozish kabilarda o’z aksini topadi. O’quvchilarning yozma grafik ishlari rasm solish, xaritalar chizish, chizma va sxemalar ishlash, jadval, diagramma, grafik, plakat, albom, stendlar ishlash, laboratoriya mashq ishlari, tajribalar o’qitish jarayonida o’quvchilarga atrofni o’rab olgan ob’ektlarni borliqdagi narsa va hodisalar, ularning shakli, hajmi, tarkibi, tuzilishi, o’zgarish va rivojlanishi qonuniyatlari haqida yangi bilim beradi. Bu usullar o’quvchilar bilan yoppasiga va alohida ish olib boriladi. Amaliy mashg’ulotlar o’quvchilarga umumiy politexnik ta’lim berish va mehnat malakasi bilan qurolantirishda asosiy usul bo’lib xizmat qiladi.Bunga misol tariqasida quyidagi testni qarab chiqsak. Pedagogik test: 1. Faraz qiling: Siz teatrda o’tiribsiz. Teatr artistlari o’z rollarini qoyilmaqom qilib ijro etishmoqda. Siz bexosdan qarsak chalib, «bravo»-deb xitob qilganingizni ham sezmay qoldingiz. Xitobingizni qarsak bilan tasdiqlamoqdasiz. Qarsak chalish jarayonida qaysi panjangiz yuqorida joylashganiga e’tibor qiling. Agar, masalan, o’ng panjangiz yuqorida joylashgan bo’lsa, unda biron varoqqa «O’» deb belgilab qo’ying, yoki aksincha chap panjangiz yuqorida joylashgan bo’lsa «Ch» deb belgilang. 2. Fransuz imperatori Bonapart Napoleon mushkul vaziyatda qo’llarini chalishtirib mushohada qilishni yoqtirar edi. Faraz qiling: Siz ham chuqur o’yga cho’mdingiz, yoki kimnidir kutmoqdasiz. Shu paytda qo’llaringizni chalishtirdingiz. Bunda qaysi qo’lingiz dominantalik qilmoqda? Masalan, chap qo’lingiz o’ng qulingizning ustida joylashgan bo’lsa, varoqqa «Ch» deb belgilaysiz va aksincha. 3.Ma’ruzaga kechikkan talaba ko’p hollarda eshik tirqishidan mo’ralaydi. Shunday vaziyatlarda Sizning qaysi ko’zingiz dominantalik qiladi? «Ch» yoki «O’» ekanligini belgilang. Test xulosasi : Varoqdagi «O’» yoki «Ch» harflarining belgilanishiga qarab, insonning chap yoki o’ng miya yarim sharlari faoliyatini aniqlash mumkin. Ma’lumki, insonning o’ng qo’li, o’ng ko’zi, ung oyog’i va boshqa o’ng tomonlari xatti-harakati uchun chap miya yarim shari javob beradi va aksincha. Masalan, Sizning javoblaringizda «Ch» harfi ko’p belgilangan bo’lsa, unda Sizning o’ng miya yarim shari faoliyatingizda dominantalik qiladi va aksincha. O’qitishning reproduktiv metodini qachon qo’llash mumkin? Bu usullar o’quvchilarning yangi tushuncha, hodisa va qonunlarni bilishdagi ijodiy faolliklari darajasini baholash asosida qismlarga ajratiladi. Reproduktiv usullar o’quvchilarning o’quv materiallarini mustahkamroq eslab qolishlarini ta’minlash, bilishga doir faoliyatni bevosita boshqarish, kamchiliklarni tez aniqlash uchun amaliy ko’nikma va malakalarni tarkib toptirish maqsadida qo’llaniladi . Reproduktiv usullar - o’quv materialining mazmuni asosan axborot xarakterida bo’lsa, amaliy harakatlarning usullarini ta’riflasa, o’quvchilarning bilimlarini mustaqil qidirib ola bilishlari uchun juda yangi hisoblansa, vaziyatlarni hal qilish uchun tayyor bilimlar yo’q bo’lsa samarali qo’llanadi. Bu usulda tafakkur qilish katta samara beradi. Reproduktiv usulda o’quvchilar ilgari yoki yaqinda egallagan bilimlarini qo’llaydi. Muammoli ta’lim nima? Qanday qilib muammoli vaziyat yaratish mumkin ? Muammoli deyilganda o’quv materialini o’quvchilar ongida ilmiy izlanishga o’xshash bilish vazifalari va muammolari paydo bo’ladigan qilib o’rganish tushuniladi. O’quvchilarning fikrlash faoliyatida mantiqiy to’g’ri, ilmiy xulosalarni izlash va o’zlashtirishga rag’batlantiradigan muammoli vaziyatlar vujudga keladi. Har qanday ta’lim o’quvchi uchun muammolidir. O’quvchi ongida muammoli vaziyatni vujudga keltirish, o’quvchining faol fikrlash faoliyati o’quv materialini puxta o’zlashtirib olishlari haqida sharq pedagoglari qimmatli fikrlar aytib o’tganlar. Mutafakkir Abu Rayxon Beruniy (937-1048) didaktik qarashlarida o’quvchilarni o’qitish hamda tarbiyalash jarayonida birinchidan turli mavzularda mulohazalar yuritishni, o’quvchining zerikmasligini, zo’riqmasligini ta’kidlagan. Muammoli vaziyatda:  o’quvchi uchun bilish qiyinchiligiga ega, ya’ni o’rganilayotgan muammo ustida fikr yuritish;  o’quvchilarda bilishga qiziqish o’yg’otish;  tahlil jarayonida o’quvchilarning avvalgi tajribasi va bilimiga suyanish. T a’lim jarayonida muammoli vaziyatni vujudga keltirish, undan foydalanish usullarini yaratish, ta’lim tizimining har bir bosqichida o’rganiladigan fanlarga xosdir. Muammoli vaziyat fanning mazmuni o’ziga xos xarakter xususiyatlari, uni o’rganish usullarini hisobga olgan holda yaratiladi. T a’lim jarayonida o’qitishning induktiv va deduktiv usullariga ehtiyoj sezilmoqda. Q anday holda induktiv va deduktiv usullar qo’llaniladi? Ayniqsa deduktiv o’qitishga talab va e’tibor kuchaydi. Bu usulda tafakkur qilish katta samara beradi. Induktiv yoki deduktiv usullarni qo’llash o’rganilayotgan mavzu mazmunini ochishning ma’lum mantiqini - xususiydan umumiyga yoki umumiydan xususiyga o’tishni tanlashni anglatadi. Induktiv usullar texnik qurilmalarni o’rganishda va amaliy topshiriqlarni bajarishda keng qo’llaniladi. Deduktiv usul o’quv materialini tezroq o’tishga yordam beradi, tafakkurni bir muncha faol rivojlantiradi. Nazariy