Pora olish va berish uchun jinoiy javobgarlikning kvalifikatsion muammolari 26 - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	51.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Pora olish va berish uchun jinoiy javobgarlikning kvalifikatsion muammolari 26

Купить

Pora olish va berish uchun jinoiy javobgarlikning kvalifikatsion muammolari
MUNDARIJA
Kirish ………………………………………………………………………….… 2
I BOB. PORA OLISH VA BERISH JINOYATLARINING JINOIY-
HUQUQIY TAVSIFI VA YURIDIK BELGILARI …………………...…….. 4
I.1. Pora olish va berish jinoyatlarining obyekti hamda obyektiv tomoni
xususiyatlari……………………………………………………………………..… 4
I.2. Pora olish va berish jinoyatlarining subyekti va subyektiv tomoni tahlili …. 11
II BOB. PORA OLISH VA BERISH JINOYATLARINI KVALIFIKATSIYA
QILISH MUAMMOLARI VA SUD AMALIYOTI ……………………..…… 18
II.1. Pora olish va berish jinoyatlarining tugallanish vaqti hamda o‘zaro kelishuv
bilan bog‘liq kvalifikatsiya masalalari ………………………………………… 18
II.2. Pora olish va berish, xizmat yuzasidan mukofot va boshqa moddiy
manfaatlardan farqlashning huquqiy mezonlari ………………………..……… 22
Xulosa ………………………………………………………………….……… 26
Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro‘yxati …………………………....… ..28

Kirish
Bugungi kunda korrupsiyaga qarshi kurashish masalasi dunyo miqyosida eng
dolzarb huquqiy va ijtimoiy muammolardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, poraxo‘rlik
bilan bog‘liq jinoyatlar davlat boshqaruvi tizimining normal faoliyat yuritishiga
jiddiy salbiy ta’sir ko‘rsatadi, davlat organlari va mansabdor shaxslarga nisbatan
fuqarolarning ishonchini pasaytiradi hamda jamiyatda adolat tamoyillarining
buzilishiga olib keladi. Shu sababli pora olish, pora berish va pora olish-berishda
vositachilik qilish jinoyatlari nafaqat milliy qonunchilik, balki xalqaro huquq
doirasida ham eng xavfli korrupsion jinoyatlar sifatida e’tirof etiladi.
O‘zbekiston Respublikasida ham korrupsiyaga qarshi kurash davlat
siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilanib, bu borada qator
normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilingan. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi
Jinoyat kodeksining 210, 211 -moddalarida pora olish, pora berish hamda pora
olish-berish uchun jinoiy javobgarlik belgilangan. Mazkur normalar davlat apparati
va boshqaruv organlarining qonuniy faoliyatini ta’minlash, mansabdor
shaxslarning halolligi va xolisligini muhofaza qilishga qaratilgan.
Poraxo‘rlik jinoyatlarining ijtimoiy xavfliligi shundaki, ular davlat hokimiyati
va boshqaruvi organlarining obro‘siga putur yetkazadi, fuqarolarning
konstitutsiyaviy huquq va manfaatlariga zarar yetkazadi hamda jamiyatda
noqonuniy manfaatdorlik munosabatlarining shakllanishiga sabab bo‘ladi.
Ayniqsa, mansabdor shaxsning o‘z xizmat mavqeidan shaxsiy manfaat yo‘lida
foydalanishi davlat xizmatining asosiy prinsiplariga zid hisoblanadi. Shu jihatdan
poraxo‘rlik jinoyatlarini to‘g‘ri kvalifikatsiya qilish, ularni boshqa turdosh
jinoyatlardan farqlash va aybdor shaxslarning harakatlariga to‘g‘ri huquqiy baho
berish muhim ahamiyat kasb etadi.
Amaliyotda poraxo‘rlik jinoyatlarini kvalifikatsiya qilish bilan bog‘liq bir
qator murakkab masalalar uchrab turadi. Jumladan, pora olish va pora berishning
tugallanish vaqti, pora predmeti masalasi, vositachilik harakatlarining huquqiy
tabiati, pora va boshqa moddiy rag‘batlantirish shakllarini o‘zaro farqlash,
tamagirlik bilan bog‘liq holatlar hamda bir guruh mansabdor shaxslar tomonidan
2

sodir etilgan jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishda turli xil yondashuvlar mavjud.
Ayrim hollarda esa mansabdor shaxsning harakatlari pora olish emas, balki
firibgarlik yoki mansab vakolatini suiiste’mol qilish sifatida baholanishi mumkin.
Shu sababli poraxo‘rlik jinoyatlarining yuridik belgilarini chuqur tahlil qilish va
sud amaliyotidagi mavjud muammolarni o‘rganish ilmiy va amaliy jihatdan
dolzarb hisoblanadi.
Mazkur kurs ishining maqsadi pora olish va berish uchun jinoiy
javobgarlikning kvalifikatsion muammolarini jinoyat-huquqiy jihatdan tahlil qilish,
ushbu jinoyatlarning obyektiv va subyektiv belgilarini yoritish hamda sud-tergov
amaliyotida uchrayotgan asosiy muammolarni aniqlashdan iborat.
Kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat:
 pora olish va berish jinoyatlarining obyektiv va subyektiv belgilarini tahlil
qilish;
 mazkur jinoyatlarning obyekti, predmeti va subyektini yoritish;
 poraxo‘rlik jinoyatlarining tugallanish vaqti hamda o‘zaro kelishuv
xususiyatlarini o‘rganish;
 pora olish-berishda vositachilik qilishning huquqiy tabiatini tahlil qilish;
 poraxo‘rlikni boshqa moddiy manfaatdorlik shakllaridan farqlash
mezonlarini aniqlash;
 sud amaliyotida uchraydigan kvalifikatsion muammolarni ko‘rib chiqish.
Kurs ishining obyekti poraxo‘rlik bilan bog‘liq ijtimoiy munosabatlar
hisoblanadi. Predmeti esa O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 210, 211-
moddalari, korrupsiyaga qarshi kurashishga oid normativ-huquqiy hujjatlar, sud
amaliyoti materiallari hamda mazkur mavzu bo‘yicha ilmiy qarashlardan iborat.
Mazkur kurs ishida analiz, sintez, qiyosiy-huquqiy tahlil, mantiqiy va tizimli
yondashuv kabi ilmiy usullardan foydalanildi. Shuningdek, O‘zbekiston
Respublikasi Oliy sudi Plenum qarorlari hamda jinoyat-huquqiy doktrina
materiallari asosida poraxo‘rlik jinoyatlarining kvalifikatsion xususiyatlari yoritib
berildi.
3

