Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 162.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Pestisidlarni zaharliligini belgilovchi omillar va qo‘llash me’yorlari. pestisidlarning atrof-muhit va issiqqonli organizmlarga ta’siri

Купить
MAVZU: PESTISIDLARNI ZAHARLILIGINI BELGILOVCHI OMILLAR VA QO‘LLASH ME’YORLARI. PESTISIDLARNING ATROF-MUHIT VA ISSIQQONLI ORGANIZMLARGA TA’SIRI MUNDARIJA: KIRISH...................................................................................................................3 Asosiy qism 1. Pestitsidlar ........................................................................................................4 1.1. Pestitsidlarning kashf etilishi tarixi ............................................................4 1.2. Pestitsidlar, xususiyatlari va ularning tasnifi...........................................5 1.3. Pestitsidlarni qo'llash...................................................................................8 1. 4. Pestitsidlarning atrof-muhitga ta'siri.......................................................10 1.4.1. Havo ifloslanishi.......................................................................................11 1.4. 2. Suvning ifloslanishi.................................................................................11 1.4.3. Tuproq ifloslanishi uchun.......................................................................12 1. 5. Pestitsidlarning hayvonlarga ta'siri..........................................................13 1. 6. Pestitsidlarning odamga ta'siri.................................................................14 2. Tadqiqot ob'ektlari va usullari.....................................................................15 2.1. Tuproqdagi xlororganik pestitsidlar miqdorini aniqlash.......................17 Xulosa.................................................................................................19 Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati..................................................20 ILOVALAR........................................................................................21 KIRISH Pestitsidlar - o'simliklarni begona o'tlar, zamburug’ va boshqa kasalliklardan, shuningdek, turli zararkunandalardan himoya qilish uchun mo'ljallangan kimyoviy va organik birikmalarning qabul qilingan nomi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xo'jaligi tashkiloti ma'lumotlariga ko'ra, butun dunyo hosilining kamida 30 foizi faqat zararli hasharotlar tomonidan yo'q qilinadi. Shu sababli, 20-asrda sintetik pestitsidlarni qo'llash orqali ekinlar zararkunandalariga qarshi butun dunyo bo'ylab kurash boshlandi, bu esa o'z navbatida atrof-muhitning barcha o'simlik va hayvonot dunyosi, shuningdek, odamlar uchun zaharli moddalar bilan zararlanishiga olib keldi. Pestitsidlar savdosi va ulardan foydalanish doimiy ravishda o'sib bormoqda va nafaqat o'simliklar zaharli pestitsidlarni o'zlashtiradi, balki tirik organizmlar ham ularni ichkarida iste'mol qiladi, bu atrof-muhit va organizmlarning o'zlari uchun xavfsiz emas. Shu sababli, atrof- muhitni zararkunandalarga qarshi kurashning toksik va kimyoviy usullarini qo'llashdan himoya qilish muammosi katta ahamiyatga ega bo'ldi. Ishning o'rganish maqsadi: pestitsidlar kabi kimyoviy moddalarning tirik organizmlarga ta'sirining umumiy rasmini aniqlash. Tadqiqot ob'ekti - har xil turdagi va toksiklik sinfidagi pestitsidlar. Bitiruv malakaviy ishini yozish jarayonida va maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalarni hal qilish kerak: 1. Pestitsidlarning tirik organizmga ta'sirini va ularni himoya qilishni ochib beradigan uslubiy materiallar va ilmiy adabiyotlar bilan tanishing. 2. ovqatlarda pestitsidlar mavjudligini o'rganish va aniqlash, ularning mahsulotlarga bo'linish jarayonlarini ko'rib chiqish; 3. Pestitsidlarning tirik organizmlarga, shuningdek, butun atrof-muhitga ta'sirini tavsiflang. 2 ASOSIY QISM 1. Pestitsidlar 1.1 Pestitsidlarning kashf etilishi tarixi Qishloq xo'jaligining paydo bo'lishi va ulkan o'sishi bilan zararli hasharotlarni haydash va o'simlik patogenlarini yo'q qilish uchun o'simliklarga qo'llanilishi mumkin bo'lgan preparatlarga ehtiyoj paydo bo'ldi. Hatto qadimgi yunon faylasuflari Demokrit va Pliniy Kattalarning asarlarida ham bunday vositalardan foydalanish va ta’sirchanligi bayon etilgan. Va qishloq xo'jaligida zaharli o'simliklardan ushbu preparatlardan foydalanish haqida aniqroq va batafsil ma'lumot faqat 18-asrda paydo bo'ldi. Mis, simob va mishyak o'sha paytdagi urug'larni bezash uchun keng qo'llanilgan . Bunday moddalar va pestitsidlar birinchi avlod pestitsidlari edi. 1948 yilda shveytsariyalik kimyogari Pol Herman