Pilla g‘umbagidan olingan yog‘ning tarkibini yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi usulida o‘rganish
![KIRISH
Mavzuning dolzarbligi va ahamiyatini asoslash. Mamlakatimizda kimyo va
biologiya fanlarini rivojlantirish, ushbu yo nalishlarda ta lim sifati va ilm-fanʻ ʼ
natijadorligini oshirish “Ilm, ma rifat va raqamli iqtisodiyot yili” Davlat
ʼ
dasturining ustuvor vazifalari qatorida belgilangan [1].
Zero, o g il-qizlarimizni kimyo va biologiya fanlari bo yicha chuqur o qitish
ʻ ʻ ʻ ʻ
hududlarda yangi-yangi ishlab chiqarish korxonalarini barpo etish, yuqori qo shilgan
ʻ
qiymat yaratadigan farmatsevtika, neft, gaz, kimyo, tog -kon, oziq-ovqat sanoati
ʻ
tarmoqlarini jadal rivojlantirishga turtki beradi hamda pirovardida xalqimiz turmush
sharoiti va daromadlarini oshirishga puxta zamin hozirlaydi [2].
Yog’ va yog’ mahsulotlari sifatini boshqarish muammolaridan biri sut yog’i,
kakao moyi, zaytun va boshqa qimmatbaho tabiiy yog’lar va yog’larni palma,
soya, kolza, baliq yog’lari asosidagi past qiymatli o’rnini bosuvchi yog’lar bilan
almashtirishdir. Yog’lar va yog’larning tabiiyligining asosiy mezoni ularning yog’
kislotalari tarkibidir. Yog’ va sut mahsulotlarining sifati va xavfsizligini tekshirish
uchun oziq-ovqat mahsulotlarining sifatini belgilaydigan kimyoviy tarkibni
aniqlashning bir qator usullari mavjud. Kimyoviy tarkibini aniqlash ko’p
operatsiyali, ko’p vaqt talab qiladigan va ko’p mehnat talab qiladigan kimyoviy va
fizik-kimyoviy tahlil usullariga asoslanadi. Shu munosabat bilan analitik
amaliyotga quyi molekulyar yog’ kislotalarini integral aniqlashning oddiy fizik-
kimyoviy usullari - butirik va kaproik (Reyxert-Meysl soni), kapril, kaprik va
qisman laurik (Polenski soni) kiritildi. Yog’larni aniqlashda palmitin va olein
kislotalari kabi yuqori to’yingan va to’yinmagan yog’ kislotalarning tarkibi va
miqdoriy nisbatlarini aniqlash muhim ko’rsatkichdir. Ushbu ko’rsatkich bo’yicha
operatsion usullarni ishlab chiqish dolzarb vazifa bo’lib, uni hal qilish uchun
ixchamligi, selektivligi, past aniqlash chegaralari va foydalanish qulayligi bilan
tavsiflangan, tahlilchining maxsus tayyorgarligini talab qilmaydigan kimyoviy
sensorlardan foydalanish tavsiya etiladi. Bunday qurilmalar orasida alohida o’rinni
elektrodlarning yuzasi turli xil selektiv materiallar bilan o’zgartirilgan
piezoelektrik sensorlar egallaydi.
Ushbu ishning maqsadi yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi
(YuSSX) va gaz xromatografiyasi (GX) yordamida pilla g’umbagidan oligan
yog’ning tarkibini o’rganishdir.
Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalarni bajarish kerak:
2](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_2.png?v=1)
![I. ADABIYOTLAR SHARHI
1.1. Karbon kislotalar, ularning o’rni va ahamiyati
Karbon kislotalar va ularning hosilalari tabiatda, kundalik hayotda va
texnologiyada keng tarqalgan bo’lib, ular yog’lar, efir moylari, mumlar va
smolalarning bir qismi bo’lgan tirik materiyaning tarkibiy qismlari hisoblanadi.
Shu bilan birga, ular metabolizm jarayonida organizmlar tomonidan intensiv ishlab
chiqariladi va uglerod oksidi (IV) va suvga to’liq yonishidan oldin boshqa sinfdagi
organik birikmalarning oksidlanishining yakuniy mahsuloti hisoblanadi.
Bularning barchasi kimyo sanoatining turli sohalarida - neft kimyosi,
polimerlar kimyosi, farmakologiya, oziq-ovqat sanoati va iqtisodiyotning boshqa
tarmoqlarida ulardan foydalanishning keng doirasini oldindan belgilab beradi.
Karbon kislotalarning xilma-xilligi orasida yog’lar, o’simlik moylari va
mumlari tarkibiga kirganligi sababli ko’pincha yog’ kislotalari (FA) deb ataladigan
alifatik bir asosli karbon kislotalarni ajratib ko’rsatish kerak [3 ].
Hozirgi vaqtda 800 dan ortiq yog’ kislotalari ro’yxatga olingan. Inson
hujayralari va to’qimalarida ular erkin holatda emas, balki turli sinf lipidlari
tarkibida kovalent bog’langan holda topiladi.
Yog’ kislotalari to’yingan (uglerod atomlari o’rtasida faqat bitta bog’ bilan),
bir to’yinmagan (uglerod atomlari o’rtasida bitta qo’sh bog’ bilan) va ko’p
to’yinmagan (ikki yoki undan ortiq qo’sh aloqa bilan) bo’linadi [4].
1.2. To’yingan va to’yinmagan qatordagi yog’ kislotalari
Tirik organizmlarda mavjud bo’lgan yog’ kislotalarining tarkibi juda xilma-
xildir. Biroq, dominant bo’lganlar molekulasida to’g’ri zanjirli va juft miqdordagi
uglerod atomlariga ega bo’lgan to’yingan kislotalardir. Bundan tashqari, ko’pchilik
organizmlarda palmitin kislota nisbiy tarkibi bo’yicha birinchi o’rinda turadi.
To’g’ri zanjirli va molekulasidagi toq miqdordagi uglerod atomlariga ega bo’lgan
to’yingan kislotalar ham ko’pchilik organizmlarda mavjud, lekin ko’pincha oz
miqdorda. Umumiy karbon kislotalarning ikkinchi eng muhim turi to’g’ri zanjirli
va juft sonli uglerod atomlari bilan to’yinmagan. Ulardan olein kislota ko’pincha,
ba’zan palmitin kislotaga qaraganda yuqori konsentratsiyalarda topiladi [3].
To’yingan FAlar bir asosli yog’ kislotalari bo’lib, ularning tuzilishida
qo’shni uglerod atomlari o’rtasida qo’sh aloqalar mavjud emas, bu esa ushbu
kislotalarning reaktivligini sezilarli darajada kamaytiradi.
4](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_4.png?v=1)
![1.1-jadval.
To’yingan yog’ kislotalar[5]
Sistematik nomlanishi Trivial nomlanishi Qisqartma
yozuvi
Butanoic; butan kislotasi Butyric; moy kislota 4:0
Pentanoic; pentan kislota Valeric; valerian kislota 5:0
Octanoic; oktan kislota Caprylic; kapron kislota 8:0
Dodecanoic; dodekan kislota Lauric; Laurin kislota 12:0
Tetradecanoic; tetradekan kislota Myristic; Miristin kislota 14:0
Hexadecanoic; Geksadekan kislota Palmitic; palmitin kislota 16:0
Octadecanoic; oktadekan kislota Stearic; Stearin kislota 18:0
Eicosanic; ekozan kislota Arachidic; araxidin kislota 20:0
Eng keng tarqalgan to’yingan yog’ kislotalar keltirilgan.
Yuqori to’yinmagan yog’ kislotalar (PUFA) 18 yoki undan ortiq uglerod
atomlari va ikki yoki undan ortiq qo’sh bog’larni o’z ichiga olgan alifatik
uglevodorod zanjirlari tashkil topgan. PUFAlardagi qo’sh aloqalar
konyugirlanmagan va metilen (CH
2 ) guruhlari bilan almashtiriladi. Inson tanasida
bu kislotalarning sis-izomerlari mavjud. Birinchi qo’sh bog’lanish 3, 6, 7 yoki 9-
uglerod atomida joylashgan bo’lishi mumkin. Shunga ko’ra, PUFAlar u yoki bu
oilaga tegishli bo’ladi.
Inson hayoti uchun eng muhim yog’ kislotalari to’rtta asosiy oilaga
birlashtirilgan bo’lib, ular ω-3 yoki n-3, ω -6, ω -7 yoki ω -9 (1.2-jadval) bilan
belgilanadi. Ular turli xil fiziologik funksiyalarni bajaradilar, shu jumladan
energiya ishlab chiqarish, lipidlar biosintezi, yallig’lanish jarayonlarini nazorat
qilish va membrana yaxlitligini saqlash [6].
Inson tanasining hujayralari mono to’yinmagan yog’ kislotalarni ishlab
chiqarishga qodir [4]. Biroq, hayvonlar va inson hujayralari ba’zi ko’p
to’yinmagan yog’ kislotalarni sintez qilish qobiliyatini yo’qotdi. Bu yog’
kislotalari oziq-ovqat bilan ta’minlanishi kerak, chunki ular ω -6 va ω -3 uzun
zanjirli ko’p to’yinmagan yog’ kislotalarning ikkita katta oilasining
namoyondalaridir.
1.2-jadval.
5](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_5.png?v=1)
![Yuqori to’yinmagan yog’ kislotalarning asosiy oilalari [6]
PUFA oilasi Oldingi Oilaga mansub yog’
kislotalari
n-3 yoki ω-3 oilasi α-linolen kislota
(Δ9,12,15-18:3) 16:3, 16:4, 18:4, 18:5,
20:2, 20:3, 20:4, 20:5,
21:5, 22:3, 22:4, 22:5,
22:6, 24:5, 24:6
n-6 yoki ω-6 oilasi Linol kislota
(Δ9,12-18:2) 16:2, 18:3, 20:2, 20:3,
20:4, 22:2, 22:3, 22:4,
22:5, 24:4, 24:6
n-7 yoki ω-7 oilasi Palmitin kislota
(Δ9-16:1) 16:2, 17:2, 18:3, 19:2
n-9 yoki ω-9 oilasi Olein kislota
(Δ9,-18:1) 17:2, 18:2, 20:2, 20:3,
22:3, 22:4
Bular, birinchi navbatda, linolen (ω-ko’p to’yinmagan FA) va linol (ω -3
PUFA), omega-9 kislotalari ham ajratilgan, ular orasida, masalan, olein-mono
to’yinmagan yog’ kislotalar. Ba’zi namuna tarkibidagi moddalar o’ziga xos
funksiyalarni namoyon etadi. Shunday qilib, plazmadagi palmitin kislotaning
ko’payishi odamlarda surunkali yallig’lanishning rivojlanishiga olib keladi.
Palmitin kislota yog’ kislotasi sintetaza ta’sirida hosil bo’lgan asosiy mahsulot va
boshqa to’yingan va bir to’yinmagan kislotalarning biosintezi uchun xomashyo
hisoblanadi. Ratsionda to’yingan yog’ kislotalarning ko’pligi yog’
almashinuvining buzilishiga va qonda xolesterin miqdorining oshishiga olib keladi.
Muhim yog’ kislotalarining yetishmasligi bilan bog’liq buzilishlar, hayotiy
funksiyalari uzoq vaqt davomida faqat tomir ichiga yuborish bilan qo’llanadigan,
deyarli yuqori to’yinmagan yog’ kislotalardan mahrum bo’lgan bemorlarda qayd
etilgan. Ushbu muhim kislotalarning yetishmasligi turli kasalliklarning rivojlanishi
bilan bog’liq: mukovistsidoz, akrodermatit enteropatika, jigar serrozi, surunkali
alkogolizm, Kron kasalligi (ichak devorining shilliq qavatining shikastlanishi va
ichak bo’shlig’ining torayishi bilan granulomatoz), Sjönen- Larsson sindromi
(kechiktirilgan jismoniy rivojlanish bilan oligofreniya), ateroskleroz, koroner yurak
kasalligi va miyokard infarkti, Altsgeymer kasalligi, tomir trombozi va ularning
mo’rtligining kuchayishi, qon tomirlari. Shunday qilib, ratsionga ko’p to’yinmagan
yog’ kislotalarni kiritish juda zarur [7].
1.3. Inson hayotidagi yog’ kislotalari
6](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_6.png?v=1)
![Yog’ kislotalari barcha oziq-ovqat yog’larining bir qismidir. Oziq-ovqat
mahsulotining yog’ komponentining biologik xususiyatlarini aniqlaydigan ushbu
kislotalarning xususiyatlari. To’g’ri aytganda, yog’lar inson tanasi tomonidan yog’
kislotalari (to’yingan va to’yinmagan) ko’rinishida so’riladi, ular glitserin
chiqarilgach, ichaklarda parchalanadi.
To’yingan yog’ kislotalarining eng ko’p miqdori hayvon yog’larida
uchraydi: masalan, mol go’shti va cho’chqa yog’ida - 25% palmitin kislotalar,
sariyog’da - 7% stearin kislotalar, 25% palmitin kislotalar va 8% miristin
kislotalar. Ular tanada uglevodlardan (va hatto oqsillardan) qisman sintezlanishi
mumkin.
Eng keng tarqalgan mono to’yinmagan yog’ kislotalarga zaytun moyida
(65%), margarinlarda (43-47%), cho’chqa yog’ida (43%), mol go’shti yog’ida
(37%), sariyog’da (23%), g’oz go’shtda (11-16%) ko’p bo’lgan olein kislotasi
kiradi. Oziq-ovqat mahsulotlarida keng tarqalgan ko’p to’yinmagan yog’
kislotalardan linolen kislota yuqori biologik faollikka ega, ayniqsa kungaboqar
yog’ida (60%), kunjut yog’ida triglitseridlar tarkibiga kiradigan jami yog’
kislotalarining 55% gacha, makkajo’xori tarkibida 45% moy mavjud. [8].
Eng katta biologik faollik araxidon kislotasiga xos bo’lib, uning tarkibi oziq-
ovqat mahsulotlarida ahamiyatsiz (miyada - 0,5%, tuxumda - 0,1%, cho’chqa
jigarida - 0,3%, yurakda - 0,2%). Xoch daraxti moylarining (kolza, xantal, tuya,
kolza yog’i, ) o’ziga xos xususiyati shundaki, ular tarkibida boshqa to’yinmagan
kislotalarga qaraganda bir oz sekinroq so’riladi, bu turdagi yog’larning ozuqaviy
qiymatini pasaytiradigan ekozan kislota mavjud.