I BOB. PORA OLISH VA BERISH JINOYATLARINING JINOIY-
HUQUQIY TAVSIFI VA YURIDIK BELGILARI .
I.1. Pora olish va berish jinoyatlarining obyekti hamda obyektiv tomoni
xususiyatlari.
Poraxo‘rlik — boshqaruv organlari faoliyati tartibiga qarshi qaratilgan uch
mustaqil mansabdorlik jinoyatlari — pora olish, pora berish va pora olish-berishda
vositachilik qilishni o‘z ichiga oladigan tushuncha. Sanab o‘tilgan har bir tajovuz
JK 210—212- moddalarida nazarda tutilgan jinoyatlar bilan bog‘liq bo‘lmagan
holda sodir etilishi mumkin emas. Ular bir-biri bilan shu darajada bog‘liq
bo‘ladiki, pora olish faktining mavjud emasligi pora berish faktini ham istisno
etadi 1
.
Mazkur jinoyatning ijtimoiy xavfliligi shu bilan izohlanadiki, pora olish
mansabdor shaxslar tomonidan o‘zlarining mansab vakolatlarini ijro etishning
o‘rnatilgan tartibini keskin o‘zgartiradi va bu bilan davlat xizmati manfaatlarini
qo‘pol buzadi.
Pora korrupsiya — hokimiyat va boshqaruv asoslarini emiradigan, uning aholi
oldidagi obro‘siga putur yetkazadigan, fuqarolarning qonuniy huquq va
manfaatlariga daxl qiladigan xavfli jinoiy hodisaning nisbatan ko‘p tarqalgan va
o‘ziga xos hodisasi hisoblanadi 2
.
Pora olish jinoyatining bevosita obyekti hokimiyat yoki boshqaruv
organlarining obro‘si, normal faoliyat yuritishini ta’minlaydigan ijtimoiy
munosabatlar, fuqarolarning huquqlari yoki qonuniy manfaatlaridir. Pul, valuta
qimmatliklari, qimmatbaho buyumlar, avtomobillar va boshqa har qanday mol-
mulk, oziq-ovqat mahsulotlari, spirtli ichimliklar, antiqa buyumlar va h.k., ya’ni
moddiy qimmatga ega bo‘lgan har qanday narsalar yoxud mulkiy xususiyatdagi
naf ko‘rish (sanatoriyga yo‘llanma, turistik yo‘llanma, biron-bir pulli xizmatni
ko‘rsatish kabilar) poraning predmeti bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga, mulkiy
xarakterga ega bo‘lmagan foydalar pora predmeti bo‘lishi mumkin emas. Masalan,
1
Jinoyat huquqi (Umumiy va maxsus qism). R.R. Zufarov, A.X. Saidov, H.T. Hojiev. – Toshkent: TDYU
nashriyoti, 2022.
2
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus qism / M. Rustambaev. – Toshkent: ʻ
“Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 746 b
4

mansabdor shaxs tomonidan boshqa shaxs manfaatlariga qaratilgan o‘z harakatlari
uchun nomoddiy xarakterdagi xizmatlar olish: ijobiy tavsifnoma, tavsiyanoma,
maqolaga taqriz va boshqalar. Muayyan shartlar mavjud bo‘lgan holda mazkur
harakatlar mansab vakolatini suiiste’mol qilish yoki mansab vakolatidan chetga
chiqish sifatida kvalifikatsiya qilinishi lozim.
Mansabdor shaxs tomonidan biror harakat sodir etilganligi uchun u bilan
jinsiy aloqaga kirishish ham pora predmeti hisoblanmaydi, muayyan shartlar
bo‘lgan hollarda esa mazkur harakat JK 121-moddasi bo‘yicha kvalifikatsiya
qilinishi mumkin.
Obyektiv tomondan pora olish mansabdor shaxsning o‘z xizmat mavqeidan
foydalangan holda sodir etishi lozim yoki mumkin bo‘lgan muayyan harakatni
pora berayotgan shaxsning manfaatlarini ko‘zlab bajarishi yoki bajarmasligi
evaziga shaxsan o‘zi yoki vositachi orqali qonunga xilof ekanligini bila turib,
moddiy qimmatliklar olishi yoxud mulkiy naf ko‘rishida ifodalanadi. Garchi ko‘p
hollarda pora bevosita yoki vositachi orqali pul berish shaklida berilishiga
qaramay, sharhlanayotgan jinoyat predmetining serqirraligi pora olish va
berishning xuddi shunday serqirra usullarini keltirib chiqaradi. Amaliyotda pora
berishning qimmatli buyumni arzon sotish, karta o‘yinida oldindan til biriktirgan
holda yutqizib qo‘yish, soxta mansab berish va pora oluvchi, uning qarindoshlari
yoki boshqa ishonchli shaxslarga muntazam ravishda ish haqi to‘lab turish kabi
boshqa «niqoblangan» usullari ham mavjud. Amaliyotda shunday hollar ham
uchrab turadiki, moddiy qimmatliklarni olayotgan mansabdor shaxs moddiy
qimmatliklar muassasa tomonidan ko‘rsatilgan xizmat evaziga olinayotganligiga
ishontirish orqali mazkur qilmishlarning qonuniyligini ko‘rsatish uchun ularni
berayotgan shaxslarni chalg‘itishga harakat qiladi.
Pora predmetlari pora oluvchiga — mansabdor shaxsga bevosita va vositachi
— oila a’zolari, tanishlar va hokazolar orqali berilishi, shuningdek, pora
oluvchining bankdagi hisob raqamiga ko‘chirilishi ham mumkin. Pora olish usuli
va shakli qilmishni kvalifikatsiya qilishda ahamiyatga ega bo‘lmaydi. Mansabdor
shaxs tomonidan uning shaxsiy va ijtimoiy hayotidagi birorbir voqea munosabati
5