materialni o’rganishda anchagina umumiy holatlardan ayrim oqibatlarni aniqlashni talab qiluvchi masalalarni yechishda deduktiv usulni qo’llash ayniqsa foydalidir. Jeff Halstead fikricha: “Agar sinfning katta qismida o`zlashtirish, bilim va ko`nikmalar yetishmayotgan bo`lsa, u holda butun guruhni oldinga harakatlantirish faoliyati bilan ta’minlash mumkin. Agar o`zlashtirolmaydiganlar qismi kamroq bo`lsa, unda o`qituvchi ularni tabaqalashtirish orqali bir xil bilim darajaga ega bo`lgan yoki bir xil konseptual akl atrofida bo`lganlarni ajratilishi mumkin. O`qituvchilar toki o`z o`quvchilarini omadini guvohi bo`lmagunlaricha dars bilan birga oldinga intilmaydilar. Ular shuningdek, yordamga muxtoj talabalarga yordam berish g`oyasini amalga oshirishlari kerak bo`ladi. Agar o`quvchilar darsga yoki oldindagi ishlarga tayyor bo`lishmasa, ular o`zlari uchun kurashishlariga to`g`ri keladi, extimol muvaffaqqiyat o`z salohiyatlarini ko`rsatishar” 1 Ta’limda rag’batlantirish va tanbeh berishning qanday turlaridan foydalaniladi? 1. Ta’limga qiziqishni ragbatlantirish metodi. 2. Ta’limga burch va mas’uliyatni rag’barlantirish metodi. O’quv faoliyatini rag’batlantirish deb kishining aktiv faoliyatiga bo’lgan tashqi mayliga aytiladi. Shu sababli rag’batlantirish o’qituvchi faoliyatining omili hisoblanadi. Rag’batlantirish kishining ichki mayliga ta’sir qilganda real maqsad sari undaydigan kuchga aylanadi. O’qishga qiziqishni rag’batlantirish turlaridan biri o’qishda ma’lum qiyinchilik sezayotgan o’quvchilarga muvaffaqiyatli sharoit yaratishdir. Rag’batlantirish va tanbeh berish usullari o’ziga xos xususiyatlarga ega. Rag’batlantirish: baho bilan, imo - ishora bilan, mukofot bilan amalga oshadi. O’qishga doir tanbehlar dars paytida, og’zaki tanbeh berish, bahosini pasaytirib qo’yish, ish daftariga yozish, xatolarni ko’rsatish kabi usullar bilan amalga oshadi. Maktabda o’quvchiga tan jazosi berish, o’zlashtirmagani uchun haqorat qilish, shaxsiga tegish, yomon iboralar bilan so’kish aslo mumkin emas. Ta’limda nazorat va o’z-o’zini nazorat qilish metodlarining zarurati nimada va uning qanday turlari bor? 1. Og’zaki nazorat va o’z-o’zini nazorat qilish. 2. Yozma nazorat va o’z-o’zini nazorat qilish . 3. Laborotoriya - amaliy nazorat va o’z-o’zini nazorat. 4. Test nazorati (kartochkalar tarqatiladi). O’qitish tizimida nazoratning zarurligi shundan iboratki, butun o’quv yurtlari tizimiga samarali ishlayotganligi haqida axborot olishga bo’lgan ijtimoiy ehtiyoj hisobga olinadi. 1 Jeff Halstead . Navigating the new pedagogy. R and Education, 2011.74-75b. Nazorat maktabdagi o’qitish jarayoniga xos bo’lgan: ta’limiy, tarbiyaviy, rivojlantirishdek asosiy vazifalarni bajaradi. Nazoratni quyidagi turlarga bo’lamiz. Og’zaki nazorat - yakka va guruhiy so’rash yo’li bilan amalga oshiriladi. Alohida so’rashda o’qituvchi ma’lum vaqt davrida o’quvchilar tushuncha, qonun nazariya holda dalillarni qay darajada egallaganliklarini aniqlaydi. O’quvchilar bilimi ona tili, matematika, fizika, kimyo fanlarida yozma tarzda ham baholanadi. Yozma ishlar turli davomiylikka ega . Ayrim vaqtda qisqa , ayrimda esa to ’ la dars davomida yozma ishlar o ’ tkaziladi . Yozma nazoratda baholar ob ’ ektiv bo ’ lishi va o ’ quvchilarning tipik xatolari aniqlanib kelgusida ularning bartaraf etilishi belgilab olinadi . O ’ z - o ’ zini nazorat qilish o ’ quvchilarning o ’ quv faoliyatini muhim elementidir . Nazorat kelgusidagi ishlarga reja tuzish nimalarga e ’ tibor berish kerakligini aniqlab beradi . Ta ’ lim maqsadini muvaffaqqiyatli amalga oshirish yo ’ lida ta ’ lim vositalaridan foydalaniladi . Ta’lim shakllarining tarixan paydo bo’lishi. Insoniyat tarixiga nazar tashlar ekanmiz ta’limni tashkil etish shakllari ijtimoiy tuzum manfaatlariga mos holda paydo bo’lgan va rivojlangan. Dastlabki davrlarda ta’lim berish ishlarini odamlarning mehnat faoliyati, turmush tarzi bilan uzviy bog’langan hamda bilim berish, o’rgatish ishlari yakka tartibda olib borilgan. Davr o’tishi bilan ko’pchilikka bilim berish ehtiyoji paydo bo’ladi, ta’lim tizimi mazmuni, bilimlarni murakkablashuvi bolalarni guruh - guruh qilib, to’plab o’qitishni taqazo qilgan hamda ta’lim bilan shug’ullangan mutaxassislar - o’qituvchi tayyorlash zaruriyati kelib chiqadi. Shu davrda dars va sinf - dars tizimi paydo bo’la boshlaydi. Xalq orasida hayotiy tajribaga, bilim va tarbiyaga ega bo’lgan kishilar murabbiy, o’qituvchi bo’lib faoliyat ko’rsatadi. Xalqimiz tarixiga nazar tashlar ekanmiz, maktab va madrasalarda yoshlarga bilim berish bilan shug’ullanganligi "Avesto" va boshqa tarixiy manbalardan ma’lum. Ammo qadim davrlardan ta’limni qat’iy chegaralangan vaqtda bir xil yoshdagi bolalar bilan olib borish, ta’lim mazmunini bosqichma - bosqich berish masalalariga aniqlik kiritilmagan edi. Forobiyning "Fan va aql zakovat" asarida o’quv fanlarini guruhlarga bo’lib o’qitish, ularning tarbiyaviy mohiyatini ochish masalalariga e’tibor berilgan. Sinf-dars tizimini didaktik talablar asosida yaratishda buyuk chex pedagogi Yan Amos Komenskiyning xizmatlari katta, uni sinf - dars tizimining asoschisi sifatida butun dunyo tan