Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 58.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 09 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Ilyos Hamidov

Дата регистрации 15 Декабрь 2024

8 Продаж

Pedagogika fani metodologiyasi mavzusini o’qitish metodikasi

Купить
Mavzu: Pedagogika fani metodologiyasi mavzusini o’qitish metodikasi MUNDARIJA: KIRISH………………………………………………………………… ASOSIY QISM………………………………………………………… I BOB PEDAGOGIKA FANI METODOLOGIYASI MAVZUSINI O’QITISHNING ILMIY PEDAGOGIK ASOSLARI……………….. 1.1. Pedagogika fani metodologiyasi mavzusini o’qitishning mohiyati… 1.2. Pedagogika fani metodologiyasining tamoyillari va usullari………….. II BOB PEDOGOGIKA FANI METODOLOGIYASINI O’QITISH METODIKALARI………………………………………………………….. 2.1. Pedagogika fanini o’qitishdagi interfaol metodlar…………………. 2.2. Pedagogika metodologiyasi fanini o’qitishda innovatsion texnologiyalardan foydalanish…………………………………………….. XULOSA……………………………………………………………………… FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI…………………….. 1 KIRISH Mavzuning dolzarbligi . Ta’lim-tarbiya jarayonida pedagogik innovatsiyalami keng miqyosda qo‘Ilash jahon taraq-qiyotining global tendensiyasi hisoblanadi. Ayni paytda interfaol ta’lim muhitini yaratish, o‘quvchilarning tafakkuri va dunyoqarashini rivojlantirishning innovatsion metod va texnologiyalarini takomillashtirish yanada muhim ahamiyat kasb etmoqda. Mamlakatimiz mustaqillikka erishgach, yangi demokratik ta’lim konsepsiyasini yaratish vazifasiga alohida e’tibor qaratildi. “Ta’lim O ‘zbekiston xalqi m a’naviyatiga yaratuvchilik faolligini baxsh etadi. 0‘sib kelayotgan avlodning barcha eng yaxshi imkoniyatlari, unda namoyon bo’ladi, kasb-kori mahorati uzluksiz takomillashadi, katta avlodlaming dono tajribasi anglab olinadi va yosh avlodga o‘tadi. Yoshlar, ulaming iqtidorliligi va bilim olishga chanqoqligidan ta’lim va m a’naviyatni tushunib yetish boshlanadi” degan qat’iy xulosaga kelindi. Mana shu g‘oyalar tadrijiy ravishda rivojlantirilib mustaqil mamlakatimizning buyuk kelajagini ta’minlaydigan muhim omil sifatida ta’lim- tarbiya, kadrlar tayyorlash sohasini mutiaqo yangi asosda tashkil etishga kirishildi. Mazkur masalalami hal etish uchun umumiy o ‘rta ta’lim tizimi va mazmuni yangilandi, ya’ni I-XI sinflarda o‘qitiladigan fanlar bo‘yicha uzviylashtirilgan Davlat ta’lim standarti (DTS), o‘quv dasturlari ishlab chiqildi va amaliyotga joriy etildi. TaTim-tarbiya 85 jarayonida ilg‘or pedagogik va axborot texnologiyalardan foydalanish samaradorligini oshirish maqsadida zamonaviy o‘quv-uslubiy majmualar yaratildi. Umum ta’lim maktabi o'quvchilarida tarixiy tafakkurni modernizatsiya-lashgan didaktik ta’minot vositasida rivojlantirishda uzviylik va uzluksizlik hamda fanlararo aloqadorlikni ta’mirvlash, mazkur jarayonga kompetent yondashuvni tatbiq etish, globallashuv sharoitida o‘quvchilarning tarixiy ongi va dunyoqarashiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi axborot xurujlaridan muhofaza qilishning muhim omili sifatida ularda axborot iste’moli madaniyatini tarkib toptirish, samatali ta’lim texnologiyalari hamda o ‘quvchilarni miliiy tarixiy 2 merosimizni chuqur va to‘liq o ‘zlashtirishga doir elektron dasturiy vositalarni ishlab chiqish muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2014 yil 6 fevraldagi PQ- 2124-son “0‘zbekiston Respublikasida yoshlarga oid davlat siyosatini amalga oshirishga qaratilgan qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g"risidavgi Qarori, Vazirlar M ahkamasining 2004 yil 9 iyuldagi 321 - son “2004-2009 yillarda maktab ta’limini rivojlantirish Davlat umummilliy dasturini amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori hamda mazkur faoliyatga tegishii boshqa m e’yoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishga ushbu kurs ishi muayyan darajada xizmat qiladi. Kurs ishining o‘rganilganlik darajasi. Pedagogika fani metodologiyasi borasida Y.P.Azarov, N.V. К uzmina, A.S.Makarenko, V.A.Slastenin, V.A.Suxomlinskiy, L.N.Tolstoy, К .D.Ushinskiy, N.N.Azizxodjayeva, M.M.Axmedjanov, X.M.Gafurov, J.G‘.Yo‘ldoshev, M.Ochilov, N.S.Saidahmedov, U.Tolipov, S.Usmonov, M.Usmonboyeva, B.L.Farberman, B.Q.Xo‘jayev, N. К .Baklanova va boshqa ko‘pgina tadqiqotchilar o‘z ilmiy izlanishlarini amalga oshirishgan. Jumladan, Y.P.Azarov o‘qituvchining pedagogik kompetentligini uning shaxsni umumiy va kasbiy nuqtai nazardan rivojlantirishi nuqtai nazaridan tadqiq etadi. V.A.Slastenin esa o‘qituvchi pedagogik kompetentligini uning kasbiy tayyorgarligi jarayonidagi mas’uliyati namoyon bo‘lishida ko‘radi. V.A. К an- К alik pedagogik kompetentlikni pedagogik muloqot samaradorligida deb biladi. O‘qituvchi kasbiy shakllanishi va pedagogik kompetentligining psixologik muammolarini tadqiqotchilar L.I.Antsiferova, A.M.Zimichev, E.A. К limov, I.P. К aloshina, T.V. К udryavtsev, B.F.Lomov, Yu.P.Povarenkov, E.S.Romanov, Z.A.Reshetova va boshqalar turli pozitsiyalarda o‘rganish orqali o‘zlarining ilmiy xulosalarini e’lon qilishgan. Kurs ishining obyekti . o`qituvchi (talaba) va o`quvchilarning birgalikdagi faoliyati bilan ifodalanadigan o`quv jarayoni bo`lib, uning davomida o`quv jarayonining o`zaro bog`liq ko`plab funksiyalari amalga oshiriladi. 3 Kurs ishining predmeti . Pedagogika metodologiyasi fanini o`qitish qonuniyatlari va tamoyillarini asoslash, shuningdek, o`qitishning maqsadi, vazifalari, mazmuni, shakllari va usullari, o`qituvchi va o`quvchilar faoliyatining birligidir. Kurs ishining maqsad va vazifalari . Kurs ishining maqsadi pedagogika fani metodologiyasini o‘qitish metodikasini keng yoritib berishdir. Ushbu maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalarni qo‘ydik: - bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy tayyorgarligini oshirish maqsadida fanning maqsadi, vazifalari, mazmuni, pedagogik fanlarni integratsiyalash yo‘llarini ilmiy asoslarini ishlab chiqish; - pedagogika fanni o‘qitish jarayoni ular asosida quriladigan qonuniyatlar va didaktik tamoyillar masalasini hal etish; - o‘quvchi (talaba)larni o‘quv-tarbiyaviy ishlarni tashkil etishda bilim, ko‘nikma va malakalar bilan qurollantirish maqsadida pedagogik fanlarni o‘qitishning shakllari, metodlari, usullarini tanlash va tizimlashtirish; - pedagogika fanini o‘qitishda to‘plangan tajribani o‘rganish, umumlashtirish va tizimlashtirish; - yangi (mualliflik) elementlarni modellashtirish va ularni pedagogika fanini o‘qitish jarayoniga joriy etish; - kasbiy pedagogik faoliyatda bo‘lajak o‘qituvchilarning ijodkorligini rag‘batlantirish va boshqalar. Kurs ishining tuzilishi . Mazkur kurs ishi kirish, asosiy qism, 2 bob, 4 paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 4 ASOSIY QISM I BOB PEDAGOGIKA FANI METODOLOGIYASI MAVZUSINI O’QITISHNING ILMIY PEDAGOGIK ASOSLARI 1.1.Pedagogika fani metodologiyasi mavzusini o’qitishning mohiyati Pedagogika fani mamlakatda maktab ta’limni rivojlantiruvchi o‘quv predmeti sifatida pedagogika institutlari, universitetlarda, o‘qituvchi- tarbiyachilarni tayyorlaydigan