Myuller pestitsidlar, ya'ni xlororganiklarni kashf etgani uchun birinchi marta fiziologiya yoki tibbiyot bo'yicha Nobel mukofotiga sazovor bo'ldi. U DDT ning insektitsid xususiyatlarini aniqladi ( IUPAC nomenklaturasi 1,1,1-trikloro-2,2-di( n - xlorofeniletan ) bo'yicha diklorodifeniltrixlorometilmetan ). Ushbu moddadan foydalanish millionlab odamlarning hayotini saqlab qoldi, chunki uning tuzilishiga ko'ra u kasalliklarni tashuvchi hasharotlarni: tif, bezgak va inson salomatligiga tahdid soluvchi boshqa ko'plab kasalliklarni yo'q qilish qobiliyatiga ega edi. Shunday qilib, organik xlor va fosfororganik birikmalar ikkinchi avlod pestitsidlari sifatida aniqlandi. Ushbu pestitsidlarning samaradorligi amalda bir necha bor isbotlangan, ammo asta-sekin, o'nlab yillar o'tgach , xlororganik pestitsidlarning salbiy ta'siri yaqqol namoyon bo'la boshladi . Ularning salbiy tomoni shundaki, ular juda barqaror va shuning uchun tuproqda kamida 10 yil saqlanishi mumkin, bundan tashqari ular suvda yomon eriydi. Va hayvonlar va odamlarning to'qimalarida bo'lib , ular kasallik va tananing o'limiga olib keladi. Shuning uchun ko'pgina mamlakatlarda xlororganik birikmalar kabi birikmalardan foydalanish taqiqlangan. 3 21- asrda pestitsidlar tabiiy - tabiiy materialdan olinadi yoki sun'iy analoglar bilan almashtiriladi. Bunday kimyoviy moddalarning afzalligi shundaki, zararkunandalar bu pestitsidlarga nisbatan kamroq chidamli bo'ladi. Va nihoyat, pestitsidlarning uchinchi avlodi hayvonlar va o'simlik moddalari, masalan, sintetik piretroidlar , kombinatsiyalangan preparatlar, feromonlar va boshqalar. 100 mingdan ortiq pestitsidlar qo'llaniladi . Qo'llanilishi bo'yicha an'anaviy pestitsidlar pestitsidlarning umumiy hajmining 55,6% ni tashkil etadigan gerbitsidlardir. Guruhlash va ulardan foydalanish qulayligi uchun pestitsidlar tasniflanadi, tasniflashning bir necha turlari mavjud . 1.2 Pestitsidlar, xususiyatlari va ularning tasnifi. Pestitsid nomi lotincha " pestis " - infektsiya va " caedo " - o'ldirish so'zlaridan kelib chiqqan. Qishloq xo jaligida va xalq xo jaligida o simlikʻ ʻ ʻ zararkunandalariga qarshi kurashish, ekinlarni saqlash va yaxshilash uchun mo ljallangan kimyoviy moddalar pestitsidlar deyiladi. ʻ Gap shundaki, pestitsidlar nafaqat juda zaharli moddalar, balki juda barqaror. Ular atrof-muhitda juda barqaror turg'unlikka ega. Pestitsidlarning chidamliligi radioaktiv izotoplar bilan taqqoslanadi va yarimparchalanish davri bilan ham baholanadi - pestitsidlarning kontsentratsiyasi 2 baravar kamayadi. Eng turg'unligi organoklorli pestitsidlardir. Bundan tashqari, pestitsidlar organizmda va ba'zi tizimlar va to'qimalarda to'planib, sezilarli konsentratsiyaga erishish qobiliyatiga ega. Pestitsidlar tanada uzoq vaqt qoladi, ba'zilari esa abadiy qoladi. Pestitsidlarning yana bir salbiy xususiyati shundaki, ular tanadan ajralib chiqishi va emizikli ona suti bilan birga o'tishi mumkin. Pestitsidlar inson tanasiga kirib, ko'p miqdorda to'planib , ko'plab surunkali kasalliklar va o'tkir zaharlanishlarning rivojlanishiga, shuningdek, tug'ma nuqsonlar va chaqaloqlar o'limining ko'payishiga olib keladi. 4 Pestitsidlar, o'z navbatida, ko'plab tasniflarga ega. Ushbu ishda biz pestitsidlarni quyidagi organizmlarga ta'sir qiladigan guruhlarga ajratishimiz kerak :  Algitsidlar - suv o'simliklari - yosunlarni yo'q qilishga yordam beradigan vosita;  Avitsidlar - katta plantatsiyalarda, dalalarda ekinlarni yutib yuboradigan qushlardan olingan dori;  Antiseptiklar - yuzalarni mikroorganizmlarning shikastlanishidan himoya qilish vositasi;  Akaritsidlar - o'simliklarni Shomildan himoya qilish uchun preparat;  va bakterial o'simlik kasalliklarini bartaraf etadigan moddalar ;  Herbitsidlar - begona o'tlarga qarshi;  Desikantlar o'simlikning ildizlarini quritishi mumkin bo'lgan pestitsidlarning bir turi;  Deflorantlar - o'simliklarning tuxumdonini va gullashini buzadigan zaharli moddalar;  Defoliantlar - o'simlikdan barglarni olib tashlashga yordam beradigan moddalar;  Insektitsidlar hasharotlar bilan kurashadigan moddalardir .  Larvitsidlar tırtıllar va lichinkalarni yo'q qilish uchun vositalardir;  Nematotsidlar - nematodlar, yumaloq qurtlar bilan kurashish uchun dorilar;  Repellentlar faqat hasharotlarni (chivinlar, qo'ng'izlar, kuya va boshqalar) daf qilish uchun kimyoviy vositadir;  O'simliklar o'sishi stimulyatorlari va inhibitörleri;  Rodentitsidlar - kemiruvchilarga qarshi dorilar;  Fungitsidlar - patogen kasalliklar keltirib chiqaradigan o'simliklarning zamburug'li kasalliklariga qarshi kurashuvchi preparatlar. 