olgan. A.Ya.Komenskiy "Buyuk didaktika" asarida o’quv mashg’ulotlarini guruh shaklida tashkil etish, o’quv yili va o’quv kunini bir vaqtda boshlash, mashg’ulotlar orasida tanaffuslar berilishi, guruhdagi bolalarning yoshi va soni bir xil bo’lishiga alohida e’tibor berdi. Dars davomida o’quvchilar diqqatini to’plash, materialni batafsil tushuntirish, o’quvchiga savollar berish, o’zlashtirish jarayonini nazorat qilish zarurligini ta’kidlaydi. «Ta’limni tashkiliy shakllari» mavzusiga klaster tuzamiz. (Uning qoidalari oldingi mavzularda tushuntirilgan) Biz hammamiz sinf-dars tizimida o’qiganmiz. Xo’sh, bu tizimning mohiyati nimadan iborat va u qanday tuzilishga ega? Ta’limning maqsadi - mustaqil jamiyatimizning ravnaqiga nazariy va amaliy hissa qo’sha oladigan "barkamol avlod"ni tarbiyalash. Ta’limning vazifasi - yosh avlodni ilmiy bilimlar, ko’nikma va malakalar tizimi bilan qurollantirish. Darsning maqsadi - o’qituvchining rejalashtirgan aniq bir mavzusini o’quvchilarga bildirishi va o’quvchilar o’zlashtirgan bilim, ko’nikma va malakalarni tekshirib ko’rish hamda yangi mavzuga zamin yaratish . Darsning mazmuni - uni o’qituvchi tomonidan rejalashtirilgan tugal ma’noga ega matn tashkil etadi. Uni o’quvchilar ongiga singdirish jarayonida manba, xulosa va hikoyalardan foydalanadi. Sinf - deganda, yoshi va bilim darajasi bir xil bo’lgan o’quvchilar guruhi tushuniladi. Dars - aniq maqsadni ko’zlab belgilangan vaqtda bir xil yoshdagi o’quvchi, yoshlar bilan o’qituvchi rahbarligida olib boriladigan mashg’ulotlardir. Dars - o’z oldiga qo’yilgan aniq maqsad va tugal mazmundan iborat. Darsning maqsadi, mazmuni, hajmi ta’lim standartlari asosida belgilanadi . Dars o’quv ishlarining asosiy tashkiliy shakli ekan, bu jarayonda quyidagilarga amal qilinishi lozim: - Har bir sinfda o’quvchilarni yoshi va bilim darajasi bir xil bo’lishi lozim. - Dars qat’iy jadval bo’yicha belgilangan muddatda olib borilishi kerak. - Dars o’qituvchi rahbarligida butun sinf bilan va alohida o’quvchilar bilan ishlash shaklida olib boriladi. - Dars, o’quv fanining xarakteri, o’qitilayotgan materialning mazmuniga qarab turli usullar va vositalarda olib boriladi hamda ta’lim tizimining bir qismi sifatida tugallangan bilim beradi, navbatdagi bilimlarni o’zlashtirmoq uchun zamin yaratadi. Shuni unutmaslik kerakki, ta’lim ishlari darsdan tashqari ham to’garak, ekskursiyalar shaklida olib boriladi. Dars oldiga qanday talablar qo’yiladi? Ularning mohiyati nimadan iborat? Har bir dars oldiga quyidagi talablar qo’yiladi: a) tarbiyaviy talab, b) didaktik talab, v) tashkiliy talab. Darsga qo’yilgan didaktik talablar sirasiga quyidagilar kiradi: 1. Har bir dars aniq maqsadni ko’zlagan holda puxta rejalashtirilmog’i lozim . Bu jarayonda o’qituvchi darsning ta’limiy va tarbiyaviy maqsadini belgilaydi. Dars bosqichlarini, ya’ni qanday tamomlash, ko’rgazmali materiallardan foydalanish kabilarni oldindan hal qilib oladi. 2. Har bir dars aniq g’oyaviy mafkurafiy izlanishga ega bo’lishi lozim . O’qituvchi esa ulardan tarbiyaviy maqsadda foydalanmog’i lozim. 3.Har bir dars maktabning, ijtimoiy muhitning imkoniyatini hisobga olgan holda amaliyot bilan bog’lanmog’i, ko’rsatmali vositalar bilan jihozlanmog’i lozim. 4.Har bir dars xarakteriga mos usul, uslub va vositalardan samarali foydalangan holda tashkil etilishi lozim. 5. Dars uchun ajratilgan soat va daqiqalarni tejash va unumli foydalanish darkor. 6.Dars jarayonida o’qituvchi va o’quvchi faol munosabatda bo’lishi lozim, o’quvchi-talaba passiv tinglovchiga aylanmasligi lozim. 7.Mashg’ulotlar butun sinf bilan va har bir o’quvchi bilan, ularning shaxsiy xususiyatlarini e’tiborga olgan holda olib borilishi kerak. 8.O’qitilayotgan mavzuni mazmuniga bog’liq holda mustaqil yurtimizdagi o’zgarishlardan talabalarni xabardor qilish. 9.Darsda prezidentimizning ta’lim sohasidagi fikrlari, yurtimiz kelajagi bo’lgan yoshlarimizga, farzandlarimizga qarata qilgan murojaatlaridan o’z o’rnida foydalanish. Dars bilim va ko’nikma, malakalar bilan o’quvchilarni qurollantirishda asosiy rol o’ynaydi. Shu sababli o’quv mashg’ulotlariga ajratilgan vaqtning asosiy qismi dars o’tish uchun sarflanadi. 2-9.chizma Darsga qo’yilgan tashkiliy talablar: 1. Dars uchun puxta o’ylangan konspekt yoki reja tuzish ; 2. Darsning logikasiga (dars etaplarining o’zaro bog’liqligi, darsda amalga oshiriladigan ishlar; o’quv topshiriqlarining o’zaro aloqadorligiga) rioya qilish; 3. Dars tempini o’quvchilarning tayyorgarligiga moslashtirish; 4. Dars uchun ajratilgan vaqtdan ratsional foydalanish; 5. Darsda ongli intizomni tashkil etish. Dars tiplari nima, ular qanday tiplarga ajratiladi? Dars turlari - darsning maqsadi va mazmuni, o’quvchining yosh xususiyatiga qarab, darsning tuzilishi har xil bo’ladi. Endi biz darsning yanada ravshanroq ko’rsatib berish maqsadida darsni turlarga ajratamiz, saralaymiz va ularni tuzilishi bilan tanishamiz. Dars qanday tiplarga ajratiladi? Darsga qo`yilan tarbiyaviy talablar: Darsda o’rganiladigan o’quv materiallari bo ’yicha tarbiyaviy xulosalar chiqarish Nazariy bilimlar asosida ilmiy Dunyoqarashni shakllantirish Bolalarda o ’qishga oid ijobiy motiv- larni uyg ’otish , bilish , o’qish - o’rganishga havas , ishtiyoq , qiziqishni shakllantirish Dars jarayonida pedagogik takt qoidalariga rioya qilish Ular quyidagilarga ajratiladi. 