o‘rta maxsus bilim yurtlarida jamiyat ma’naviy hayotini yuksaltiruvchi va yangi insonni shakllantirishga xizmat qiluvchi fan sifatida o‘qitila boshlandi. Chunki, bu davrda yangi sovet tizimi degan mamlakat xalq ta’limini qaytadan qurish va pedagogika xalq ta’limi tizimida faoliyat ko‘rsatuvchilarning ish mazmunini belgilaydigan fan bo‘lishi lozimligi mamlakat rahbariyati tomonidan belgilab berilgan edi. Chunki, bunda yoshlarni va kattalarni yangi jamiyat hayotida tayyorlashda xalq ta’limining maktab va unga yaqin bo‘lgan bog‘cha, maktabdan tashqari ta’lim-tarbiya muassasalari kabi zvenolari asosiy o‘rinni egallashlari lozim edi. Shunga asosan pedagogika fani ta’lim-tarbiya jarayonlarini tashkil etishi va amalga oshirishni o‘rganuvchi o‘quv predmeti sifatida rivojlandi. Bunday sharoitda qayd etilgan xalq ta’limi muassasalari talablariga javob beruvchi va ularning faoliyatini yo‘lga qo‘yishga ko‘maklashuvchi o‘quv adabiyotlarini tayyorlash zarur bo‘lib qoldi va o‘sha davrda xalq komissalari kengashi 1921-yilning avgustida o‘quv darsliklarini yaratish tartibi haqida qaror qabul qildi. Bu esa mamlakatda pedagogika o‘quv fanini yaratish uchun muhim turtki bo‘ldi. Milliy istiqlol tufayli taraqqiyotning barcha sohalarida jadal rivojlanib borayotgan mamlakatimizda yosh avlodning bilim darajasini jahon andozalari talablariga javob beradigan, fan-texnika yangiliklaridan xabardor, mustaqil fikrlay oladigan, hayotga dadillik bilan kirisha oladigan, tadbirkor, ma`naviy jihatdan barkamol qilib voyaga etkazish dolzarb vazifalardan hisoblanadi. Bu esa, avvalo, pedagogika fanini, ta`lim-tarbiya tizimini zamonaviy texnologiyalar asosida 5 takomillashtirishni taqozo etadi. O`zbekiston Respublikasining «Ta`lim to`g‘risida»gi Qonunida (1997y.) ta`lim davlatimiz ijtimoiy taraqqiyoti sohasida ustivor deb e`lon qilinishi pedagogika fani zimmasiga juda katta mas`uliyatli ulug‘vor vazifalarni yukladi. 1 Juda boy ilmiy, ma`naviy, madaniy, diniy merosimimizni qayta tiklash ularni zamon ruhi talabi bilan uyg‘unlashtirib faqat shaxsiy, milliy manfaat kasb etib qolmasdan umumjahon ma`naviy, ijtimoiy- iqtisodiy taraqqiyotga ulkan hissa bo`lib qo`shilmoqda. O`sib kelayotgan yosh avlod va ularning kelajakda qanday kasb-hunar egallashlariga qarab, Respublikamiz kelajagini tasavvur qilsa bo`ladi. Yoshlar farovon hayotimiz mezonidir. Xuddi shu ma`noda yoshlarning ta`lim-tarbiyasiga jiddiy e`tibor bermog‘imiz lozim. Yoshlar ta`lim-tarbiyasi har bir ota-onaning, o`qituvchi- tarbiyachining Vatan oldidagi muqaddas burchidir. Tabiiyki, barcha xildagi tajriba shakllari ham tarbiya mazmunini tashkil etavermaydi. Chunki: - Birinchidan, pedagogika, xususan, o`zbek xalq pedagogikasi taraqqiyotida juda murakkab bo`lgan tomonlar (hatto bu murakkablikning noma`lum qismlari) mavjudki, ularni yoshlar daf`atan o`zlashtira olmaydilar. Masalan; sharq falsafasi yoki mutafakkirlarimizning ma`naviy merosini falsafa, tabiiy va gumanitar fanlar, diniy manbalardan yaxshi xabardor bo`la olmaganligimiz sababli o`rganishimiz qiyin kechadi; - ikkinchidan, tarbiyalanuvchilarning yosh hususiyatlariga ko`ra va ham metodik, ham moddiy asosning etishmasligi sababli to`plangan tajribalarning hammasini olish imkoniyati yo`q va hokazo. Eng muhimi, jamiyat taraqqiyotining ijtimoiyiqtisodiy ehtiyojlariga va kelajakda kutiladigan o`zgarishlarni hisobga olib tarbiya mazmunini shakllantirish darkor. O`zbek pedagogikasining vazifasi Respublikamizda yashovchi turli millatelatlarning orzu-istaklariga monand ta`lim- tarbiyaning ham nazariy, ham amaliy muammolarini milliy qadriyatlar asosida 1 O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida»gi Qonuni. - T., 2020. 6 to`g‘ri hal etib berishdir. 2 Bunda islom dunyosida qalam tebratgan allomalarimizdan tortib, zamondosh olimu fuzalolarimizning ta`limotlaridan hamohang ta`lim tarbiyaga oid qirralarini izlab topishni taqozo etadi. Yosh-avlod dunyoqarashini shakllantirishda istiqloldan avval qoralangan tasavvuf ilmidan ham foydalanish joiz. Negaki, bir mafkura yakka hokimliligiga endilikda nuqta qo`yiladi. Erkin fikrlash tizimi yosh avlod ruhini tarbiyalashdagi bosh omillardan biridir. Pedagogika fani rivojining hozirgi bosqichida alohida dolzarb metodologik masalalarni hal etish bilan chegaraianmasdan xususiy bilimlar tizimi sifatida pedagogika fani metodologiyasini aniq belgilab olish zarur. Bu birinchidan , pedagogik nazariyalaming ishonchliligini ta ’ minlasa , boshqa tomondan metodologik bilimlarsiz pedagogik tadqiqotlarni samarli tashkil etish va o ' tkazish mumkin emasligini uqtiradi . Ijodiy jarayonda bugungi kunda pedagogika fani metodologiyasiga , uning predmetiga nisbatan turlicha yondashuvlar vujudga kelmoqdaki , ulaming mohiyatini qisqacha tushuntirishga harakat qilamiz . Metodologiya alohida fan sifatida ikkita funksiyani bajaradi : deskriptiv ( ifodalovchi ) va perskriptiv ( me ’ yorlovchi ). Birinchisi - obyektni nazariy jihatdan ifodalashni ko ‘ zlasa , keyingisi - tadqiqotchi uchun aniq m oijal olishga shart - sharoit yaratadi . Bu ikki vazifaning mavjudligi pedagogika metodologiyasini ham ikki guruhga ajratishni taqozo etadi - nazariy va m e ’ yoriy . Pedagogikaning nazariy metodologiyasiga quyidagilami kiritish mumkin : « metodologiya » tushunchasi ta ’ rifi ; fan metodologiyasining umumiy tavsifi , uning darajalari ; metodologik bilimlar va faoliyat tizim sifatida ; pedagogika sohasidagi tadqiqiy faoliyatni metodologik ta ’ minlash manbalari ; pedagogik tadqiqot obyekti va predmetining metodologik tahlili . Me ’ yoriy asos quyidagi savollar doirasini qamrab oladi : pedagogikani obyektiv borliqni m 2 . Bristol, A. S., & Gillis, J. M. Recent developments in high school psychology education: An extension of Hakala (1999). Teaching of Psychology, 2001. - 28, p. 7 a ’ naviy jihatdan o ‘ zgartirishning boshqa shaklidan farqli tomonlarini ilmiy asoslash ; pedagogika sohasidagi ishlami fanning fundamental asoslariga muvoftqligini aniqlash ; maqsadning aniqligi ; maxsus tadqiqot obyektini ajratish ; maxsus bilish metodlari va vositalarini qo ‘ llash ; atamalaming bir xil qo ‘ llanilishi ; pedagogik tadqiqotlarni tizimlashtirish ; tadqiqot asosnomasi : muammo , mavzu , uning dolzarbligi , tadqiqot obyekti , predmeti , maqsad va vazifalari , farazi , himoya qilinadigan holatlar , ilmiy yangiligi , ilmiy - amaliy ahamiyati ; pedagogik tadqiqotning tarkibi va mantiqiy ketma - ketligi ; pedagogik fanlar tizimi , ulaming o ‘ zaro aloqasi . 17 Tadqiqot muammosi bo ‘ yicha qabul qilingan direktiv va m e ’ yoriy hujjatiar ham bevosita metodologiyaning m e ’ yoriy asosini tashkil etadi . Falsafiy nuqtai nazardan metodologiya nazariy va amaliy faoliyatni tashkil etish prinsiplari va usullari tizimi , shuningdek , bu tizirn haqidagi ta ’ limot ( nazariya ) sifatida qabul qilinadi . Aniqrog ' i , metodologiya predmeti - faoliyatni tashkil etish haqidagi nazariya demakdir . Ko ‘ rinib turibdiki , bu ta ’ rifda ilmiy bilishning ikki jihati - bilimlar tizimi va ilmiy - tadqiqiy faoliyat qamrab olingan . Yoki ikki faoliyat turi - metodologik tadqiqot va metodologik ta ’ minot hisobga olinyapti . Agar birinchisining vazifasi pedagogika fanlari rivojining qonuniyatlari va yo ' nalishlari , pedagogik tadqiqotlarning sifat va samaradorligini oshirish prinsiplari , ularning tushunchalari tarkibini aniqlashtirsa , ikkinchisi - metodologik bilimlardan tadqiqot dasturlarini asoslashda va sifatini baholashda foydalanishni anglatadi . Shu bilan birgalikda pedagogik muammolarning umumnazariy muammolar bilan almashtirishga yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi. Chunki, birinchisi «qanday qilib metodologiyani pedagogikaga qoMlash mumkin» degan savolni aniqlashtirsa, ikkinchisi — umumnazariy savollar esa pedagogikaning predmeti, uning boshqa fanlar bilan aloqasi, ta’lim va tarbiya mohiyati kabi umumiy savollar yyechimiga qaratiladi. Pedagog kadrlar tayyorlash sifatini oshirish masalasi respublikamiz va jahon miqyosida tadqiqotchilaming diqqat markazida bo’lib kelmoqda. 8 Mazkur muammo ta’lim mazmunini modernizatsiyalash, ta’lim jarayonini tashkil qiiish texnologiyalari va usullarini optimallashtirish bilan chambarchas bogMangan. Ularning to‘laqonli hal etilishiga esa pedagogik tadqiqotlami amalga oshirishda yanada moslashuvchan va taraqqiyparvar yondashuvlarni keng joriy etish orqaligina erishish mumkin. 0 ‘z navbatida pedagogika fani boshqa fanlar kabi yangi-yangi dalillar, yuqori natijalarga erishish imkonini beruvchi texnologiyalar asosida rivojlanib boradi. Buning uchun esa ilmiy asoslangan tadqiqot metodlariga tayanish talab etiladi. Ilmiy tadqiqot metodlari esa o‘z navbatida metodologiya tushunchasi bilan ataluvchi nazariy prinsiplar majmuasiga bog‘liq bo‘ladi. Pedagogik metodologiya sohasida amalga oshirilgan ilmiy ishlar tahlili «metodologiya», shuningdek, «pedagogik metodologiya» tushunchasiga nisbatan turlicna yondashuvlar mavjudligini ko‘rsatadi. Pedagogika fanida metodologiya tushunchasining gnoseologik talqini ko‘proq ustuvorlik kasb etadi. Mazkur yondashuvga ko‘ra «metodologiya» tushunchasi, mazmunan «gnoseologiya» (bilish to‘g ‘risidagi fan), «nazariy bilish» kabi tushunchalarga yaqin turadi. Ushbu yo‘nalish tarafdorlari masalaga bir tomonlama yondashib, metodologiyani faqat «bilish metodlari to ‘g ‘risidagi ta’minot» yoki hodisalarni bilish jarayoni sifatida talqin qiladilar. Shu o ‘rinda, ushbu tushunchaning «borliqni o'zgartirish metodlari to‘g‘risidagi ta’limot» ekanligini e’tibordan chetda qoldiradilar va metodologiyani gnoseologik qolip bilan cheklab qo‘yadilar. Pedagogik tadqiqotlarning metodologik ta’minoti va pedagogik refleksiyaga doir manbalari. Pedagogik tadqiqotning metodologik ta’minotiga me’yoriy-metodologik bilimlar (yoridashuvlar, tamoyillar, usullar, mezonlar) hamda metodologik vazifani bajaruvchi deskriptiv umumiy va maxsus ilmiy bilimlar (tasniflar, konsepsiyalar, tizimlar, modellar) kiradi. E.G.Yudinning ta’kidlashicha: “Ilmiy bilishning tadrijiy rivojida vazifa ko‘pincha shunday qo‘yilgan boiadiki, bunda asbrakt bilish ratsiional bilishga nisbatan metodologik vazifani bajaradi. Aslida har qanday ilmiy nazariya metodologik vazifani 9 bajaradi...”. Masalan, ta’limning madaniyatshunoslikka doir konsepsiyasi didaktika, tarbiya nazariyasi, xususiy metodikalar sohasidagi tadqiqotlarga nisbatan metodologiya vazifasini bajaradi. Turli darajadagi deskriptiv bilimlar qatlami (falsafly tushunchalar, umumiy va dunyoning maxsus ilmiy manzarasi, umumiy va maxsus ilmiy kategoriyalar, tushunchalar, nazariya va konsepsiyalar, empirik faktlar) “mavjud” sohani o ‘zida ifoda etadi («Nima mavjud?»). Shu sababli “metodologik bilim” va “funksional metodologik bilim”ni farqlash lozim. Paradigma tarkibida mazkur deskriptiv tarkibiy qismlar metodologik (preskriptiv, m e’yoriy) vazifani bajaradi. Fan metodologiyasida metodologik vositalarning g‘oyat katta “zahirasi” ishlab chiqilgan. Ulami tizimlashtirish muammosi mavjud. Tadqiqotchi tomonidan tadqiqot maqsadi va masalalariga ayni metodologik vositani mustaqil tanlay olish undagi metodologik ta’minot va metodologik refleksiya darajasi, shakli, turi, manbalari to‘g ‘risida bilimlariga bog‘liq. Metodologiyaning turlari va darajalari to‘g‘risidagi asosiy fikr ilk bor V.A.Lektorskiy va V.S.Shvirev tomonidan shakllantirilgan, keyinchalik E.G.Yudin tomonidan yanada to'ldirilgan. Ular metodologik bilimning quyidagi darajalarni ajratib ko‘rsatishadi: falsafiy, umumilmiy va xususiy. Bizningcha, ijtimoiy- gumanitar bilim sohasi uchun xos bo‘lgan antropologik, aksiologik, fenomenologik, germenevtik metodologik yondashuvlarni o‘z ichiga olgan ijtimoiy-gumanitar fanlar metodologiyasi darajasini ajratib ko‘rsatish maqsadga muvofiqdir. Metodologik g'oya va qarashlarni aniqlovchi mezonlar quyidagilardan iboratdir: Tarixiylik - predmetni uning rivojlanib borish jarayonida o ‘rganish. Mazkur mezon so‘z yuritilayotgan tadqiqot asosida yotuvchi dialektik metodning muhim talabi hisoblanadi. V.I.Juravlyov ta’kidlaganidek “Har qanday ijtimoiv fan obyektni yaxlit va majmuaviy tarzda o‘rganishni tarixiy mezoni asosida qaraydi. Shunga ko‘ra, tadqiqctchi obyektning mavjud holati hamda istiqboldagi rolini baholaydi”. 10 Mantiqiylik - o ‘rganilayotgan obyektni alohida, uni o ‘rab türgan muhitdan ajratib olingan holda emas, balki aynan (mazkur tadqiqot obyekti misolida boMgani kabi) yaxlit tizim sifatida qarashni ko‘zda tutadi. Aks holda, ushbu obyektni o ‘rganish natijalari tadqiqot mahsuli emäs, balki faqat m a'lum natijalami qayd etishdan iborat bo‘lib qoladi. Dialektik mezon - shaxsning ijtimoiy munosabatlaming faol subyekti ekanligi to‘g ‘risidagi etakchi falsafiy g‘oyalar yangicha talqin qilish natijasida tadqiqotlar mazmuni ham vaqt o‘tishi bilan o ‘zgarib 38 boradi. Bu m a’noda dialektik mezon tarbiyaning etakchi mezoni sifatida o‘z davrining ustuvor ijtimoiy- madaniy g ‘oyalariga yo‘naltiriladi. Foyalar maqsad, mazmun, metod va tarbiya natijalariga aylana borib, pedagogik jarayonning metodologik asosini belgilab beradi. Metodologiya tushunchasi o‘zida ikki jihatni aks ettiradi: birinchisi bilish faoliyati natijalari bilan bog‘liq bo’lsa, ikkinchisi mazkur faoliyatning o ‘zi hisoblanadi. Har bir fanning o‘ziga xos kategoriyalari, tushunchalari, tadqiqot predmeti, obyekti va fanshunoslikning umumiy qoidalari, ilmiylik mezoni ifodalanishidir. Globallashuv jarayonida fanning rivojlanishi, ilmiy tadqiqot tili, kategoriyalari uning umumiy jahonshumul va xususiy muayanligi muxim o‘rin tutadi. So‘nggi vaqtlarda shaxsga yo‘naItirilgan ta’lim va yuksak m a’naviyatli shaxsni shakllantirish bilan bogTiqlikda metodologiyäni tavsiflash bilan bog‘liq qator savollar tug‘ilmoqda: metodologik har bir kishining shaxsiy yutug‘i bo‘lishi kerak emasmi? Maxsus bilish sohasini metodologiya deb atash o‘rinli boladim i? Ko‘plab olimlaming sa’yharakatlari bilan fan sohasida amalga oshirilgan ilmiy ishlarni korreksiyalash va takomillashtirishdan foyda bormi? Shuningdek, ayrim adabiyotlarda bayon etilishicha, “obyektiv” metodologiya bo‘lishi kerak emas, aksincha, har bir kishi uchun ilmiy ijod individual xarakter kasb etishi, ya’ni “subyektiv” metodologiya bo‘lishi lozim. Biroq mazkur fikrlarni to‘liq tasdiqlab bo‘lmaydi. Avvalgi paragrafda ta’kidlab o'tilganidek. pedagogika fani metodologiyasi pedagogik fanlar va pedagogik tadqiqotlar haqida bilimlar tizimini 11 ifoda etsa, ikkinchidan, mazkur bilimlarni qo‘lga kiritish, shuningdek, tadqiqot dasturi(metodologik ta’minoti)ni asoslashga doir faoliyat sifatida metodologiya sohasi bilan bog‘liq qator tushunchalarga aniqlik kiritish imkonini beradi. Shuningdek, metodologiyani tushunish nuqtai nazaridan quyidagi savollarga aniq javob topishga erishish mumkin: pedagogika metodologiyasi nima bilan shug‘ullanadi va kim shug‘ullanishi kerak? Pedagogika sohasida metodologik bilimlarni egallashning qanday usullari mavjud va qanday bilimlar qo‘lga kiritiladi? Tadqiqotlaming metodologik ta’minotining manbalari, obyektlari va tartib-qoidalari qanday bo'lishi lozim? Dastlab metodologik tahlil obyektlarining maxsus ilmiy tahlil obyektlaridan fa rqiga aniqlik kiritish lozim. Maxsusilmiy ish aniq metodologik tadqiqotni anglatmaydi, u pedagogik faoliyatni tadqiq etishga yo‘naltirilgan bilish faoliyatidir. M etodlar tasnifi, ta’lirn mazmunini masalalari yoki zamonaviy darsni tashkil etish muammolarini o‘rganish - maxsus-ilmiy tahlil sohasidir. Biroq metodologik tahlil ham bor. M azkur holatda biz bu masalalarni qanday tadqiq etamiz: masalan, ushbu masalalarni o'rganishda fan metodlari to‘g‘ri qo’llaniladimi, bilish maqsadi bilan biz foydalanayotgan tushunchalar tizimi bir- biriga muvoftqmi? Ikkinchidan, metodologik masalalar maxsus-ilmiy masalalardan farq qiladi. 3 Metodologik masalalar: maktab amaliyotida didaktik bilimlardan foydalanish masalalari, pedagogik bilimlarning turlari, xususiy metodika bilan didaktikaning aloqadorligi, pedagogik dalillar, pedagogik tadqiqotlar m antig‘i, pedagogik tadqiqotlarda formallashtirishni qo‘llash doirasi va shart-sharoitlari, pedagogik tadqiqotlar bosqichi sifatida maktab tajribasini o‘rganish va h.k. M azkur holtada e’tibor amaliy yo‘naltirilgan ilmiy faoliyatga qaratilgan. 40 M etodologik ta ’m inot m anbalari. Pedagogika fani bo'yicha amalga oshiriladigan tadqiqoi ishlarinig metodologik ta ’minoti qator o ‘ziga xosliklariga ega. Metodologik ta’minoti manbasi tushunchasi tadqiqotchi uchun m o‘ljai olishga imkon beruvchi va ierarxik mansublikka ega alohida turdagi bilimlar yig‘indisini 3 Bristol, A. S., & Gillis, J. M. Recent developments in high school psychology education: An extension of Hakala (1999). Teaching of Psychology, 2001. - 28, p. 12 anglatadi. Tadqiqotchi uchun m o‘ljal olishga yordam beruvchi birinchi metodologik manba falsafïy qoidalar va undagi metodologik funksiyalardir. Masalan, nazariya va amaliyot birligi haqidagi nazariya. Ana si ¡a tarzda falsafa metodologik ta ’minot manbalaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Metodologiyaning bir nechta darajalarining mavjudligi umumfalsafiy qoidalar, shuningdek, umumilmiy metodologiya darajasida ishiab chiqilgan bilimlar va yondashuvlarni metodologik ta’minot tarkibiga kiritishga teng huquq beradi. Metodologiyaning yana bir manbasi pedagogika sohasida tadqiqi qilingan ilmiy ishdir. M azkur tadqiqotlarning natijalari yaxlitlikoa pedagogikaning o‘ziga xosliklari, uning boshqa fanlar bilan aloqau. pedagogik faktlar, pedagogik nazariyalami shakllantirish shatsharoitlari, pedagogikaning obyekti va predmeti va mustaqil amai^o oshirilgan pedagogik tadqiqotlar haqidagi bilimlami o‘zida aks ettirach. Ushbu tadqiqotlarda ta’lim sohasida qo‘llaniladigan fan metodlari haqidagi bilimlar konkretlashtiriladi. Mazkur tadqiqotlarning vazifàsj - pedagogik fanlami amaliyot bilan aloqadorlikda rivojlanish qonumyatlari va tendensiyalari, pedagogik tadqiqotlar samaradorligi va sifatini oshirish tamoyillari, pedagogika qo’llaniladigan tushunchalar va metodlarni tahlil etishni aniqlashtirishdan iborat. Metodologik bilimlar amaliy pedagogik faoliyat qonuniyatlari va tashkiliy tizimlarini aniqlashda o ‘ziga xos vazifalariga ega bolgan maxsus-ilmiy tadqiqotlarni o ‘tkazish uchun asos sifatida xizmat qiladî Yuqorida bayon etilgan pedagogika sohasidagi tadqiqotlarning ikki turi bir tomondan metodologik, ikkinchi tomonidan maxsus-ilmiy tahlilga tegishli ekanligi haqida gapirish imkonini beradi. Ular turîi obyekt va yo‘nalishlarga ega va muammo doirasi bilan bir-biridan farq qiladi. Maxsus-ilmiy tadqiqotlar (masalan, ta’lim va tarbiya qonuniyatlari) bevosita pedagogik faoliyatga yo‘naltirilgan, o‘z navbatida mazkui voqelikni ilmiy aks ettiruvchi - metodologik tadqiqot sifatida ham qaraladi (ta’lim amaliyotini ilmiy asoslash usullari). Mazkur farq metodologik tadqiqot jarayonida uni nazariyada aks ettirishning samaraii usullari va nihoyasida mazkur nazariyani amaüyotga ta’sirini kuchaytirish maqsadida pedagogik faoliyatga murojaat qilish 13 zarurati yuzaga chiqadi. Masalan, o’qitishni iimiy asoslash usüllarini tadqiq etishda ta’lim metodlari haqidagi tasavvurlar turli metodlarni amaliyotda qo‘llash bilan bog‘liq masalalar yuzaga keladi. Aynan arnaliyotdagi kamchilikiar olimlami fanga, ilmiy bilishdagi bo‘shliqlarga murojaat qilishni, keyin ushbu kamchilik va bo‘shliqlaming yuzaga kelish sababiarini metodologik tahlil qilishga murojaat qilishga majbur qiladi. Amaliyot uchun pedagogikada qo‘llani!adigan tushunchalarni tartibga solish, kompleks tadqiqotlarni samarali tashkil etish uchun pedagogikaning boshqa fanlar bilan aloqdorligi mexanizmini o‘rganish katta ahamiyatga ega. Metodologik tadqiqot aynan tadqiqiy tavsifga ega boTishi lozim, ya’ni istalgan ilmiy tadqiqotga qo‘yiladigan talablar to‘iiq bajarilishi lozim, umumiy mulohaza va konspektiv xarakterga ega bo‘lib qolmasligi zarur. 14 1.2.Pedagogika fani metodologiyasining tamoyillari va usullari Ilmiy bilishda umumiy metodologiya va xususiy metodoiogik asos mavjud. Umumiy metodologiya falsafaning dialektik qonunlari, ilmiy bilish haqidagi ta’limotlar, jamiyat taraqqiyotning hozirgi davridagi konsepsiyalar, milly g'oya, mafkura. Pedagogik fanlar metodologiyasining umumilmiy metodologik tamoyillariga quyidagilar kiradi: Muvofiqlik tamoyili - ilmiy bilishning mazkur sohasida bilimlaming yangi tamoyillar, g‘oyalar konsepsiyalar asosida tizimga solish. To’ldiruvchanlik tamoyili - tadqiqotning ko‘pgina obyektlari mikrodunyoning zarraga o‘xshash eng oddiy obyektlaridan tortib inson va jamiyat singari murakkab obyektlarigacha. Qarama-qarshi nazariyalarni birlashtirish asosida to‘la tavsiflanishi. Verifikatsiya tamoyili - mohiyat e’tibori bilan formal mantiqni yetarli asoslash. Falsafikatsiya tamoyili - mazkur tamoyilga binoan faqat inkor etish orqali tekshirib ko'rish imkoniyati bo‘lgan bilim ilmiy bilim bo’lishi mumkin. Reduksiya tamoyili - ma'lum yaxlitlik tizim murakkabligini uning nisbatan sodda tarkibiy qismlari unsurlari orqali bilishdir. Yaxlitlik tamoyili - tadqiq qilinayotgan obyektlaming alohida yaxlit xossalarini boshqa ob’ekitlar bilan o'zaro aloqada bo‘lish. Kontirreduksiya tamoyili - elementar zarralardan tortib to ijtimoiy tabiiy tizimlargacha barcha tabiiy obyektlarga, shu jumladan tabiiy tilga amal qilish. Pedagogik tadqiqotlarning konkret-metodologik tamoyillari. Demokratik jamiyat qurish konsepsiyasi har bir ijtimoiy fanning o ‘z qonunlaridan, predmetidan kelib chiqadigan xususiy, metodologiyani rivojianishiga imkoniyat 15 yaratdi. Avvalo, ilmiy pedagogik tadqiqotda 99 shaxsiy yondashuv, faoliyatli yondashuv, polisu’bektli yondashuv, madaniy yondashuv, antropologik yondashuv, texnologik yondashuv kabi qonsepsiyalar yaratildi. Albatta bu konseptual yondashuvlar davr taqozosi bilan takomillashib boradi. Professor A.Choriev qonuniyatii yondashuv ta’lim-tarbiya jarayonini modemizatsiya qilishning metodologik asosi ekanligini asosiagan. Chunki ta’lim-tarbiya jarayonining o ‘ziga xos qonuniyatiari asrlar bo‘yi tajribalarda sinalgan, qaror topgan. Har bir fanning o ‘ziga xos qonuniyati bo‘lganidek, pedagogik jaaryonning qonuniyatiari ilmiy tadqiqotning yorqin yo‘llanmasi bo'iadi. Metodologiya metodlar, usullar, majmui sifatida qarashlar, “yondashuvlar”, konsepsiyalar uchun ham fanning umumiy qonuniyatiari nazariy (boshlang‘ich) asosi bo‘ladi. Har bir qonuniyatni amaliyotida o ‘ziga xos metod, usullari qoManishi tabiiy hoi. Pedagogik qonuniyatlar o‘tgan asming 80-yillarida umumlashtirila boshlandi. Ko‘pgina mamlakatlarda ta’lim-tarbiya jaryoniga faqat falsafiy yondashuv mavjud. Muayan qonuniyatlarga asoslanilmagani uchun fanning predmetsizlikda kamsitishga urinishlar ham bo‘ldi. Har bir voqeligining o ‘ziga xos qonuniyati mavjud boMadi. Shuning uchun ilmiy tadqiqotda qonuniyatii yondashuv obyektniing, muammoning muayyan mohiyatini aniqlash, ixtironing nazariy ahamiyatini, tadqiqot samaradorligini oshiradi. Pedagogika fani rivoji muayyan pedagogik muammolarni tadqiq etish maqsadida olib borilgan tadqiqot ishlarining g‘oyasi, mazmuni hamda natijalari hisobiga ta’minlanadi. Ijtimoiy va ishlab chiharish jarayonining keskin rivojlanishi shaxsni har tomonlama kamol toptirish imkonini beruvchi omil hamda pedagogik shart-sharoitlarni aniqlash, jamiyat va shaxs ma’naviyatiga ziyon etkazuvchi holatlarni bartaraf etishni taqozo qiladi. Tarbiya jarayonlarining mohiyatini anglash ularni keng yoki tor doirada o ‘rganish, mavjud ko‘rsatkichlar vositasida ularning sodir bo‘lish sabablarini o‘rganish, zarur chora-tadbirlami belgilash ilmiy izlanishlami tashkil etish zaruriyatini yuzaga keltiradi. Pedagogik izlanishlaming samarali kechishi bir qator obyektiv va subyektiv omiliarga bog‘liq. Mazkur 16 jarayonda maqsadga muvofiq keluvchi, maqbul. Ayni vaqtda samarali bo‘lgan metodlarni tanlay olish ham muhimdir. 4 Pedagogik ilmiy-tadqiqot metodlari shaxsni tarbiyalash, unga muayyan yo‘nalishlarda chuqur, puxta ilmiy bilimlami berishga berish tamoyillari, obyekti va subyektiv omillarini aniqlovchi pedagogía jarayonning ichki mohiyati, aloqa va qonuniyatlarini maxsus tekshirisl, va bilish usullaridir. Ayni vaqtda, 0 ‘zbekiston Respubiikasida pedagogik yo‘nalishíi' olib borilayotgan ilmiy izlanishlar dialektik yondashuvga asoslanatii. Pedagogik hodisa, voqelik va ularning qonuniyatlarilarni aniqlashg;; bunday yondashuv pedagogik hodisa va jarayondlarning umumi; aloqasi, ularning izchil, uz-luksiz rivojlanishi, bolaning fiziologik rivcii uning psixologik, in-tellektual jihatdan takomilashtirib borishini ta’mi;' lashi, qarama-qarshiliklarning shaxs kamolotini ta’minlashdagi o‘rni roli, shuningdek, dialektika kategoriyalarining ahamiyatini e’tirof etadi. 4 Bristol, A. S., & Gillis, J. M. Recent developments in high school psychology education: An extension of Hakala (1999). Teaching of Psychology, 2001. - 28, p. 17 I BOB BO’YICHA XULOSA Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, pedagogika sohasida konkret metodologik tadqiqot xususiy maxsus predmetiga ega va u yoki bu fan bo’limlari holati, amaliyot uchun yo'naltirilgan normativ materialiami asoslash xarakteri va sifati, pedagogik konsepsiyalarni ishlab chiqish va ularni amaliyotga ioriy etish dalillarida aks etuvchi empirik materiallarga tayanadi. Empirik tavsifdagi (metodologik empiriya) metodologik bilimlar ilmiy bilish usullarini qo‘llash haqidagi tadqiqotchining fikr-mulohazalari, ya’ni metodologik refleksiya natijasi sifatida aniq maxsus-iimiy tadqiqotlar jarayonida ham shakllanadi. Qachonki, u shu tarzda tanlangan obyekt bo‘yicha o ‘z harakatini kuzatib borsa, mazkur turdagi bilimlar metodologik ta’minot tarkibiga qo‘shilib boradi. Ulaming o'ziga xosligi shundaki, maxsus rejalashtirilgan metodologik ishlar hosilasi emas, boshqa (maxsus-ilmiy) obyektga maqsadli tadqiqot mahsuli garovi sifatida namoyon bo‘ladi. Empirik bilimlar obyektga bog‘langan bo‘lib, shuning uchun umumiy tavsifga ega bo‘lmaydi. Ularni qo‘llash mazkur tadqiqot vazifalari bilan cheklanadi. Masalan, o‘quvchilarda mustaqil fikrlashni shakllantirish yo'llarini ishlab chiqish jarayonida asoslovchi tajriba-sinov ishlarini o‘tkazish natijasida olingan tadqiqotchining shaxsiy tajribasi boshqa, masalan o‘quv materiallarini strukturalashtirish muammosi bilan shug‘ullanayotgan kishi uchun qo‘l kelishi ehtimoldan yiroq. Hech iloji bo‘imaganda, tizimli yondashuvda qo‘llaniladigan modellashtirish, ideal obyektlami kosntruksiyalash kabi ilmiy metodlarga taalluqli metodologik orientirlarga tayaniladi. Metodologiya sohasi va maxsus-ilmiy sohani bir-biridan farqlash zarur: metodologik tahlil obyekti va maxsus-ilmiy obyekt tahlil, metodologik muammolar va maxsus-ilmiy muammolar, metodologik va maxsus-ilmiy tadqiqotlar. Metodologik faoliyat sohasida maxsus-ilmiy tadqiqotlar ta’minotini metodologik tadqiqotnikidan farqlash zarur. 18 II BOB PEDOGOGIKA FANI METODOLOGIYASINI O’QITISH METODIKALARI 2.1. Pedagogika fanini o’qitishdagi interfaol metodlar Hozirda ta'lim metodlarini takomillashtirish sohasidagi asosiy yo'nalishlardan biri interfaol ta'lim va tarbiya usullarini joriy qilishdan iborat. Barcha fan o'qituvchilari dars mashg'ulotlari jarayonida interfaol usullardan borgan sari kengroq foydalanmoqdalar. Interfaol usullarni qo'llash natijasida o'quvchilarning mustaqil fikrlash, tahlil qilish, xulosalar chiqarish, o'z fikrini bayon qilish, uni asoslagan holda himoya qila bilish, sog'lom muloqot, munozara, bahs olib borish ko'nikmalari shakllanib, rivojlanib boradi. Hozir interfaol mashg'ulotlarni olib borishda ma'lumki, asosan interfaol usullar qo'llanilmoqda. Kelgusida esa bu usullar ma'lum darajada interfaol texnologiyaga o'sib borishi maqsadga muvofiq. Interfaol usullarni qo'llash bo'yicha amerikalik psixolog va pedagog B.Blum bilish va emotsional sohalardagi pedagogik maqsadlarning taksonomiyasini yaratgan. Uni Blum taksonomiyasi deb atashadi [1]. (Taksonomiya-borliqning murakkab tuzilgan sohalarini tasniflash va sistemalashtirish nazariyasi). U tafakkurni bilish qobiliyatlari rivojlanishiga muvofiq ravishdagi oltita darajaga ajratdi. Unga ko'ra tafakkurning rivojlanishi bilish, tushunish, qo'llash, tahlil, umumlashtirish, baholash darajalarida bo'ladi. Shu har bir daraja quyidagi belgilar hamda har bir darajaga muvofiq fe'llar namunalari bilan ham ifodalanadi, jumladan: Bilish-dastlabki tafakkur darajasi bo'lib, bunda o'quvchi atamalarni ayta oladi, aniq qoidalar, tushunchalar, faktlar va shu kabilarni biladi. Bu tafakkur darajasiga muvofiq fe'llar namunalari: qaytara bilish, mustahkamlay olish, axborotni yetkaza olish, aytib bera olish, yozish, ifodalay olish, farqlash, taniy olish, gapirib berish, takrorlash. Tushunish darajasidagi tafakkurga ega bo'lganda esa, o'quvchi faktlar, qoidalar, sxema, jadvallarni tushunadi. Mavjud ma'lumotlar asosida kelgusi oqibatlarni 19 taxminiy tavsiflay oladi. Bu tafakkur darajasiga muvofiq fe'llar namunalari: asoslash, almashtirish, yaqqollashtirish, belgilash, tushuntirish, tarjima qilish, qayta tuzish, yoritib berish, sharhlash, oydinlashtirish. Qo'llash darajasidagi tafakkurda o'quvchi olgan bilimlaridan faqat an'anaviy emas, noa'nanaviy holatlarda ham foydalana oladi va ularni to'g'ri qo'llaydi. Bu tafakkur darajasiga muvofiq fe'llar namunalari: joriy qilish, hisoblab chiqish, namoyish qilish, foydalanish, o'rgatish, aniqlash, amalga oshirish, hisob -kitob qilish, tatbiq qilish, hal etish [3]. Tahlil darajasidagi tafakkurda o'quvchi yaxlitning qismlarini va ular o'rtasidagi o'zaro bog'liqliklarni ajrata oladi, fikrlash mantiqidagi xatolarni ko'radi, faktlar va oqibatlar orasidagi farqlarni ajratadi, ma'lumotlarning ahamiyatini baholaydi. Bu tafakkur darajasiga muvofiq fe'llar namunalari: keltirib chiqarish, ajratish, tabaqalashtirish, tasniflash, taxmin qilish, bashorat qilish, yoyish, taqsimlash, tekshirish,guruhlash. Umumlashtirish darajasidagi tafakkurda o'quvchi ijodiy ish bajaradi, biror tajriba o'tkazish rejasini tuzadi, birnechta sohalardagi bilimlardan foydalanadi. Ma'lumotni yangilik yaratish uchun ijodiy qayta ishlaydi. Bu tafakkur darajasiga muvofiq fe'llar namunalari: yangilik yaratish, umumlashtirish, birlashtirish, rejalashtirish, ishlab chiqish, tizimlashtirish, kombinastiyalashtirish, yaratish, tuzish, loyihalash. Baholash darajasidagi tafakkurda o'quvchi mezonlarni ajrata oladi, ularga rioya qila oladi, mezonlarning xilma-xilligini ko'radi, xulosalarning mavjud ma'lumotlarga mosligini baholaydi, faktlar va baholovchi fikrlar orasidagi farqlarni ajratadi. Bu tafakkur darajasiga muvofiq fe'llar namunalari: tashxislash, isbotlash, o'lchash, nazorat qilish, asoslash, ma'qullash, baholash, tekshirish, solishtirish, qiyoslash [4]. Interfaol ta'lim texnologiyasi — har bir o'qituvchi barcha o'quvchilar ko'zda tutilgandek o'zlashtiradigan mashg'ulot olib borishini ta'minlaydi. Bunda har bir o'quvchi o'z motivlari va intellektual darajasiga ega holda mashg'ulotni oldindan ko'zda tutilgan darajada o'zlashtiradi. 20 Dumaloq stol metodi: Topshiriq yozib qo'yilgan qog'oz varag'i davra bo'ylab o'tkaziladi. Har bir talaba o'zining javob variantini yozib qo'yadi va varaqni boshqa talabaga uzatadi. Javoblar tugagach, muhokama bo'ladi. Noto'g'ri javoblar o'chiriladi, to'g'ri javoblar soniga qarab talabalar baholanadi. Masalan: 1 Pedagogikaning asosiy kategoriyalarini ko'rsating. 2 Pedagog mahoratlarini aytib bering. Yoki 1 Shaxs komponentlarini belgilab bering. 2 Leongard bo'yicha xarakter xususiyatlarini sanab bering va h. k. "Qor bo'ron" metodi. ► Ikki guruh talabalari bir muammo yoki vaziyatni muhokama qilib eng ko'p miqdorda to'g'ri javoblar olish ko'zda tutiladi. Xar bir to'g'ri javob yumaloqlangan qor ko'rinishida o'sha guruhga ball tariqasida yozib qo'yiladi. Eng ko'p ball olgan guruh a'lo baholanadi. "Ruchka stol o'rtasida" metodi Guruhga topshiriq beriladi. Har bir talaba o'z javob variantini varaq qog'ozga yozib, uni qo'shnisiga o'zatadi, o'z ruchkasini stolning o'rtasiga surib qo'yadi. Javobni bilmaydigan talaba qog'ozni keyingisiga uzatib ruchkani o'zida olib qoladi. Javob variantlari yozilgan qog'oz o'qituvchiga beriladi va birgalikda muhokama qilinadi. Bu metodda o'qituvchi mashg'ulotga kim tayyor, kim tayyor emasligini ko'rib turadi. Masalan: Tarbiya usullarini belgilab bering. Yoki temperament turlari va ularning asosiy xususiyatlarini ko'rsating. “Qizil va yashil rangli kartochkalar bilan Ishlash” metodi O’qituvchi tahsil oluvchilarining soniga kora har bir tahsil oluvchi uchun qizil va yashil rangli kartochkalar hamda mavzuga oid savolnoma tayyorlanadi; - 21 savolnomadan "ha" yoki "yoq" tarzida javob berish mumkin bolgan savollar orin olgan; tahsil oluvchilarga qizil rangli kartochkalarning "tasdiq", yashil rangli kartochkalarning "inkor" ma'nosini anglatishi uqtirib otiladi; - tahsil oluvchilar oqituvch qituvchi tomonidan berilgan savollarga "tasdiq" yoki "inkor" ma'nolarini anglatuvchi kartochkalarni ko`rsatish asosida javob qaytaradilar. “Qora quti “ metodi O’quvchilarni 6ta guruhga bolamiz. Har bir guruhga bittadan topshiriq beramiz. Qaysi guruh topshiriqni aniq va togri bajarsa u guruhdan bir kishi oqituvchi vazifasini bajaradi. "oqituvchi"har bir guruhga berilgan sozlarga ontadan misol yozishni buyiradi. Bu jarayon oqituvchi tomonidan ham sinchkovlik bilan kuzatib boriladi. "Yalpi fikriy hujum" metodi • Bu matn bialogiya faniga moljallangan. Bu usulda sinfni 6ga bolamiz va 3 xil mavzu beramiz. Berilgan rasm boyicha ilmiy va badiiy matn tuzing. • Matnlarni oquvchilar o`qib berishadi va eng yaxshi yozilgan ilmiy va badiiy matn guruhdan tanlab olinadi. Matn yozishga 15 daqiqa vagt ajratilishi kerak. "Qo’shningni top” oyini Bu o'yinda sinf oquvchilari 2guruhga bolinadi. Birinchi guruhga jumlalar beriladi. Ikkinchi guruhga javoblar tarqatiladi. Birinchi guruhdan bir oquvchi turib jumlani oqiydi, shu jumlagaga mos ravishda 2 guruhdan bir oquvchi javobni oqiydi. Javob togri yoki noto'g'ri ekanini savol bergan oquvchi izohlaydi. Bu jarayonni oqituvchi kuzatib turadi va oquvchilarni baholab boradi. Bu oyin 15daqiqaga mo`ljallangan. 22 AKADEMIK MUNOZARA.. "pedagog - talaba muloqoti". Guruh 2 komandaga bo'linadi, har biriga vaziyatga oid topshiriq beriladi, masalan: Bunda 1chi guruh muloqotning salbiy tomonlarini tahlil qiladi - ya'ni "prokurorlar". 2 chi gurux vaziyatning ijobiy tomonlarini izohlab beradi. Vaziyatga oid topshiriq yoki rolli o'yinni muhokama qilish uchun talabalar shu mavzu yuzasidan chuqur bilimga ega bo'lishi kerak. “Kritik vaziyatni tahlil qilish” metodi Bir tashvishli muammoli vaziyat muhokama qilinishi ko'zda tutiladi. Bunda nimani boshqacha qilish kerak edi, nima uchun bu xatoga yo'l qo'yildi, xatoni takrorlamaslik yoki tuzatish uchun nimalar qilish lozim, degan masalalar ko'rib chiqiladi. Javob variantlari iloji boricha ko'p bo'lishi kerak. 23 2.2.Pedagogika metodologiyasi fanini o’qitishda innovatsion texnologiyalardan foydalanish Hozirgi kunda ta'lim ja г ayonida innovatsion pedagogik texnologiyalami o'quv jarayonida qo'llashga bo'lgan qiziqish, e'tibor kundan kunga kuchayib bo г moqda, buning sabablaridan biri - ta'lim oluvchilaráa o'tilayotgan mavzuga qiziqishni oshiradi, nutq qobiliyatini shakllanti г ishga, ularáa yangi g'oyala г paydo bo'lishiga olib keladi va o'z bilimiga ishonch uyg'otadi. Talabala г da г s jarayonida faol ishtirok qiladi, o'z fikrini bildiradi, tinglash va tahlil qilish qobiliyatini rivojlantiradi. O'qituvchi bu jarayonda shaxsning rivojlanishi, shakllanishi, bilim olishi va tartiyalanishiga sha г oit ya г atadi va ta'lim jarayonida samarali usulla г dan foydalanadi. O'qituvchi - pedagogik va psixologik jihatdan o'z ixtisosligi yo'nalishlari bo'yicha ta'lim muassasalarida faoliyat ko'reatuvchi shaxs sanaladi va u o'qitish shakllarida foydalanilgan o'qitish qonuniyatla г i, p г insipla г ini ijodiy qo'llashda, ilmiy bilishga doi г g'oyalar, nazariyalar, qonuniyatlarni amaliyotga tadbiq etishdek muhim vazifani bajaradi. O'quv ja г ayonida o^uvchila^a shaxs sifatida qa г ashni tu г li pedagogik texnologiya^ hamda zamonaviy uslublaming qo'llanilishi o'quvchilami mustaqil, erkin fikrlashlariga, izlanishga, har bir masalaga ijodiy yondoshish, mas'uliyatni his qilish, ilmiy tadqiqot ishlarini olib borish, tahlil qilish, ilmiy adabiyotlaráan unumli foydalanishga, eng asosiysi o'qishga, fanga va o'zi tanlagan kasbiga bo'lgan qiziqishlarini, hamda pedagogga nisbatan hurmatni kuchaytiradi. Dars jarayonlarida innovatsion pedagogik texnologiyalarni qo'llash, kreativlik (ijodiy yondashuv)orqali ta'lim sifatini va samaradorligini oshirishga sabab bo'ladi. Professional ta'limning maqsadi, mustaqil fikrlash, jamiyatdagi ijtimoiy - iqtisodiy va siyosiy masalalarga tizimli qarash qobiliyatiga ega, ma'lum o'zgarishlarga nisbatan mustaqil o'z munosabatini bildira oladigan, o'z mustaqil biznesini yurita oladigan, ma'lum kasbiy ko'nikmalarga ega bo'lgan kichik mutaxassislarni tayyorlashdir. Professional ta'lim tizimida malakali mutaxassislarni tayyorlash 24 sifati ko'p jihatdan ularda faoliyat ko'rsatayotgan pedagoglarga va ta'lim jarayoniga bo'liq. Bugungi kunga kelib globallashuv jarayonida innovatsiya termini kreativlik termini bilan o'rin almashmoqda. Kreativlik - bu ijodiy yondashuvdir, zero bugungi kunda ta'lim muassasasi pedagoglaridan innovatsion texnologiyalarni qo'llash bilan birga, kreativ yondoshuv malaka ko'nikmasini ham talab qilinmoqda, ya'ni ta'lim jarayonida qo'llaniladigan barcha usullar va metodlar to'liq o'zlashtirilgan pedagogik texnologiyalarni o'z o'rnida qo'llash bo'yicha ijodiy -(kreativ) yondashish talab etiladi. • Klaster usuli. Klasterlarga ajratish- o'quvchilarga biror-bir mavzu to'g'risida erkin va ochiq tarzda fikr yuritishga yordam beradigan pedagogik strategiyadir. Bu usul ko'p variantli fikrlashni o'rganilayotgan tushuncha (hodisa, voqea)lar o'rtasida aloqa o'matish malakalarini rivojlantiradi. «Klaster» so'zi g'ujm, bog`lam ma'nosini anglatadi. Klasterlarga ajratishni da'vat, anglash va mulohaza qilish bosqichlaridagi fikralashni rag'batlantirish uchun qo'llash mumkin. U asosan yangi fikrlarni uyg'otish, mavjud bilimlarga yetib borish strategiyasi bo'lib, muayyan mavzů bo'yicha yangicha fikr yuritishga chorlaydi. Klasterlar tuzishdan yangi mavzuni mukammal o'rganmasdan oldin foydalanish maqsadga muvofikdir. Klaster tuzish ketma-ketligi: Katta varog qog'ozning o'rtasiga yoki sinf doskasiga yoxud yozish uchun foydalanish mumkin bo'lgan sathga «kalit» so'z yoki gap yoziladi; Shu mavzuga tegishli deb hisoblangan va xayolga kelgan so'z va gaplar yoziladi; 25 Fikrlar paydo bo'lganda va ularni yozganda fikrlar o'rtasida mumkin bo'lgan bog'lanishlarni belgilash; Fikrlar tugamaguncha yoki vaqt tamom bo'lgunicha xayolga kelgan barcha fikrlar yozilaveradi; Keltirilgan so'z va fikrlar mazmuni va yaqinligiga qarab toifalarga ajratib chiqiladi. ■ Kubiklar usuli. Kubiklar-o'zgartirilayotgan kelajakka asoslanib mavzuni ko'rib chiqishga yordam beradigan o'qitish usulidir. Har tomonlamam fikrlashga (yozishga) yordam beradigan har xil yo'l-yo'riklar yozilgan kubik ishlatiladi. Tomonlarining hajmi o'rtacha 15- 20 sm bulgan qutichaga qog'oz yopishtirib, kubik yasash mumkin. Kubikning har bir tomoniga quyidagi oltita yo'l-yo'riq yoziladi: buni tasvirlang, buni taqqoslang, buni o'zaro bog`lanishini ko'rsating, buni tahlil qiling, buni qo'llang, yaxshi va yomon tomonlarini ko'rsating (dalillar yordamida). O'tiladigan mavzu yoki biror tushuncha shu jadval savollari asosida tahlil qilib chiqiladi. ■ Insert usuli. Insert usuli tushunishni kuzatish vositasidir. Insert- bu o'quv jarayonida o'z anglashini faol kuzatish uchun o'quvchilarga imkoniyat beradigan kuchli vositadir, chunki shunday hollar borki, odam matnni oxirigacha o'qib, u yerda nima yozilganligini eslab qololmasligi mumkin. Bu esa odam nima o'qiyotganini tushunmay, o'qish jarayonida faol bo'lishga qatnashmaydigan va o'z anglashini kuzatmaydigan hollarning misolidir. Insert- bu matn bilan ishlaganda faollikni qo'llab-quvvatlash uchun kuchli vositadir. O'quvchi matn bilan ishlayotganda bir qator belgilarni qo'yib boradi, ular esa quyidagi ma'nolarni bildiradi: V - bilganlarimni tasdiqlaydi + yangi axborot 26 - bilganlarimga zid keladi ? - meni o'ylantirib qo'ydi. ▪Ikki qismlik kundalik usuli Ikki qismlik kundalik usulidan ham matn bilan ishlash jarayonida foydalanish mumkin. Bu usul birinchidan, mavzu matnini chuqur tushunishga yordam bersa, ikkinchidan, o'quvchilarni ijodiy tafakkurga undaydi, ularning mustaqil fikr yuritishlarini kuchaytiradi. Berilgan matn o'qib chiqilgach, daftar varag'i quyidagi tarzda ikki qismga bo'linadi: PARCHA SHARH Chap tomondagi «Parcha» deb yozilgan qismga o'quvchilar matn yuzasidan biror parcha yoki ularga qattiq ta'sir qilgan narsa yoki ularni haqiqatda hayron qoldirgan timsol haqida yozishlari kerak. Ehtimol, bu ularga shaxsiy tajribalaridan nimanidir eslatgandir, balki ularni qiziqtirgan yoki o'ylantirib qo'ygandir. Balki ular bu fikrga, narsaga qo'shilmaslar. Balki bu narsa o'quvchi uchun yangilikdir, balki shu narsa mohiyatini tushunib yetmagandir. Varaqning <<Sharh>>> deb yozilgan o'ng tomoniga chap tomondagi tanlangan parcha (yoki parchalar) ga sharh yoziladi. Bunda nima uchun ushbu parchani tanlab olganligi, bu narsa uni nima haqida o'ylashga majbur etganligi, shu munosabat bilan unda qanday fikrlar tug'ilganligi haqida sharh beriladi. ■ Sinkveyn usuli. Sinkveyn - fransuz tilida <<5 qator>> ma'nosini bildiradi. Sinkveyn- ma'lumotlarni sintezlash (bir butunga keltirish)ga yordam beradigan qofiyalanmagan she'r bo'lib, unda o'rganilayotgan tushuncha (hodisa, voqea, mavzu), to'g'risidagi axborot yig ilgan holda, o'quvchi so'zi bilan turli variantlarda va turli nuqtai nazar orqali ifodalanadi. Sinkveyn tuzish-murakkab g'oya, sezgi va 27 hissiyotlarni bir nechagina so'zlar bilan ifodalash uchun muhim bo'lgan malakadir. Sinkveyn tuzish jarayoni mavzuni yaxshiroq anglashga yordam beradi. Sinkveyn tuzish qoidalari: 1-qator: Mavzu bir so'z bilan ifodalanadi (odatda ot tanlanadi). 2-qator: Mavzu ikkita sifat bilan ifodalanadi (2 ta sifat yoziladi). 3-qator: Mavzu doirasidagi hatti-harakatni uchta so'z bilan ifodalanadi.