Tropik yog’lar to’yingan yog’ kislotalari va ayniqsa palmitin kislotaning
yuqori miqdori bilan ajralib turadi, ular Rossiya Federatsiyasi Sog’liqni saqlash
vazirligi tomonidan tavsiya etilgan fiziologik talablarga javob bermaydi (ulardagi
to’yingan yog’ kislotalarning maksimal darajasi 2000 yillarga 20% to’g’ri keladi).
Palma yog’i tarkibida 47% gacha palmitin kislota va 42% gacha olein kislota
mavjud.
Hindiston yong’og’i yog’idagi yog’ kislotalarining tarkibida to’yingan yog’
kislotalar ustunlik qiladi, yuqori to’yinmagan yog’ kislotalarning ulushi kamayadi,
bu uning ozuqaviy qiymatiga salbiy ta’sir qiladi. Palma va hindiston yong’og’i
yog’lari asosan texnologik maqsadlarda qo’llaniladi: sut yog’i o’rnini bosuvchi
sifatida, sut va tvorog, muzqaymoq ishlab chiqarishda, qandolat va non
mahsulotlari, aralash yog’ mahsulotlar va tayyor mahsulotlar uchun yog’
bazasining bir qismi sifatida.
Hayvon va o’simlik yog’lari turli xil fizik xususiyatlarga va tarkibga ega.
Hayvon yog’lari - bu yuqori erish nuqtasiga ega bo’lgan ko’p miqdorda to’yingan
yog’ kislotalarini o’z ichiga olgan qattiq moddalar. O’simlik yog’lari odatda past
7](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_7.png?v=1)
![erish nuqtasiga ega bo’lgan asosan to’yinmagan yog’ kislotalarni o’z ichiga olgan
suyuq moddalardir. O simlik yog larining manbai asosan o simlik moylari (yogʻ ʻ ʻ ʻ
99,9%), yong oq (53 - 65%), jo xori uni (6,1%) va grechka (3,3%) donli
ʻ ʻ
mahsulotlardir. Hayvon yog’larining manbai cho’chqa go’shti (yog’ 90 - 92%),
sariyog’ (72 - 82%), yog’li cho’chqa go’shti (49%), kolbasa (20 - 40%), smetana
(30%), pishloqlar (15 -30%). Shuning uchun oziq-ovqat tarkibidagi hayvon va
o’simlik yog’larini birgalikda iste’mol qilish tavsiya etiladi. Optimal nisbat
hayvonlarda 70% yog’ va o’simlik yog’lari 30%. Bu shuni anglatadiki, kuniga
100-105 g yog’ miqdorida 70-75 g hayvon yog’i va 30 g o’simlik yog’i bo’lishi
kerak. Oddiy dietada yog’ kislotalarining eng yaxshi nisbati quyidagicha: 10 - 20%
ko’p to’yinmagan, 30% to’yingan, 50-60% mono to’yinmagan yog’ kislotalar [9].
Ko’pgina o’simlik moylari, masalan, zaytun, bodom, shaftoli, dorixonada
dori vositalari uchun erituvchi sifatida ishlatiladi. Ushbu moylarning in’eksiya
eritmalari, gormonal preparatlar va ichki foydalanish uchun preparatlar (Pinabin,
Cystenal, Olimetin) ishlab chiqarishda qo’llaniladi. Yog’ o’simlik moylariga
asoslangan 15 ta o’simlik preparatlari yaxshi va malign neoplazmalarni kompleks
davolashda keng tarqaldi.
Tashqi foydalanish uchun preparatlarda yarim quritish yog’i, masalan,
kungaboqar ishlatilishi mumkin. "Aekol" preparati tokoferol qo’shilgan
karotinning moyli eritmasi (kungaboqar yog’i). Ekstragent sifatida quritilmaydigan
yog’lar, kamroq tez-tez yarim quritadigan yog’lar ishlatiladi. Masalan, "Karotolin"
- bu atirgul pulpasining moyli ekstrakti bo’lib, unda tokoferollar, karotenoidlar va
to’yinmagan yog’ kislotalar mavjud.
Ekstraksiya preparatlari guruhiga "Dengiz itshumurt yog’i" (tarkibida
karotinoidlar, tokoferollar, xlorofill moddalari, olein, linolen, palmitin, stearin
glitseridlari aralashmasi mavjud) va "Atirgul yaprog’i yog’i" kiradi. “Dengiz
itshumurti moyi” tibbiyotda yaralarni davolovchi, bakteritsid va og’riq qoldiruvchi
vositalar sifatida qo’llaniladigan “Olazol”, “Gipozol”, “Oblekol” preparatlariga
kiritilgan [10].
"Linetol" preparati to’yinmagan yog’ kislotalarning etil esterlari
aralashmalarini o’z ichiga oladi: olein (taxminan 15%), linolen (taxminan 15%) va
linol (taxminan 57%), to’yingan kislotalarning tarkibi 9 - 11% ni tashkil qiladi.
Aterosklerozning oldini olish va davolash uchun ichki davolash va terining kuyishi
va radiatsiyaviy shikastlanishi uchun tashqi davolash uchun "Linetol" "Vinisol",
"Levovinisol", "Livian" va "Lifuzol" aerozol preparatlarining bir qismidir.
Ko’p to’yinmagan yog’ kislotalar ω-3 oziq-ovqat qo’shimchalariga kiradi,
masalan, dengiz baliqlari yog’laridan olingan "Polyen" preparati. Preparatning
ta’siri uning tarkibidagi vitaminlar va to’yinmagan yog’ kislotalarning ta’siri bilan
belgilanadi: A va D vitaminlari gipolipidemik, bilvosita tomirlarni kengaytiruvchi
8](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_8.png?v=1)
![ta’sirga ega. Trombotsitlar yiriklashishini jadallashtiradi, qonning reologik
xususiyatlarini yaxshilaydi. To’yinmagan yog’ kislotalar araxidon kislotasi va
leykotrienlarning sintezida ishtirok etadi, qon zardobidagi xolesterin
kontsentratsiyasini kamaytiradi.
Yog’ kislotalari, sterollar, alfa-tokoferol (E vitamini), lupeol va skualen
gomeopatik matritsa (HHM) damlamasidan olingan ekstraktlarda topilgan.
Damlamalardagi yog’ kislotalarining miqdori quritilgan va yangi xomashyolardan
GPSda mos ravishda taxminan 0,07 va 0,10% ni tashkil qiladi. Asosiy to’yingan
kislota palmitin kislotasi, to’yinmagan kislotalar orasida linolen, linol va olein
kislotalar mavjud. Katta Celandine NGM ning gomeopatik suyultirishlarini o’z
ichiga olgan preparatlar, masalan, "Chelidonium Homaccord", "Choleodoron",
"Aknesan" va boshqalar jigar, ovqat hazm qilish organlari, nafas olish tizimi va
asab tizimi kasalliklarida qo’llaniladi [11].
1.4. Yog’ kislotalarini tahlil qilish usullari
Hozirgi vaqtda yog’ va neft mahsulotlarida yog’ kislotalari tarkibini aniqlash
xromatografik, spektral va boshqa tahlil usullari yordamida amalga oshirilmoqda.
Yog’ mahsulotlarning yog’ kislotalari tarkibini o’rganish uchun eng ko’p
qo’llaniladigan xromatografik usullar: uning yupqa qatlamli xromatografiya (TLX)
versiyasida tekis xromatografiya, gaz xromatografiyasi (GX) va gaz-suyuqlik
xromatografiyasi (GLX).
Mualliflar [12] oziq-ovqat sanoatida ishlatiladigan maxsus yog’
aralashmalarining yog’ kislotalari tarkibini tahlil qilish uchun gaz
xromatografiyasidan foydalanganlar, so’ngra soya, palma, hindiston yong’og’i,
palma yadrosi va kungaboqar kabi o’simlik moylarini aniqlashgan. Gipotetik ideal
yog’ formulasiga mos keladigan yog’ namunalari ajratilgan.
Kapillyar gaz-suyuqlik xromatografiyasi yordamida 20 turdagi o’simlik
moylarida 6 ta yuqori yog’ kislotalarining miqdori aniqlandi va sut va hindiston
yong’og’i yog’i, shuningdek palma yog’i uchun olingan yog’ kislotalari tarkibi
bo’yicha xromatografik ma’lumotlar tahlil qilindi. Yog’ va yog’ mahsulotlari
sifatini aniqlash uchun ushbu usulning asosiy imkoniyati ko’rsatilgan.
Biroq, yog’ kislotalarining tarkibini GX tomonidan o’rganishda, yog’
kislotalarining qutbsiz statsionar fazaga ega kapillyar ustunlarda yomon ajralishi
bilan bog’liq qiyinchiliklar paydo bo’ladi, shuning uchun ularni ajratish uchun
maxsus qutbli kapillyar ustunlar yaratilgan.
210 nm ultrabinafsha nurlanishini aniqlaydigan mikrokolonkali teskari
fazali yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi (MTFYSSX) yordamida zaytun,
makkajo’xori, zig’ir urug’i, kungaboqar va qovoq moylarida triglitseridlar
9](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_9.png?v=1)
![aniqlandi. Ushbu texnika o’simlik moylarini aniqlashda qo’llanilishi ko’rsatilgan
[13].
Kungaboqar urug’i moylarining yog’ kislotalari va triglitseridlar tarkibini
nazorat qilish uchun refraktometrik detektor bilan asetonitril-aseton aralashmasi (2:
8) oqimida Diasfer-110-C18 sorbent (6 mkm) bilan to’ldirilgan ustunda teskari
fazali HPLX usuli taklif qilindi [14]. Bu usuldan har xil turdagi o’simlik moylarida
triglitseridlar miqdorini miqdoriy aniqlashda ham foydalanish mumkinligi
ko’rsatilgan.
Yog’ va yog’ kislotalarini tahlil qilishda spektral tahlil usullari qo’llaniladi.
Mass-spektrometriya GLX bilan birgalikda kimyoviy birikmalarni aniqlashning
eng samarali usullaridan biridir, chunki u juda oz miqdordagi sinov moddasini
talab qiladi. [15] da, bir nechta ajratish mexanizmlarini (kumush ioni va suvsiz RP
HPLC bilan o’zaro) o’z ichiga olgan murakkab suyuqlik xromatografiyasidan
foydalangan holda, bu erda detektor sifatida atmosfera bosimi kimyoviy ionlanish
massa spektrometri (APCI-MS) ishlatilgan. Lipidlarning miqdori guruch yog’i
tahlil qilingan.
Mualliflar [16] o’simlik moylarining triglitseridlari tarkibidagi to’yingan va
to’yinmagan yog’ kislotalar va steroidlarning tarkibini xromatografiya-mass-
spektrometriya yordamida tahlil qildilar. GX sharoitida ajratish qiyin bo’lgan turli
darajadagi to’yinmaganlik bilan C18 karbon kislota efirlarining izomerlarini
aniqlash imkoniyati ko’rsatildi.
Teskari fazali HPLX va mass-spektrometriyasining kombinatsiyasi [17]
mualliflariga triatsilgliserollar va boshqa qutbsiz birikmalar bilan birga uzun
zanjirli yog’ kislotalarini (C16-C26) aniqlash imkonini berdi. Gradientli elyusiya
uchun qisman aralashadigan erituvchilardan foydalanish maqsadli birikmalarni
oldindan derivatizatsiya qilish zaruratidan qochish imkonini berishi ko’rsatilgan.
Mualliflar [18] o’simlik moylari triatsilgliserollari protonlarining yadro
magnit relaksatsiya xususiyatlarini shaxsiy kompyuterda natijalarni nazorat qilish
va qayta ishlash bilan relaksatorda impulsli Car-Purcell-Meiboom-Gill usuli
yordamida o’rgandilar. Yuqori olein kislotasi tarkibidagi olein kislotaning massa
ulushini aniqlashning tavsiya etilgan usuli yuqori tezlikda, ekologik jihatdan qulay
va zaharli kimyoviy reagentlardan foydalanishni istisno qiladi.
Ish [19] Soxhlet apparati va MQC Oxford Instruments NMR spektrometrida
ekstraktsiya yordamida umumiy yog’ miqdorini aniqlashning ikkita usulining
qiyosiy bahosini taqdim etadi, yakuniy mahsulot sifatini baholashda ikkinchisining
bir qator afzalliklarini ko’rsatadi. Bu usul yog’ kislotalarini, ya’ni olein kislotani
yog’li o’simliklarda, xususan, kungaboqar urug’larida tez aniqlash uchun
ishlatilgan. Chigit yog’idagi olein kislotaning tarkibiga funksional jihatdan bog’liq
bo’lgan buzilmagan urug’larning analitik yadro magnit xususiyatlari aniqlandi va
10](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_10.png?v=1)
![uning foizi hisoblab chiqildi. Tahlil kimyoviy reagentlardan foydalanishni talab
qilmaydi. Zamonaviy analitik asboblar tahlil qilinadigan ob’ektlarning sifat va
miqdoriy tarkibi to’g’risida turli xil ma’lumotlarni olish imkonini berishiga
qaramay, ulardan foydalanish ko’pincha statsionar laboratoriya va yuqori malakali
xodimlarni talab qiladi. Shu sababli yangi samarali kimyoviy usullarni ishlab
chiqish analitik kimyoning asosiy yo’nalishlaridan biriga aylanib bormoqda. Shu
munosabat bilan ekspress boshqaruvning istiqbolli vositalaridan biri piezokvarts
sensorlari hisoblanadi.
Mualliflar [20] yog’ kislotalarini sensorometrik tahlil qilish uchun
piezosensor oqim hujayrasidan foydalanishni taklif qilishdi. Rezonator
elektrodlarida yotqizilgan 6 ta sorbentning yupqa plyonkalarida 6 ta yog’
kislotalarining sorbsiya parametrlari o’rganildi va 36 ta yog’ kislotasi-modifikator
tizimlari o’rganildi. Tadqiqot natijalari sariyog’ning sifati va tabiiyligini baholash
usulini ishlab chiqish uchun ishlatilishi mumkin.
1.5.Sut va o’simlik mahsulotlarining lipid tarkibini aniqlashning fizik-
kimyoviy usullari
Tahlil usullarini tanlashda xromatografik ajratish va mass-spektrometrik
aniqlashni o’z ichiga olgan kombinatsiyalangan usullardan foydalanish afzalroqdir.