1.Darslarning asosiy maqsad va mazmuniga qarab turlariga bo’lish. 2.Darslarni o’qitish jarayonining analiziga qarab turlarga bo’lish. 3.Darslarni tuzilishiga qarab turlarga bo’lish. Dasrlarni turlarga ajratishda birinchi qoida eng ob’ektiv va ma’quldir. Darsning mazmuni dasturda ko’rsatilgan bo’ladi. Darslarni saralash dars tuzilishini bilishimizga o’rganishimizga yordam beradi. Ta’lim tizimida tajribadan o’tgan dars turlari quyidagilardan iborat.Dars turlari Dars turlari Yangi bilimlarni bayon qilish darsi Yangi bilimlarni bayon qilish darsi O ’quv m ateriallarini mustahkam - lash darsi O ’quv m ateriallarini mustahkam - lash darsi Takrorlash va bilimlarni umumlash - tirish darslari Takrorlash va bilimlarni umumlash - tirish darslari Dars jarayoni - da pedagogik takt qoidalariga rioya qilish Dars jarayoni - da pedagogik takt qoidalariga rioya qilish Dars turlari uyg ’unlash - gan (aralash ) darslar . Dars turlari uyg ’unlash - gan (aralash ) darslar . 2.10.chizma Yangi mavzuni o’tish darsida yangi mavzuni o’tish kerak ekan deb mashq qildirish yoki o’tgan mavzularni qaytarish mumkin emas deganlari noto’g’ri. O’quvchilarga biron nazariy mavzuni amaliyotga tadbiqini o’rgatganimizda, shu ishni qanday bajarilishini o’quvchilarning o’zlariga taklif etamiz. Bu ishlarni bir necha bor o’zlari sekin - asta shu ishni bajarishga ko’nikma hosil qiladilar. Shunday qilib oxirgi tegishli natijaga erishamiz. O’tilgan mavzuni qaytarish mashq qildirish darsi o’qitilgan bilimlarnigina emas o’rgatilgan ishni qaytarish, mehnat malakalarini beradigan malakalarni o’tkazishdan iborat bo’lmog’i lozim. O’quvchining bilimi, malaka va ko’nikmalarini tekshirish va ularga baho berish darsi bunda o’quv-chilarning olgan bilimi tekshirilib ular qanchalik o’zlashtirilganligiga qarab baho qo’yiladi. Yuqoridagi asosiy turlardan boshqa yana qo’shimcha darslar turi ham mavjud. Bu dars turida yuqoridagi saralash nuqtai nazaridan olinganda, o’quvchilarni o’zlashtirishini tekshirish, yangi mavzuni o’tish va uni pishiqtirish uchun qaytarish kabi turli ishlar qo’shilsa ham lekin qo’shimcha darslarning asosini bu ishlarning bittasi, qo’-shimcha darslarning maqsadga to’laroq javob bera oladigani tashkil qiladi qo’shma darsdagi boshqa ishlar esa shu asosiy ishga yordamchilik vazifasini bajaradi. Ta’lim jarayonida eng ko’p qo’llaniladigan yangi bilimlarni bayon qilish darsi va aralash darsning tuzilishida qanday farqlar bor? Buni ko’rib chiqamiz: 2.11. chizma Yangi bilimlarni bayon qilish darsi namunasi 1. Bolalarni yangi o’quv materialini o’rganishga tayyorlash: a) darsning mavzusi, maqsadi bilan tanishtirish; yangi mavzuga oid faktlarni tahlil etish. 2. Yangi o’quv materialini bayon qilish (tasvir, tushuntirish, suhbat metodlaridan foydalanib, kuzatilgan faktlarga asoslanib yangi mavzuni tushuntirish). Aralash dars namunasi 1. O’tilganlarni takrorlash: a)oldin o’tilgan mavzu yuzasidan berilgan faktlarni tahlil etish; b) savol- javob; v) qoida-ta’riflarni esga tushirish. 2. Yangi o ’ quv materialini o ’ rganishga tayyorgarlik : a ) darsning mavzusi va maqsadini bolalarga yetkazish ; b ) mavzuga oid faktlarni tahlil etish ; v ) bilishga rag ’ batlantiruvchi savollarni o ’ rtaga tashlash . 3. Yangi o ’ quv materialini bayon qilish ( tasvir , suhbat , mustaqil ishlash kabi metodlardan foydalanib yangi o ’ quv materialini tushuntirish ). 4. Yangi o ’ quv materialini mustahkamlash ( mashq qilish , mustaqil ishlash ). 5. Uy vazifasini belgilash. 1. Bolalar bilimini baholash. 2. Darsni yakunlash. 3.Yangi mavzuni mustahkamlash: a) darslikning ma’lum betlarini o’qish; b) mashq, misol, masalalarni bajarish. 4.Oldin o’rganilgan mavzularni bugungi o’quv materialiga oid bilimlarni paralell takrorlash. 5. Uy vazifasini topshirish. 6. Bolalar bilimini baholash. 7. Dars yuzasidan yakuniy xulosalar chiqarish 2 . 2.12. chizma Dars tiplari va strukturasi. O’quvchilarni bilim, ko’nikma va malakalar bilan qurollantirishda mashg’ulotlarning asosiy qismi dars tipini tashkil qiladi. Maktab ta’limi tizimida eng ko’p qo’llaniladigan dars tiplari quyidagilardir: 1. Yangi bilimlarni berish darsi. 2. O’tilgan materialni mustahkamlash darsi. 3. O’quvchilarning bilim, ko’nikma va malakalarini tekshirish darsi. 4. Takrorlash – umumlashtirish darsi. 5. Aralash dars (yuqoridagi dars tiplarining bir nechtasi bir vaqtda qo’llaniladi). Maktabdagi eng ko’p qo’llaniladigan dars tiplaridan biri – yangi bilimlar berish darsidir. Odatda bu dars tipi quyidagicha tuziladi: - yangi bilimlarni bayon qilish; - yangi bilimlarni mustahkamlash; - yangi bilimlar ustida mashq qilish; - yangi bilimlarga bog’liq holda uy vazifalari topshirish va h.k. Har bir sinfda har bir fanga oid dars turlicha tuziladi. Dars qanchalik xilma-xil tuzilmasin, unda umumiylik shunchalik ko’p bo’ladi. O’rta maktablardagi darsning tuzilishi asosan quyidagilardir: 1. O’tgan darsda o’tilgan materiallarni so’rash, o’quvchilar bilimini tekshirib ko’rish darslari. 