Populyatsiyalar o‘rtasidagi munosabatlar turlari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	362.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Populyatsiyalar o‘rtasidagi munosabatlar turlari

Купить

Mavzu: Populyatsiyalar o’rtasidagi
munosabatlar turlari

Reja:

1. Populyatsiyalar o’rtasidagi munosabatlar turlari

2. Populyatsiyaning biotsenozdagi o’rni. Ekologik joy

3. Ekologik strategiyalar haqida tushuncha

4. Xulosa

5. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.


Populyatsiya nimadan iborat?
Bir hududda yashovchi turli turlarning ikki guruhini yagona
populyatsiya deb hisoblash mumkin emas; chunki ular turli xil
turlar, ular ikki xil populyatsiya sifatida qaralishi kerak. Xuddi
shunday, turli hududlarda yashovchi bir turning ikkita guruhi
ikkita alohida populyatsiya hisoblanadi.
Demak, bitta populyatsiya bu:

populatsiya - ma'lum bir vaqtda ma'lum bir makonni egallagan,
a'zolari potentsial chatishtirishi mumkin bo'lgan bir xil turdagi
individlar guruhi. va unumdor nasl beradi.


Populyatsiyalar organizmga qarab juda kichik yoki
juda katta bo'lishi mumkin. Hozirgi vaqtda dunyo
bo'ylab yo'qolib ketish xavfi ostida turgan ko'plab
turlar juda kichik populyatsiyalarga ega, ayni
paytda global inson populyatsiyasi hozirda
taxminan 7,8 milliard kishidan iborat. Bakteriyalar
va boshqa mikroorganizmlar odatda juda zich
populyatsiyalarda ham mavjud.

Populyatsiyani turlar bilan aralashtirib yubormaslik
kerak, bu mutlaqo boshqacha ta'rif.


Populyatsiyadagi turlar

Turni aniqlashda bir qancha omillarni, jumladan
morfologiyasi (kuzatish mumkin bo'lgan
xususiyatlar), genetik material va reproduktiv
hayot qobiliyatidagi o'xshashliklarni hisobga
olish kerak. Buni qilish juda qiyin bo'lishi
mumkin, ayniqsa turli turlar birlashgandajuda
o'xshash fenotiplar bo'yicha.

tur bu ko'payish va unumdor nasl yaratishga
qodir bo'lgan o'xshash organizmlar guruhidir.


Ekotizimlardagi populyatsiyalar
Anekotizim atrof-muhitdagi barcha organizmlar va jonsiz elementlardan
iborat. Atrof-muhitdagi organizmlarga hududdagi abiotik va biotik omillar
juda katta ta'sir ko'rsatadi. Har bir tur o'z muhitida rol o'ynaydi.
Abiotik omillar : Ekotizimning tirik bo'lmagan jihatlari, masalan. harorat,
yorug'lik intensivligi, namlik, tuproq pH va kislorod darajasi.
Biotik omillar
: Ekotizimning tirik komponentlari, masalan. oziq-ovqat
mavjudligi, patogenlar va yirtqichlar.
Jamoa
: Yashash muhitida birga yashovchi turli turlarning barcha
populyatsiyalari.
Ekotizim
: Hududning organizmlar (biotik) va tirik bo'lmagan (abiotik)
komponentlari va ularning dinamik tizim doirasidagi o'zaro ta'siri.
Habitat
: Organizm odatda yashaydigan hudud.
Nisha
: Organizmning atrof-muhitdagi rolini tavsiflaydi.

Tirik organizmlarning eng asosiy xususiyatlaridan biri о‘ ziga
о‘ xshash organizmlar yaratishidir. Lekin populyatsiya yoki
turga xos genotipning nasllar almashinish jarayonida saqlanib
qolish faqatgina nasl yaratish bilan belgilanmaydi. Hosil
b о‘ lgan urug‘, tuxum, bola yoki lichinka rivojlanish va
keyinchalik k о‘ payishi uchun yetarlicha qulay sharoitga
tushishi zarur.
Albatta, naslning ma ᾽ lum qismi nobud b о‘ ladi, lekin jinsiy
yetiladigan qismining soni ota-ona avlod sonidan yuqori
b о‘ lishi kerak. Har qanday individlar guruhi tasodifiy noqulay
iqlim sharoitlari ta ᾽ sirida о‘ lib ketish ehtimolligiga ega
ekanlar, evolyutsiya jarayonida albatta naslning tarqalishi,
uning maydonda joylashishini ta ᾽ minlaydigan moslanishlar
paydo b о‘ lishi zarur.