Xromatografik va mass-spektrometrik usullardan birgalikda foydalanish turli
birikmalarni aniq aniqlash imkonini beradi. Shu sababli, mass-spektrometrik
aniqlash (GX/MS) bilan gaz xromatografiyasi kompozitsiyani aniqlashning asosiy
tasdiqlovchi analitik usuli sifatida muvaffaqiyatli qo’llanildi.
Gaz xromatografiyasi. Gaz xromatografiyasi mahsulotlarning tabiiyligini
aniqlash, ularning tarkibini sifat va (yoki) miqdoriy tahlil qilish, oziq-ovqat
qo’shimchalarining xavfsizligini o’rganishda asosiy usuldir. Gaz xromatografiyasi
uchuvchan, termostabil birikmalarni ajratish va aniqlash usulidir. Ma’lum bo’lgan
organik birikmalarning 5% ga yaqini ushbu talablarga javob beradi, ammo odamlar
ishlab chiqarishda va kundalik hayotda foydalanadigan birikmalarning 70-80% ni
tashkil qiladi. Usul komponentlarni ikki faza - mobil va statsionar o’rtasida
taqsimlashga asoslangan. Statsionar faza qattiq g’ovak modda (ko’pincha sorbent
deb ataladi) yoki qattiq moddaga yotqizilgan suyuq plyonkadir. Mobil faza
statsionar faza orqali, ba’zan bosim ostida oqadigan suyuqlik yoki gazdir.
Harakatlanuvchi faza sifatida vodorod, geliy, azot, argon va karbonat angidriddan
foydalanish mumkin. Azot ko’pincha ishlatiladi, chunki u qulayroq va arzonroq.
Tashuvchi gaz ajratilgan komponentlarning xromatografik ustun orqali o’tishini
ta’minlaydi va ajratilgan moddalar yoki statsionar faza bilan o’zaro ta’sir qilmaydi.
Tahlil qilinayotgan aralashmaning tarkibiy qismlari (sorbatlar) harakatchan
faza bilan birgalikda statsionar faza bo’ylab harakatlanadi. Odatda ustun deb
11](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_11.png?v=1)
![ideal detektor yo’q. Detektor signali har bir komponentni zonali elyusiya vaqti (uni
ushlab turish vaqti deb ham ataladi) bilan aniqlash va detektor signalining kattaligi
(balandligi yoki maydoni) bo’yicha miqdoriy aniqlash imkon beradi.
1.6.Erkin va eterifikasiyalangan yog’ kislotalarni o’simlik xomashyosida
ularning birlashgan mavjudligini aniqlash uchun xromatomass-
spektrometriyasini qo’llash
Yog’ kislotalari va lipidlar tarkibini tahlil qilish oziq-ovqat mahsulotlarining,
shu jumladan o’simlik manbalarining ozuqaviy qiymatini aniqlashning muhim
usullaridan biridir. Yog’ kislotalari, xususan, to’yinmagan va ko’p to’yinmagan
yog’ kislotalar, inson tanasining normal ishlashi uchun katta ahamiyatga ega.
To’yinmagan yog’ kislotalari hujayra membranalarining fosfolipidlari va
lipoproteinlarining tarkibiy elementlari bo’lib, biriktiruvchi to’qima va nerv
hujayralari membranalarining bir qismi bo’lib, xolesterinni tashish va
oksidlanishda ishtirok etadi, qon tromblari shakllanishiga to’sqinlik qiladi, qon
tomirlarining elastikligini ta’minlaydi. B vitaminlari metabolizmini
rag’batlantiradi, himoya funksiyalarini rag’batlantiradi, organizmdagi ko’plab
jarayonlarni tartibga solishda muhim rol o’ynaydigan gormonlar va gormonga
o’xshash moddalar (prostaglandinlar) hosil bo’lishida ishtirok etadi [21].
Olein, linol va linolen kislotalar kabi kislotalar vitaminga o’xshash biologik
faol birikmalar guruhiga kiradi. Ushbu kislotalar yurak-qon tomir kasalliklarining
oldini olish va davolash uchun tavsiya etiladi va gipoxolesterolemik ta’sir
ko’rsatadi. Organizmda linol kislota metabolik ravishda araxidon kislotasiga,
linolen kislota esa Altsgeymer kasalligi, yo’g’on ichak va ko’krak saratonini
davolashda yuqori fiziologik faollik ko’rsatadigan eikozapentaen kislotaga
aylanadi.
Ko’pgina to’yinmagan yog’ kislotalar muhim deb tasniflanadi, ya’ni ular
inson tanasida sintez qilinmaydi va shuning uchun oziq-ovqat bilan ta’minlanishi
kerak. Bunday biologik faol birikmalarning manbai dengiz va chuchuk suvda
yashovchi suv organizmlari, baliqlar va ko’plab o’simliklardir.
Boshqa turdagi xomashyo bilan solishtirganda, o’simliklardagi yog’
kislotalarining miqdori past. O’simlik moddalarni birinchi navbatda o’zi uchun
sintez qiladi. Mezbon energiya bilan ta’minlash funksiyasidan tashqari, ko’plab
yog’ kislotalari va ularning metabolitlari bakteritsid va fungitsid xususiyatlarga
ega, ya’ni himoya funksiyasini bajaradi. To’yingan va to’yinmagan yog’ kislotalar
o’simlik to’qimalarining asl lipidlari tarkibiga kiradi. Lipidlar, o’z navbatida,
kuzda metabolizmni faol ravishda o’zgartiradi va o’simliklarning past haroratlarga
chidamliligini oshiradi [22].
14](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_14.png?v=1)
![spektrofotometrikdir. Biroq, bunday tuzilmalarni aniqlash va tahlil qilish uchun
gaz xromatografiyasi massa spektrometriyasi, xususan, massa selektiv detektori
bilan birgalikda muvaffaqiyatli qo’llanilishi mumkin.
Yog’lar, o’simlik moylari va ular asosida sintez qilingan mahsulotlarning
sifat va miqdoriy tarkibini tahlil qilish uchun gaz va/yoki suyuqlik
xromatografiyasidan foydalanishga katta miqdordagi tadqiqotlar bag’ishlangan
Uilyam Kristi va uning hamkasblari [23-24] asarlari tomonidan yaratilgan.
Yog’ kislotalarining N,N-dimetilaminopropilamidlarini (FA) o’simlik
moylaridan sintez qilish sirt faol moddalar ishlab chiqarishning istiqbolli yo’nalishi
hisoblanadi. Korxonalarda ularni ishlab chiqarish usullarini joriy etish sintez
qilingan mahsulotlar sifatini nazorat qilishni, reaksiya aralashmasining tarkibini,
shuningdek undagi qo’shimcha mahsulot aralashmalarining tarkibini aniqlashni
talab qiladi. Bu muammolarni hal qilishning optimal usuli xromatografiya-mass-
spektrometrik tahlil usuli bo’lishi mumkin. Shuni ta’kidlash kerakki, hozirgi
vaqtda karboksilik kislotalarning dimetilaminopropilamidlarini GC/MS usullari
bilan o’rganish amalda amalga oshirilmagan. ChemSpider veb-saytida
(http://www.chemspider.com/) taqdim etilgan Britaniya Qirollik Kimyo
Jamiyatining (hozirda dunyodagi eng yiriklaridan biri) global ma’lumotlar bazasi
faqat N-[3(dimetilamino)-propil]oktadekanamid uchun asosiy xususiyatlarni
eslatib o’tadi. Biroq, bu birikmalar uchun spektrometrik xarakteristikalar (IR,
NMR-H1 spektrlari, ultrabinafsha yoki ko’rinadigan hududdagi yutilish spektrlari,
shuningdek, massa spektrlari) haqida ma’lumot mavjud emas. Ushbu ishning
maqsadi o’simlik moylaridan dimetilaminopropilamid yog’ kislotalarini (hindiston
yong’og’i yog’idan N,N-dimetilaminopropilamid yog’ kislotalari misolida)
GC/MS bilan sifat jihatidan aniqlashning universal usulini ishlab chiqish edi;
namunani tayyorlashni minimallashtirish va tahlil qilish vaqtini qisqartirish.
16](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_16.png?v=1)
![II. TAHLIL OB’YEKTI VA USULLARI
2.1. Karbon kislotalar, ularning xossalari
Karbon kislotalar - molekulalarida bir yoki bir nechta funksional karboksil
guruhlari - COOH bo’lgan organik birikmalar sinfi. Organik radikalning tabiatiga
ko’ra, karbon kislotalar alifatik (to’yingan yoki to’yinmagan) R-COOH va
aromatik Ar-COOH bo’lishi mumkin. Karboksilik guruhlar soniga ko’ra ular
monokarboksilik, dikarbonik va trikarboksiliklarga bo’linadi.
Karbon kislotalar, karboksil guruhi tufayli, qutbli bo’lib, molekulalararo
vodorod aloqalarini hosil qilishda ishtirok etishi mumkin. Suv molekulalari bilan
bunday aloqalar quyi kislotalarning (C1 - C4) cheksiz eruvchanligini tushuntiradi.
R radikalining uzunligi ortishi bilan suvda eruvchanligi pasayadi. Alifatik
qatorning yuqori karbon kislotalari (C10 dan boshlab) suvda amalda erimaydi [25].
Biz alifatik monokarbon kislotalardan foydalandik - palmitin va olein. Bu
kislotalarning fizik-kimyoviy xossalari 2.1-jadvalda keltirilgan.
Olein (cis-9 oktadekanin) kislota tabiatda eng keng tarqalgan to’yinmagan
kislotadir. Bu deyarli barcha hayvon va o’simlik yog’larining bir qismidir. Olein
kislota tabiatda stearin kislotaning gidrogenatsiyasi (hayvonlardagi aerob yo’l)
yoki to’yinmagan yog’ kislotalarning zanjir cho’zilishi (mikroorganizmlarda
anaerob yo’l) natijasida hosil bo’ladi. Olein kislota yog’lar va o’simlik moylarini
gidrolizlash, so’ngra hosil bo’lgan yog’ kislotalari aralashmasini fraksiyalash va -
40 °C da metanol yoki asetondan qayta-qayta kristallanish orqali olinadi [26].
2.1-jadval
Karbon
kislota Struktura
formulasi M
r T
suyuq, ˚
C T
qay, ˚
C Eruvchanlik
To’yingan karbon kislotalar
Palmitin
kislota CH
3 -(CH
2 )
14 -
COOH 256,43 62,9 15
mm.Hg.ust
da 215 (20 ˚
C)
metanolda-
3,7 ,
etanolda-7,2
To’yinmagan karbon kislotalar
Olein
kislota CH
3 -(CH
2 )
7 -
(CH)2-(CH
2 )
7 -
COOH 282,47 13,4 va 16,3
(polimorfizm) 15
mm.Hg.ust
da 228 Organik
erituvchilarda
Palmitin (geksadekanoik) kislota igna shaklidagi kristallar shaklidagi qattiq
oq modda bo’lib, hayvonlarning yog’larida ustun bo’lib, o’simlik yog’larida ham
17](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_17.png?v=1)
![mavjud. Palmitin kislota ba’zi mumlarda sezilarli miqdorda mavjud - masalan,
spermatozoid kit spermatsetida 90% setil efir, asal mumida 30% palmitin kislota
miristil efir mavjud. Hayvon yog’lari va paxta yog’ida bu kislota barcha yog’
kislotalarining to’rtdan bir qismini tashkil qiladi. Palmitin kislota bakteriyalardagi
asosiy yog’ kislotalaridan biridir. Palma yog’i palmitin kislotaga eng boy (barcha
yog’li kislotalarning deyarli yarmi). Rossiyada palmitin kislotaning manbai paxta
yog’i bo’lib, u boshqa to’yingan kislotalar qatorida juda oz miqdorda stearin
kislotasi va boshqa tegishli kislotalarni o’z ichiga oladi [26].
Yog’ kislotalarining eritmalarini tayyorlash usuli
Kalibrlash grafiklarini qurish uchun kimyoviy toza reagentlardan
(Voronejreaktiv OAJ) aniq tortish yordamida butanoldagi olein va palmitin
kislotalarning namunaviy eritmalari kontsentratsiya oralig’ida tayyorlangan: olein
kislotasi uchun 0,16 – 0,86 g/dm3; palmitin kislota uchun 0,14 - 0,34 g / dm3
2.2. O’simlik moylarining tarkibi va xossalari
O’simlik moylari (o’simlik yog’lari) o’simlik materiallaridan olinadigan va
asosan yuqori yog’ kislotalarning triglitseridlaridan tashkil topgan mahsulotlardir.
O’simlik moylarining asosiy manbalari zaytun o’simliklari (zaytun ekinlari).
O’simlik moylari ayrim mevali daraxtlar (o’rik, shaftoli, olcha, gilos, bodom)
urug’larida, uzum, tarvuz, pomidor, choy urug’larida, shuningdek, qishloq xo’jaligi
xomashyo mahsulotlarini qayta ishlovchi oziq-ovqat sanoatining turli yog’li
chiqindilarida ham uchraydi. O’simlik moylari 94-96% yuqori yog’ kislotalarning
triglitseridlari aralashmasidan iborat. Qolgan qismi yog’larga yaqin moddalar
(fosfolipidlar, sterollar, vitaminlar), erkin yog’ kislotalari va boshqa
komponentlardan iborat [27].
O’simlik moylarining xossalari asosan triglitseridlarni hosil qiluvchi yog’
kislotalarining tarkibi bilan belgilanadi. Odatda bu to’g’ri uglerod zanjiri va
uglerod atomlarining juft soniga ega bo’lgan to’yingan va to’yinmagan mono yog’
kislotalar. Yog’larning katta qismi turli kislotalarning glitseridlari aralashmasini
o’z ichiga oladi. Kimyoviy tuzilishi bo’yicha triglitseridlardan farq qiluvchi
o’simlik moylarining tarkibiy qismlari sovunlangan va sovunlanmaydiganlarga
bo’linadi. Birinchisiga erkin yog’ kislotalari (tarkib 1 - 2%), fosfolipidlar (0,5 -
4%), sterollar (0,3 - 1,3%), mumlar (0,002 - 0,4%), pigmentlar (0,16% dan ko’p
bo’lmagan), ikkinchisiga oqsillar (0,1 - 1,5%), vitaminlar (0,5% gacha),
uglevodorodlar va boshqalar kiradi.