2. Yangi materialni bayon qilish darslari. 2 Розиқов О. ва бошқалар. Дидактика. Т.: «Фан»,1997 . 233- бет. 3. Yangi materialni mustahkamlash va takrorlash. 4. Tekshirish darslari va h.k. Dars tiplari. Bilimlarni mustahkamlash darsining tuzilishi: 1. Tashkiliy qism. 2. Darsning maqsadini belgilash. 3. Uyga berilgan topshiriqlarning bajarilishini tekshirish va o’rganilgan materialni mashqlar, amaliy laboratoriya va boshqalar yordamida esda yaxshi qoldirish. 4. Darsni yakunlash va uyga bajarish uchun topshiriq berish. Tekshirish darslarining tuzilishi: 1. Tashkiliy qism. 2. Darsning maqsadini tushuntirish. 3. Nazorat ishlari. 4. Darsni yakunlash. Dars jarayoni frontal, guruhli, individual tashkil etiladi. Laboratoriya ishlari mashg’ulotning xarakteriga qarab turli tipda tashkil qilinadi: 1. Sinf o’quvchilari bilan frontal ravishda olib boriladigan mashg’ulot. 2. Guruh, ya’ni 6-7 o’quvchi bilan olib boriladi. 3. Sinf o’quvchilarining har qaysisi bilan alohida-alohida olib boriladigan tajriba mashg’ulotlari. Frontal ravishda olib boriladigan mashg’ulot tipi o’qituvchining rahbarligida sinfdagi hamma o’quvchilarning bir xil asboblardan foydalangan holda bir turdagi tajriba ustida ishlashdir. Lekin hamma vaqt ham o’quvchilarni zarur bo’lgan asboblar bilan ta’minlab bo’lmaydi. Shuning uchun rontal ravishda olib boriladigan laboratoriya mashg’ulotlari ikki shaklda individual va brigada (guruhli) shaklida yo’lga qo’yiladi. Bunda o’qituvchi o’ziga yordamchilar tayinlab olishi mumkin. O’qituvchi tajribani boshlashdan oldin o’quvchilarga yo’l-yo’riqlar berishi kerak. Yuqori sirflarda o’quvchilarning individual olib boriladigan mustaqil tajribalari faoliyat tarzda o’tkaziladigan mashg’ulotlardan farq qiladi. Individul mashg’ulotlar eksperimental tajriba masalalarni yechishga qaratilgan amaliy ishlardan iborat bo’lib, bunda mashg’ulotlarda har qanday o’quvchi alohida-alohida tajriba ustida ish olib boradi. O’quvchilarning individual tajribalarining natijalari yozma ravishda yakunlanadi. O’qituvchining darsga tayyorgarligi. O’quv mashg’ulotining muvaffaqiyati asosan o’qituvchilarning darsga tayyorgarligiga bog’liqdir. O’qituvchining tayyorgarligi asosan ikki yo’l bilan olib boriladi: 1. O’z mutaxassisligi bo’yicha olib boriladigan umumiy tayyorgarlik; 2. Kundalik dars rejasi, ya’ni dars konspekti. Kalendar reja har bir fan yuzasidan har bir o’qituvchi tomonidan tuziladi. Kalendar reja birinchi va ikkinchi yarim yillar uchun tuziladi. Kundalik darsga tayyorgarlik ko’rishda dastur bilan tanishadi. Darsliklar, xrestomatiya materiallari, shu mavzuga doir jurnal materiallari bilan tanishishi va ko’rsatma materiallarni tayyorlash kerak. O’quvchilarning mustaqil ishlari. O’quvchi uy vazifasini bajarish natijasida o’zlashtirgan bilimlarni mustahkamlaydi. O’zlashtirgan materiallar yuzasidan ongli fikr yuritishga, hosil qilingan ko’nikma va malakalarni turmushda qo’llay olishga o’rgata boradi. Maktab o’quvchilariga beriladigan uy vazifalarning turlari juda ham xilma-xildir. Darslik va kitob bilan ishlash, qoida va qonunlarni yod olish, yozma va og’zaki mashqlar bajarish, insho va bayon yozish, maktab tajriba-yer uchastkasi va jonli burchaklarda o’simlik va hayvonlarni kuzatish yuzasidan olib boriladigan mustaqil ishlardir. Shuni ko’rsatib o’tish kerakki, ba’zan uy vazifalarini topshirishda qo’pol holatlarga yo’l qo’yiladi. Uy vazifalarining muvaffaqiyatli bajarilishi ko’p jihatdan o’qituvchining puxta o’qtirishiga bog’liq. Uy vazifalarini dars oxirida shoshma-shosharlik bilan topshirish yaramaydi. Maktabda o’quvchilarning mehnatdan, biologiyadan, jismoniy tarbiya fanlaridan mashg’ulotlar o’quv ustaxonalarida, yer uchastkasida, sport maydonchalarida tashkil etiladi. Bu mashg’ulotlarni o’tkazishdan maqsad o’quvchilarni olgan nazariy bilimlarini amaliyotga qo’llash ko’nikmasini shakllantirishdan iborat. Bunday mashg’ulotlar o’ziga xos xususiyatlardan kelib chiqib tashkil etiladi va ma’lum pedagog talablar asosida o’tkaziladi. Maktabda o’quvchilarni hayotga tayyorlashda va bilish qobiliyatlarini rivojlantirishda sinfdan tashqari o’qishini tashkil etish muhim rol o’ynaydi. Sinfdan tashqari o’qish barcha fan o’qituvchilari va kutubxonachilar tomonidan tashkil etmoqlari zarur. Unda ko’zda tutilgan maqsad dasturda ko’zda tutilmagan keng hajmdagi qo’shimcha materiallar o’quvchilarning o’zlashtirishi uchun tavsiya etiladi. Darsdan tashqari munozaralar, konferensiyalar uyushtirilishi ham mumkin. Eng asosiy o’quvchilarning qiziqqan sohalari bo’yicha bilishini rivojlantirish, o’qishga ishtiyoqini tarbiyalash, kitob bilan ishlashga o’rgatishdan iborat. “Odamlar o’qishdan to’xtashlari bilan fikrlashdan ham to’xtaydilar”, - degan Dini Didro. Ta’limni yodga qo’yishning dars, laboratoriya, ekskursiya, amaliy mashg’ulot, kollekvium, uy vazifalari, qo’shimcha konsultasiya, nazorat ishlar, topshiriq va hokazo shakllari mavjud. Ekskursiyani tashkil qilish ta’limning boshqa shakllaridan tubdan farq qiladi. Ekskursiya 4 yo’nalishda uyushtiriladi: 1. Tabiatni kuzatish va o’rganish maqsadida olib boriladigan ekskursiyalar. 2. Sanoat va qishloq xo’jalik ishlab chiqarishiga oid ekskursiyalar. 