K о‘ p hollarda organizmlarning tarqalish imkoniyatlari
yuqori b о‘ ladi. Dengizda о‘ troq va kamharakat yashaydigan
k о‘ pchilik hayvonlarning lichinkalari plangtonda yashaydi
va oqim bilan uzoq masofalarga tarqaladi. Hasharotlarda
tarqalish funksiyasini yetuk hasharotlar bajaradi va
migratsiya y о‘ li bilan tarqaladi. Shirinchalarda yetuk
urg‘ochi individlar qanotsiz b о‘ ladi va partenogenez y о‘ li
bilan k о‘ payadi. Lekin populyatsiya zichligi oshganda
qanotli individlar paydo b о‘ ladi va uzoq masofalarga
tarqaladi.

Agar organizmlar k о‘ p hollarda shunday tarqalish imkoniyatlariga ega
ekanlar nima uchun ayrim olingan tur individlari bir joyda uchraydi-yu,
ikkinchi joyda uchramaydi? Buning bir qancha sabablari mavjud.
Birinchi sabab shuki, organizmlarning tarqalish imkoniyatlari
cheklangan. Boshqacha aytganda, ma ᾽ lum maydonda organizmlar
uchramasligining sababi, shu organizmning о‘ zi tarqalgan joydan maydonga
tarqalish imkoniyati yetarli emas. Organizmlarning turli geografik rayonlarga
65 tarqalishini shunday izohlash mumkin. Darhaqiqat, bir qit ᾽ adan ikkinchisiga
keltirilgan organizmlar tez k о‘ payib ketish holatlari bunga misoldir. Bu
organizmlarning inson ishtirokisiz boshqa qit ᾽ aga tarqalish imkoniyatlari
y о‘ q. Masalan, Yevropa maynasining Shimoliy Amerikaga, andatraning
Yevroosiyoga kolorado q о‘ ng‘izining Yevroosiyoga tarqalib ketishi bunga
misoldir.


Ma’lumki, konstitutsiyaviy normalarning ekologik siyosatni
amalga oshirishdagi o‘rni va ahamiyati beqiyos. Aynan Asosiy
qonunda davlat organlari va jamoat birlashmalarining ekologik
faoliyatini shakllantirish bo‘yicha asosiy prinsiplari
mustahkamlanadi, fuqarolarning ekologik burchlari belgilanadi,
jamiyatning ekologik barqaror rivojlanishining ustuvor
yo‘nalishlari o‘rnatiladi va h.k.

Konstitutsiyaviy normalar tizimi jamiyat va tabiatning o‘zaro
aloqasi chog‘ida yuzaga keladigan va tartibga solinadigan
ijtimoiy munosabatlar tavsifidan kelib chiqib, shartli ravishda
ikki qismga – umumiy va maxsus ekologik normalarga
bo‘linishi mumkin.


Umumiy konstitutsiyaviy normalarning ahamiyati
yana shu bilan belgilanadiki, birinchidan, ularda
ekologik munosabatlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri tartibga
solinmagan; ikkinchidan, ushbu normalar ekologik
qonunchilikning shakllanishi va rivojlanishida
muhim ahamiyatga bo‘lgan asosiy qoidalarni
belgilab beradi.

Shu o‘rinda amerikalik huquqshunoslar mamlakat Konstitutsiyasini
ekologiya huquqi normalari shakllanadigan huquqiy tizim uchun
asos bo‘lib xizmat qiluvchi “bilvosita manba” sifatida ta’riflaydilar.
AQShning ekologik qonunchilikni ishlab chiqishda inobatga olinishi
lozim bo‘lgan barcha umumiy konstitutsiyaviy normalarini uch yirik
guruhga ajratishimiz mumkin: 1) atrof tabiiy muhitni muhofaza
qilish sohasida huquqiy tartibga solishni amalga oshirish bo‘yicha
Kongress vakolatlarini belgilovchi normalar; 2) ushbu vakolatni
chegaralovchi normalar; 3) atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish
sohasini huquqiy tartibga solishga ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan
fuqarolarning huquqlariga oid normalar. AQSh ekologik
qonunchiligida asosiy o‘rinni konstitutsiyaviy qoidalarni sud sharhi
egallaydi hamda u ekologik munosabatlarni har qanday sohada
qo‘llashni nazarda tutadi.

Davlat ekologik siyosatining asoslari O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining 55-moddasida o‘z aksini
topgan. Unga ko‘ra, yer, yer osti boyliklari, suv, o‘simlik
va hayvonot dunyosi hamda boshqa tabiiy zaxiralar
umummilliy boylikdir, ulardan oqilona foydalanish zarur
va ular davlat muhofazasidadir. Ushbu konstitutsiyaviy
norma davlat ekologik faoliyatining quyidagi asosiy
prinsiplarini ifodalaydi:


Birinchidan, respublika tabiiy resurslari umummilliy boylik
hisoblanadi, ya’ni yuridik ma’noda ular xalq mulkini tashkil etadi
hamda ular nomidan davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari
qonunda belgilangan vakolatlari doirasida ish yuritadi.