Erkin yog’ kislotalari o’simlik materiallari (pishmagan o’simliklarning
urug’lari) tarkibida yorug’lik ta’sirida va uzoq muddatli saqlash paytida
18](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_18.png?v=1)
![triglitseridlar va ularning oksidlanishi mumkin yoki qisman gidroliz natijasida
yog’ning ajralib chiqishi jarayonida hosil bo’lishi mumkin.
O’simlik moylaridagi fosfolipidlar asosan glitserofosfatidlar (lesitinlar) bilan
ifodalanadi. O simlik sterollaridan yog larda eng ko p topilgani D vitamininingʻ ʻ ʻ
prekursorlari bo lgan sitosterol va stigmasteroldir. Yog lardagi mumlar va
ʻ ʻ
mumsimon moddalar emulsiya hosil qilib, yog da loyqalikni keltirib chiqaradi.
ʻ
Zaytun o’simliklarining urug’lari va mevalari tarkibidagi pigmentlar o’simlik
moylariga turli xil ranglar beradi. Yog’larning rangidagi qizil va sariq ranglar
ulardagi karotenoidlarning mavjudligi bilan belgilanadi (qizil soya - karotin, sariq -
ksantofillar). Soya, makkajo’xori, kolza, xantal va boshqa yog’larning yashil rangi
aralashmada A va B xlorofillari mavjudligi bilan belgilanadi, bu urug’lardan
yog’larga o’tadigan oqsil moddalarining asosiy qismini albuminlar va globulinlar
tashkil qiladi.
Yog’lar tarkibidagi sovunlanmaydigan moddalarning ba’zilari E, A, D va K
vitaminlari hisoblanadi. O’simlik moylarida oz miqdorda to’yingan va
to’yinmagan tarmoqlangan zanjirli uglevodorodlar ham mavjud. Xususan,
kungaboqar, paxta va soya moylarida skvalen mavjud. Uglevodorodlar oqsillar
bilan birgalikda asosan neftning ta’mi va hidini aniqlaydi.[26, 28].
O’simlik moylarining zichligi 900 - 980 kg/m 3
, 20 °C da sariq spektral
chiziq uchun sinishi indeksi 1,440 - 1,480 orasida o’zgarib turadi. Yog’lar gazlarni
eritishga, uchuvchi moddalarni va efir moylarini o’zlashtirishga qodir. Yog’larning
muhim xususiyati organik erituvchilarda (geksan, benzin, benzol, dikloroetan,
aseton, dietil efir) eruvchanligidir. Etanol va metanol yog’larni xona haroratida
cheklangan darajada eritadi; Qizdirilganda eruvchanligi ortadi. Yog’lar suvda
amalda erimaydi. O’simlik moylarining ayrim fizik-kimyoviy ko’rsatkichlari 2.2-
jadvalda keltirilgan [29].
2.2-jadval
O’simlik moylarining asosiy fizik-kimyoviy ko’rsatkichlari [29]
Yog’lar Zichlik
kg/m 3
(15 o
C) 20 o
C da
sindirish
ko’rsatkich
, n
D 20 o
C da
qovushqoqlik,
mPa·s Suyuqlanish
temperaturasi,
o
C Qotish
temperaturas
i, o
C
Kungaboqar 920-
927 1,473-
1,475 54,9-59,8 - 16-dan 19-
gacha
Makkajo’xori 924-
926 1,471-
1,474 67,7-72,3 - 10-dan 20-
gacha
Zaytun 914- 1,466- 73,1-87,4 - 0-dan 6-
19](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_19.png?v=1)
![919 1,471 gacha
Zig’ir 924-
930 25
o
C da 1,480-
1,487 47,9-53,0 - -
Rasp 908-
915 1,472-
1,476 68,7 - 0-dan 10-
gacha
Mahalliy oziq-ovqat sanoati 40 ga yaqin turdagi o’simlik moylarini ishlab
chiqaradi, ular yog’ kislotasi tarkibi, hamroh bo’lgan moddalar miqdori va tozalash
darajasi bilan farqlanadi.
Kungaboqar yog’i eng muhim o’simlik moylaridan biridir (umumiy ishlab
chiqarishning taxminan 80%). Kungaboqar yog’i bir yillik kungaboqar
o’simligining urug’idan olinadi. Kungaboqar yog’ining triglitseridlar tarkibidagi
dominant to’yinmagan kislota olein kislotasi, palmitin kislota esa to’yingan
kislotalar orasida dominant kislotadir [29].
Kungaboqar yog’i asosan oziq-ovqat mahsuloti sifatida ishlatiladi. Bundan
tashqari, sovun, glitserin, yog kislotalari, moyli laklar, tibbiy malhamlar,ʻ
kosmetika va boshqalar ishlab chiqarishda ham qo llaniladi [29].
ʻ
Makkajo’xori moyi don yoki kraxmal ishlab chiqarish chiqindilari sifatida
olingan makkajo’xori urug’ini presslash yoki ekstraksiya qilish yo’li bilan ishlab
chiqariladi [29]. Bu yog’ tokoferollarning sezilarli miqdorini o’z ichiga oladi, olein
kislotasi tarkibi palmitin kislotadan kamroq.
Zaytun moyi zaytun daraxtining pulpasini bosish orqali ishlab chiqariladigan
qimmatbaho iste’mol qilinadigan yog’dir. Zaytun moyidagi triglitseridlar tarkibida
olein kislota, palmitin kislota va linolein kislota ustunlik qiladi. Zaytun moyining
sifati uning qanday olinishiga bog’liq. Yuqori navlar pishmagan mevalarning
pulpasidan sovuq presslash orqali olinadi. Bu moy oltin sariq rangda, yengil
yoqimli hidga ega. U oziq-ovqat va dorivor maqsadlarda ishlatiladi. Bosish
harorati oshishi bilan yog’ning sifati pasayadi. Yuqori haroratlarda so’nggi
presslashda va yarim yog’siz zaytun ekstraksiyasidan so’ng sanoat moylari olinadi.
Zig’ir urug’i yog’i zig’ir urug’idan sovuq presslash orqali olinadi. Zig’ir
urug’i yog’i tez quriydigan yog’dir, chunki u atmosfera kislorodi ishtirokida
osongina polimerlanadi ("quriydi"). Bu qobiliyat to’yinmagan yog’ kislotalarning
yuqori miqdori bilan bog’liq. Zig’ir yog’i muhim texnik ahamiyatga ega: undan tez
quriydigan laklar, qurituvchi yog’lar, suyuq quritgichlar, shuningdek, bo’yashda
ishlatiladigan yog’li bo’yoqlar tayyorlanadi. Zig’ir urug’i yog’i iste’mol qilinadi va
tibbiyotda qo’llaniladi (malham, ishqalanish). Shunday qilib, zig’ir yog’i
organizmdagi metabolik jarayonlarni normallashtirishga yordam beradi.
20](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_20.png?v=1)
![Raps yog’i kolza urug’idan - xochga mixlangan oila o’simliklaridan
presslash va ekstraksiya qilish yo’li bilan olinadi. Kolza yog’i to’g’ridan-to’g’ri
o’simlik moyi sifatida, shuningdek, margarin va mayonez ishlab chiqarish uchun
ishlatiladi. Yog’ va undan tashqari, texnik kolza yog’i bioyoqilg’i, shuningdek,
glitserin ishlab chiqarish uchun ishlatilishi mumkin. Kolza yog’i o’ziga xos ta’m
va hidga ega, yashil rangga ega quyuq jigarrang rangga ega. Oziq-ovqat uchun
faqat tozalangan kolza yog’i ishlatiladi [26].
2.3. Yuqori samarali suyuqlik xromotografiyasida ‘‘Ushlanish kattaligi-
xossa’’ o’zaro bog’liqliklari .
Ma’lum xossalarini nomoyon moddalarni yaratish yoki uning fiziologik
xossalarini bashoratlash xozirgi zamon kimyo fanining dolzarb muamosidir.
Shuning uchun ham keyingi yillarda moddalar sintez qilinmasdan avval ularning
tuzilish formulasidan kelib chiqan holda kimyoviy xossalarini
baholovchi ,usullarni ishlab chiqarishda katta e’tibor qaratilmoqda .
Bugungi kunda yoki modda strukturasi bilan uning xossasi orasidagi
miqdoriy bog’likni tekshiruvchi usullar keng tarqalmoqda. Bunday usullar ham
kimyoviy birikma strukturasini sonli xarekteristkalari to’plami-deskriptorlar orqali
ifodalash va modda xossasi bilan deskritorlar qiymati o’rtasida korrelyatsiyni
tuzishga asoslangan. Shuning uchun ham kombinatorlar kimyosida qo’llaniladigan
ba’zi deskriptorlarni qarab chiqamiz.
Molekulyar strukturalar deskriptorlari. Molekulyar strukturalar deskriptorlari
eng ko’p tarqalgan deskriptorlardir [30] larda deskriptorlar klassifikatsiyasi
berilgan, bo’lib, ularda deskriptorlarning 3 ta tipi qaraladi: 1-tip deskriptorlari toza
[atomlar o’rtasidagi birorta effektni ifodalaydi] farqlanadi. Taklif etilgan
klassifikatsiya bo’yicha 2-tip deskriptorlari tajribaviy va nazariy olingan natijalarni
baholash qobilaytiga asoslangan. 3-tip klassifikatsiyasi berilgan deskriptorlarni
ifodalaydigan effektlar hisobga oladi.
Effektlarning 3 ta kategoriyasi: elektronli [elektrik], sterik va molekulalararo
qaraladi. Ushbu tip klassifikatsiyaning qo’llanishiga xususiy holat, klassik Ganch
tenglamasi bo’lib, unda biologik faollik Gamet konstantasi funksiyasi [elektron
effekti], Tift [sterik effekt], va gidrofoblik konstantasi [molekulalararo o’zaro ta’sir
hisobiga boradigan transport effekti] sifatida hisobga olinadi.[31] da kimyoviy
birikmaning yozilishini ifodalash uchun turli darajadagi strukturalaga mos keluvchi
geometrik figuralar qo’llniladi;
Elementar daraja → ikki o’lchamli → uch o’lchamli → hajmiy xossa →
stereodinamik
→ stereoelektronli struktura → atrof-muhit bilan o’zaro ta’siri.
Bunda har qaysi darajadagi informatsiya o’zidan oldingi informatsiyani hisobga
oladi.
21](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_21.png?v=1)
![Ba’zi holatlarda deskriptorlar o’zidan oldingi daraja informatsiyasini
saqlamasligi mumkin (masalan, molekulalararo o’zaro ta’sri deskriptorlaridan
qutublanuvchanlik va gidrofoblik), lekin umuman olganda bunday yondashuv
deskriptorlar analizda juda qulaydir.
Struktura formula deskriptorlari. Molekulaning struktura formulasi kimyoviy
birikmani ifodalashning keng tarqalgan usuldir. Struktura formula
deskriptorlaridan eng keng tarqalgani topologik indekslardir. Topologik indekslar
molekula struktura formulasini molekulyar graf G orqali yordamida hisoblanadi.
Molekulyar graf G molekulani ikki olchamli ifodalash bo’lib, uchlari
atomlarga, qirralari esa kimyoviy bog’larga mos keladi. Bunda asosan skelet
atomlar va ular orasidagi bog’lar qaraladi. Ko’p hollarda aralashma matrisa A[G]
va masofa matrisa [D[G] qo’laniladi. Aralash matrisa aij (Graf uchlari
bilan)grafning i yoni j yoni bilan bog’langan yoki bog’lanmaganligiga qarab 1
yoki 0 qiymatga teng bo’ladi. Bunda matrisa qatori va ustundagi birlik uchlari
darajasiga teng bo’ladi. Masofa matrisadagi d[G] ning har qaysi elementi I va j
uchlarini birlashtiruvchi eng qisqa yo’l bo’lib d
ij bilan belgilanadi.
QSSR modellarida eng ko’p qo’llaniladigan topologik indekslar jumlasiga
Plat indeksi F[G] [graf yonlari darajasining yig’indisiga teng] ,Gorden-Skantlber
Y[G] [masofauzunligining qiymatiga teng],to’liq aralashma indeksi A[G] [aralash
matrisa barcha no’l bo’lmagan elementlari yig’indisiga teng],Rabdishning
bog’lanuvchanlik indeksi X[G] egilgan guruhlar indeksi M1G VA M2G.
Masofa matrisalari asosida hisoblanadigan deskriptorlar jumlasiga Vinar
indeksi W[G] Xosoyi indeksi Z [G] qutublilik soni P [G[ , masofalar yig’ndisi S
[G], tugunlar o’rtasidagi masofalar yig’indisi VDI [G] kiradi. Shuningdek,
korrelyatsiyalarda ‘‘struktura-xossa ‘‘dan foydalanishga misollarda keltirilgan.
Struktura formula deskriptorlari sifatida molekulaning elektron struktura
deskriptorlarini qarash juda qiziqarlidir.
Molekulaning elektron struktura deskriptorlari. Murakkab molekulalarni
kvanto-kimyoviy hisoblashlarda atomli va molekulyarli desriptorlardan
foydalaniladi. Molekulalarning qutubligi ularning dipole momenti [µ] bilan
ifodalanadi. Ushbu deskriptorlarda modda ‘‘struktura-xossa’’ sio’rtasidagi o’zaro
bog’liqlikni o’rganishda keng qo’llaniladi. Dipol momenti bilan bir qatorda ba’zi
hollarda qutublilik deskriptori ikki atom zaryadlari orasidagi farqni topologic
indeksi lokal tipol indeksi va hakozalar qo’laniladi.
O’zaro molekulalararo deskriptorlari. ‘‘struktura-xossa’’ o’rtasidagi
o’zaro bog;liqlikni o’rnatish uchun molekulaning fizik-kimyoviy parametirlari
bo’lgan qutublanuvchanlik [ ] va molekulyar refraksiya[MR] ishlatiladi.ᾳ
22](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_22.png?v=1)
![Molekula tashqi o’zgarmas elektr maydoniga joylashsa, zaryadlarning
taqsimlanishida o’zgarish sodir bo’ladi. U holda natijaviy dipol moment quydagi
formula orqali topiladi:
µ= Eᾳ
bunda -molekulyar qutblanuvchanlik E-elektrmaydon kuchlanganligi.