3. Ijtimoiy va maishiy mazmundagi materiallar bilan tanishtirishga oid ekskursiyalar. 4. San’at va adabiyot materiallari bilan tanishtirishga qaratilgan ekskursiyalar. Ekskursiyaning muvaffaqiyatli chiqishi uni o’tkazish uchun ko’rilgan tayyorgarlikka bog’liq. Ekskursiya o’quvchilarni reja bilan tanishtirish hamda obyekt ustida qisqacha ma’lumot berish bilan boshlanadi. Ekskursiya quyidagi tuzilishda olib boriladi. 1. Ekskursiya haqida ekskursiyavodning dastlabki kirish suhbati. 2. Marshrut bo’yicha obyektni kuzatish. 3. Ekskursiyalar davomida kerakli materiallarni to’plash. 4. Ekskursiyani yakunlash . Ta’lim tizimida takrorlash va bilimlarni mustahkamlash darslari ham ko’p qo’llaniladi. O’qituvchi darsning ma’lum bir qismi, yirik mavzularni o’tib bo’lganidan so’ng bunday darslar uyushtiriladi. Bu darslar oraliq nazorat baholashda ham xizmat qiladi. Har bir darsning muvaffaqiyati ko’p jihatdan mashg’ulotni to’g’ri tashkil qilishga bog’liqdir. Bu davrda sinfning tayyorgarligini sinchiklab kuzatish, bolalarni darsni tinglashga ruhiy jihatdan tayyor ekanliklarini o’rganish darkor. Shundan so’ng mahoratli pedagog fursatni qo’ldan boy bermay, shogirdlarini diqqatini chalg’itmay darsning asosiy qismini boshlab yuboradilar, chunki sinf o’kuvchilarini tezlik bilan mashg’ulotga faol kirishishlarini ta’minlash lozim. Dars o’qituvchi va o’quvchining ijodiy hamkorligiga asoslanishi lozim. Shundagina o’quvchilarda mustaqil fikrlay olish, iroda tarbiyalanadi. Nutq madaniyati rivojlanadi. Muammoli vaziyat orqali o’z yo’lini topa oladilar. Har bir dars turidagi o’qituvchi va o’quvchi faoliyatini quyidagi T-chizma orqali chuqur tahlil qilib chiqamiz: Yangi bilim berish darsi O’quv materia- lini mustah- kamlash darsi Takrorlash va umumlashtirish darsi Aralash darsO’qituvchi O’quvchi Faoliyati O’qituvchi O’quvchi faoliyati O’qituvchi O’quvchi faoliyati O’qituvchi faoliyati O’quvchi Faoliyati 2.1 3 . chizma O’quv ishlarini tashkil etishing darsdan tashqari shakllari ham bormi? Ularga nimalar kiradi? O’quv mashg’ulotlarining sinfdagi shakli darsdan tashqari yana qo’shimcha qator ta’lim shakllari mavjud bo’lib, bular amaliy - tajriba mashg’ulotlari, qo’shimcha darslar, fakultativlar, ekskursiya kabilardir. Bular darsda berilgan bilimlarni to’ldirish, mustahkamlash, amaliyot bilan bog’lash uchun uyushtirilgan qo’shimcha mashg’ulotlardir. Bulardan tashqari o’quv yurtlari tajribasida fan tugaraklari, ishlab chiqarish amaliyoti, o’yin shaklidagi mashg’ulotlardan ham foydalanmoqda. Laboratoriya mashg’ulotlarida bolalar turli o’quv predmetlari bo’yicha tajribalar, turli qurilmalar yordamida sinov ishlari o’tkazishadi . Laboratoriya mashg’ulotlari amaliy dars ham deb yuritiladi. Amaliy darslarda o’quvchilar guruhlarga ajralib, turli esperimental topshiriqlarni bajarishadi. Seminar mashg’ulotlari nazariy muammolarni faol o’rganish shakli hisoblanadi. O’rta umumta’lim maktablarida seminarlar quyidagicha o’tkaziladi: seminar uchun mavzu tanlanadi; mavzu buyicha reja, ko’rsatmalar beriladi; tayyorganrlik uchun yetarli vaqt ajratiladi; asosiy manbalar, ularning betlari aytiladi; maslahatlar beriladi. Seminarga barcha o’quvchilar tayyorgarlik ko’rishadi. Seminarning oxirida o’qituvchi yakunlovchi suhbat o’tkazib, kelgusi seminarda qilinadigan ishlarni belgilaydi. Oliy ta’lim tizimida ta’limning qanday tashkiliy shakllari qo’llanilmoqda? Uzluksiz ta’limning hamma bosqichlarida ta’limning o’ziga xos tashkiliy shakllari mavjud. Jumladan: ikki bosqichli oliy ta’lim tizimida o’ziga xos ta’lim shakllari mavjud. Bularga: ma’ruzalar, seminar va amaliy mashg’ulotlar, kafedra o’qituvchilarining ochiq ma’ruzalarida qatnashish, ma’ruza matnini tayyorlash va muhokama qilish, o’quv kurslari bo’yicha dasturlar tayyorlash ishlari kabilar kiradi. Oliy ta’lim tizimida ma’ruza o’quv jarayonining ham usuli, ham shakli hisoblanib, u talabalarga fan asoslarini og’zaki, uzviy va muntazam singdirishga xizmat qiladi. Ma’ruza tufayli talaba shu fanning mohiyatini tushunib boradi hamda ularni erkin fikrlashga, fan ustida o’ylashga majbur etadi. Shu sababli ma’ruza ilmiy tafakkurni rivojlantirishning o’ziga xos maktabiga aylanadi. Ma’ruzani shunday o’qish lozimki, uning ta’sirida talabalarda shu fanga, uning vazifa va kelajagiga nisbatan turli qarashlar, ilmiy e’tiqod, g’oya va milliy mafkura asoslari shakllansin. Buning uchun o’qituvchi har bir ma’ruzaning mazmunini, fandagi yangiliklar bilan boyitishi va tanlay bilishi lozim. Ma’ruza ijobiy hamkorlikka tayanib tashkil qilingandagina samarali natija beradi. Buning uchun ma’ruza jarayonida ham ta’limiy ham tarbiyaviy vazifalarni samarali amalga oshirish yo’llaridan biri - o’qituvchilar bilan talabalar o’rtasidagi do’stona, faol munosabatlarni tiklab olishdan iborat. Bundan tashqari dars va ma’ruzaning samarali natijasi o’quvchi talabalarning o’quv jarayonidagi ruhiy holatlarini qay darajada hisobga olinishiga ham bog’liq. Shunday ekan ta’limni samarali tashkil etish, uning dars, ma’ruza va boshqa shakllaridan o’qitish jarayonida foydalanishlari uchun shubhasiz, o’qituvchining pedagogik mahorati, pedagogik madaniyati, o’z fanini puxta