Ikkinchidan, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish zarur.
Ekologiya huquqida oqilona deganda, tabiiy resurslardan ekologik
normativ va standartlarga qat’iy rioya etgan holda foydalanish
tushuniladi.

Uchinchidan, tabiat ob’ektlari va resurslari davlat tomonidan
qo‘riqlanadi. Bu davlat tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va
muhofaza qilishni ta’minlashini hamda jismoniy va yuridik
shaxslarning ekologik huquq va manfaatlariga, shuningdek ekologik
huquq-tartibotga rioya etilishini kafolatlashini anglatadi.


Bir qator xorijiy mamlakatlar konstitutsiyalarining tahlili ularda ekologik-
huquqiy normalar turlicha tartibga solinganligidan guvohlik beradi.
Xususan:

1. Xorijiy mamlakatlar konstitutsiyalarida davlatning tabiatni muhofaza
qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanishni ta’minlash singari
mustaqil funksiyalari mavjudligi mustahkamlangan (GFR
Konstitutsiyasining 15-moddasi, Bolgariya Konstitutsiyasining 31-
moddasi va b.q.).

2. Tabiiy ob’ektlar va resurslarga nisbatan davlatning mutlaq mulk huquqi
belgilab qo‘yilgan (Vengriya Konstitutsiyasining 8-moddasi, Ruminiya
Konstitutsiyasining 12-moddasi va b.q.).

3. Xalq xo‘jaligini va tabiatdan foydalanishni rivojlantirishda xalq
xo‘jaligini rejalashtirish, xom-ashyo va resurslarga bo‘lgan ehtiyojni
inobatga olish, ularning rejali taqsimlash va ulardan oqilona foydalanish
kabi normalar mustahkamlab qo‘yilgan. (Vengriya Konstitutsiyasining 7-
moddasi va sh.k.).


4. Atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish bo‘yicha yuridik va
jismoniy shaxslarning huquqlari va majburiyatlarini
shakllantirish. Ayni damda ta’kidlash o‘rinliki, ko‘p hollarda
fuqarolarning qulay atrof tabiiy muhitda yashash huquqi ayni
damda atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish majburiyati bilan
bog‘lanadi (GFR Konstitutsiyasining 34-moddasi va sh.k.).

5. Tabiatni muhofaza qilishda jamoat birlashmalari va
harakatlarning o‘rni mustahkamlangan (GFR Konstitutsiyasi
29-moddasi, Ruminiya Konstitutsiyasi 24-moddasi va b.q.).

6. Davlatning mamlakat va jamiyatning tabiatni muhofaza qilish
bo‘yicha ichki va tashqi siyosatiga oid prinsiplarining yaxlitligi
(Vengriya Konstitutsiyasining 20-moddasi va h.k.).

Xulosa
Ba’zan ekologiya organizmlar va atrof-muhit o‘rtasidagi
munosabatlarning umumiy qonuniyatlarini o‘rganadigan umumiy va bir
qancha xususiy bo‘limlarga: o‘simliklar ekologiyasi, hayvonlar
ekologiyasi, mikroorganizmlar ekologiyasi, baliqlar ekologiyasi,
sutemizuvchilar ekologiyasi va boshqalarga ajratiladi. Ekologiyada
ko‘pgina amaliy yo‘nalishlar ham mavjud. Landshaftlar ekologiyasi inson
faoliyati va tabiatni oqilona boshqarish bilan bog‘liq ekologik
o‘zgarishlarni bashorat qilish uchun ilmiy asoslarni ishlab chiqish bilan
shug‘ullanadi. Sanoat ekologiyasi ekologik toza mahsulotlarni ishlab
chiqarish va chiqindisiz texnologiyalarni qo‘llash bilan shug‘ullanadi.
Ijtimoiy ekologiya atrof-muhitning insonga va jamiyatning tabiatga
ta’sirini o‘rganadi. Matematik ekologiya sayyoramizning turli tabiiy
hududlarida organizmlarning son jihatdan taqsimlanish qonuniyatlarini
ko‘rib chiqadi.

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. “ Populyatsiyalar ekologiyasi” fani majmua
2. F. Halimov. O. Niyazova “Populyatsiyalar
ekologiyasi”
3. Internet saytlari

ETIBORINGIZ UCHUN
RAXMAT!

Populyatsiyalar o‘rtasidagi munosabatlar turlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish