PHP yordamida forma ma’lumotlarini qabul qilish va qayta ishlash. Cookie’lar va sessiyalar. Web saxifalarda grafika va multimedia

PHP yordamida forma ma’lumotlarini qabul qilish va qayta ishlash.
Cookie’lar va sessiyalar.   Web  saxifalarda grafika va multimedia.
Reja:
1. Grafik tasvirlar.
2. Videofayllar.
3. Tovushli fayllar.
  1. Grafik tasvirlar
Grafik obyektlar Web sahifani bezashda juda muhim o’rin tutadi. grafik
obyekt   deganda   biz   har   xil   tipdagi   rasmlar,   fotorasmlar,   tovushli   fayllar   va
videokliplarni   tushinishimiz   kerak.   Brauzer   GIF,   JPEG   va   PNG   formatdagi
grafik   fayllarni   tasvirlaydi.   GIF   formatidagi   fayllar   animasion   tasvirlarni
yaratish   imkonini   beradi.   JPEG   fayllar   fototasvirlarni   saqlash   uchun
ishlatiladi. PNG formati esa tasvirning yuqori sifati va grafik faylning kichik
h ajmda bo’lishini ta’minlaydi. Web sahifada grafik fayllarni tasvirlash uchun
<img>   tegi   o’zining   bir   qancha   parametrlari   bilan   qo’llaniladi.   Bu   teg
o’zining   yopiluvchi   tegigi   ega   emas,   ya’ni   biror   so h a   uchun   emas   balki
ko’rsatilgan   joyga   grafik   obyekt   joylashtirilishini   bildiradi.   <img>   tegining
asosiy   va   majburiy   parametrlaridan   biri   src   parametridir.   Bu   parametr
qiymati sifatida tasvirlanishi kerak bo’lgan obyekt manzili yoki aniqrok qilib
aytganda   uning   URL  manzili   ko’rsatiladi.   Masalan  Web     sahifaning   HTML
fayllari joylashgan IMAGES papkasi o’zining grafik fayllari bilan joylashgan
bo’lsa   bu   papkadagi   rasm1.gif   faylini   tasvirlash   uchun   quyidagi   yozuvni
yozishimiz kerak:
<img src=”images/rasm1.gif”> 
Hozirgi   kunda   grafik   obyektlarni   tasvirlay   olmaydigan   brauzerlar
umuman   ishlatilmaydi,   lekin   brauzerlarda   grafik   obyektlarni   ekranga
chiqarmaslik imkoniyati mavjud. Shuning uchun grafik obyekt chiqarilmagan
vaqtda   uning   o’rnida   shu   obyekt   haqida   paydo   bo’luvchi   alternativ   matnli
ma’lumot   bo’lishi   zarur.   Bu   alternativ   matnli   ma’lumot   <img>   tegiga   alt
parametri yordamida qo’shiladi va matnli qiymat qabul qiladi. 
Misol:   
< img   src = “images/rasm1.gif” alt=”Studentlik oltin davrim” >
Agar   grafik   tasvir   brauzer   tomonidan   ekranga   chiqarilsa   u   holda
alternativ   matn   sichqoncha   ko’rsatkichi   tasvir   ustiga   olib   borilganda ko’ratkich   yonida   paydo   bo’ladi.   Grafik   tasvir   haqidagi   to’liq   ma’lumotni
beruvchi   internet   manba   manzilini   ko’rsatuvchi   longdesc     parametri   ham
sichqoncha   ko’rsatkichi   yonida   paydo   bo’luvchi   matnli   ma’lumotni
yaratishda   ishlatiladi.   Bu   parametr   qiymati   sifatida   tasvirning   URL   manzili
ko’rsatiladi.
Jimlik holati bo’yicha grafik tasvir saqlangan paytda qanday gorizantal
va   vertikal   o’lchamlarda   saqlangan   bo’lsa   ekranda   ham   xuddi   shunday
tasvirlanadi.   Grafik   tasvirni   foydalanuvchi   o’zi   hoxlagan   o’lchamda
tasvirlash   imkoniyatiga   ega,   buning   uchun   height   va   width   parametrlaridan
foydalaniladi.   Web   sahifada   grafik   tasvirni   boshqa   obyektlardan   bo’sh   joy
bilan   ajratib   turuvchi   hspace   va   vspace   parametrlari   ham   mavjud.   hspace
parametri   bo’sh   joyni   gorizantal   bo’yicha   piksellarda   o’rnatsa,   vspace
parametri   esa   vertikal   bo’yicha   o’rnatadi.   Bu   parametrlar   qiymati   faqat
sonlarda   beriladi.   Border   parametri   bilan   tasvir   atrofidagi   chegara   qalinligi
o’rnatiladi. Parametr qiymati sifatida pikselda o’lchangan son beriladi.  Jimlik
bo’yicha   bu   parametr   0   qiymat   qabul   qiladi   va   chegara   xoshiyasi
ko’rinmaydi.   Tasvirni   o’ziing   atrofidagi   matnga   nisbatan   tekislashni   ko’rib
chiamiz.   Buning   uchun   align   parametri   ishlatiladi.   Bu   parametr   qiymati
sifatida   quyidagi   so’zlar   ishlatiladi:   buttom,   middle,   top,   left,   right.   Endi
yuqoridagi parametrlar qo’llanilgan quyidagi misollarni ko’ramiz:
Misol 5_1.
<html>
<head>
<title>Rasm va matn </title>
</head>
<body>       <p>   Bu   matn   rasm   yonida   joylashadi.   <img   scr=”images/rasm1.gif”>   Bu
matn rasm yonida joylashadi. Bu matn rasm yonida joylashadi. Bu matn rasm
yonida joylashadi.  Bu   matn   rasm   yonida   joylashadi . </p>
</body>
</html>   
Rasm  5.1
Endi   shu   misolda   <img>   tegiga   gorizantal   bo’yicha   tekislash   parametrini
q o’shib ko’raylik.
Misol 5_2.
<html>
<head>
<title>Rasm va matn </title>
</head>
<body>
      <p>Bu   matn   rasm   yonida   joylashadi.   <img   scr=”images/rasm1.gif”
align=”left”>   Bu   matn   rasm   yonida   joylashadi.   Bu   matn   rasm   yonida joylashadi.   Bu   matn   rasm   yonida   joylashadi.   Bu   matn   rasm   yonida
joylashadi . </p>
</body>
</html>   
Rasm 5.2
Endi xuddi shu misolni vertikal bo’yicha tekislashga o’tkazamiz.
Misol 5_3.
<html>
<head>
<title>Rasm va matn </title>
</head>
<body>
<p>   Bu   matn   rasm   yonida   joylashadi.   <img   scr=”images/rasm1.gif”
align=”middle”>   Bu   matn   rasm   yonida   joylashadi.   Bu   matn   rasm   yonida joylashadi.   Bu   matn   rasm   yonida   joylashadi.   Bu   matn   rasm   yonida
joylashadi . </p>
</body>
</html>   
Rasm 5_3.
2. Videofayllar.
Bizda   Web   sahifani   bezash   uchun   unga   videoroliklar   joylashtirish
imkoniyati   ham   mavjud.   Foydalanuvchi   o’z   brauzerida   videoma’lumotni
ko’rishi uchun videoma’lumot yozilgan faylni o’z kompyuteriga to’liq yuklab
olishi lozim. Video fayllar katta  h ajm egallaganligi sababli uni tarmoq orqali
kompyuterga yuklash uchun ko’proq vaqt sarflanadi. Brauzerlar odatda AVI,
Real   Video   va   Windows   Media   formatlaridagi   videofayllarni   tasvirlash
imkoniyatiga   ega.   Ularni   Web   sahifa   tarkibiga   qo’shish   uchun   ham   <img>
tegi   ishlatiladi.   Videofayl   joylashgan   manzilni   ko’rsatish   uchun   esa   dynsac
parametri   ishlatiladi.   Jimlik   bo’yicha   Web   sahifa   tarkibiga   kiritilgan
videoma’lumot Web sahifa yuklangandan keyin avtomatik ravishda bir marta tasvirlanadi, lekin bizda tasvirlanish jarayonini boshqarish yoki bu jarayonni
foydalanuvchi  tomonidan  boshqariladigan   qilish   imkoniyati  mavjud.   <img>
tegiga   <start>   parametrini   qo’shish   orqali   biz   yuklangan   fideoklipni
tasvirlash jarayonini bemalol boshqarishimiz mumkin.  <start>  parametrining
qiymatlari sifatida  mouseover  va  fileopen  kalit so’zlari ishlatiladi.  mouseover
parametri   foydalanuvchi   sichqoncha   ko’rsatkichini   videotasvir   joylashgan
so h a   ustiga   olib   kelishi   bilan   videotasvirning   tasvirlanish   jarayoni
boshlanishini bildirsa,   fileopen  parametri esa Web sahifa kompyuterga to’liq
yuklanib   bo’lgandan   keyin   dar h ol   tasvirlanish   jarayoni   boshlanishini
bildiradi.
Misol: 
<img dynsrc=”movie.avi” start=”mouseover”>  
Biz   loop   parametri   orqali   videorolikning   necha   marta   tasvirlanishini
boshqarishimiz   mumkin.   Buning   uchun   tasvirlanishlar   sonini   loop
parametriga   qiymat   sifatida   berishimiz   zarur.   Agar   biz   videorolikning
takroriy   tasvirlanishini   doimiy   ravishda   takrorlanuvchi   qilib   q o’ymo q chi
bo’lsak u   h olda   loop   parametriga   infinite   qiymatini berishimiz kerak bo’ladi.
loopdelay   parametri takroriy tasvirlanish  jarayonida tasvirlanishlar orasidagi
vaqtni belgilaydi va qiymati millisekundlarda beriladi.
Misol:
<img dynscr=”movie.avi” loop=”2” loopdelay=”5000” >   
Yuqoridagi   misolda   Web   sahifa   to’liq   yuklanishi   bilan   videoklip   ikki   marta
orasida 5 sekundlik tanaffus bilan tasvirlanadi.
< img >   tegiga   controls   parametrini   q o’yish   orqali   biz   videofaylni   to’liq
o’zimiz   boshqarishimiz   mumkin,   ya’ni   Web   sahifada   videoklip   bilan
birgalikda   uni   boshqarish   elementlari   ham   paydo   bo’ladi.   Boshqarish
elementlariga   tasvirni   ishga   tushirish,   orqaga   qaytarish,   oldinga   o’tkazish
yoki to’xtatish kabi ishlarni bajaruvchi tugmalar kiradi. Misol: 5_4.
<html>
<head>
<title>Video</title>
</head>
<body>
<p>Oddiy   matn.<img   dynsrc=”intro.avi”   start=”mouseover”   loop=”2”
loopdelay=”5000”
</p>
</body>
</html>
Videotasvirlarni   Web   sahifaga   joylashtirish   bu   grafik   obyektlarni
joylashtirishning   bir   qismi   bo’lganligi   uchun   <img>   tegining   barcha
parametrlarini  videotasvirlar uchun ham qo’llash mumkin.
5.3.Tovushli fayllar.
Web   sahifaga   tovushli   fayllarni   joylashtirish   ham   HTML   ning
multimedia imkoniyatlari doirasiga kiradi. Tovushli fayllar Web sahifada fon
hisobida   qatnashadi.   Tovushli   fayl   Web   sahifa   to’liq   yuklangandan   keyin
bajariladi.   Foydalanuvchi   kompyuteriga   Web   sahifa   yuklanganda   birinchi
navbatda   uning   HTML   tilida   yozilgan   fayli,   keyin   esa   shu   sahifada
ishlatilgan   grafik,   video   va   audiofayllar   yuklanadi.   Demak   Web   sahifaga
tovushli fayl  q o’yishimiz uchun biz sahifaning sarlavhasiga, ya’ni  <head>  va
</head>   teglari   orasiga   <bgsound>   tegini   joylashtirishimiz   kerak   bo’ladi.
Bu   tegning   src   parametri   qiymat   sifatida   tovushli   faylning   URL   manzilini
qabul qiladi. Brauzerlar MIDI va WAV formatdagi audiofayllarni taniydi va
bemalol ayttirish imkoniga ega. Boshqa formatdagi, ya’ni MP3, Real Audio
kabi   audiofayllarni   ayttirish   uchun   brauzerlarga   qo’shimcha   modullar
qo’shish kerak bo’ladi. Xuddi videokliplar bilan ishlaganimizdek audiofayllar bilan ishlaganimizda ham faylning necha marta takrorlanishini  loop  parametri
bilan   boshqarishimiz   mumkin.   Qiymat   sifatida   esa   takrorlanishlar   soni
beriladi.   Agar   audiofaylning   to’xtovsiz   takrorlanishi   zarur   bo’lsa   loop
parametriga   “-1”  qiymat berish kerak.
Misol:
< bgsound src=”song.mid” loop=”-1”>
Adabiyotlar:
Asosiy adabiyotlar
1.Matrosov S . Ch . i dr . HTML 4.0 v podlinnike. BHV-SPb, 2000. 672 s.
2.Uilton P. JAVASCRIPT. Osnovы. Simvol-plyus. 2002. 1056 s.
3.Kingli-Xyu E., Kingli-Xyu K. JAVASCRIPT 1.5: Uchebnыy kurs. Piter. 1-
ye izdaniye. 2002.
4.Tomson L., Velling L. Razrabotka Web-prilojeniy na PHP i MySQL. - K.:
"DiaSoft", 2001. - 672 s.
Qo’shimcha adabiyotlar
5.Speynauer S., Kuersia V. Spravochnik Web-mastera. - K: "BHV", 1997. -
368 s.
6.Brandenbau.   JAVASCRIPT.   Sbornik   reseptov   dlya   professionalov.   SPb.
2001.
7.Ratshiller   T.,   Gerken   T.   PHP4:   razrabotka   Web-prilojeniy.   Piter,   2001.   -
384 s.
8.Yarger R., Riz Dj., King T. MySQL i mSQL. Bazы dannыx dlya nebolshix
predpriyatiy i Interneta. - SPb: Simvol-Plyus, 2000 - 560 s.
9.Xilayer   S.,   Mizik   D.   Programmirovaniye   Active   Server   Pages.   -   M:
"Russkaya redaksiya", 1999. - 296 s.
10.Xolzner S. Perl: spesialnыy spravochnik. - SPb: "Piter". 2000. - 496 s. 11.Shvars R., Kristiansen T. Izuchayem Perl. - K: "BHV", 2000