bilishligi va o’quvchi - talabalar bilan umumiy til topa olishlari g’oyat katta ahamiyatga egadir. T a’limni tashkil etishning zamonaviy (noan’anaviy) shakllari zarurati nimada? Uning qanday shakllari qo’llanilmoqda? Mustaqil O’zbekistonimizda «Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi»ni amalga oshirishda ta’lim tizimiga yangi pedagogik texnologiyalarni tatbiq etish bilan bog’liq ishlar qilinmoqda. Ta’limni KVN, munozara, disput, konferensiya, mushoira, sud o’yinlari va boshqa shakllarda tashkil etishga harakat qilinmoqda. O’quvchilar faolligini oshiruvchi turli interfaol usullar keng qo’llanilmoqda. Bularga misol tariqasida Sinkveyn, Klaster, Aqliy hujum, T-Chizma, Insert jadvali, B-B-B jadvali, Venn diagrammasi, Konseptual jadval, Semantik xususiyatlar tahlili va boshqalarni keltirish mumkin. An’anaviy metodlarning afzalliklari: - ma’lum ko’nikmalarga ega bo’lgan va aniq ma’lum tushunchalarni, fanni o’rganishda foydali. - O’qituvchi tomonidan o’qitish jarayonini va o’qitish muhitini yuqori darajada nazorat qilinishi. - Vaqtdan unumli foydalanish. - Aniq, ilmiy bilimlarga tayanish. Kamchiliklari: - O’quvchilar passiv ishtirokchi bo’lib qoladilar. - O’qituvchining to’la nazorati barcha o’quvchilar uchun motivatsiyani vujudga keltirmaydi. - O’quvchilar o’qituvchi bilan bevosita muloqatga kirisha olmaydi. - Eslab qolish darajasi hamma o’quvchilarda bir xil bulmaganligi sababali, sinf bo’yicha o’zlashtirish darajasi past bulib kolishi mumkin. - Mustaqil o’rganish va yechimlar qabul qilish uchun sharoitlar yaratilmaydi. Noan’anaviy o’qitish metodlarining afzalliklari: - O’qitish mazmunini yaxshi o’zlashtirishga olib kelishi. - O’z vaqtida aloqalarning ta’minlanishi. - Tushunchalarni amaliyotda qo’llash uchun sharoitlar yaratilishi. - O’qitish usullarining turli xil ko’rinishlari taklif etilishi. - Motivatsiyani yuqori darajada bo’lishi. - O’tilgan materialning yaxshi eslab qolinishi. - Muloqatga kirishish ko’nikmasining takomillashishi. - O’z-o’zini baholashning o’sishi. - O’quvchilarning predmetning mazmuniga, o’qitish jarayoniga bo’lgan ijobiy munosabati. - Mustaqil fikrlay oladigan o’quvchining shakllanishiga yordam berishi. - Tanqidiy va mantiqiy fikrlashni rivojlantirishi . - Muammolar yechish ko’nikmalarining shakllanishi. Kamchiliklari: - Ko’p vaqt talab etilishi. - O’quvchilarni har doim ham keraklicha nazorat qilish imkoniyatining pastligi. - Juda murakkab mazmundagi material o ’ rganilayotganda ham o ’ qituvchi rolining past bo ’ lishi . - « Kuchsiz » o ’ quvchilar bo ’ lganligi sababali « kuchli » o ’ quvchilarning ham past baho olishi . - O ’ qituvchining o ’ zi ham yaxshi rivojlangan fikrlash qobiliyatiga va muammolar yechish ko ’ nikmalariga ega bulishining talab etilishi Ko ’ p yillar davomida an ’ anaviy dars o ’ tish ta ’ limning asosiy shakllaridan biri bo ’ lib keldi . An ’ anaviy dars - muayyan muddatga mo ’ ljallangan , ta ’ lim jarayoni ko ’ prok o ’ qituvchi shaxsiga qaratilgan , mavzuga kirish , yoritish , mustahkamlash va yakunlash bosqichlaridan iborat ta ’ lim modelidir . Ma ’ lumki , an ’ anaviy darsda ta ’ lim jarayonining markazida o ’ qituvchi turadi . An ’ anaviy dars o ’ tish modelida ko ’ prok ma ’ ruza , savol - javob , amaliy mashq kabi metodlardan foydalaniladi . Shu sabab , bu xollarda an ’ anaviy dars samaradorligi ancha past bo ’ lib , o ’ quvchilar ta ’ lim jarayonining passiv ishtirokchilariga aylanib qoladilar . An ’ anaviy dars shaklini saqlab qolgan holda , unga turli - tuman o ’ quvchilar faolligini oshiradigan metodlar bilan boyitib borilsa , o ’ quvchilar o ’ zlashtirish darajasini ko ’ tarilishiga olib keladi . Buning uchun daras jarayoni oqilona tashkil qilinishi , o ’ qituvchi tomonidan o ’ quvchilarning qiziqishini orttirib , ularning ta ’ lim jarayonida faolligi muttasil rag ’ batlantirilib turilishi , o ’ quv materialini kichik - kichik bo ’ laklarga bo ’ lib , ularning mazmunini ochishda baxs , munozara , aqliy hujum , kichik guruhlarda ishlash , tadqiqot rolli o ’ yinlar metodlarini qo ’ llash , rang - barang qiziqtiruvchi misollarning keltirilishi , o ’ quvchilarni amaliy mashqlarni mustaqil bajarishga undash , rang - barang baholash usullaridan foydalanish , ta ’ lim vositalaridan urinli foydalanish talab etiladi . Modellashtirish - real hayotda va jamiyatda yuz berayotgan hodisa va jarayonlarni ixchamlashtirilshan va soddalashtirilgan ko ’ rinishini ( modelini ) sinfxonada yaratish va ularda o ’ quvchilarni shaxsan katnashishi va faoliyat evaziga ta ’ lim olishini ko ’ zda tutuvchi metod . Hamkorlikda o ’ rganish modeli - o ’ quvchilarning mustaqil guruhlarda ishlashi evaziga ta ’ lim olishini ko ’ zda tutadigan metod . O ’ rganishning tadqiqot modeli - o ’ quvchilarni muayyan muammoni yechishga yo ’ naltirilgan , mustaqil tadqiqot olib borishini ko ’ zda tutuvchi metod . Harakatga keltiradi, band qiladi va baholaydi. Jeff Halstead ning “ Navigating the new pedagogy ” kitobida ta’kidlanishicha: Madeline Hunterning “Amaliyotga q o’ llash teor iya si”(ITIP) 1980-1990 yillarda sertifkat olgan o’qituvchilar uchun ta’limning mohiyatini ochib berdi. Hunterning dars o’tish taklifi bo’yicha, har bir dars o ldindan tayyorgarlik ko’rilgan d ekorasiya bilan boshlanishi kerak. Bu dekorasiyadan maqsad talabalarni darsga qiziqtirib, o’qituvchini diqqat bilan eshitishni taminla y di. Boshqacha aytganda, o’qituvchi o’quvchiga darsni birdan tushuntirmasligi lozim. Ular kunlik o’rganadigan narsalariga yaqin ba’zi bir harakatlar, o’yinlar bilan boshlab, o’quvchilarni yangi darsga qiziqishlarini yanada orttirishlari kerak bo’ladi. Agar o’qituvchi shu zaylda dars o’tishni davom etsa, o’quvchilarning bu fanga qiziqshi yanada ortadi. Hunterning o ldindan tayyorgarlik ko’rilgan d ekorasiyasi dars o’tishga yordam beradi. Iqtidorli o’qituvchi bu tushuncha oddiy holda qabul qilmay, aksincha unga o’z g`oyalarini ham qo’shsa dars yanada qiziqarli va samarali bo’ladi. Dars davomida faqat faol o’quvchilarni emas, balki darsga qiziqmaydigan, o’zlashtirishi past bo’lganlarni ham d ekorasiya bilan qamrab olish lozim. Pedagog o’quvchi o’z iqtidoridan kelib chiqib, hamma fanga ham bir xil darajada qiziqmasligini, va o’qishni xohlamasligini bilishi lozim. Hozirgacha o’quvchilarning hamma fanlarni bir xilda o’zlashtira olmasligiga shu sabab bo’lib kelmoqda. Izlanishlar shuni ko’rsatadiki, o’quvchi larni past darajada fan n i o’zlashtirish lar iga ularning irsiyati ham sabab bo’lib, ba’zi oddiy narsalarni ham tushuna olmas ekanlar. Ba’zi hollarda, bu irsiyat oiladagi ahvolga ham bog`liq bo’ladi. Boshqa hollarda esa irsiyat yillar davomida o’qigan o’quvchilar ularning o’zlashtirishi ni o’zgarganini ko’rish mumkin. Misol uchun dunyo tillari va matematika o’rgangan o’quvchi yaxshi tomonga o’zgarish i kuzatil gan . O’quvchilar o’tgan darsga qiziqib, tushunishgan bo’lsa, ular keyingi darslarda yanada harakat qilishadi. Harakatga keltiradigan, band qiladigan va baholaydigan bosqichlarning birinchi darajali vazifasi o’quvchilarda irsiyat bilan bog`liq muammoni hal etishga qaratilgan. 3 Harakatga keltiradi, band qiladi va baholaydi. Madeline Hunterning “Amaliyotga q o’ llash teor iya si”(ITIP) 1980-1990 yillarda sertifkat olgan o’qituvchilar uchun ta’limning mohiyatini ochib berdi. Hunterning dars o’tish taklifi bo’yicha, har bir dars o ldindan tayyorgarlik ko’rilgan d ekorasiya bilan boshlanishi kerak. Bu dekorasiyadan maqsad talabalarni darsga qiziqtirib, o’qituvchini diqqat bilan eshitishni taminla y di. Boshqacha aytganda, o’qituvchi o’quvchiga darsni birdan tushuntirmasligi lozim. Ular kunlik o’rganadigan narsalariga yaqin ba’zi bir harakatlar, o’yinlar bilan boshlab, o’quvchilarni yangi darsga qiziqishlarini yanada orttirishlari kerak bo’ladi. Agar o’qituvchi shu zaylda dars o’tishni davom etsa, o’quvchilarning bu fanga qiziqshi yanada ortadi. Hunterning o ldindan tayyorgarlik ko’rilgan d ekorasiyasi dars o’tishga yordam beradi. Iqtidorli o’qituvchi bu tushuncha oddiy holda qabul qilmay, aksincha unga o’z g`oyalarini ham qo’shsa dars yanada qiziqarli va samarali bo’ladi. Dars davomida faqat faol o’quvchilarni emas, balki darsga qiziqmaydigan, o’zlashtirishi past bo’lganlarni ham d ekorasiya bilan qamrab olish lozim. Pedagog o’quvchi o’z iqtidoridan kelib chiqib, hamma fanga ham bir xil darajada qiziqmasligini, va o’qishni xohlamasligini bilishi lozim. Hozirgacha o’quvchilarning hamma fanlarni bir xilda o’zlashtira olmasligiga shu sabab bo’lib kelmoqda. Izlanishlar shuni ko’rsatadiki, o’quvchi larni past darajada fan n i o’zlashtirish lar iga ularning irsiyati ham sabab bo’lib, ba’zi oddiy narsalarni ham tushuna olmas ekanlar. Ba’zi hollarda, bu irsiyat oiladagi ahvolga ham bog`liq bo’ladi. Boshqa hollarda esa irsiyat yillar davomida o’qigan o’quvchilar ularning o’zlashtirishi ni o’zgarganini ko’rish mumkin. Misol uchun dunyo tillari va matematika o’rgangan o’quvchi yaxshi tomonga o’zgarish i kuzatil gan . 3 Jeff Halstead . Navigating the new pedagogy. R and Education, 2011.71-73b. Adabiyotlar: 1. Pedagogika (Pedagogika nazariyasi va tarixi) O‘qituvchilar tayyorlash va pedagogika fani sohasi: bakalavriat yo‘nalishi uchun darslik//prof.M.X.Toxtaxadjaevaning umumiy tahriri ostida, O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. – Toshkent “O‘zbekiston faylasuflar milliy jamiyati” nashriyoti, 2010. 2. Pedagogika. O‘quv qo‘llanma//A.Munavvarovning umumiy tahriri ostida. Toshkent “O‘qituvchi”, 1996. 3. Pedagogika nazariyasi va tarixi. Pedagogika nazariyasi. 1-qism / Oliy o’quv yurtlari uchun darslik. M.X.Toxtaxodjayevaning umumiy tahriri ostida. – Toshkent: “ Iqtisod- moliya”, 2007. 4. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat / S.A.Madiyarova va boshq. – Toshkent: “Iqtisod-moliya”, 2009. 5. Azizxo’jayeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. – Toshkent: Nizomiy nomidagi TDPU, 2006. 6. Axmedova M.E “Pedagogika nazariyasi va tarixi” o’quv qo’llanma T:2011 “Tafakkur bo’stoni” nashriyoti 157 b 7. Axmedova M.E Niyozov G. “Pedagogika tarixidan seminar mashg’ulotlari” o’quv qo’llanma T:2011, Noshir nashriyoti 157 b 8. Mavlonova R. va boshqalar. “Pedagogika”, -Toshkent, “O‘qituvchi”, 2001.

Pedagogika fan sifatida. pedagogikaning ilmiy tadqiqotlar metodlari.didaktikaning predmeti va vazifalari

Купить