5 Ro'yxat juda katta, ammo biz ekinlarni himoya qilish uchun ishlatiladigan pestitsidlarning eng keng tarqalgan va muhim guruhlariga e'tibor qaratamiz, xususan: 1. gerbitsidlar; 2. Insektitsidlar; 3. Fungitsidlar. Gerbitsidlar. Qishloq xo'jaligini kimyolashtirish sohasidagi rus olimi Vladimir Andreevich Zaxarenkoning ma'lumotlariga asoslanib , gerbitsidlar sifatida turli sinfdagi kimyoviy birikmalarning organik va noorganik tabiatga ega moddalaridan foydalaniladi, degan xulosaga kelish mumkin. Bir sinfda bir xil tuzilish va ta'sirga ega bo'lgan, lekin bir vaqtning o'zida har xil gerbitsid faolligiga ega bo'lgan birikmalar bo'lishi mumkinligi sababli, gerbitsidlar, o'z navbatida, faqat ma'lum bir gerbitsidga xos bo'lgan o'ziga xos xususiyatlarga ega, foydalanishga qarab dori tanlash imkonini beradi. Shu munosabat bilan gerbitsidlar to'rt guruhga bo'linadi : 1. Tuproqni sterilizatsiya qilish uchun ishlatiladigan moddalar, masalan, natriy xlorid yoki boraks; 2. Ikkinchi guruh moddalari tanlab olinadi va o'simliklarni faqat muhim bo'lmagan narsalarni yo'q qiladi, masalan, 2,4-dixlorfenoksiasetik kislota (2,4-D) ikki pallali begona o'tlarni va keraksiz daraxt va butalarni o'ldiradi, lekin boshoqli o'simliklarga zarar bermaydi; 3. Barcha o'simliklarni o'ldiradigan, lekin tuproqni sterilizatsiya qilmaydigan dorilar, masalan, kerosin kabi o'simliklar tuproqda o'sishi uchun; 4. To'rtinchi guruh moddalari tizimli ta'sir ko'rsatadi, ya'ni o'simtaga qo'llanganda preparat tomirlar tizimi bo'ylab yuqoridan pastgacha harakat qiladi, bu esa ildizlarning o'limiga olib keladi. Fungitsidlar. Ko'pgina fungitsidlar oltingugurt, mis yoki simobni o'z ichiga olgan noorganik moddalardir. Oltingugurt, ehtimol, birinchi samarali fungitsid edi va bugungi kunda ham keng qo'llaniladi, ayniqsa chang chiriyotganga qarshi 6 kurashda. Organik birikmalardan formaldegid birinchi bo'lib zamburug'larga qarshi ishlatilgan. Sintetik organik fungitsidlar, masalan, ditiokarbamatlar hozir eng keng tarqalgan . Streptomitsin kabi antibiotiklar ham qo'ziqorinlarga qarshi kurashish uchun ishlatiladi, lekin ko'pincha bakterial o'simliklarni himoya qilish uchun. Tizimli fungitsid o'simlik bo'ylab tarqaladi va zamburug'lar keltirib chiqaradigan kasalliklarni davolash yoki oldini olish uchun antibiotik sifatida ishlaydi. Qo'ziqorinlarga qarshi kurashish uchun fungitsidlar keng qo'llaniladi. Masalan, bu maqsadda nonga natriy propionat qo'shiladi. Darhaqiqat, pestitsidlar zaharli va ma'lum darajada zaharli, lekin har doim ham emas. Bunday dorilarga misol qilib, inhibitorlar va o'sish promotorlari kiradi. Pestitsidlar, o'z navbatida, ikkita asosiy sinfga bo'linadi: 1) Organoklor - bu pestitsidlar bo'lib, ular uglevodorodlarning ko'p yadroli xlor hosilalari (DDT-4,4 - diklorodifeniltrixlorometilmetan - pestitsidlarning kimyoviy faol moddasi ), sikloparafinlar . (benzol ), geksaxloran va boshqalar. Organoklorli pestitsidlar muhim farqlovchi xususiyatga ega - ular iqlim va turli xil atrof- muhit omillariga (harorat, namlik, quyosh radiatsiyasi va boshqalar) chidamli, bundan tashqari, keyingi biologik zanjirlarda kontsentratsiya ortadi. 2) Fosforli organik pestitsidlar - bu esterlar bilan ifodalangan pestitsidlar: fosforik kislota - dimetil diklorovinil fosfat , diklorvos, rogor ( tizimli ta'sir zahari ), tiofosforik - metafos va boshqalar. 1.3. Pestitsidlarni qo'llash Ikkinchi jahon urushi zararkunandalarga qarshi pestitsidlardan foydalanishga yordam berdi . Harbiy harakatlar davrida hasharotlarga qarshi kurash majburiy bo'ldi , chunki odamlarning umumiy e'tiborsizligi va ommaviy harakati natijasida parazitlar ko'p miqdorda ko'payadi - bitlar, burgalar, choyshablar, bu turli epidemiyalarning paydo bo'lishiga yordam berdi. Shuning uchun butun dunyoda hasharotlarni nazorat qilish uchun xlororganik pestitsidlar, jumladan, DDT va geksaxloran, aka 1,2,3,4,5,6-geksaxlorotsikloheksan (HCCH) kabi hozirda tanish bo'lgan pestitsidlar ham katta qiziqish bilan qabul qilingan. Insektitsid to'g'ridan- 7 to'g'ri HCCH- lindanning gamma-izomeridir . Bundan tashqari, bir nechta kamroq tan olingan xlororganik pestitsidlar paydo bo'ldi , ularning bir qatori - aldrin, dieldrin, geptaxlor, xlordan, toksafen, mireks - ayniqsa muhim atrof-muhitni ifloslantiruvchi moddalarning "iflos o'nlab" larini ifodalaydi. Muhim fakt: "iflos o'nlab" to'qqizta moddaning to'rtdan uch qismi , xususan , bir vaqtlar muammolarni "mo''jizaviy davolash" sifatida qabul qilingan pestitsidlardir . Xlororganik birikmalar qatoriga keng tarqalgan bo'lib qo'llaniladigan bir qancha gerbitsidlar ham kiradi, ular orasida 2-4-dixlorfenoksiasetik kislota hozirgacha qo'llaniladi 1 . Ikkinchi avlod pestitsidlariga tegishli birikmalarning yana bir sinfi fosfororganik birikmalar, shu jumladan tiofosfor kislotasi efirlaridir. Ushbu sinfning birikmalari orasida insektitsidlar mavjud oktametil , tiofos, merkaptofos . 1.3.1. Sobiq SSSRda pestitsidlardan foydalanish xususiyatlari Sobiq Sovet Ittifoqining o'n yilligida pestitsidlar tobora ortib borayotgan miqdorda dalalarga kirib bordi. Va allaqachon 1985 yilda ular ekin maydonlarining 87 foizini etishtirishgan. Pestitsidlardan foydalanish miqdori haqida tushuncha 1- jadvalda keltirilgan. Jadval 1. Sobiq SSSRda ishlatiladigan pestitsidlar miqdorining o'sishi yillar Pestitsidlarni qo'llash maydonlari, mln Barcha ekin maydonlaridan, % Qo'llash sohalarida o'rtacha, kg/ga Aholi jon boshiga o'rtacha, kg / kishi 1970 yil 103 45 1.5 0,75 1976- 1980 yillar 159 70 1.6 bitta 1981- 1985 yillar 182 80 1.8 1.3 1 Fenoksiasetik kislota hosilasi, sintetik auksin gerbitsidi 8 1989 yil 200 88 2.1 1,7-2,7 Taklif etilayotgan 2-jadvalda , xususan, qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishini kengaytirish uchun katta sa'y-harakatlar amalga oshirilgan, ayniqsa jiddiy " pestitsid zarbasi" bo'lgan ba'zi mintaqalar keltirilgan. Shuni ta'kidlash kerakki, sobiq SSSRda pestitsidlardan foydalanishning eskirgan va samarasiz, shuningdek, ekologik xavfli usullaridan foydalanish amaliyoti mavjud edi. Sobiq SSSRda katta maydonlarni pestitsidlar bilan davolash uchun aviatsiya ko'pincha ishlatilgan - 1987 yilda 96,47 million gektar, ya'ni pestitsidlar bilan ishlov berilgan umumiy maydonning 63 foizi shu tarzda ishlov berilgan. Shu bilan birga, havo bilan ishlash qoidalari haqiqatda buzilgan. Deyarli hech bir joyda pestitsidlar bilan keyingi havo muolajalari haqida xabardor qilish talabi yo'q edi, garchi bunday xabar berish zarur bo'lsa-da. Olim-kimyogar Lev Aleksandrovich Fedorov o'z ishida taqqoslash uchun ta'kidlaganidek , AQShning aksariyat shtatlarida ma'lum bir hududda pestitsidlardan foydalanish to'g'risida 2-3 kun oldin barcha yaqin atrofdagi fermer xo'jaliklari va aholini ogohlantirish qoidalari joriy etilmoqda - nafaqat qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishida, balki uy atrofidagi tozalashda , bog'larda, bog'larda va boshqa joylarda. Oxir-oqibat, pestitsidlar yukining yuqori darajasiga etgan hududlarda qishloq xo'jaligida pestitsidlardan foydalanishni kamaytirishga munosabat shakllandi. 1. 4. Pestitsidlarning atrof-muhitga ta'siri Xususan, bezgak, tif va boshqalar tomonidan yuqadigan kasalliklarning ko'payishiga olib keladi . Yuqoridagilarga qaramay, pestitsidlar kabi kimyoviy moddalar bir qator salbiy ta'sirga ega. Atrof- muhitga juda ko'p turdagi kimyoviy moddalar va undan ham ko'proq pestitsidlarning kirib borishi tabiatdagi kimyoviy elementlarning aylanishining to'liq va qaytarib bo'lmaydigan buzilishiga, tuproq ekotizimlarining mahsuldorligining pasayishiga, tuproq ekotizimlarining 9 pasayishiga olib kelishi mumkin. hayvonot dunyosining turlar xilma-xilligi va oxir-oqibat, inson hayoti uchun xavf tug'diradi. Bundan tashqari, qo'llaniladigan pestitsidning ozgina qismi qayta ishlangan o'simlikka kiradi. Qolgan hajm buyrak, havo va suvga o'tadi. 1.4.1. Havo ifloslanishi Kimyoviy elementlarning, bu holda pestitsidlarning havo oqimlari bilan ular taxmin qilinmagan tirik organizmlar sferasiga o'tishi havoning birlamchi ifloslanishi deb ataladi. Ekinlarni qayta ishlash jarayonida fosfororganik pestitsidlarning yo'qolishi 82% ni tashkil qiladi, lekin ba'zida 99% ni tashkil qiladi, shunga muvofiq, qo'llaniladigan pestitsid ekin maydonlaridan 2-4 km oraliqda topilishi mumkin. Ikkilamchi havo ifloslanishi pestitsidlarning o'simliklar va tuproq yuzasidan bug'ga aylanishi natijasida hosil bo'ladi. Oxir oqibat, pestitsidlarning bug'ga o'tishi davolashdan keyingi ikkinchi va uchinchi kunlarda, fosfororganik pestitsidlarning kontsentratsiyasi birinchi kunga qaraganda yuqori bo'ladi. O'rta Osiyo respublikalari uchun havo ifloslanishining ayniqsa dolzarb muammosi bo'lib qoldi, bunda paxtani saqlash uchun fosfor va xlororganik pestitsidlardan ko'proq foydalanishga aholining paxta dalalari yaqinida joylashishi, iqlim omillari va boshqalar to'sqinlik qildi. 3-jadvalda 1960-yillarning oxirida bir qator mintaqalarda havodagi bir nechta pestitsidlarning tarkibi to'g'risidagi ma'lumotlar keltirilgan. 1.4. 2. Suvning ifloslanishi Umuman olganda, suv muhiti doimo pestitsidlarga ta'sir qiladi. Suvda yaxshi eruvchanligi tufayli xlororganik va ftororganik kabi pestitsidlar er va tuproq suvlariga osongina cho'kib ketadi. Suvning ifloslanishi muammosi 1950-yillarning oxirlarida muhokama qilina boshlandi. 1987 yilda Yevropa sudi ichimlik suvini pestitsidlar bilan zaharlash va G'arbiy Evropa mamlakatlarida qoidalarga rioya qilmaslik bilan bog'liq muhim 10 ishlarni ko'rib chiqdi. (Buyuk Britaniya, Gretsiya, Gollandiya, Germaniya, Irlandiya). Yaqin vaqtgacha Rossiyada bunday tartibga solish umuman yo'q edi. 1.4.3. Tuproq ifloslanishi Ko'p miqdorda pestitsidlarni to'plagan holda, tuproq ma'lum bir muhitda, ya'ni havo namligi va tuproqning o'zi, harorat va boshqalar bu miqdorni atrof- muhitga faol ravishda chiqaradi. Ushbu bosqichdagi tuproq ikkilamchi ifloslanish manbai bo'ladi. Pestitsidlarni qo'llashdan ko'p vaqt o'tgach, ikkilamchi ifloslanish qishloq xo'jaligi mahsulotlarida bir xil pestitsidlarning qayta paydo bo'lishiga olib kelishi mumkin. Ularning parchalanish mahsulotlari tuproqqa tushgandan so'ng, tabiiy sharoitlarda o'zgacha chidamliligi tufayli ko'p yillar davomida bir joyda qolishi mumkin. Tuproq oxir-oqibatda tabiiy suv ombori bo'lib, juda uzoq vaqt davomida turli xil pestitsidlarni to'playdi . Shu bilan birga , qishloq xo'jaligi va texnik tadbirlar, masalan, o'stirish, jo'yaklash , tepalik qilish, yumshatish - bularning barchasi pestitsidlarning atmosferaga bug'lanishiga yordam beradi, shu bilan birga pestitsidlar bilan ishlov berilgan dalalarda ishlaydigan odamlarga xavf tug'diradi, shuningdek, ikkilamchi ifloslanishni ta'minlaydi . atrof-muhit. Pestitsidlarning tuproqda saqlanishi nafaqat odamlarga, balki o'simliklarga, suv havzalari, baliq va suvlar biotsenozlarida oziq zanjirlarining asoslari uchun ham xavf tug'diradi. Tuproqda chidamliligi sezilarli darajada yuqori bo'lgan pestitsidlar xlororganik pestitsidlardir. Hozirgacha ularning tez parchalanishi haqida etarlicha ishonchli ma'lumotlar yo'q. Rossiyada tuproqning xlorli pestitsidlar bilan ifloslanishini kuzatish faqat 1970-yillarning oxirida boshlangan. 2009 yilda 900 dan ortiq kimyoviy moddalar va ularning aralashmalari bo'lgan pestitsid preparatlari va biologik ta'sirga ega preparatlar. Aslini olganda, ushbu preparatlar 240 ta faol pestitsidlar aniqlangan. Rossiya Federatsiyasi Qishloq xo'jaligi vazirligi ma'lumotlariga ko'ra, pestitsidlardan foydalanishning o'sishi to'xtadi , bu 2008-2009 yillar davomida nazorat qilingan. 11 Ushbu turdagi tuproq ifloslanishini muntazam ravishda kuzatish deyarli yo'q, ammo ekologik va geokimyoviy tadqiqotlar mavjud va amalga oshirilmoqda. Chitaning o‘rganilgan 520 км 2 ta hududidan 416 tasi qo‘rg‘oshin, 219 tasi simob, км 2 416 tasi км 2 rux км 2 va 250 tasi км 2 xrom bilan ifloslanganligi aniqlandi. Sherlovaya Gora shahar tipidagi aholi punkti hududi tuproq ifloslanishining kritik va o'ta xavfli darajasi sifatida qayd etilgan. Bundan xulosa qilish mumkinki, pestitsidlar, xususan, xlororganik pestitsidlar uzoq vaqt saqlanib qoladi va sayyoramizning tuproq va tuproq ifloslanishining doimiy omili bo'lib qoladi. 1. 5. Pestitsidlarning hayvonlarga ta'siri Pestitsidlarning inson tomonidan atrof-muhitga kiritilishi nafaqat atmosfera, suv va tuproqqa zararli ta'sir ko'rsatadi, balki tirik organizmlar uchun ham xavf tug'diradi. Ushbu muammo haqida 1962 yilda pestitsidlar bilan ishlov berilgan o'simliklardan nektar yig'ib, hymenoptera ko'p sonli nobud bo'lganligi haqida ma'lumot e'lon qilindi; baliq - daryolar endrin , diklorodifenil triklorotrimetilmetan (DDT) bilan ifloslanganidan keyin, uy hayvonlari - insektitsidlar bilan davolashdan keyin. Shu bilan birga, yozuvchi Reychel Karsonning mashhur "Jim buloq " asari chiqdi, unda hayvonot olamining pestitsidlar bilan zaharlanishi oqibatlari ko'rsatilgan. Insektitsidlar, fungitsidlar va gerbitsidlarning toksikligi to'g'risida ma'lumot beruvchi 4 -jadvalda keltirilgan. Bugungi kunga kelib, har bir pestitsid tirik organizmning butun tizimiga, ya'ni immun, endokrin, genetik, asab va reproduktiv tizimlarga ta'sir qilishi aniqlandi. Pestitsidlarning hayvon organizmiga ta'siri mutagen ta'sir ko'rsatishi va xavfli o'smaning paydo bo'lishiga olib kelishi aniqlandi. Pestitsidlar ta'sirida tuproq ekotizimlarining tur tarkibi o'zgaradi. Organoklorli pestitsidlar, organoflorli pestitsidlar va kabi insektitsidlar karbamatlar hayvonot dunyosi uchun juda zaharli: tuproq umurtqasizlar, mikroorganizmlar va yirtqichlar uchun. Xlororganik pestitsidlar orasida geptaxlor va xlordan tuproq 12 umurtqasizlar uchun ayniqsa zaharli hisoblanadi. Ikkinchisi bunday umurtqasizlar sonini keskin kamaytiradi. Ko'rinishidan , pestitsidlar kabi kimyoviy moddalar sayyoramizning biologik xilma-xilligiga tahdid soladigan birinchi omillardan biridir. 1. 