(3 ta fe'l yoki ravishdosh yoziladi). 4-qator: Mavzuga nisbatan munosabatni anglatuvchi va to'rtta so'zdan iborat bo'lgan fikr yoziladi. (4 ta so'zdan iborat jumla yoziladi). 5-qator: Mavzu mohiyatini takrorlaydigan, ma'nosi unga yaqin bo'lgan bitta so'z yoziladi (mavzuga sinonim so'z yoziladi). Misol ■ Shaxs Serg`ayrat va baxtiyor. Izlanadi, fikr yuritadi, komillikka intiladi. Naqadar buyuk va murakkab mavjudot. Inson. 28 II BOB BO’YICHA XULOSA Xulosa qilib aytganda, interfaol mashg'ulotlarni yuqorida qisqacha bayon qilingan omillarni hisobga olgan holda tashkil qilish va olib borish bu mashg'ulotlarning sifati va samaradorligini yanada oshirishga yordam beradi [5]. Interfaol usullar ko'p turli bo'lib, ularning hammasi ham har qanday progressiv usullar kabi eng avvalo, o'qituvchidan mashg'ulot oldidan katta tayyorgarlik ko'rishni talab qiladi. Shu mashg'ulotlarni tashkil qilishda interfaol darsning asosiy xususiyatlarini uning an'anaviy darsga nisbatan ayrim farqlarini ko'rib chiqish orqali yaqqolroq idrok etish mumkin. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, ta'lim beruvchi tomonidan ta'lim oluvchilarning qiziqishini orttirish, ularning ta'lim jarayonida faolligi muttasil rag'batlantirib turilish, o'quv materialini kichik-kichik bo'laklarga bo'lib, ularning mazmunini ochishda aqliy hujum, kichik guruhlarda ishlash, bahs-munozara, muammoli vaziyat, yo'naltiruvchi matn, loyiha, rolli o'yinlar kabi metodlarni qo'llash va ta'lim oluvchilarni amaliy mashqlarni mustaqil bajarishga undash talab etiladi. Interfaol metod biror faoliyat yoki muammoni o'zaro muloqotda, o'zaro bahs-munozarada fikrlash asnosida, hamjihatlik bilan hal etishdir [6]. Bu usulning afzalligi shundaki, butun faoliyat o'quvchi--talabani mustaqil fikrlashga o'rgatib, mustaqil hayotga tayyorlaydi. Interfaol metodlar deganda - ta'lim oluvchilarni faollashtiruvchi va mustaqil fikrlashga undovchi, ta'lim jarayonining markazida ta'lim oluvchi bo'lgan metodlar tushuniladi. Bu metodlar qo'llanilganda ta'lim beruvchi ta'lim oluvchini faol ishtirok etishga chorlaydi. Ta'lim oluvchi butun jarayon davomida ishtirok etadi. 29 UMUMIY XULOSA Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, pedagogika faqat sog‘lom o`quvchilarning ta`lim-tarbiyasi bilangina emas, balki shaxsida qusuri bor bolalar ta`lim- tarbiyasi bilan ham shug‘ullanadi. Bunday tarmoqlarni maxsus pedagogika tizimiga oligofrenopedagogika (aqliy jihatdan orqada qolgan bolalarga ta`lim- tarbiya berish), tiflopedagogika (ko`zi ojiz bolalarni tarbiyalash), surdopedagogika (kar-soqov bolalarni tarbiyalash) kabi fanlar kiradi. Hozirgi vaqtda pedagogika bir nechta tarmoqlarga bo`lingan. Jumladan, umumiy pedagogika (maktab yoshidagi o`quvchilarni tarbiyalash va o`qitish haqida bahs yuritadi), maktabgacha tarbiya pedagogikasi (maktabgacha yoshdagi bolalarni tarbiyalash muammolari bilan shug‘ullanadi), madaniy-oqartuv pedagogikasi (madaniy-ma`rifiy ishlarni boshqarish muammolarini o`rganadi), harbiy pedagogika (armiya sardorlari va o`quvchilarini vatanimizning shon-sharafi va or-nomusi uchun yetuk kurashchi, harbiy qurol-yarog‘lardan samarali foydalana oladigan yoshlarni tarbiyalash yo`nalishida) kabi tizim-tarmoqlari mavjuddir. Ma`lumki, turli sohada bilim oluvchi o`quvchilarni o`qitish va tarbiyalashning nazariy hamda amaliy tomonlarini yolg‘iz pedagogika fanining o`zi mufassal yoritib bera olmaydi. Pedagogika fani tarmoqlari mazkur muammolarni ijobiy hal etishda muhim omil hisoblanadi. Pedagogika fanining predmeti obyektini o‘qitish metodikasida turli metodlardan foydalanish, malalar qo‘yish katta ahamiyatga ega va bu albatta o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. 30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1.O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida»gi Qonuni. - T., 2020. 2. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik - har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2016 yil yakunlari va 2017 yil istiqbollariga bag‘ishlangan majlisidagi O‘zbekiston Res publikasi Prezidenti nutqi. // Xalq so‘zi gazetasi, 2017.16 yanvar, №11 3. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. “O‘zbekiston”, 2017. 4. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi - inson manfaatlarini ta’minlash taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. “O‘zbekiston”, 2017. 5. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Oliy ta’limning davlat ta’lim standartlarini tasdiqlash to‘g‘risida» 2001 yil 16 avgustdagi 343-son qaroriga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish haqidgi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2015 yil 10 yanvardagi 3-son qarori. O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2015 y., 2-son, 21-modda 6. O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2017-2021 yillarda O‘zbekistonni rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha harakat strategiyasi. 7 fevral 2017 yil. 7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-2909-sonli «Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi qarori, Toshkent sh., 2017 yil 20 aprel 8. Asqarova O‘.M., Hayitboev M., Nishonov S. – T.: Talqin, 2008. 9. Alex Moore. Teaching and Learning: Pedagogy, Curriculum and Culture. USA, 2012 Routledge. 10. Avliyoqulov N.H. Zamonaviy o‘qitish texnologiyalari. Toshkent. 2001. 11-bet. 31 11. Azizxo‘jayeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. – T.: Fan, 2006. 12. Бадмаев, Б.Ц. Методика преподавания психологии [Текст]: учеб. пособие для студ. высш. учеб. заведений / Б.Ц. Бадмаев. – М.: Владос, 2001. – 304 с. 13. Benjamin L. D. A Brief History of the Psychology Course in American High Schools // American Psychologist. — 2001. — November. — P. 951-960. 14. Беспалко В.П. Слагаемые педагогической технологии. М , педагогика 1999 18. Bristol, A. S., & Gillis, J. M. Recent developments in high school psychology education: An extension of Hakala (1999). Teaching of Psychology, 2001. - 28, p. 62-64. 19. Dominowski R. L. Teaching Undergraduates. — Mahwah, N.J.: Lawrence Erlbaum, 2002. р . 15. Виненко В.Г. Общие основы педагогики: учеб. пособие /В.Г. Виненко. – М.: Издательско-торговая корпорация «Дашков и К», 2009. – 300с. 16. Астафьева Л.С. Педагогика: учеб пособие /Л.С. Астафьева. – М.: Изд-во РУДН, 2010. – 121с. 17. Виленский В.Я., Образцов П.И., Уман А.И. Технологии профессионально- ориентированного обучения в высшей школе: учеб. пособие /В.Я. Виленский и др. – М.: Пед. Об-во России, 2004. - 192с. 9 18. G . M . Kodjaspirova , A . Yu . Kodjaspirovlarning fikricha , “ O ‘ qitish metodikasi pedagogik faoliyatni amalga oshirishning aniq usullari , uslublari va texnikasidir ”. 19. Столяренко А.М. С81 Психология и педагогика: Учеб.пособие для вузов. — М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2004. - 423 с. ISBN 5-238-00259-9 20. Коджаспирова Г. М., Коджаспиров А. Ю. Педагогический словарь. – Academia, 2005. 32

Pedagogika fani metodologiyasi mavzusini o’qitish metodikasi kurs ishi 

Купить