ᾳ
Qutblanuvchanlikni tajribaviy baholash uninig molekulyar refraksiya bilan
bog’liqligidan foydalanib aniqlashi mumkin:
MR =
4πN Aα
3
Refraksiya o’z navbatida molekulyar hajm bilan bog’langan:
MR = MV n2−1
n2+2
Bunda M
V –molekulyar hajm.
M
V va ni alohida baholash alohida olingan fermentlar o’rganilgan
ᾳ
xossalarining additivligi [32] yoki kvant-kimyoviy hisoblashlar yordamida amalga
oshirilmoqda.
‘‘Struktura-xossa’’ bog’liqlikni anliz qilish uchun molekulalararo o’zaro ta’sir
deskriptorlarida eng keng tarqalgani biologik obektlarda moddaning transport
xossasini belgilovchi lipofilligidir. Lipofillikni miqdor jihatdan ifodalash uchun
birikmaning oktanal-suv modelida tarqalishi [R] olingan. Bunday sistemaning
deskriptori sifatida birikma neytral formasi uchun lgP qiymati ishlatiladi. Oktanal-
suv sistemasida birikmaning tarqalishi asosan ikki omilga molekula hajmi va uning
vodorod bog’ xosil qilishiga ta’sir etadi.
Bilvosita fotometrlash. Yutulishni namoyon qiladigan moddalarni
detektorlash uchun bilvosita detektorlashni ishlatish mumkin [33]. Usulning
mohiyati shundan iboratki, bunda xarakatdagi fazaga aniqlanadigan modda uchun
‘‘ xromotografik raqib bo’lgan nurni yutuvchi modda qo’shiladi. Elyuirlash
jarayonida raqib birikma sorbentdan siqib chiqariladi va modda sirtidan uning
o’rnini egallaydi. Bunda raqib birikmaning xarakatdagi fazadagi konsentratsiasi
kamayadi xromotogrammada esa optik yutulishning cho’qqisi ‘‘manfiy’’ qayd
etiladi. Uning maydoni aniqlanadigan modda konsentratsiga to’g’ri proporsioal
bo’ladi. Ushbu detektorlash usuli ion xromotografiada yutmaydigan organik va
anorganik anionlarni aniqlash uchun ishlatiladi. Yuqorida qayd etilganlar asosida
quyidagi xulosalarga kelish mumkin:
1. YuSSX turli birikmalar aralashmasini ajratish va ularning sifati miqdoriy
tarkibini nazorat qilishda samarali usuldir.
23](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_23.png?v=1)
![2. YuSSX yordamida xinozolon xosilalarining sifati va miqdoriy tarkibini
o’rganish uslubiyatlarini ishlab chiqarish nuqtai nazaridan dolzarbdir.
MF YuSSX da xarakatchan faza sifatida suv, metanol, atsetonitril, atseton,
dioksan, etanol, tetragidrafuran qo’llaniladi. Harakatchan faza pH ini nazorat qilish
muhim chunki uni sorbent funksional guruhi ion holatiga ta’sir qiladi. Chunki
ko’pchilik birikmalar eritmada elyulentda dissotsiyalanadi. Dissotsyialanishni
kamaytirish uchun sirka, chumoli va fosfat kislotalari qo’llaniladi. Harakatchan
faza pH ini nazorat qilish uchun fosfat-sirtatli buffer eritma qo’llaniladi.
Atsetonitril-suv aralashmasi keng tarqalgan elyulentlardan hisoblanadi nitril guruhi
uglerod atomi hisobiga atsetonitril molekulasi donor-akseptor ta’siriga moyil.
H
3 C—C≡N
Bunda MF YuSSX da birikmaning ulanishi harakatsiz faza bilan sorbet
dispersion tasiri nospedsipik, harakatchan faza bilan esa spedsifik ta’siri aniqlandi.
Azot saqlagan geterosiklik birikmalarni aniqlash uchun turli harakatchan
fazalardan foydalaniladi. Ushbu ishda besh a’zoli azot saqlagan geterosiklik
birikma harakatchan fazada 5% dan 95% gacha atsetonitril saqlagan rejimda
chiziqli gradientlielyurillash sharoitida o’rganildi. Ishda [34] bir nechta azol
hosilalari: imidazol, benzimidazol, 1,2,3-yoki 1,2,4-triazol YuSSX sharoitida
xramotografik o’rganiladi. Harakatchan faza modifikatori sifatida asetonitril
olingan. Murojaat fazali YuSSX uchun o’rganilayotgan birikmaning ushlanish
xarakteristikalari (ushlanish omili, nisbiy ushlanish turli diferansal Gibbs mol
energialari) olinadi. MF YuSSX da dispersion kuchlar kimyoviy-fizik va tuzulish
xarakteristikalari [qutublanuvchanlik, molekulyar hajm, molekulyar refraksiya
gidrofoblik] bilan bog’liqligi sabab, birinchi navbatda harakatsiz faza qutubsiz
gidrofob yuzasi bilan sorbent molekulasi ta’sir energiyasi aniqlanadi. Sorbat
molekulasidagi qutubli guruh kuchlanish kamayishiga, elyulent bilan molekulalar
aro spedsifik ta’sirning kuchayishiga olib keladi. Shuning uchun MF YuSSX
sharoitida geterosiklik hosilalar ushlanish qonuniyatlarini o’rganishda xarakatchan
faza bilan spetsifik molekulalararo ta’sirlarni hisobga olish muhimdir.
2. 4 .Suyuqlik va LC-MS xromatogarafiyasi
Tabiiy birikmalarning qondagi konsentrasiyasini aniqlash uchun analitik
kimyoning turli usullaridan: gaz va suyuqlik xromotografiyasi, kapillyar
elektroforez, immunologik testlar ishlatiladi. Qayd etilgan usullar o’zining
ustunliklari va kamchiliklariga ega.
Tabiiy birikmalarni aniqlashda yuqori samarali suyuqlik xromotografiyasi
(YuSSX) muhim usuldir. Yuqori spesifik, universal, tezkor, sezgir, bir vaqtnig
o’zida bir necha moddani aniqlash imkonini beruvchi, yetarli dararjadagi aniqlik va
natijalarning takrorlanishi va oson avtomatlashishga beriluvchi usuldir.
24](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_24.png?v=1)
![C-18 tipidagi murojaat fazalarni sintezida sterik qarshilik tufayli silikagel
sirtini to’liq modifikatsiyalab bo’lmaydi, 50% gacha silanil guruhlari erkin qoladi.
Ularning asos xarakteridagi moddalar bilan o’zaro ta’sirlashishini ko’pgina
keraksiz hodisalarni cho’qqi formasida chetga chiqish, ushlanish vaqtining qayta
takrorlanmasligi, namuna komponentlarining to’liq elyuirlanmasligi kabilarni
keltirib chiqaradi.
Qoldiq silanil guruhlar muammosi murojaat fazalar sinfini dezaktivlashtirish
orqali ("endkepping") hal qilinadi. Bu modifikasiya qilingan silikagel sirtini quyi
molekulyar alkilxlor silan bilan qo’shimcha ishlashdan iborat. Hozirgi kunda
ishlatiladigan ko’pgina murojaat fazalari dezaktivlashtirilgan (endkeppirlangan)
firmalar tomonidan sorbentlar ikki variantda to’liq va qisman dezaktivlashtirilgan
holda chiqarilayapti. Ular selektivligi bo’yicha bir-birdan keskin farq qiladi.
Keyingi 10 yillikda murojaat fazalarining butun sinfi paydo bo’ldiki, ularda
silikagelning sirti nisbatan murakkab usullarda [35] dezaktivlashtirilgan. Bunday
usullarga sirti polimerlar bilan himoyalangan sorbentlar , gorizantal polimerlanish
bilan , qutbli guruhlarni “o’chirish” bilan, bidentatli murojaat fazalari va boshqalar.
Bu sorbentlarning an’anaviy usullarda olingan sorbentlarga nisbatan qimmat
ekanligini qayd etish kerak.
Bir xil murojaat fazalarining xromatografik xossalari (selektivligi)
ko’pchilik hollarda keskin farq qiladi. Uning sabablari radikallarni tikish
zichligining va qoldiq silanil guruhlar konsentratsiyasi va tipini turlicha bo’lishi
hamda qo’shimchalar va boshqa omillar bo’lishi mumkin. Murojaat fazalarning
selektivligini baholash uchun spektroskopik va xromatogfik usullari qo’llaniladi.
Ularning ustunliklari va kamchiliklari sharhda har tomonlama muhokama qilingan.
Amaliyotda sorbentlar selektivligini solishtirma baholash uchun asosan turli test
aralashmalarni xromatograflash qo’llaniladi. Test aralashmalar tarkibiga kiruvchi
moddalar tekshirilayotgan moddalarga o’xshash bo’lishi mumkin. Lekin umumiy
holda test aralashmalar bir necha moddalardan tashkil topib, ularning har qaysi
sorbentning alohida xossani xarakterlash mumkin.Test aralashmalarni ko’plab
selektivlik bo’yicha olingan ma’lumotlar turlicha bo’lishiga qaramasdan, ularning
qo’lla n i l ishidan sifat jihatdan sorbent selektivligi haqida ma’lumotlar olish
mumkin.
Kolonka o’lchamlari yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasida
ishlatiladigan xromatografik kolonkalarning ichki diametrlari 4,0-4,6 mm, uzunligi
esa 100-250 mmni tashkil etadi. Keyingi yillarda takomillashgan xromatografik
asboblarning takomillashidan ularda 100-150 mmli kolonkalar qo’llanilib, 50%ga
yaqin ajratilishlar bajarilmoqda. Kalta kolonkalarning qo’llanilishi analiz
bahosining tushirilishining eng muhim yo’li bo’lib, analizni bajarish vaqti va
erituvchilar sarfini kamaytirishga olib keladi[36].
26](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_26.png?v=1)
![Kolonkaning diametri kamaytirilganda uning hajmiga mos ravishda yuklama
kamaytirilishi lozim.
Ko’plab tadqiqotchilar tomonidan YuSSXda zarrachalar diametri 5 mkm li
sorbent bilan to’ldirilgan kolonkaning maksimal samaradorligiga erishishi uchun
harakatdagi faza oqimining chiziqli tezligi taxminan 1mm/sek bo’lishi kerak. Ichki
diametri 4,6 mkm bo’lgan kolonka uchun unga mos keladigan oqimning hajmiy
tezligi 1 ml/min.ni tashkil etadi. Oqim tezligini oshirish hisobiga analizni tezlatish
kolonka samardorligini kamayishiga olib keladi [37] .
Xromatografik kolonkadagi bosim o’z-o’zidan uning samaradorligiga ta’sir
etmaydi. Bosim kattaligi oqim tezligi, elyuent qovushqoqligi, kolonka uzunligi va
diametri, hamda sorbent zarrachasi o’lchami bilan aniqlanadi va quyidagi emperik
tenglama bilan ifodalanadi:Р ≈ 21 F ∗ L∗ η
d ρ2∗ φ 2
bunda P -kolonka kirishidagi bosim, MPa; F -oqim tezligi,ml/min; L-kolonka
uzunligi, mm; η -harakatdagi faza qovushqoqligi, sp
z ;d
p -sorbent zarrachasi diametri,
mkm;
ф - kolonka diametri, mm.
Xromatograf nasosi qancha katta bosim bersa, oqimning tezligi shuncha
katta bo’ladi. Bu esa ajralish jarayoni o’tishini tezlatadi. Boshqa tamondan esa
ajralish amalga oshirilayotgan bosim qancha yuqori bo’lsa, qimmat turadigan
xromatografik asbob tez ishdan chiqadi. Zamonaviy xromatografiyalar 40-50 Mpa
bosimda ishlash imkoniyati bo’lishiga qaramasdan ularning ishchi bosimi kam
hollarda 15 Mpa dan oshadi. YuSSX uchun plunjer tipidagi nasoslarning
konstruksiyasi oqimning pulsasiyasi hisobiga maxsus dempferlar ishlatmasdan
turib 5 Mpa dan past bosimda ishlash mumkin emasligini qayd etish kerak. Bu
holda past gidrodinamik qarshilikka ega bo’lgan qisqa kolonkalardan
foydalanishga halaqit beradi. Bunday kolonkalar bilan ishlash uchun shpris tipidagi
pulsirlanmaydigan nasoslarni qo’llash maqsadga muvofiq.
YuSSXda harakatdagi fazaning tarkibi kolonka selektivligini aniqlashda
muhim omil hisoblanadi. Harakatdagi faza tarkibini organik erituvchini, uning
konsentrasiyasini, pHni o’zgartirib, neytral tuzlar qo’shib, xiral agentlar qo’shib,
temperaturani o’zgartirib harakatdagi faza selektivligini aniqlanadigan
komponentlarga nisbatan o’zgartirish mumkin. Murojaat faza bilan to’ldirilgan
kolonka selektivligiga har qaysi omilning ta’sirini alohida qaraymiz.
Murojaat fazali YuSSXda asosan suv va organik erituvchidan tashkil topgan
binar harakatdagi faza qo’llaniladi. Organik erituvchi aniqlanadigan moddaga
nisbatan konkurent vazifasini o’ynaydi, ya’ni uni kolonkadan siqib chiqaradi.
28](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_28.png?v=1)
![Murojaat fazali suyuqlik xromotografiyasida qo’llaniladigan organik erituvchilarga
quyidagi talablar qo’yiladi :
YUSSX da qo’zg’aluvchan fazaning roli turlicha bo’lib, bu faza tashuvchi
vazifa bilan bir qatorda erituvchi ajralish jarayonining o’zida ham faol ishtirok
etadi hamda d e tektorlash imkoniyatlariga sezilarli ta’sir ko’rsatadi . Aksariyat
hollarda qo’zg’aluvchi faza tarkibining sezilarli bo’lmagan darajada o’zgarishi
jarayonning mutadillashishida, cho’qqilar shaklining yaxshilanishida, alohida
komponentlarni aniqlashda, xatto bo’linish mexanizmining o’zgartirishda yordam
beradi. Erituvchilarni tanlashda xromatografik tajribalarni o’tkazishga ta’sir
etadigan xususiyatlarining barchasini hisobga olish zarur.
YUSSXda qo’llaniladigan erituvchilar quyidagi talablarga javob berishi
lozim: ular toza, kimyoviy jihatdan inert, detektor bilan mos kelishi, tahlil
etilayotgan moddalarga nisbatan y etarli erituvchilik xususiyatiga ega bo’lishi,
qovushqoqligi kam, x avfsiz, oson topiladigan bo’lishi zarur. Ba’zi hollarda
ularning boshqa erituvchilar bilan aralashish xossasi, qaynash harorati va
elyu ye ntdan oson ajratib olish kabi xususiyatlari ham muhim o’rin tutadi.
Erituvchining tozaligi suyuqlik xromatografiyasida juda katta ahamiyatga
ega, chunki qo’zg’aluvchan fazadagi turli xil yot aralashmalar jarayonning barcha
bosqichlariga – erituvchini uzatishga, kolonkadagi ajralishga, detektorlashga va
natijalarning qaytaruvchanligiga ta’sir ko’rsatadi[38].
Erituvchining talab darajasidagi tozaligi ajralishning tanlangan varianti va
qo’llanilayotgan uskunalarga bog’liqdir.
Erituvchidagi yot aralashmalar quyidagi qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi:
1. Ajralish samaradorligining kamayishi va natijalarni olinishining
qiyinlashishi (adsorbsion xromatografiyada erituvchi namlik darajasining
boshqarilmasligi).
2. Boshlang’ich («nol») chiziqdan keskin chetlanish va gradientli
elyuirlashda qalbaki cho’qqilarning hosil bo’lishi.
3. Detektorlash imkoniyatining kamayishi (UB-nur bilan aniqlashda
parafin uglevodorodlaridagi olefinlarning va IQ-aniqlashda xloroformdagi etanol
aralashmasining ta’siri).
4. Sorbentning buzilishi: asos xossaga ega aralashmalar silikagelning
erishiga olib keladi, dienlar va boshqa labil birikmalar qatronlanib, adsorbentlar
yuzasini qoplaydi, ayniqsa, alyuminiy oksidi yuzasini, karboksil birikmalar
aminoguruhli biriktirilgan sorbentlar bilan reaksiyaga kirishadi, peroksidlar
biriktirilgan fazalar va polistirol gellarni oksidlaydi.
5. Elyuyentdan ajraladigan moddalarning ifloslanishi. Preparativ
xromatografiyada moddalarni juda suyulgan eritmalaridan ajratib olishga to’g’ri
keladi. Bunda juda kam miqdordagi yot aralashmalar yoki qo’shimchalar ham
29](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_29.png?v=1)
![analitik ajralishga ta’sir ko’rsatmay, ajratib olinayotgan moddada yig’ilib, uning
tozaligini kamaytiradi.
6. Namuna komponentlarining parchalanishi yoki kimyoviy o’zgarishi
(metallorganik birikmalar, s tabil moddalarning peroksidlar yoki eritilgan kislorod
bilan oksidlanishi).
7. Uskunaning zanglashi (korroziyasi) (xlor saqlovchi erituvchilardagi,
masalan, HCl ).
Kimyoviy inertlik . Yuqorida keltirilgan kimyoviy faol yot aralashmalar
to’g’risidagi mulohazalar erituvchilarning kimyoviy faolligiga ham qo’llanilishi
muhim ahamiyatga ega. Qo’shimcha qilib shuni aytish mumkinki, ketonlar, alifatik
va aromatik aminlar kabi birikmalar sinfi vakillari ularni alohida ehtiyotkorlik
bilan va ularni boshqa turg’unroq erituvchilar bilan almashtirish qiyin bo’lgan
hollarda qo’llanilishi zarur. Xlororganik birikmalar, tetragidrofuran va boshqa
oddiy efirlar kabi elyuentlar har gal tozalangan holda ishlatilishi kerak.
Detektor bilan mos kelishi. Xozirgi k u nda U B va differen ts ial
refraktometrlar kabi detektorlar keng qo’llanilmoqda.
U B-detektorlash bilan birgalikda u yo ki b u erit u vchilarni qo’llash
imkoniyati maksimal to’lqin u z u nligi bo’ y icha aniqlanadi, b u nda 10 mm optik y o’l
u z u nligida yo r u g’lik oqimi intensivligi 90% ga kama y ishi zar u r. U F-
detektorlashda benzol, tol u ol, u glerod to’rtxlorid, dimetilformamid va xloroform,
sh u ningdek, m u rakkab efir va ketonlardan deyarli fo y dalanish m u mkin emas,
ch u nki u lar aksariyat moddalar yutadigan to’lqin u z u nligida yuqori n u r yutish
ko’rsatkichiga egadirlar.
Refraktometrik detektor bilan t u rli xil erit u vchilarni qo’llash m u mkin,
ammo u ning sezgirligi erit u vchi va aniqlanayotgan moddaning va erit u vchining
n u r sindirish ko’rsatkichlari farqi orqali aniqlanadi. S hu ning u ch u n erit u vchini
tanlashda u ning n u r sindirish ko’rsatkichini hisobga olish zar u r.
Erit u vchi qov u shqoqligi , imkoniyat darajasida, past bo’lishi lozim, ch u nki
b u ko’rsatkichning yuqori bo’lishi massa o’tkaz u vchanligiga salbi y ta’sir etadi,
natijada ajralish samarasi pasayadi va nasoslar ishlashi yomonlashadi. Ajralish
haroratida 0,5-0,7 mPa qov u shqoqlikka ega bo’lgan erit u vchilarni tanlash
maqsadga m u vofiqdir [39].
Ishning xavfsizligi erit u vchining yo n u vchanligi va zaharliligi bilan
belgilanadi. Y u SSXda qo’llaniladigan erit u vchilarning aksariyat qismi j u da past
yonish haroratiga ega yo ki ma’l u m miqdorda zaharlidir. Sh u ning u ch u n s u yuqlik
xromatografiyasi bo’ y icha ish olib boriladigan xonalar oqimli ventilya ts iyaga ega
bo’lishi zar u r. Ish jo y ida yomon shamollatiladigan yo ki havo y ig’iladigan hududlar
bo’lmasligi kerak, ch u nki b u y erda havoga nisbatan zichligi yuqori bo’lgan
erit u vchi b u g’lari y ig’ilishi m u mkin. Ko’p erit u vchilar portlashining q uy i chegarasi
30](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_30.png?v=1)
![qaysi o’zining elyuirlovchi kuchini namoyon qilib, yuqorida qayd etilgan qatorda
amalga oshadi.
YuSSX amaliyotida ko’p hollarda asetonitril (95% dan ko’p holatda)
ishlatiladi. UUB spektrsohasida 190 nm dan boshlab “tiniq”, eng past
qovushqoqlikni namoyon qiladi. Boshqa erituvchilar juda kam ishlatiladi, ba’zi
hollarda esa talab qilingan selektivlikka erishish uchun qo’llaniladi. Ba’zi ishlarda
ajralish jarayonini yaxshilash uchun uch va to’rt komponentli aralashmalar
qo’llanilgan: H
2 O:CH
3 CN:CH
3 OH ; H
2 O:CH
3 CN: tetragidrofuran
H
2 O:CH
3 CN:CH
3 OH:C
3 H
7 OH [40] . Moddaning ushlanishiga ta’sir etuvchi
parametrlardan biri harakatdagi faza tarkibiga kiruvchi organik erituvchining
konsentrasiyasidir. Oddiy aralashmalarni ajratishda u emperik yo’l bilan tanlanadi.
Murakkab tarkibli aralashmalarni ajralishining maqbul sharoiti esa organik
erituvchi konsentrasiyasining moddaning ushlanishiga bog’liqligini o’rganish
asosida tanlanadi.
Silikagel asosidagi murojaat faza sorbentlari bilan ishlaganda harakatdagi
faza pH qiymatining oralig’i silikagelning barqarorligi (pH=2) bilan
chegaralangan. Ba’zi sorbentlar esa pHning 10-11 qiymatigacha ham barqaror.
Ko’rsatilgan pH qiymati chegarasidan chiqish xromatografik kolonkani ishlatish
muddatini qisqartiradi.
Tabiiy birikmalar harakatdagi faza pHning kislotali yoki kuchsiz kislotali
qiymatlarida ko’p, neytral va kuchsiz ishkoriy qiymatlarida kam aniqlanadi.
Faqat organik erituvchi va suvdan tashkil topgan elyuentlar neytral
birikmalarni aniqlashda ham amalda ishlatilmaydi. Chunki matrisiyaning o’zi
ko’plab monogen moddalardan iborat va «bufersiz» harakatdagi fazalarni qo’llab,
ajralishda takrorlanadigan yaxshi natijalar olish juda qiyin.
Murojaat fazali YuSSX usulida tabiiy birikmalarni aniqlashda asosan pH=3
bo’lgan harakatdagi faza ishlatiladi.
Bu quyidagi sabablar bilan bog’langan:
Murojaat fazali sorbentlardagi qoldiq silanil guruhlarining dissotsiyalanishni
pHning ushbu qiymatida olinadi (silanil guruhlarining pKa qiymati 3,5-4,0
oralig’ida) va ularning asos xarakterini namoyon qiladigan moddalar bilan
ta’sirlashuvini minimallashtiradi.
Ko’plab organik kislotalar pH=3 da molekulyar formada (pK
a¿ 4) bo’ladi va
ularning murojaat fazada ushlanishini senioriga nisbatan yaxshi bo’ladi.
Murojaat fazali sorbent pH=3 da uzoq vaqt davomida barqaror bo’ladi.
pH ing berilgan qiymatini ushlab turish uchun bufer sistemalar ishlatiladi,
ularni tanlash pHning qiymatiga bog’liq.
Kerakli bufer sig’imini ta’minlash uchunp H=pK
a
± 1 sharti bajarilishi kerak,
bunda K
a -tanlanadigan kislota yoki asosining dissotsiyalanish konstantasi [41].
32](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_32.png?v=1)
![Agar elyuentga neytral tuz qo’shilmagan bo’lsa, harakatdagi fazadagi bufer
konsentrasiyasini 0,01-0,05 M ni tashkil etadi va elyuentning ion kuchi kattaligini
aniqlaydi. Organik erituvchi konsentrasiyasi oshishi bilan dissotsiya jarayonining
susayishi hisobiga harakatdagi fazaning ion kuchi kamayadi. Harakatdagi fazaning
ion kuchi selektivlikni boshqaruvchisi sifatida sorbentda kuchsiz ushlanadigan
gidrofil birikmalarga nisbatan qo’llaniladi: bu moddalarni ushlanishini oshirib
turish effekti bilan bog’lik. Harakatdagi fazaning ion kuchini oshirish uchun
neytral tuz sifatida natriy va litiy perxloratlari, natriy va ammoniy sulfatlar
ishlatiladi, kaliy fosfat esa bu maqsadda juda kam, organik erituvchi
konsentrasiyasi past bo’lgan hollarda ishlatiladi. Ular ichida litiy perxloratdan
foydalanish juda qulay. Chunki u boshqa tuzlarga qaraganda organik
erituvchilarda yaxshi eriydi, UB sohada yutmaydi va bufer sig’imini namoyon
qilmaydi. Shuning uchun ham uni harakatdagi fazaning barcha intervalida qo’llash
mumkin.
Murojaat fazalarda kuchsiz ushlanuvchi gidrofil ionlarning ushlanishini
oshirish uchun ion-juftli xromatografiya rejimi keng tarqalgan usuldir. Bunda suv-
organik erituvchili harakatdagi fazaga gidrofob (ion-juftagentlar) ionlar juftini
hosil qilish uchun qo’shiladi.
Asoslarni aniqlash uchun alkil zanjirlardagi uglerod atomlari soni 4 dan 12
gacha bo’lgan alkil sulfo-va alkil sulfonlarning natriyli tuzlari qo’llaniladi. Tabiiy
birikmalarni aniqlashda ko’p hollarda 1-geksan yoki 1-geptan sulfokislota
qo’llaniladi. Keng tarqalgan ion-juft agent natriy dodesilsulfatdir [42].
Kislotalarni aniqlashda ion-juft agent sifatida harakatdagi fazaga trialkil
aminlar yoki tetraalkil ammoniy qo’shiladi. Ko’p hollarda tetrabutil ammoniy
yoki kam hollarda tetrametil ammoniy ishlatiladi. Ion-juft agenti sifatida
ishlatiladigan alkilzanjirning uzunligi ion-juftini hosil qiluvchi komponentning
ushlanishini aniqlaydi. Zanjir o’z u zu nligining oshishi bilan ushlanish vaqti oshadi.
H arakatdagi fazada ion juftining konsentrasiyasi asosan 0,001-0,01 m ni
tashkil etadi. Ion-juft xromatografiyasi rejimida harakatdagi fazadagi bufer
konsentrasiyasi 0,005-0,01 m oralig’ida tanlanadi. Uning qiymati ion-juftini hosil
bo’lishiga halaqit bermaydigan darajada kichik bo’lishi kerak. Elyuent kuchining
oshishi uning keraksiz dissotsiyalanishiga olib keladi.
YuSSXda kolonka temperaturasi ajralish jarayonida muhim o’rinni
egallaydi. Umumiy holda modda ushlanishining izokritik murojaat fazali YuSSX
uchun kolonka temperaturasiga bog’liqligi logk ′ =f(T) tenglama bilan ifodalanadi.
Temperatura o’zgarishining qisqa oralig’ida bu bog’liqlik chiziqliga yaqin bo’ladi
[43].
Gradientli elyuirlashda ushlanishning temperaturaga bog’liqligi murakkab
ko’rinishga ega bo’ladi. Agar ajratiladigan birikmalar uchun k ′ =f(T) sezilarli farq
33](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_33.png?v=1)
![qilsa, u holda temperaturani o’zgartirib, kolonka selektivligini to’g’rilash mumkin.
Temperaturaning selektivlikka sezilarli ta’siri ionogen moddalar uchun qayd
etilgan. Chunki ularning disso t siyasi temperaturaga sezilarli ta’sir etadi [ 44 ].
Temperatura molekulaning fazoviy strukturasiga ham ta’sir etishi mumkin. Bu
ham esa selektivlikning o’zgarishiga olib keladi. Bu asosan biopolimerlarga
taaluqli.
Yuqorida qayd etilganlardan xromotografik kolonkani termostatlash analiz
natijalarini yaxshi takrorlanishiga erishish uchun kerakli shart ekanligi kelib
chiqadi. Agar ushlanish vaqtining takrorlanishi 1% atrofida bo’lishi talab etilsa, u
holda kolonka temperaturasining o’zgarishi ±0,35 ⁰
C dan oshmasligi kerak.
Kolonkani termostatlash analizning takrorlanishini yaxshilashdan tashqari
yuqori temperaturada ajratishni ta’minlaydi. Bu esa harakatdagi faza
qovushqoqligini kamayishiga, natijada ichki bosimning pasayishiga olib keladi.
Bugungi kunda tabiiy birikmalarni aniqlashning xromatografik metodikalari
kolonkani termostatlashni nazarda tutmasligini qayd etish mumkin. Tabiiy
birikmalarni YuSSX usulida aniqlash asosan xona temperaturasida olib boriladi.
Kolonkani termostatlovchi metodikalar esa ko’p emas.
Tabiiy birikmalar analizi ko’p hollarda bitta, ba’zi hollarda esa ikki va undan
ortiq moddalarni aniqlashni nazarda tutadi. Agar aniqlanadigan moddalar bir-
biridan ushlanishi bo’yicha unchalik ko’p farq qilmasa, u holda izokritik rejimida
qanoatlantiradigan vaqtda ajratishni amalga oshirish imkonini beradigan
harakatdagi faza tanlanadi. Izoelektrik elyuirlashning qo’llanilishi iqtisodiy
jihatdan juda qulaydir. U analiz vaqtini kamaytiradi, erituvchi tozaligiga qo’yilgan
talabni pasaytiradi izokritik YuSSX uchun asbob-uskuna ancha arzon.
Bir vaqtning o’zida ikki yoki undan ortiq qutbliligi bo’yicha keskin farq
qiladigan moddalarni izokritik elyuirlash maqsadga muvofiq emas. Chunki
gidrofob moddalarning ushlanishini kamaytirishga qaratilgan harakat kuchsiz
ushlanadagan moddalarning ushlanmasligiga olib keladi. Bunday holatda
elyuirlash jarayonida elyuent kuchi kamayganda gradient elyuirlash qo’llaniladi.
Gradient formasi xoxlangan vaqt va moddaning ajralish darajasiga mos ravishda
tanlanadi. Qoidaga ko’ra bu jarayon tajribalar asosida bajariladi. Gradient
formasini qat’iy maqbullashtirish uchun kompyuter dasturlari, shu bilan bir qatorda
savdodagi dasturlar mavjud [45 ].
Gradientli elyuirlash moddani ajratishda unversal yondashuvdir. Chunki u
kolonkadan kuchli ushlanuvchi moddalarni ham to’liq chiqarish imkonini beradi.
Shuni alohida qayd etish kerakki, ushbu rejim qimmatbaho asbob uskunalar va
nisbatan toza erituvchilarni (gradientli YuSSX uchun kvalifikasiyali) ishlatishni
talab etadi. Bundan tashqari gradientli elyuirlashdan foydalanib analiz o’tkazish
ancha ko’p vaqtni talab etadi, chunki kolonka har bir siklda regenira t siya qilinishi
34](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_34.png?v=1)
![darajasi past bo’lishiga qaramasdan uzun to’lqinli UB sohasida ularni detektorlash
ba’zi hollarda maqsadga muvofiq. Bunda nurni yutmaydigan moddalar hisobiga
xromatogrammadagi moddalarning soni kamayadi [46].
Ko’p kanalli qayd etishli fotometrik detektorlar. Bunday detektorlar
jumlasiga diod-matrisali va ko’p to’lqinli detektorlar kiradi.
Diod-matrisali detektor yordamida elyuent fotometrlaganda qisqa vaqt
oralig’ida bir vaqtning o’zida barcha spektrlar olinadi. Olinadigan spektr lar
ma’lumotlar xromatogrammadagi cho’qqilari dentifikasiyasining ishonchligini
oshiradi, ularning gomogenligini baholash imkoniyati paydo bo’ladi va ajralmagan
cho’qqilarni “matematik” ajratish bajariladi. Diod-matrisali detektorlar spektral
ma’lumotlar bibliotekasini yaratish uchun ishlatiladi. Bu esa tekshirishlarda keng
qo’llaniladi. Bunday detektorlar katta imkoniyatga ega bo’lishiga qaramasdan
qimmat bo’lganligi uchun kundalik analizlarda kam qo’llaniladi.
Ko’p kanalli qayd etishga mo’ljallangan detektorlarga “Millixrom”
(Rossiya) seriyasidagi xromatograflardagi detektorlar, M-490 (Waters,USA),SPD-
10A (shimadzu,Yaponiya) detektorlari kiradi. Bunday detektorlarda elyuentni
fotometrlash siklik dastur bo’yicha amalga oshiriladi. “Millixrom” detektorlari bir
vaqtning o’zida ko’plab to’lqin uzunligida (“MillixromA-02”da 8 tagacha to’lqin
uzunligida), M490 va SPD-10A detektorlari esa 2 ta to’lqin uzunligida
fotometrlashni bajarish imkonini beradi. Bunday detektorlar yordamida olingan
spektral ma’lumotlar diod-matrisali detektorlar yordamida olingan ma’lumotlarga
qaraganda kam, lekin bir kanallilarga qaraganda ko’pdir. Bunday detektorlar diod-
matrisali detektorlarga qaraganda arzon va kuchli matemetik ta’limotni talab
etmaydi.
Fotometrik detektorlarning eng muhim ustunligi shundan iboratki, analiz
qilinadigan moddaga nisbatan uning sezgirligini oldindan baholash mumk i n.
Detektorlash chegarasini hisoblash uchun quyidagi formula ishlatiladi ;
C
min =2Ашов −нV0(1+κ¿)√2π
ε⋅l⋅V S⋅√N ,
bunda, C
min – moddaning minimal detektorlash konsentrasiyasi; A
shovqun -
detektorning shovqin darajasi; V
0 - kolonkaning erkin hajmi; k ’
-moddaning
ushlanish sig’imi; ε - moddaning molyal yutilish koeffisenti; l - o’lchovi yacheyka
optik yo’lining uzunligi; V
S - namuna hajmi; N-xromatografik kolonka
samaradorligi.
Rekor sezgirlik (10 -10
-10 -11
g gacha) va yuqori selektivlikni nomoyon qiladi.
Lekin bu detektorlar yordamida chegaralangan sondagi moddalarni detektorlash
mumkin. Bunday detektorlarni qo’llash imkoniyatlarini kengaytirish uchun
fotokimyoviy reaktorlardan foydalaniladi. UB-nurlar bilan nurlantirishda
36](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_36.png?v=1)
![boradigan fotokimyoviy reaksiya natijasida moddalar elektrokimyoviy faol yoki
fluoresent hosilalar hosil bo’ladi . Shunga qaramasdan ushbu usulda
detektorlashning metrologik xarakteriskalari yomon bo’lganligi uchun amiliyotda
juda kam qo’llaniladi .
Nisbatan yangi, yuqori sezgirlik va yuqori selektivlikni namoyon qilgan
tahlil usuli bu mass-spektrometrik detektorlash. Atmosfera bosimida yuklovchi
mass-spektromertli detektorlar moddalarni bir necha pikogramm darajsida
detektorlash imkoniyatini beradi. Bu metod usulida detektorlash deyarli barcha
moddalarning analizida keng qo’llaniladi . Lekin bu usulning kundalik analizda
qo’llanilishi iqtisodiy jihatdan noqulay, chunki mass-spektro m etrik detektorlar
qimmat, yuqori malakali mutaxassisni talab etadi.
Kimyoviy derivatizlash. Modda UB soha spektrlarini yutmasa yoki kuchsiz
yutsa, u holda maxsus reaksiyalar yordamida modda UB yutuvchi hosilalarga
aylantirib detektorlanadi. Shunday hosilalarni olishning sharoitlari yaxshi ishlab
chiqilgan bo’lib, doimo qo’llaniladigan reaksiyalar quyida berilgan.
Birlamchi va ikkilamchi aminlarning UB-yutiluvchi hosilalarini olish uchun
2,4-denitroftorbenzol yoki fenilizotiosianat kabi reagentlar ishlatiladi. Orto-
ftaladegidi bilan reaksiya ham fluoresent hosilani hosil bo’lishiga olib keladi. Uni
ham UB-soha spektrlarida fotometrlash mumkin. Organik kislotalarni UB-
yutiluvchi para- bromfenasilefirlari holda aniqlash qulay. Tarkibida gidrazid guruhi
bo’lgan moddalarni Shiff asoslari holida aniqlash mumkin. Asoslarning hosil
bo’lishi quyidagi reaksiya tenglamasi bo’yicha boradi [42]:
Yutilishini
namoyon qiladigan
moddalarni detektorlash
uchun bilvosita detektorlashni ishlatish mumkin. Usulning mohiyati shundan
iboratki, bunda harakatdagi fazaga aniqlanadigan modda uchun “xromatografik
raqib” bo’lgan nurni yutuvchi modda qo’shiladi.
Elyuirlash jarayonida raqib birikma sorbentdan siqib chiqariladi va modda
sirtdan uning o’rnini egallaydi. Bunda raqib birikmaning harakatdagi fazadagi
konsentrasiyasi kamayadi, xromatogrammada esa optik yutilishining cho’qqisi
“manfiy” qayd etiladi. Uning maydoni aniqlanadigan modda konsentrasiyasiga
proporsional bo’ladi. Ushbu detektorlash usuli ion xromatografiyada yutmaydigan
organik va anorganik anionlarni aniqlash uchun ishlatiladi.
Yuqorida qayd etilganlar asosida quyidagi xulosalarga kelish mumkin:
1.YuSSX tabiiy o’simliklar tarkibidagi moddalarning sifati va miqdoriy
jihatdan analiz qilishda samarali usul.
37](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_37.png?v=1)
![Sifatli xususiyatlar uchun komponentni ushlab turish vaqti (yoki ushlab
turish hajmi) ko’rsatkichi qo’llaniladi, chunki doimiy ma’lum xromatografiya
sharoitida har bir moddaning individual ushlab turish vaqti (hajmi) bo’ladi.
"Namunada moddalarning tarkibini aniqlash uchun, qoida tariqasida, uchta
tahlil usuli qo’llaniladi: mutlaq kalibrlash usuli, ichki normalizatsiya usuli va ichki
standart usuli" [47].
Mutlaq kalibrlash usuli eng keng tarqalgan va eng oddiy tahlil usuli
hisoblanadi. Bu usul shundan iboratki, namunalar soni tekshirilayotgan moddaning
xromatografik cho’qqisining parametrlari va sezuvchanlik koeffitsienti asosida
hisoblanadi. Mutlaq kalibrlash usulini amalga oshirish uchun asosiy talablar:
Eritmalar tayyorlashda komponentlarni dozalashning maksimal aniqligi va
in’ektsiya aniqligi, shuningdek kalibrlash paytida va tahlil qilinadigan moddaning
tarkibini aniqlashda xromatografik sharoitlarga qat’iy rioya qilish.
Ichki normalizatsiya usulida namuna komponentining mazmuni aniqlangan
komponent maydonining xromatogrammada mavjud bo’lgan barcha tepaliklarning
umumiy maydoniga nisbati sifatida ifodalanadi. Ushbu usul sinov aralashmasidagi
komponentning nisbiy tarkibi haqida ma’lumot berishga qodir.
“Ichki standart usuldan foydalanganda, sinov aralashmasi va standart
namuna eritmasiga ma’lum konsentratsiyali standart moddaning aniq miqdori
qo’shiladi. Bunday holda, ichki standart sifatida ishlatiladigan modda,
ishlatiladigan erituvchida to’liq eritilgan bo’lishi kerak va xromatografiya paytida,
tahlil qilingan modda va sinov namunasining boshqa tarkibiy qismlarida qatlam
emas, balki barqaror va aralashmalarsiz bo’lishi kerak.
Shu bilan birga, struktura va xususiyatlar aniqlanayotgan namunaning
xususiyatlari va tuzilishiga imkon qadar yaqin bo’lishi kerak. Hosil bo lganʻ
eritmalar xromatografiyasidan so ng tahlil qilinadigan moddaning tepalik sohalari
ʻ
va ichki standart nisbatlari aniqlanadi” [48].
2.6. Ion xromatografiyasida ajralish jarayonlarini maqbullashtirish.
Ion alamashinish xromatografiyasida jadal rivojlanib borayotgan analitiklar
uchun qulay usul bo’lib unda ko’plab birikmalarni ajralishida foydalanish mumkin.
Adabiyotlarda peptidlar oqsillar, aminokislotalar, nuklien kislotalar, anorganik
ionlar va ifloslantiruvchi kabi biologik molekulalarni ajratishda ion almashinish
xromatografiyasidan keng foydalanishga doir ma’lumotlar keltirilgan.
Ion almashinish xromatografiyasi yuqori samaradorlik bilan
xarakterlanishiga qaramasdan undan istalgan ajratish darajasiga qator tajribalar
o’tkazilgandan so’ngina erishildi. O’xshash sistemalar kabi parametrlarni
to’g’rilash ishlari shunday amalga oshirilish lozimki, bunda olingan sharoit uning
nuri sochish qobiliyatiga yoki spektral tahlil uchun mos ushlanish to’lqin
40](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_40.png?v=1)
![Gaz xromatografi va mass-spektrometrning kombinasiyasi mutlaq mantiqiy
bo’lib, ikkala usulda ham organik birikmalar aralashmasining tahlil gaz fazasida
olib boriladi. Mazkur usullar deyarli bir xil sezgirlikga ega. Bu usullarni bir yagona
asbobda yoki sistemaga birlashtirishga to’sqinlik qiladigan yagona omil, bu
ularning ishlash sharoiti yani bosim omilidir. Gaz xromatografiyasida tahlillar
atmosfera bosimida olib borilsa mass-spektrometr esa chuqur vakuum sharoitida
ishlaydi.
Mazkur usullar yagona sistemaga uyg’unlashtirishning asosiy prinsiplari
1957-yili[49] hayotga tadbiq etilgan. Vakuum sistemalarining kuchsiz quvvati,
xromatografik kolonkalar va harakatlantiruvchi gaz fazasi oqimi bilan bog’liq
bo’lgan dastlabki muammolar turli tundagi separatorlarni o’rnatish orqali bartaraf
etigan. Mazkur uskunalar xromatografik kolonkaning chiqishi va spektrining ionli
manbasi oralig’ida joylashtirilib, tahlil qilinadigan namunani boyitishga
mo’ljallangan. Kuchli quvvatli sistemalarning hamda kapillyar kolonkalarning
(0,5-2ml/min gaz oqimida ishlaydigan) paydo bo’lishi xromatografik kolonkalar
uchini mass-spektrometrning ion manbasiga bevosita ulashga imkon tug’diradi.
Mazkur tadbirlar GX-MC sistemasi effektivligini yanada oshirishga olib keladi.
GX-MC usulida namuna 1 atm bosimda 250-300 0
C temperaturada ishlaydigan
xromatografik kolonka orqali o’tadi. Bunday sistemadan foydalanishning o’ziga
xos qiyinchiliklari ham mavjud.
Ta’kidlash joizki, GX-MC usuli birinchi navbatda organik birikmalar
aralashmasini tahlil qilishga qaratilgan, ya’ni moddalar aralashmasi oldin
xromatografik kolonkada alohida kompanentlarga ajratiladi, so’ngra mass-
spektrometrining ion manbasida ionlashtiriladi. Har bir komponent massasi
bo’yicha muayyan chastotali spektr olinadi.
Xromotagrafik cho’qqining yuksalish va pasayish yo’nalishi bo’ylab mass-
spektrlar olinadi.
Albatta eng aniq spektr xromatogrammaning cho’qqisida (nuqtasida)
olingan spektr bo’ladi, chunki cho’qqi cho’qqisida modda konsentratsiyasi
maksimumda va uning vaqtga bog’liq o’zgarishi minimum darajada bo’ladi.
Tahlil aniqligini oshirish uchun har bir komponent bo’yicha 5-10 ta spektr
olish maqsadga muvofiqdir. Spektr sifatida oshirish uchun fonni yo’qotish yoki
o’rtacha qiymatlar darajasiga erishish kerak. Xromatogrammaning cho’qqisida
olingan spektr bilan qiyoslanib, farqi ajratiladi. Mazkur jarayonlarni kompyuter
amalga oshiradi va amaliy spektrni fondan filtrlaydi hamda yakuniy spektrni
olishga imkon beradi.
Miqdoriy tahlilni o’tkazishda spektr olish tezligi muhim ahamiyat kasb
etadi. Spektrlarni yetarli sonda, talab darajasida olmaslik xromatografik cho’qqi
maydonini hisoblashdagi noaniqliklarga olib keladi. Zamonaviy xromato-mass-
42](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_42.png?v=1)
![organik molekula bilan to qnashganda dastlab Meʻ +
→ M +
+ 2e radikal kationi hosil
bo ladi, keyin esa parchalanadi (parchalanish) va massasi kichikroq bo lgan qiz
ʻ ʻ
ionlar hosil bo ladi.
ʻ
2.2-rasm Elektron ionlanish ta’sirida molekulaning parchalanish prinsipi.
Mass-spektr detektori faqat musbat ionlarni qayd etadi, manfiy ionlar,
neytral radikallar va molekulalar esa qayd etilmaydi.
Usul eng keng imkoniyatlarga ega: u moddalarni aniqlash uchun qulay
bo’lgan molekula tuzilishini bir ma’noli va juda aniq tavsiflovchi fragmentlar bilan
boyitilgan mass-spektrlarini ishlab chiqaradi.
Elektron ta’sirli mass-spektrometriya usuli - bu moddaning pikomolyar
miqdorini ham tahlil qilish imkonini beruvchi juda sezgir tahlil usuli. 700
milliondan ortiq organik birikmalarning spektrlarini o’z ichiga olgan ko’plab mass-
spektrlarining "kutubxonalari" mavjud bo’lib, ularni kompyuter uskunalari
yordamida aniqlash mumkin [50].
Biroq, bu usulning kamchiliklari yo’q emas, ular mass-spektri detektori
tomonidan aniqlanadi, faqat 20% organik birikmalarda hosil bo’ladi. Bu usul faqat
termal barqaror va ayni paytda juda uchuvchan birikmalarni aniqlash uchun
qo’llaniladi. Katta m/z qiymatlarga ega bo’lgan ionlar, molekulyar og’irlik va
funksional guruhlarning mavjudligi haqida asosiy ma’lumot beruvchi molekulyar
ion cho’qqilari umumiy ion oqimi qiymatlariga faqat kichik hissa qo’shadi.
44](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_44.png?v=1)
![3.2- jadvaldagi ma ’ lumotlardan ko ’ rinib turibdiki , yog ’ da muhim yog ’
kislotalarining yuqori nisbati , [ α - linolen kislota (ω-3 yog ’ kislotasi ] + linol kislota )
(40,73%), olein (31,46%), palmitolein (0,72%), palmitin (18,6%), stearin (5,83%)
va eikosatetraenoin kislotalar (0,96%) kabi shuningdek , muhim yog ’ kislotalari
mavjud . Yog’ kislotalarining tarkibi mualliflarning ma’lumotlari va baliq
yog’ining yog’ kislotalari tarkibi bilan taqqoslandi. Qiyosiy xarakteristikalar 2-
jadvalda keltirilgan.
3.2-jadval
Pilla g’umbagi va baliq yog’idan ajratilgan yog’ kislotalarining qiyosiy
tavsifi
Fatty acid Sikworm Fish oil Sikworm ( uzb)
С(14:0) 0,5 3,8 0,55
С(14: 1 ) - 0,3
С(15:0) 0,2 - 0,18
С(1 6 :0) 19,6 11,6 18,6
С(1 6 : 1 ) 0,6 7,0 0,72
С(1 7 :0) - 0,7
С(1 8 :0) 6,9 2,3 5,83
С(1 8 : 1, n-9 ) 28,8 16,9 31,46
С(1 8 : 2, n-6) 6,0 4,9 6,54
С(1 8 : 3, n-3 ) 32,1 1,2 З3,19
С(1 9 :0) - 0,1 -
С( 20 :0) 0,1 0,2 0,16
С( 20 : 1 ) - 1,3
С( 20 :4) - - 0,96
С( 20 : 5, n-3 ) - 9,6 -
С(22:0) - 6,8 -
С(22:1) - 0,4 -
С(22:6, n -3 ) - 11,4 -
∑ SFA 27,3 25,5 25,32
∑ MUFA 29,4 25,9 31,64
∑ n=6 6,0 4,9 6,54
47](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_47.png?v=1)
![V. XULOSALAR
1. Pilla g’umbagi tarkibidagi yog’ kislotalaring tarkibi, tuzilishi va xossalarini
YuSSX va GX usulida tahlili bo`yicha ma`lumotlar to`plangan va
umumlashtirilgan.
2. YuSSX usulida Ipak qurti g’umbagidan ajratilgan olingan etanolli
ekstraktini ajratishning maqbul sharoitlari aniqlangan.
3. Pilla g’umbagidan ajratilgan yog’ tarkibida muhim yog’ kislotalarining
ekstrakti aralashmasini ajratishning maqbul sharoitlari aniqlandi: Elyuent tarkibi
Fosfatli buffer/CH
3 CN = 35:65; 3% li H
3 PO
4 (pH = 3) bo`lganda 8 minutda
ajralgan. Fosfatli buffer/CH
3 CN/ROH= 40:60; 3% li H
3 PO
4 (pH = 3) bo`lganda 10
minut davom etgan.
4. GX usulida usulida Ipak qurti g’umbagidan ajratilgan olingan geksanli
ekstraktini ajratishning maqbul sharoitlari aniqlangan.
5. Pilla g’umbagidan ajratilgan yog’ tarkibida muhim yog’ kislotalarining
yuqori nisbati [α-linolen kislota ( ω -3 yog’ kislotasi] + linol kislota) (41,63%),
shuningdek, olein kislotasi (32,46%), palmitolein (0,73%), palmitin (20,1%),
stearin (6,13%) va eikosatetraenoin kislotalar (0,94%) kabi muhim yog’ kislotalari
mavjud.
6. Yetarli miqdordagi yog’ kislotalarining tarkibi yog’larni parfyumeriya,
kosmetika uchun xom ashyo sifatida, qoramol, qo’y va mo’yna terilarini qayta
ishlash uchun yog’li komponent sifatida ishlatishga imkon beradi.
7. Ipak qurti g’umbagidan ajratilgan yog’ kislotalarini eksperimental o’rganish
jarayonida birikmalarning miqdoriy va sifat tarkibi to’g’risida ma’lumotlar olindi.
Olingan ma’lumotlar ushbu birikmalarning xususiyatlarini yanada o’rganish va
ular asosida yangi dori vositalarini yaratish uchun ishlatilishi mumkin.
V. ADABIYOTLAR
54](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_54.png?v=1)
![1. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 12.08.2020 yildagi PQ-
4805-son “ Kimyo va biologiya yo’nalishlarida uzluksiz ta’lim sifatini va ilm-fan
natijadorligini oshirish chora-tadbirlari to’g’risida ”
2. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда
барпо этамиз. Ўзбекистон Республикаси Президенти лавозимига киришиш
тантанали маросимига бағишланган Олий Мажлис палаталарининг қўшма
мажлисидаги нутқ/Ш.М.Мирзиёев.-Тошкент: “Ўзбекистон”, 2016.-56 б.
3. Чарыков А. К. Карбоновые кислоты и карбоксилатные комплексы в
химическом анализе / А. К. Чарыков, Н. Н. Осипов. – Ленинград :
Химия, 1991. – 240 с.
4. Ленинджер А. Основы биохимии / А. Ленинджер ; пер. с англ. под ред А.
А. Баева, Я. В. Варшавского. – Москва : Мир, 1985. – Т. 1. – 367 с.
5. Химия жиров и продуктов переработки жирового сырья : учебник по
специальности "Технология жиров и жирозаменителей" / В. С. Стопский [и
др.]. – Москва : Колос, 1992. – 286 с.
6. Fischer S. Dietary polyunsaturated fatty acid and eicosanoid formation in
humans / S. Fischer // Advances in Lipid Research. – 1989. – № 23. – Р . 169 –
198.
7. Бурбелло А. Т. Омега-3 полиненасыщенные жирные кислоты.
Фармакология. Клиническое применение / А. Т. Бурбелло. – Санкт-
Петербург : СПбГМА им. И. И. Мечникова, 2005. – 304 с.
8. Рудаков О. Б. Жиры. Химический состав и экспертиза качества /
О. Б. Рудаков, А. Н. Пономарев, К. К. Полянский, А. В. Любарь.
– Москва : ДеЛи принт, 2005. – 312 с.
9. Жировые продукты для здорового питания. Современный взгляд /
Л. Г. Ипатова [и др.]. – Москва : ДеЛи принт. – 2009. – 396 с.
10. Павлов И. А. Современные лекарственные средства : справочник /
И. А. Павлов. – Москва : ЭКСМО-ПРЕСС, 2001. – 544 с.
11. Копытько Я. Ф. Состав липофильной фракции чистотела настойки
гомеопатической матричной / Я. Ф. Копытько // Разработка,
исследование и маркетинг новой фармацевтической продукции. – 2005. –
Вып. 60. – C.
12. Нифталиев С. И. Газохроматографическое определение
жирнокислотного состава заменителей молочного жира и других
специализированных жиров / С. И. Нифталиев, Е. И. Мельникова, А. А.
Селиванова // Сорбционные и хроматографические процессы. – 2009.
– Т. 9, №4. – С.
13. Дейнека В. И. Анализ растительных масел методом
микроколоночной
55](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_55.png?v=1)
![высокоэффективной жидкостной хроматографии / В. И. Дейнека, Л. А.
Дейнека // Журнал аналитической химии. – 2004. – Т. 59, № 9. – С.
14. Анализ растительных масел с использованием ВЭЖХ / В. И. Дейнека
[и
др.] // Журнал аналитической химии. – 2003. – Т. 58, № 12. – С. 1294 – 1299.
15. Silver-ion reversed-phase comprehensive two-dimensional liquid
chromatography combined with mass spectrometric detection in lipidic food
analysis / L. Mondello [et. al] // Journal of Chromatography. A. – 2005.
– № 9. – 1086 (1 – 2). – P.
16. Хасанов В. В. Состав жирных кислот и стероидов растительных масел
/ В. В. Хасанов, Г. Л. Рыжова, К. А. Дычко, Т. Т. Куряева // Химия
растительного сырья. – 2006. – № 3. – С.
17. Kornel N. An HPLC-MS approach for analysis of very long chain fatty
acids and other apolar compounds on octadecyl-silica phase using partly
miscibles olvents / N. Kornel, A. Jakab, J. Fekete, K. Vekey //Analytical
Chemistry. – 2004. – Vol. 76, № 7. – P. 1935 – 1941.
18. Першакова Т. В. Экспресс-метод товароведной оценки массовой доли
олеиновой кислоты в масле из семян подсолнечника / Т. В. Першакова,
Н. Н. Наумов // Научный журнал КубГАУ. – 2011. – № 69. С.
19. Нифталиев С. И. Пьезорезонансная проточная ячейка детектирования в
сенсорометрическом анализе жирных кислот / С. И. Нифталиев, Е. И.
Мельникова, А. А. Селиванова // Сорбционные и хроматографические
процессы. – 2011. – Т. 11, вып. 1. – С.
20. Шабров А.В. Биохимические основы действия микрокомпонентов пищи /
Под ред. В.А. Дадали. М.: Авваллон, 2003. 184 с.
21. Филипцова Г.Г. Основы биохимии растений. Минск : БГУ , 2004. 136 с .
22. Christie W.W., Han X. Lipid Analysis - Isolation, Separation, Identification
and Lipidomic Analysis // Oily Press, Bridgwater, U.K 4th edition. 2010. 446 p.
23. Christie W.W. High-Performance Liquid Chromatography and Lipids: a
Practical Guide // Pergamon Books, Oxford. 1987. 272 p.
24. Технохимический контроль жиров и жирозаменителей : Учебное
пособие / под ред. О. Б. Рудакова. – Санкт-Петербург : Издательство
«Лань», 2011. – 576 с.
25. Рудаков О. Б. Цветометрия растительных масел / О. Б. Рудаков, В. В.
Хрипушин, Л. В. Рудакова // Масла и жиры. – 2008. – № 12. – С.
26. Экспертиза масел, жиров и продуктов их переработки. Качество и
безопасность : уч.-справ. пособие / Е. П. Корнена [и др.] – Новосибирск: Сиб.
унив. изд-во, 2007. – 272 с.
27. Щербаков В. Г. Технология получения растительных масел / В. Г.
56](https://docx.uz/documents/b85ac728-3b2a-442f-98d3-384df108abef/page_56.png?v=1)
Pilla g‘umbagidan olingan yog‘ning tarkibini yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi usulida o‘rganish