6. Pestitsidlarning odamga ta'siri Pestitsidlarning muhim tarkibi nafaqat o'simliklar, hayvonlar uchun xavf tug'diradi, balki tanamizga ham zarar etkazadi. Bunday kimyoviy moddalar inson uchun nafaqat mastlik natijasida juda ko'p muammolarni keltirib chiqaradi , balki saraton kasalligini, homiladorlik, irsiyat va tug'ish bilan bog'liq boshqa ko'plab patologiyalarni oshiradi. Dunyoning aksariyat mamlakatlarida 1950 yil oxiridan aholining xlororganik va fosforli pestitsidlar bilan zaharlanishi haqida ma'lumotlar paydo bo'la boshladi. Ko'p o'tmay, bu zaharlanish Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti tomonidan ko'rib chiqila boshlandi, JSST ma'lumotlariga ko'ra, har yili dunyoda pestitsidlar zaharlanishidan 50 minggacha odam vafot etgan.1960-1980 yillarda. eksperimentlar o'tkazildi, unda pestitsidlarning inson organlariga ta'siri o'rganildi: miya, jigar, ko'zlar, teri, qon, shuningdek, asab, immun va reproduktiv tizimlar. Organizmning patologiyalari barcha tafsilotlari bilan tavsiflangan, ammo sobiq SSSRda bu ma'lumot sir pardasi tufayli mavjud emas edi va hozirgacha ma'lumotlar sirdir. 1979 yilda tibbiyot fanlari nomzodi D.N.ning doktorlik dissertatsiyasida. Loranskiy tomonidan o'tkir va surunkali pestitsidlar bilan zaharlanish bo'yicha tahlil o'tkazildi , bu ish natijalari 6-jadvalda keltirilgan. Pestitsidlar odamlar uchun zaharli bo'lib, ular markaziy asab tizimiga, yurak mushaklariga, oshqozon va ichakning shilliq pardalariga, ichki sekretsiya organlariga ta'sir qiladi. Organoklorli pestitsidlar orasida ayniqsa zararlilari ajralib turadi: aldrin, dieldrin, polikloropin , xlorindan va DDT. Ikkinchisi tanaga kirganda , u limfa oqimi va qon orqali amalga oshiriladi, so'ngra yog 'to'qimalarida, jigarda, taloqda, yurakda, miyada, buyraklarda va o'pkada to'xtaydi. Organizmda 13 turli fermentlar ta'sirida pestitsidlar barqaror toksik metabolik mahsulotlarga aylanadi . Uning tarkibi yosh bilan ortadi. Inson tanasining organoftorli pestitsidlari bilan zaharlanish natijasida koma aniqlangan, miya yarim korteksining nerv hujayralarida ham o'zgarishlar aniqlangan, tomirlarning shishishi va ularning o'zgarishi qayd etilgan. Yuqorida aytilganlarning barchasiga qo'shimcha ravishda, zaharlanish natijasida epileptik tutilishlar sodir bo'lgan. Ftororganik pestitsidlarni qo'llashning belgilari quyidagilardan iborat: bosh og'rig'i, xotira buzilishi, uyqu buzilishi, kosmosda disorientatsiya, reflekslarning pasayishi. Inson salomatligini pestitsidlar ta'siridan himoya qilish uchun ulardan foydalanishdan voz kechish shart emas, chunki birinchi navbatda qishloq xo'jaligi ekinlari zarar ko'radi. Shunga qaramay, insoniyat pestitsidlar bilan ishlash qoidalarini bilishi va ularni qo'llab-quvvatlashi kerak:  Oziq-ovqatlarni qobig'idan chiqarish (tsitrus mevalari , banan va boshqalar);  To'g'ri saqlash (harorat parametrlari, havo namligi, saqlash muddati);  Go'sht va boshqa mahsulotlarni issiqlik bilan ishlov berish. 2. Tadqiqot ob'ektlari va usullari Mahsulotlardagi pestitsidlarni o'lchash uchun gazli suyuqlik xromatografiyasi (GLC) usuli qo'llaniladi. Bu gazsimon, suyuq va bug 'moddalarining aralashmalarini ajratish va tahlil qilish usuli bo'lib, ularning suyuqlikning nozik qatlamida eruvchanligiga asoslangan. Bu ajratish suyuq uchuvchan bo'lmagan statsionar faza biriktirilgan qattiq bilan to'ldirilgan ustunlarda (naychalarda) sodir bo'ladi. Misol tariqasida quyidagilarni olaylik: mayda shisha munchoqlar etilen glikol polimerining efirdagi eritmasiga tushiriladi va shundan so'ng efir bug'lanadi. Bunday holda, har bir shisha to'p bu qatlam bilan qoplangan polietilen glikol . Ikkinchisi eriydi va suyuq plyonka kabi to'plarda qoladi. Yo'q qilmasdan uchuvchi 14 modda bilan ifodalangan namuna inert gaz bilan suyuq holatga kiritiladi, masalan, azot, geliy, orgon , shundan so'ng u isitiladi. Yig'ilgan gaz aralashmasi ustun bo'ylab harakatlanadi. Bug'ga aylangan moddalar gaz va suyuq fazalar o'rtasida har doim qayta taqsimlanadi, oxir-oqibat bu xromatografiya . Zaharli elementlar miqdorini o'lchay oladigan apparat hozircha mavjud emas, lekin ma'lum darajada bu qurilmani SOEKS nitrat hisoblagichiga almashtirish mumkin.Biz o'z ishimizda pestitsidlarni aynan shunday qurilma bilan aniqlaymiz. Tajriba uchun quyidagi oziq-ovqat mahsulotlari ob'ektlar sifatida qabul qilindi:  Mevalar (Golden Superb olma, Xitoy olmalari, Xitoy mandarinlari, Pokiston mandarinlari, Ladyfingers uzumlari, to'q ko'k uzumlar). Bog'lar hasharotlar zararkunandalarini o'ldiradigan insektitsid sifatida xlorpirofosning katta dozalarini ishlatadi . Xlorpirofos - organofosfatli pestitsid; oq kristall modda, organik erituvchilarda eriydi, suvda deyarli erimaydi. Geptaxlor - bu zahar sifatida tasniflangan organoklorli insektitsid. Mumsimon massani tayyorlashda 65-72% geptaxlor mavjud. Bu modda juda zaharli bo'lib, inson tanasiga kirib, to'qimalarda to'planadi. Oziq-ovqat mahsulotlarini pestitsidlarning qoldiq miqdorini, ya'ni xlorpirofos va geptaxlorni o'rganish shuni ko'rsatdiki, o'rganilgan oltita namunadan to'rtta pestitsid izlari topilgan bo'lib, mahsulot tarkibidagi miqdori qabul qilinishi mumkin emas. Xitoydan olma navlari, Xitoy va Pokistondan ikki navli mandarinlar , uzumning “Xonim tayoqchalari” navlari ham zaharli bo‘lib chiqdi, ma’lumotlar 2.1-jadvalda keltirilgan. E'tibor bering, barcha namunalardagi pestitsidlarning yuqori darajasi bizga Xitoydan olib kelingan olma va mandarinlarda bo'lgan. 2.1-jadval. Mevalarda pestitsid qoldiqlarining tarkibi 15 Yo'q. Meva nomi Mamlakat Jamg'arish koeffitsienti (norma 1) bitta Olmalar Xitoy 1.2 2 Olma "Oltin ustunlik" Qozog'iston 0 3 mandarinlar Xitoy 0,6 to'rtta mandarinlar Pokiston 1.2 5 Uzum quyuq ko'k Qozog'iston 0 6 Uzum "Ladyfingers" O'zbekiston 0,6 2.1. Tuproqdagi xlororganik pestitsidlar miqdorini aniqlash Organoklorli pestitsidlar odatda qattiqdir, shuning uchun ular kimyoviy, fizik, mikrobiologik omillar ta'sirida yomon parchalanadi, tuproqda to'planadi, ular oziq-ovqat zanjirlari orqali yuqishi mumkin, bu esa hayvonlar va odamlarning o'limiga va patogen ta'siriga olib keladi. . Materiallar va jihozlar: quruq tuproq, probirkalar, spirtli chiroq; 10% natriy gidroksid eritmasi ( NaOH ), 2 n nitrat kislota eritmasi ( HN O3¿ , natriy nitrit tuzi ( NaNO 2¿ , probirkalar, pipetkalar). Ishning borishi 1-sonli tajriba uchun biz ob'ektlardan olingan 2 gramm tuproqni tortdik. Keyin tuproqli probirkalar ishqor ( NaOH ) bilan to'ldiriladi. Tarkibi spirtli chiroqda isitiladi va yana 5 daqiqa qaynatiladi. Probirkaning bo'yni lakmus qog'ozi bilan qoplangan. Tuproqda pestitsidlarning mavjudligi lakmus testining qizarishi bilan ko'rsatiladi. Bajarilgan ishlarning natijalari 2.2-jadvalda keltirilgan. 2.2-jadval.- Samarqand tumani tuprog'idagi pestitsidlarni indikator bo'yicha aniqlash O'rganish ob'ektlari HOP mavjudligi Gulobod qo’rg`oni Yo'qolgan Samarqand tumani Hozirgi Samarqand shahri Yo'qolgan 16 2-sonli tajriba uchun 2 g o'rganilgan tuproq ham bor edi, shundan so'ng biz ularni probirkalarga joylashtirdik. Keyin har bir kolba 5 ml suv bilan to'ldirilgan. Ushbu namunalar vaqti-vaqti bilan silkitib, 15 daqiqa davomida infuz qilinadi. Keyin biz namunali suyuqlik va cho'kmani ajratdik; Biz toza probirkaga HN O 3 ¿ 2 ml suyuqlik joylashtirdik va unga 3 ml nitrat kislota qo'shdik ( , yaxshilab aralashtiramiz. Keyin barcha probirkalarga 2 ml natriy nitrit qo'shildi ( NaNO 2¿ . Bajarilgan ishdan so'ng, biz uchtadan birida ekanligini payqadik. probirkalarda ozgina sariq -jigarrang loyqalik paydo bo'ldi, bu tuproqda pestitsidlar mavjudligini ko'rsatadi.Ish natijalari 2.3-jadvalda keltirilgan. 2.3-jadval.- Tuproqdagi pestitsidlarni reagentlar bilan aniqlash O'rganish ob'ektlari HOP mavjudligi Gulobod qo’rg`oni Yo'qolgan Samarqand tumani Yo'qolgan Samarqand shahri Hozirgi shahri tuprog'ining o'rganilgan uchta ob'ektidan , bog'ning gulzorlaridan biri – Gulobod qo’rg’onidagi maydondan olingan tuproqdan, bu tuproqda oz miqdorda borligi aniqlandi. xlororganik pestitsidlar. 17 18 Xulosa Hozirgi vaqtda pestitsidlar kabi kimyoviy moddalar o'simliklarni himoya qilishning asosiy tayanchi hisoblanadi. Kurs ishi davomida pestitsidlardan foydalanishning umumiy masalalari va ularning atrof-muhitga va tirik organizmga ta'siri o'rganildi va ko'rib chiqildi. Ulardan foydalanish qishloq xo'jaligi mahsulotlarini yo'qotishni bartaraf etish uchun talab qilinadi, ammo barcha afzalliklarga qaramay, katta kamchiliklar mavjud: atrof-muhit zaharli pestitsidlar va ularni yo'q qilish mahsulotlari bilan to'ldirilgan. Kimyogarlar va biologlar ishining barcha natijalari, shuningdek, ma'lumotlar jadval va diagrammalarda keltirilgan. Bundan tashqari, ish jarayonida fosfororganik pestitsidlar xlororganiklardan farqli ravishda eng zaharli ekanligi va Samarqand shahri hududida pestitsidlar mavjudligi aniqlandi. O'ylamasdan va asossiz bo'lgan pestitsid moddalarining muomalaga kiritilishi Sovet Ittifoqida birinchi navbatda inson salomatligi uchun halokatli o'zgarishlarga olib keldi - o'tkir va surunkali zaharlanish. 19 Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati 1. Education Division Indian Council of Agricultural Research,New Delhi, April 2009, PLANT PROTECTION. Entomology, Nematology, Plant Pathology, BSMA Committee on Plant Protection, p.93. 2. Muxammadiyev B. va boshq. “Hasharotlar ekologiyasi va tur tarkibining sistematik tahlili”, Toshkent, 2014.147 bet. 3. O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo‘jaligida ishlatish uchun ruxsat etilgan pestitsidlar va agroximikatlar ro‘yxati. Toshkent, 2013 yil. 4. Xo’jayev Sh.T., Xolmurodov E.A. “Entomologiya, qishloq xo’jalik ekinlarini himoya qilish va agrotoksikologiya asoslari. Toshkent, “Fan” nashriyoti. 2009. 5. Xamrayev A.Sh., Nasriddinov K. – O’simliklarni biologik himoya qilish. (o’quv qo’llanma). “Xalq merosi”nashriyoti, Toshkent-2003. 20 21 ILOVA LAR Diagramma 1. O`zbekistonda yillar bo'yicha ro'yxatga olingan dori vositalarining haqiqiy soni Manba: O’zbekiston Respublikasi Qishloq xo'jaligi vazirligi, 2014-2017 yillarda O’zbekiston respublikasi hududida foydalanishga ruxsat berilgan pestitsidlar va agrokimyoviy moddalarning davlat kataloglari 2-jadval.- 1986 yilda sobiq SSSRning ayrim respublikalarining ekin maydonlarida pestitsidlarning umumiy yuki Mintaqa Yuk , kg a.i./ga O‘zbekistonning paxtachilik rayonlari 54.6 O rta Osiyoning paxtachilik va sholichilik rayonlariʻ 34.5 Tojikiston 31.6 22 B ilova (majburiy) 2-jadvalning davomi Turkmaniston ~ 30 Primoryening sholi yetishtiriladigan hududlari 30.0 Tojikiston 19.8 O'zbekiston 10.4 Moldova 9.9 Soroshinskiy tumani 33.2 Armaniston Ararat viloyati 80.1 Ozarbayjon 7.3 Alohida hududlar 200 Ukraina 5.1 Qozog'iston 3.8 Belarus 2.64 Litva 2.42 Estoniya 1.80 Qirg'iziston 0,74 Gruziya 0,22 Rossiya 23 B ilova 2-jadvalning oxiri Primorsk o'lkasi 3.8 Rostov viloyati 2.04 G'arbiy Sibir 2.0 Ural 1.90 Shimoliy Kavkaz 1.31 Markaziy Qora Yer mintaqasi 0,71 Yuqori Volga viloyati 0,50 O'rta Volga 0,39 Irkutsk viloyati 0,35 SSSR uchun o'rtacha 1.62 24 3-jadval - Aholi punktlarining atmosfera havosida pestitsidlarning o'rtacha kunlik va maksimal bir martalik miqdori Mamlakat Ifloslanish - zonasi Pestitsid konsentratsiyasi, mg/m 3 FOP aralashmasi Metilmer- kaptofos - fos Fosfami d DDT, HCCH O'zbekiston General 0,10 0,10 0,05 0,002 0,26 0,26 0,06 0,004 Shahar 0,13 0,10 0,05 0,003 0,26 0,26 0,08 0,006 qishloq 0,10 0,085 0,05 0,147 0,002 0,24 0,152 0,06 0,24 0,006 Ozarbayjon General 0,05 0,09 Shahar 0,004 0,01 qishloq 0,003 0,017 0,005 0,05 Ukraina Shahar 0,007 0,09 qishloq 0,0001 0,002 0,002 0,04 25 4-jadval - Hayvonot dunyosi uchun pestitsidlarning toksikligi LD 50 , mg/kg LC 50 , mg/l Pestitsidlar sutemizuvchilar Qushlar Baliq Sichqonlar, kalamushlar, quyonlar Doe, uy echkisi mallard o'rdak Tustovuq Gulmohi, Guppi Ilova D 4-jadvalning oxiri Insektitsidlar Gamma - HCCH 150-230 200 200 0,02 Tiodan 40-100 33 0,01 Toksafen 50-70 139 70 40 0.1 Sevin 310-850 300 2180 2000 1.75 Karbofuran 5 6 0.4 4.2 0,28 Bazudin 76-130 3.5 4.3 8.0 Metafos 100-180 10.0 8.2 3.0 Fosfamid 100-230 200 42.0 Metilnitrofos 470-516 727 56,0 8.6 Fungitsidlar Benomil 10 000 26 Kaptan 12 000 5000 5000 0,25 Ftalan 1500 2000 Tsineb 1850 2000 2000 40,0 Mis oksixlorid 470 2000 0,54 Topsin 7500 20.0 gerbitsidlar 2,4-D (Na tuzi) 1200 5000 5000 1160 Dalapon 9250 5000 5000 340 Simazin 4100 5000 5000 100 Monuron 3700 5000 5000 o'n Diquat 227 5000 3750 91 E ilovasi 5-jadval.- Ba'zi hayvonlar turlari uchun bir qator insektitsidlarning toksikligi (LD 50 , mg / kg ) Pestitsidlar Ko'rinish HOP FOP Karbamatlar bitta 2 3 to'rtt a 5 6 7 sakkiz 9 mallard o'rdak 2240 381 5.64 100 75.6 1.90 2180 11.9 3.00 oddiy qirg'ovul 1296 79 1.78 21.5 17.7 12.4 707 yigirm 4.50 27 a ko'k kaptar 4000 27 2.50 50.1 26.9 2.52 3000 60.4 6.50 buqa qurbaqa 2000 2000 400 4000 595 800 Qora dumli kiyik 150 44 400 350 o'ttiz Belgilari: 1 - DDT, 2 - dieldrin, 3 - endrin , 4 - abat , 5 - dursban , 6 - tiofos, 7 - sevin , 8 - propoxur , 9 - tsektran 6-jadval - 1956-1975 yillarda sobiq SSSRda pestitsidlar bilan zaharlanish to'g'risidagi ma'lumotlar Yil Qishloq xo jaligini ʻ pestitsidlar bilan ta minlash, ʼ ming t Qishloq xo'jaligi ishchilari o'rtasida kasbiy zaharlanish Pestitsid qoldiqlari bilan oziq-ovqat zaharlanishi O'tkir zaharlanish Surunkali zaharlanish Jabrlangan lar soni Ishlar soni Jabrlanganla r soni Ishlar soni Ilova F 6-jadval davom etdi 1956 yil 88.6 38 o'n to'rt Ma lumot ʼ yo q ʻ 1024 2 1957 yil 90.2 59 41 Ma lumot ʼ yo q ʻ 264 sakki z 1958 yil 68.6 60 33 Ma lumot ʼ yo q ʻ 335 16 1959 yil 78.7 383 183 Ma lumot ʼ yo q ʻ 222 25 28 1960 yil 97.7 235 200 Ma lumot ʼ yo q ʻ 62 9 1961 yil 103.6 167 121 Ma lumot ʼ yo q ʻ o'n sakkiz 3 1962 yil 149.7 306 166 Ma lumot ʼ yo q ʻ 134 17 1963 yil 173.2 292 148 Ma lumot ʼ yo q ʻ 430 21 1964 yil 213.9 833 261 Ma lumot ʼ yo q ʻ 263 28 1965 yil 232.9 1157 362 Ma lumot ʼ yo q ʻ 397 23 1966 yil 229.3 431 280 52 183 o'n to'rt 1967 yil 231.6 344 88 75 581 o'n sakki z 1968 yil 281.6 231 82 83 679 o'n bir 1969 yil 313.7 425 67 71 300 o'n to'rt 1970 yil 292.4 288 133 38 1083 21 1971 yil 253.9 513 142 55 608 17 29 1972 yil 274.6 249 138 37 510 5 G ilova 6-jadvalning oxiri 1973 yil 321,8 212 120 52 ellik 3 1974 yil 336,0 295 117 109 o'n besh 3 1975 yil 407.2 387 133 56 Ro yxatdaʻ n o tmagan ʻ Jami 6845 2829 7158 257 30

Pestisidlarni zaharliligini belgilovchi omillar va qo‘llash me’yorlari. pestisidlarning atrof-muhit va issiqqonli organizmlarga ta’siri

Купить