bilan qiymati jihatidan uncha qimmat bo‘lmagan sovg‘alar olinishi pora
hisoblanmaydi 3
.
Masalan, yubiley munosabati bilan uncha qimmat bo‘lmagan qo‘l soati,
dissertatsiya himoyasi munosabati bilan guldasta, konfet, faxriy unvonlar olinishi.
Oldindan til biriktirmagan holda pora olishda aybdor shaxslarning javobgarligi
masalasini hal etish vaqtida pora beruvchining motivi va poraning predmetiga
e’tibor qaratish lozim. Shuning uchun, agar olingan predmet qiymati uncha katta
bo‘lmasa va pora beruvchi uni minnatdorchilik sifatida bergan bo‘lsa, u holda
qilmish ijtimoiy xavflilik xususiyatiga ega bo‘lmagan qilmish deb kvalifikatsiya
qilinishi lozim.
Poraxo‘rlik jinoyatlari har qanday davlat boshqaruvi tizimi uchun eng xavfli
korrupsion jinoyatlardan biri hisoblanadi. Ushbu turdagi jinoyatlar davlat
hokimiyati organlari faoliyatining qonuniyligi, adolatliligi va fuqarolarning davlat
organlariga bo‘lgan ishonchiga jiddiy zarar yetkazadi. Shu sababli O‘zbekiston
Respublikasi Jinoyat kodeksida pora olish, pora berish hamda pora olish-berishda
vositachilik qilish alohida jinoyat tarkibi sifatida belgilangan bo‘lib, ular uchun
qat’iy jinoiy javobgarlik nazarda tutilgan.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 210-moddasida pora olish,
211-moddasida pora berish uchun javobgarlik belgilangan. Ushbu jinoyatlar davlat
apparati faoliyatining normal ishlashiga tajovuz qiluvchi korrupsion jinoyatlar
sirasiga kiradi.
Poraxo‘rlik jinoyatlarining bevosita obyekti davlat organlari, davlat
ishtirokidagi tashkilotlar va fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlarining
normal faoliyat yuritishini ta’minlovchi ijtimoiy munosabatlar hisoblanadi. Bundan
tashqari, ushbu jinoyatlar davlat xizmatining obro‘siga, mansabdor shaxslarning
halollik va xolislik tamoyillariga ham putur yetkazadi. Chunki pora olish yoki pora
berish natijasida mansabdor shaxs xizmat vazifalarini qonun asosida emas, balki
moddiy manfaat evaziga bajaradi.
3
Jinoyat huquqi (Umumiy va maxsus qism). R.R. Zufarov, A.X. Saidov, H.T. Hojiev. – Toshkent: TDYU
nashriyoti, 2022.
6

Jinoyat kodeksi sharhlarida ta’kidlanganidek, poraxo‘rlik davlat hokimiyati va
boshqaruv asoslarini yemiradigan, fuqarolarning huquq va manfaatlariga zarar
yetkazadigan xavfli jinoyat hisoblanadi. Mansabdor shaxs tomonidan pora olinishi
davlat apparatining qonuniy faoliyat yuritishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, davlat
organlariga nisbatan jamiyat ishonchini kamaytiradi hamda korrupsiya muhitining
kengayishiga sabab bo‘ladi.
Poraxo‘rlik jinoyatlarining predmeti turli moddiy qimmatliklar, mulkiy
manfaatlar yoki mulkiy tusdagi xizmatlardan iborat bo‘lishi mumkin.
Qonunchilikka ko‘ra, pora predmeti sifatida pul mablag‘lari, qimmatbaho
buyumlar, qimmatli qog‘ozlar, transport vositalari, ko‘chmas mulk, xorijiy valyuta
va boshqa moddiy boyliklar qatnashishi mumkin. Shuningdek, mansabdor shaxs
foydasiga tekin xizmat ko‘rsatish, uy-joyni ta’mirlab berish, sanatoriy yo‘llanmasi
berish, sayohat xarajatlarini qoplash yoki boshqa mulkiy manfaat yetkazish ham
pora predmeti hisoblanadi.
Biroq mulkiy xususiyatga ega bo‘lmagan manfaatlar pora predmeti bo‘la
olmaydi. Masalan, maqtov yorlig‘i berish, tavsiyanoma yozib berish, matbuotda
reklama qilish yoki boshqa nomoddiy xizmatlar pora tarkibini hosil qilmaydi.
Chunki Jinoyat kodeksida pora faqat moddiy yoki mulkiy manfaat bilan bog‘liq
holatlarga nisbatan qo‘llaniladi.
Pora olish jinoyatining obyektiv tomoni mansabdor shaxs tomonidan o‘z
xizmat mavqeidan foydalangan holda ma’lum bir harakatni sodir etish yoki sodir
etmaslik evaziga noqonuniy ravishda moddiy qimmatliklar yoki mulkiy manfaat
olishida ifodalanadi. Ya’ni mansabdor shaxs pora beruvchining manfaatlarini
ko‘zlab xizmat vakolatiga kiruvchi yoki xizmat mavqei bilan bog‘liq harakatlarni
bajarishi evaziga moddiy manfaat oladi.
Bu yerda muhim jihat shundaki, mansabdor shaxs tomonidan amalga
oshiriladigan harakatlar uning xizmat vakolatlari bilan bog‘liq bo‘lishi kerak.
Masalan, fuqaroning ishini tezlashtirib berish, litsenziya rasmiylashtirish, ishga
qabul qilish, jazodan ozod qilish, imtiyoz yaratish, hujjatlarni noqonuniy tarzda
7

tasdiqlash yoki aksincha, ma’lum harakatni bajarmaslik uchun pora olinishi
mumkin.
Pora olish turli usullarda sodir etilishi mumkin. Pora mansabdor shaxsga
bevosita qo‘ldan-qo‘lga berilishi, vositachi orqali yetkazilishi, bank o‘tkazmasi
orqali yuborilishi yoki boshqa yashirin usullar orqali topshirilishi mumkin. Sud-
tergov amaliyotida poraning “niqoblangan” shakllari ham uchraydi. Masalan,
mansabdor shaxsga tug‘ilgan kun munosabati bilan qimmatbaho sovg‘a berish,
qarz sifatida pul topshirish, ataylab qimor o‘yinida yutqazib qo‘yish kabi holatlar
pora olishning yashirin shakllari sifatida baholanadi.
Jinoyatning obyekti va predmeti pora olish jinoyati tarkibi belgilari bilan bir
xil. (Bu haqda batafsil JK 210-moddasi tahliliga qarang.) Obyektiv tomondan pora
berish, mansabdor shaxsning o‘z xizmat mavqeidan foydalangan holda sodir etishi
lozim yoki mumkin bo‘lgan muayyan harakatni pora bergan shaxsning
manfaatlarini ko‘zlab bajarishi yoki bajarmasligi evaziga unga bevosita yoki
vositachi orqali qonunga xilof ekanligini bila turib, moddiy qimmatliklar berish
yoki uni mulkiy manfaatdor etishda ifodalanadi 4
.
Pora berish, ya’ni mansabdor shaxsning o‘z xizmat mavqeidan foydalangan
holda sodir etishi lozim yoki mumkin bo‘lgan muayyan harakatni pora bergan
shaxsning manfaatlarini ko‘zlab bajarishi yoki bajarmasligi evaziga unga bevosita
yoki vositachi orqali qonunga xilof ekanligini bila turib, moddiy qimmatliklar
berish yoki uni mulkiy 365 manfaatdor etishda namoyon bo‘ladigan harakatlarda
ko‘rinadi. Agar pora beruvchi shaxs mansabdor shaxsni xizmat bo‘yicha
noqonuniy harakatlarni sodir etishga jalb qilsa, uning harakati nafaqat pora berish,
balki mansabdor shaxsni jinoyat sodir etishga jalb qilish bilan ham kvalifikatsiya
qilinadi. Agar pora berish bir necha harakatlarda sodir etilsa, jinoyat pora
oluvchiga poraning hech bo‘lmaganda bir qismi berilgan paytdan e’tiboran
tugallangan hisoblanadi. Konvertga solingan pulni mansabdor shaxsning stoli yoki
kabinetidagi boshqa joyga qo‘yish, agar bu pul olinmagan bo‘lsa, pora berishga
suiqasd qilish hisoblanadi.
4
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus qism / M. Rustambaev. – Toshkent: ʻ
“Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 746 b
8

Pora olish jinoyati moddiy tarkibli jinoyat hisoblanadi. Jinoyat pora
predmetining hech bo‘lmaganda bir qismi mansabdor shaxs tomonidan qabul qilib
olingan paytdan boshlab tugallangan deb hisoblanadi. Bunda mansabdor shaxs
pora evaziga va’da qilingan harakatni bajarishga ulgurgan yoki ulgurmaganligi
ahamiyat kasb etmaydi.
Agar mansabdor shaxs porani olishga rozilik bildirgan bo‘lsa-yu, biroq
huquqni muhofaza qiluvchi organlar tomonidan qo‘lga olingani sababli porani
qabul qilib ulgurmagan bo‘lsa, bunday holat pora olishga suiqasd sifatida
kvalifikatsiya qilinadi.
Pora berish jinoyatining obyektiv tomoni esa mansabdor shaxsga uning
xizmat mavqeidan foydalangan holda muayyan harakatni bajarishi yoki
bajarmasligi evaziga moddiy qimmatliklar berish yoki uni mulkiy manfaatdor
qilishda ifodalanadi. Ya’ni pora beruvchi shaxs mansabdor shaxsning xizmat
faoliyatiga noqonuniy ta’sir ko‘rsatish maqsadida unga moddiy manfaat yetkazadi.
Pora berishda ham mansabdor shaxsning harakati xizmat vakolatiga aloqador
bo‘lishi zarur. Masalan, noqonuniy ravishda imtihondan o‘tkazish, litsenziya
berish, ishga joylashtirish, jinoyat ishini tugatish yoki boshqa noqonuniy
harakatlarni amalga oshirish uchun mansabdor shaxsga pora berilishi mumkin.
Pora berish jinoyati ham pora predmetining kamida bir qismi mansabdor
shaxsga topshirilgan vaqtdan e’tiboran tugallangan deb hisoblanadi. Agar
mansabdor shaxs porani olishdan bosh tortsa, pora beruvchining harakatlari pora
berishga suiqasd sifatida baholanadi.
Poraxo‘rlik jinoyatlarida mansabdor shaxsning xizmat mavqeidan
foydalanishi muhim belgi hisoblanadi. Xizmat mavqeidan foydalanish deganda
mansabdor shaxsning nafaqat o‘z vakolatiga kiruvchi harakatlarni amalga
oshirishi, balki boshqa mansabdor shaxslarga ta’sir ko‘rsatish orqali masalani hal
qilishi ham tushuniladi. Masalan, yuqori lavozimli mansabdor shaxs boshqa davlat
organi xodimlariga ta’sir o‘tkazib, pora beruvchining manfaatlarini ta’minlasa,
uning harakatlari ham pora olish sifatida kvalifikatsiya qilinadi.
9

Sud amaliyotida poraxo‘rlikni boshqa jinoyatlardan farqlash masalasi ham
muhim ahamiyatga ega. Xususan, mansabdor shaxsning xizmat vakolatiga
kirmaydigan harakatlarni bajarish va’dasi bilan moddiy manfaat olishi ayrim
hollarda firibgarlik sifatida baholanadi. Chunki bunday vaziyatda mansabdor shaxs
aslida xizmat vakolatidan foydalanmaydi, balki aldov yo‘li bilan mulkni qo‘lga
kiritadi.
Poraxo‘rlik jinoyatlarining obyektiv tomoni bo‘yicha yana bir muhim jihat —
pora beruvchi va pora oluvchi o‘rtasidagi manfaatdorlik aloqasidir. Pora beruvchi
mansabdor shaxsdan ma’lum foyda kutadi, mansabdor shaxs esa moddiy manfaat
evaziga noqonuniy harakatni bajarishga rozi bo‘ladi. Aynan shu manfaatdorlik
korrupsion aloqaning asosini tashkil qiladi.
Amaliyotda pora beruvchi manfaatlari nafaqat o‘ziga, balki uchinchi
shaxslarga ham tegishli bo‘lishi mumkin. Masalan, fuqaro qarindoshi yoki tanishi
foydasiga mansabdor shaxsga pora bersa ham, bu pora berish jinoyati tarkibini
hosil qiladi 5
.
Shuningdek, poraxo‘rlik jinoyatlarida vositachilik qilish holatlari ham ko‘p
uchraydi. Vositachi pora beruvchi va pora oluvchi o‘rtasida aloqa o‘rnatadi,
ularning kelishuviga yordam beradi yoki porani yetkazib beradi. Bunday holatlarda
vositachining harakatlari Jinoyat kodeksining 212-moddasi bilan kvalifikatsiya
qilinadi.
Pora olish va pora berish jinoyatlarining obyekti davlat boshqaruvi
organlarining qonuniy faoliyat yuritishini ta’minlovchi ijtimoiy munosabatlar
hisoblanadi. Ushbu jinoyatlarning obyektiv tomoni esa mansabdor shaxsning
xizmat mavqeidan foydalanib moddiy manfaat evaziga muayyan harakatlarni sodir
etishi yoki sodir etmasligi bilan tavsiflanadi. Poraxo‘rlik davlat va jamiyat
manfaatlariga jiddiy zarar yetkazuvchi korrupsion jinoyat bo‘lib, unga qarshi
kurashish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
5
Jinoyat huquqi: Maxsus qism. Karimov B.M.– Samarqand: SamDU nashriyoti, 2020. – 458 b.
10

I.2. Pora olish va berish jinoyatlarining subyekti va subyektiv tomoni
tahlili.
Poraxo‘rlik jinoyatlarini to‘g‘ri kvalifikatsiya qilishda jinoyatning subyekti va
subyektiv tomoni masalalarini chuqur tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi.
Chunki aynan ushbu belgilar orqali pora olish, pora berish va pora olish-berishda
vositachilik qilish jinoyatlarining boshqa turdagi mansab yoki mulkiy jinoyatlardan
farqi aniqlanadi. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 210, 211-
moddalarida poraxo‘rlik jinoyatlarining subyekti hamda ayb shakllari aniq belgilab
qo‘yilgan.
Pora olishning subyektiv tomoni — to‘g‘ri qasd: aybdor (pora oluvchi)
moddiy qimmatliklar yoki mulkiy foyda unga o‘zining xizmat mavqeidan kelib
chiqib pora beruvchi manfaatida biror-bir harakatni sodir etish yoki etmaslik uchun
pora sifatida berilayotganligini anglaydi va buni xohlaydi. Garchi ko‘pgina
hollarda pora olish g‘arazli maqsadda sodir etilsa-da, biroq jinoyatning maqsadi va
motiva bu qilmishni kvalifikatsiya qilishda ahamiyatga ega emas.
Faqat maxsus subyekt — 18 yoshga to‘lgan mansabdor shaxs pora olishning
subyekti hisoblanadi. Pora beruvchi manfaatlarida harakat qilish vakolatiga ega
bo‘lmasa-da, o‘zlarining mansab mavqeidan kelib chiqqan holda mazkur
harakatlarning boshqa mansabdor shaxslar tomonidan sodir etilishi uchun choralar
ko‘rgan mansabdor shaxslar ham mazkur jinoyatlarning subyekti hisoblanadi 6
.
Subyektiv tomondan jinoyat to‘g‘ri qasddan sodir etiladi. Pora beruvchi
mansabdor shaxsga pora predmetini mukofot sifatida, o‘zining mansab mavqeidan
kelib chiqib uning manfaati yo‘lida biron-bir harakatni sodir etishi yoki etmasligi
uchun berilayotganligini anglaydi va shuni xohlaydi. Pora berishning motivi va
maqsadi kvalifikatsiya qilishda ahamiyatga ega emas. Jinoyat subyekti 16 yoshga
to‘lgan har qanday aqli raso jismoniy shaxs bo‘lishi mumkin.
Pora olish jinoyatining subyekti faqat maxsus subyekt hisoblanadi. Ya’ni
ushbu jinoyatni faqat mansabdor shaxs sodir etishi mumkin. Jinoyat kodeksi
sharhlariga ko‘ra, mansabdor shaxs deganda davlat organlari, davlat ishtirokidagi
6
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus qism / M. Rustambaev. – Toshkent: ʻ
“Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 746 b
11

tashkilotlar yoki fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlarida doimiy,
vaqtinchalik yoki maxsus vakolat asosida tashkiliy-boshqaruv yoxud ma’muriy-
xo‘jalik vazifalarini bajaruvchi shaxs tushuniladi.
Demak, har qanday fuqaro pora olish jinoyatining subyekti bo‘la olmaydi.
Ushbu jinoyatni sodir etish uchun shaxs muayyan mansab vakolatiga ega bo‘lishi
kerak. Chunki pora olish jinoyatining mohiyati mansabdor shaxsning xizmat
mavqeidan foydalanib noqonuniy moddiy manfaat olishi bilan bog‘liqdir.
Jinoyat kodeksi sharhlarida ta’kidlanishicha, pora olish jinoyatining subyekti
18 yoshga to‘lgan mansabdor shaxs bo‘lishi kerak. Shu bilan birga, ayrim hollarda
mansabdor shaxs o‘z xizmat vakolatiga bevosita kirmaydigan harakatlarni bajarish
uchun ham pora olishi mumkin. Masalan, u boshqa mansabdor shaxslarga ta’sir
ko‘rsatish orqali pora beruvchining manfaatlarini hal qilishni va’da qiladi. Bunday
vaziyatda ham u pora olish jinoyatining subyekti sifatida javobgarlikka tortiladi.
Sud-tergov amaliyotida ayrim kasb egalari — xususan, o‘qituvchi va tibbiyot
xodimlarining mansabdor shaxs sifatida e’tirof etilishi masalasi muhim ahamiyatga
ega. Huquqiy adabiyotlarda va sud amaliyotida ushbu masala bo‘yicha turli
yondashuvlar mavjud.
Jinoyatning obyekti va predmeti pora olish jinoyati tarkibi belgilari bilan bir
xil. (Bu haqda batafsil JK 210-moddasi tahliliga qarang.) Obyektiv tomondan pora
berish, mansabdor shaxsning o‘z xizmat mavqeidan foydalangan holda sodir etishi
lozim yoki mumkin bo‘lgan muayyan harakatni pora bergan shaxsning
manfaatlarini ko‘zlab bajarishi yoki bajarmasligi evaziga unga bevosita yoki
vositachi orqali qonunga xilof ekanligini bila turib, moddiy qimmatliklar berish
yoki uni mulkiy manfaatdor etishda ifodalanadi.
Pora berish, ya’ni mansabdor shaxsning o‘z xizmat mavqeidan foydalangan
holda sodir etishi lozim yoki mumkin bo‘lgan muayyan harakatni pora bergan
shaxsning manfaatlarini ko‘zlab bajarishi yoki bajarmasligi evaziga unga bevosita
yoki vositachi orqali qonunga xilof ekanligini bila turib, moddiy qimmatliklar
berish yoki uni mulkiy 365 manfaatdor etishda namoyon bo‘ladigan harakatlarda
ko‘rinadi.
12

Agar pora beruvchi shaxs mansabdor shaxsni xizmat bo‘yicha noqonuniy
harakatlarni sodir etishga jalb qilsa, uning harakati nafaqat pora berish, balki
mansabdor shaxsni jinoyat sodir etishga jalb qilish bilan ham kvalifikatsiya
qilinadi. Agar pora berish bir necha harakatlarda sodir etilsa, jinoyat pora
oluvchiga poraning hech bo‘lmaganda bir qismi berilgan paytdan e’tiboran
tugallangan hisoblanadi. Konvertga solingan pulni mansabdor shaxsning stoli yoki
kabinetidagi boshqa joyga qo‘yish, agar bu pul olinmagan bo‘lsa, pora berishga
suiqasd qilish hisoblanadi. Subyektiv tomondan jinoyat to‘g‘ri qasddan sodir
etiladi. Pora beruvchi mansabdor shaxsga pora predmetini mukofot sifatida,
o‘zining mansab mavqeidan kelib chiqib uning manfaati yo‘lida biron-bir harakatni
sodir etishi yoki etmasligi uchun berilayotganligini anglaydi va shuni xohlaydi.
Pora berishning motivi va maqsadi kvalifikatsiya qilishda ahamiyatga ega
emas. Jinoyat subyekti 16 yoshga to‘lgan har qanday aqli raso jismoniy shaxs
bo‘lishi mumkin. Pora berish orqali harakat yoki harakatsizlikka erishish uchun
boshqa shaxsga pora taklif etgan shaxs pora beruvchi sifatida javobgarlikka
tortiladi. Pora evaziga ma’lum harakatlarni bajarishga kelishgan shaxs va porani
topshirgan shaxs pora berishda ishtirokchilar sifatida javobgarlikka tortiladi. Agar
shaxs taklif mazmunini bilib, porani faqat topshirsa, uning harakatlari pora
berishda vositachi sifatida kvalifikatsiya qilinadi.
O‘zbekistan Respublikasi Jinoyat kodeksi 211-moddasi 2-qismida:
a) takroran, xavfli retsidivist yoki ilgari Jinoyat kodeksining 210- yoki 212-
moddalarida nazarda tutilgan jinoyatlarni sodir etgan shaxs tomonidan;
b) ko‘p miqdorda sodir etilgan pora berish uchun javobgarlik belgilangan.
Qilmishni takroran pora berish deb kvalifikatsiya qilish uchun pora predmetining
bo‘lib-bo‘lib berilishi davomli jinoyat ekanligini e’tiborga olish lozim, bunda
aybdorning qasdi ham hisobga olinishi kerak.
Pora berish:
a) juda ko‘p miqdorda;
b) uyushgan guruh manfaatlarini ko‘zlab sodir etilgan bo‘lsa, qilmish
O‘zbekiston Respublikasi JK 211-moddasi 3-qismi bilan kvalifikatsiya qilinadi.
13

Ushbu moddaning 4-qismida pora beruvchini jinoiy javobgarlikdan ozod etish
shartlari ko‘rsatilgan. Birinchi shart shundan iboratki, mansabdor shaxsning
tovlamachiligi tufayli shaxs pora berishga majbur bo‘lgan hollarda, u jinoiy
javobgarlikdan ozod etiladi. Ikkinchidan, basharti pora beruvchi jinoyat sodir
etilganidan so‘ng, bu haqda o‘z ixtiyori bilan tegishli organlarga ma’lum qilsa,
chin ko‘ngildan pushaymon bo‘lib, jinoyatni ochishda faol yordam bergan bo‘lsa,
jinoiy javobgarlikdan ozod qilinadi. Pora beruvchi o‘z ixtiyori bilan arz qilib,
jinoyat to‘g‘risida istalgan hokimiyat organi (DXX, prokuratura, sud, ichki ishlar
organlari, hokimiyatga, mahalla qo‘mitasi)ga har qanday ko‘rinishda og‘zaki
(yozma) murojaat etishi mumkin. O‘z ixtiyori bilan arz qilishning motivi va undan
kuzatilgan maqsad — fosh bo‘lishdan qo‘rqish, jazolanishdan qo‘rqish, vijdon
da’vati va h.k. shaxsni javobgarlikdan ozod qilishda ahamiyatga ega emas. Ammo,
pora bergan shaxsning javobgarlikdan ozod qilinishi uning xatti harakatida jinoyat
tarkibining yo‘qligini anglatmaydi, shu sababdan bunday shaxslar jabrlanuvchi
sifatida e’tirof etilmaydi, ularning pora oluvchiga bergan pora predmetlari qaytarib
berilmaydi. Pora beruvchi jinoyat sodir etilganidan so‘ng istalgan vaqtda, ammo bu
haqda huquq-tartibot organlari xabar topishidan oldin, pora berilgani to‘g‘risida
o‘z ixtiyori bilan arz qilishi mumkin. Pora beruvchini javobgarlikdan ozod etish
uchun pora bergani haqida o‘z ixtiyori bilan arz qilish bilan bir qatorda o‘zining
qilmishidan chin ko‘ngildan pushaymon bo‘lganligi va o‘z xatti-harakati bilan
jinoyatni
Masalan, oliy ta’lim muassasasi rektori, prorektori, dekan yoki kafedra mudiri
tashkiliy-boshqaruv vakolatiga ega bo‘lgani sababli mansabdor shaxs hisoblanadi.
Shu bois ular tomonidan talabalardan noqonuniy moddiy manfaat olinishi pora
olish jinoyati sifatida kvalifikatsiya qilinadi. Biroq oddiy o‘qituvchi faqat
pedagogik faoliyat bilan shug‘ullansa va tashkiliy-boshqaruv vakolatiga ega
bo‘lmasa, uning harakatlari har doim ham pora olish deb baholanmasligi mumkin.
Tibbiyot xodimlari bo‘yicha ham xuddi shunday yondashuv qo‘llaniladi.
Bosh shifokor, bo‘lim mudiri yoki boshqa ma’muriy vakolatga ega tibbiyot
xodimlari mansabdor shaxs hisoblanadi. Oddiy shifokor esa faqat kasbiy faoliyatni
14

amalga oshirayotgan bo‘lsa, ayrim holatlarda uning noqonuniy moddiy manfaat
olishi pora olish emas, boshqa jinoyat tarkibini yuzaga keltirishi mumkin.
Pora berish jinoyatining subyekti esa umumiy subyekt hisoblanadi. Ya’ni
Jinoyat kodeksining 211-moddasiga ko‘ra, 16 yoshga to‘lgan har qanday aqli raso
jismoniy shaxs pora berish jinoyatining subyekti bo‘lishi mumkin. Bu yerda
shaxsning mansabdor bo‘lishi talab qilinmaydi. Chunki pora berish jinoyatining
mohiyati mansabdor shaxsga noqonuniy moddiy manfaat yetkazish orqali undan
muayyan harakatni kutish bilan bog‘liqdir.
Poraxo‘rlik jinoyatlarining subyektiv tomoni to‘g‘ri qasd bilan tavsiflanadi.
Ya’ni jinoyat sodir etayotgan shaxs o‘z harakatining ijtimoiy xavfli ekanligini
anglaydi, uning oqibatlarini oldindan biladi va shu oqibat yuz berishini istaydi.
Pora olish jinoyatida mansabdor shaxs moddiy qimmatlik yoki mulkiy
manfaat olayotganligini va buning evaziga muayyan xizmat harakati bajarilishi
yoki bajarilmasligini tushunadi. U o‘z xizmat mavqeidan foydalanayotganini biladi
hamda noqonuniy ravishda moddiy manfaat olishni istaydi.
Masalan, mansabdor shaxs fuqaroning ishini tezlashtirib berish yoki
noqonuniy qaror chiqarish evaziga pul olayotganini anglaydi. Demak, uning
harakatida to‘g‘ri qasd mavjud bo‘ladi.
Pora berish jinoyatida ham aybning shakli to‘g‘ri qasd hisoblanadi. Pora
beruvchi mansabdor shaxsga noqonuniy ravishda moddiy manfaat berayotganini
va buning evaziga ma’lum xizmat harakati bajarilishini kutayotganini biladi. U
aynan shu natijaga erishishni xohlaydi.
Masalan, fuqaro imtihondan noqonuniy o‘tish yoki ishga joylashish
maqsadida mansabdor shaxsga pul beradi. Bu holatda u o‘z harakatining
noqonuniyligini tushunadi va ma’lum foyda olishni ko‘zlaydi.
Poraxo‘rlik jinoyatlarida motiv va maqsad jinoyatni kvalifikatsiya qilishda
majburiy belgi hisoblanmaydi. Biroq amaliyotda ushbu jinoyatlar ko‘pincha
g‘arazli maqsadda sodir etiladi. Ya’ni aybdor moddiy boylik orttirish, manfaat
ko‘rish yoki boshqa noqonuniy foyda olishni ko‘zlaydi.
15

Shu bilan birga, pora olish jinoyatida mansabdor shaxsning noqonuniy
manfaatni qanday maqsadda ishlatishi ahamiyat kasb etmaydi. Masalan, u pulni
shaxsiy ehtiyoji uchun ishlatadimi yoki boshqa maqsadga sarflaydimi — bu jinoyat
tarkibiga ta’sir qilmaydi 7
.
Sud amaliyotida poraxo‘rlik jinoyatlarini boshqa jinoyatlardan farqlashda
subyektiv tomonni aniqlash alohida ahamiyatga ega. Masalan, mansabdor shaxs
aslida hech qanday xizmat harakatini bajarmoqchi bo‘lmay, faqat aldov yo‘li bilan
pul olgan bo‘lsa, uning harakatlari firibgarlik sifatida kvalifikatsiya qilinishi
mumkin. Chunki bunday holatda pora olishga xos maqsad va xizmat mavqeidan
foydalanish mavjud bo‘lmaydi.
Shuningdek, ayrim hollarda shaxs pora berayotganini anglamasligi mumkin.
Masalan, u vositachiga oddiy xizmat haqi deb o‘ylab pul topshiradi, biroq aslida
ushbu mablag‘ mansabdor shaxsga pora sifatida beriladi. Agar shaxs pora berish
niyatini anglamagan bo‘lsa, uning harakatida pora berish jinoyatining subyektiv
tomoni mavjud bo‘lmaydi.
Pora olish jinoyatlarida tamagirlik bilan pora talab qilish holati ham muhim
o‘rin tutadi. Tamagirlik mansabdor shaxsning fuqaro qonuniy manfaatlariga zarar
yetkazish bilan qo‘rqitib pora talab qilishida namoyon bo‘ladi. Masalan,
mansabdor shaxs fuqaroning hujjatini ataylab ushlab turib, undan pul talab qilsa,
bu tamagirlik yo‘li bilan pora olish deb baholanadi.
Bunday holatlarda pora beruvchi shaxs ayrim shartlar asosida jinoiy
javobgarlikdan ozod qilinishi mumkin. Jinoyat kodeksining 211-moddasiga ko‘ra,
agar shaxsga nisbatan pora so‘rab tovlamachilik qilingan bo‘lsa va u 30 sutka
ichida huquqni muhofaza qiluvchi organlarga ixtiyoriy ravishda murojaat qilib,
jinoyatni ochishda faol yordam bersa, javobgarlikdan ozod etiladi.
Demak, qonunchilik pora beruvchini ham ayrim hollarda jinoyatning
majburiy ishtirokchisi emas, balki tamagirlik qurboni sifatida baholash imkonini
beradi.
7
Jinoyat huquqi: Maxsus qism. Karimov B.M.– Samarqand: SamDU nashriyoti, 2020. – 458 b.
16

Pora olish jinoyatining subyekti maxsus subyekt — mansabdor shaxs
hisoblanadi, pora berish va vositachilik jinoyatlarining subyekti esa umumiy
subyekt sanaladi. Ushbu jinoyatlar faqat to‘g‘ri qasd bilan sodir etiladi. Aybdor
shaxs o‘z harakatining noqonuniyligini anglaydi, moddiy manfaat evaziga
muayyan xizmat harakatini amalga oshirish yoki amalga oshirtirishni istaydi.
Aynan subyekt va subyektiv tomon belgilarini to‘g‘ri aniqlash poraxo‘rlik
jinoyatlarini kvalifikatsiya qilishda muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega.
17

II BOB. PORA OLISH VA BERISH JINOYATLARINI
KVALIFIKATSIYA QILISH MUAMMOLARI VA SUD AMALIYOTI.
II.1. Pora olish va berish jinoyatlarining tugallanish vaqti hamda o‘zaro
kelishuv bilan bog‘liq kvalifikatsiya masalalari.
Poraxo‘rlik jinoyatlarini to‘g‘ri kvalifikatsiya qilishda jinoyatning qaysi
vaqtda tugallangan deb hisoblanishi hamda pora beruvchi bilan pora oluvchi
o‘rtasidagi o‘zaro kelishuvning huquqiy ahamiyatini aniqlash muhim masalalardan
biri hisoblanadi. Amaliyotda aynan ushbu holatlar yuzasidan ko‘plab bahsli
vaziyatlar kelib chiqadi. Chunki pora olish va pora berish jinoyatlari yashirin
tarzda sodir etiladi, ishtirokchilar esa o‘z harakatlarini qonuniy ko‘rsatishga
urinadilar.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 210 va 211-moddalari
mazmunidan kelib chiqib, pora olish hamda pora berish moddiy tarkibli jinoyatlar
hisoblanadi. Bu esa jinoyat ma’lum oqibat yuzaga kelgan paytdan boshlab
tugallangan deb topilishini anglatadi. Mazkur holatda oqibat deganda pora
predmetining mansabdor shaxs tomonidan qabul qilib olinishi yoki unga
topshirilishi tushuniladi.
Jinoyat kodeksi sharhlariga ko‘ra, pora olish jinoyati mansabdor shaxs
tomonidan pora predmetining hech bo‘lmaganda bir qismi olingan paytdan boshlab
tugallangan hisoblanadi. Bunda mansabdor shaxs pora evaziga va’da qilingan
harakatni amalga oshirishga ulgurgan yoki ulgurmaganligi ahamiyatga ega emas.
Muhimi, moddiy qimmatlik yoki mulkiy manfaat mansabdor shaxs tasarrufiga
o‘tgan bo‘lishidir.
Masalan, mansabdor shaxs fuqaroning ishini hal qilib berish evaziga 10
million so‘m talab qiladi va ushbu summaning 2 million so‘mini oladi. Qolgan
qismi keyinroq berilishi rejalashtirilgan bo‘lsa ham, jinoyat tugallangan deb
hisoblanadi. Chunki pora predmetining bir qismi olingan.
Sud amaliyotida ayrim hollarda mansabdor shaxs pora olishga rozilik
bildiradi, biroq huquqni muhofaza qiluvchi organlar aralashuvi sababli pulni qabul
qilib ulgurmaydi. Bunday vaziyatda jinoyat tugallangan deb emas, balki pora
18

olishga suiqasd deb kvalifikatsiya qilinadi. Chunki moddiy qimmatlik mansabdor
shaxsning tasarrufiga real ravishda o‘tmagan bo‘ladi.
Masalan, fuqaro mansabdor shaxsga pora berish uchun pul uzatayotgan
paytda tezkor tadbir o‘tkazilib, mansabdor shaxs qo‘lga olinsa, uning harakatlari
Jinoyat kodeksining 25-moddasi va 210-moddasi bilan pora olishga suiqasd
sifatida baholanadi.
Pora berish jinoyati ham xuddi shunday tartibda tugallangan deb topiladi.
Ya’ni pora beruvchi tomonidan pora predmetining hech bo‘lmaganda bir qismi
mansabdor shaxsga topshirilgan paytdan boshlab jinoyat tugallangan hisoblanadi.
Bunda mansabdor shaxs pora evaziga harakatni bajarishi shart emas 8
.
Agar mansabdor shaxs porani olishdan bosh tortsa yoki uni qabul qilmasdan
huquqni muhofaza qiluvchi organlarga xabar bersa, pora beruvchining harakatlari
pora berishga suiqasd sifatida kvalifikatsiya qilinadi. Chunki jinoyat obyektiv
tomondan to‘liq yakuniga yetmagan bo‘ladi.
Poraxo‘rlik jinoyatlarida eng murakkab masalalardan biri — pora olish va
berishdagi o‘zaro kelishuvni aniqlashdir. Amaliyotda ko‘plab holatlarda pora olish
yoki berish ochiq aytilmaydi. Tomonlar turli yashirin iboralar, ishoralar yoki
vositachilar orqali kelishuvga erishadilar.
Shu sababli tergov va sud organlari jinoyatni kvalifikatsiya qilishda
taraflarning haqiqiy maqsadini, harakatlar mazmunini va ular o‘rtasidagi
bog‘liqlikni aniqlashi zarur bo‘ladi.
Pora olish jinoyati mavjud bo‘lishi uchun mansabdor shaxs moddiy manfaatni
aynan xizmat mavqeidan foydalanib muayyan harakatni bajarish yoki bajarmaslik
evaziga olayotgan bo‘lishi kerak. Agar moddiy qimmatlik oddiy sovg‘a yoki
beg‘araz yordam sifatida berilgan bo‘lsa, poraxo‘rlik tarkibi yuzaga kelmasligi
mumkin.
Biroq amaliyotda “sovg‘a” niqobi ostida pora berish holatlari juda ko‘p
uchraydi. Masalan, mansabdor shaxsning tug‘ilgan kuni munosabati bilan
8
Jinoyat huquqi (Umumiy va maxsus qism). R.R. Zufarov, A.X. Saidov, H.T. Hojiev. – Toshkent: TDYU
nashriyoti, 2022.
19

qimmatbaho buyum topshirilishi, xizmat vazifasi bilan bog‘liq masala hal etilgach
minnatdorchilik tariqasida pul berilishi va boshqa shu kabi holatlar mavjud.
Bunday vaziyatlarda sud organlari sovg‘a bilan xizmat harakati o‘rtasidagi
bog‘liqlikni aniqlashi kerak bo‘ladi. Agar moddiy manfaat mansabdor shaxsning
xizmat harakati bilan bog‘liq holda berilgan bo‘lsa, u pora sifatida baholanadi 9
.
O‘zaro kelishuvning yana bir muhim jihati — pora oldindan kelishilgan yoki
kelishilmaganligidir. Jinoyat kodeksi sharhlariga ko‘ra, pora oldindan kelishilgan
bo‘lishi shart emas. Mansabdor shaxs xizmat harakatini bajarib bo‘lgach ham unga
moddiy manfaat berilishi mumkin. Bu holat “pora-mukofot” deb ataladi.
Shu bilan birga, “kelajakda yaxshi munosabat o‘rnatish” maqsadida moddiy
qimmatlik berish masalasi amaliyotda murakkab baholanadi. Agar mansabdor
shaxs hali hech qanday aniq xizmat harakatini bajarishga va’da bermagan bo‘lsa va
taraflar o‘rtasida muayyan kelishuv mavjud bo‘lmasa, bunday holatda pora tarkibi
yuzaga kelmasligi mumkin.
Sud amaliyotida pora olishni firibgarlikdan farqlash ham muhim
kvalifikatsion masala hisoblanadi. Ayrim hollarda mansabdor shaxs aslida hech
qanday xizmat harakatini bajarmoqchi bo‘lmaydi, biroq fuqaroni aldab undan pul
oladi. Bunday holatda pora olish emas, firibgarlik jinoyati yuzaga keladi.
Masalan, shaxs o‘zini katta mansabdor sifatida tanishtirib, go‘yoki ishga
joylashtirib qo‘yishini aytib pul olsa, lekin aslida bunday vakolatga ega bo‘lmasa,
uning harakatlari poraxo‘rlik emas, firibgarlik deb baholanadi.
Pora olish va berishda vositachilar ishtiroki ham kvalifikatsiyada murakkablik
tug‘diradi. Vositachi pora oluvchi va pora beruvchi o‘rtasida bog‘lovchi rolini
bajaradi. Biroq ayrim hollarda vositachi pulni olib, uni mansabdor shaxsga
bermasdan o‘zlashtirib yuboradi. Bunday vaziyatda uning harakatlari pora olish-
berishda vositachilik emas, firibgarlik sifatida baholanishi mumkin.
Poraxo‘rlik jinoyatlarida davomli jinoyat masalasi ham muhimdir. Agar pora
bir necha qismga bo‘lib berilgan bo‘lsa-yu, u yagona jinoiy niyat asosida amalga
oshirilgan bo‘lsa, bunday harakat davomli jinoyat deb topiladi. Masalan,
9
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus qism / M. Rustambaev. – Toshkent: ʻ
“Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 746 b
20

mansabdor shaxs fuqaroning masalasini hal qilish uchun 20 million so‘m talab
qilib, uni bir necha bo‘lib olsa, bu takroriy pora olish emas, yagona davomli
jinoyat hisoblanadi.
Aksincha, mansabdor shaxs turli shaxslardan alohida manfaatlar uchun
mustaqil ravishda bir necha marta pora olsa, bu takroriy pora olish deb
kvalifikatsiya qilinadi.
Amaliyotda pora olish va berishning tugallanish vaqtini noto‘g‘ri belgilash
jinoyatni noto‘g‘ri kvalifikatsiya qilishga olib keladi. Ayniqsa, tezkor tadbirlar
jarayonida pora predmetining real ravishda qabul qilingan-qilinmaganligini
aniqlash muhimdir. Chunki aynan shu holat tugallangan jinoyat bilan suiqasdni
ajratishda asosiy mezon hisoblanadi.
Pora olish va pora berish jinoyatlarining tugallanish vaqti pora predmetining
hech bo‘lmaganda bir qismi topshirilgan yoki olingan paytdan boshlanadi. Ushbu
jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishda pora beruvchi va pora oluvchi o‘rtasidagi o‘zaro
kelishuv, xizmat harakati bilan moddiy manfaat o‘rtasidagi bog‘liqlik hamda
taraflarning haqiqiy niyati alohida ahamiyat kasb etadi. Aynan ushbu omillarni
to‘g‘ri aniqlash poraxo‘rlik jinoyatlarini boshqa jinoyatlardan farqlash va odil
sudlovni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
21

II.2. Pora olish va berish , xizmat yuzasidan mukofot va boshqa moddiy
manfaatlardan farqlashning huquqiy mezonlari.
Poraxo‘rlik jinoyatlari amaliyotida eng murakkab masalalardan biri pora olish
yoki pora berish harakatlarini vositachilik, sovg‘a, homiylik, moddiy yordam yoki
boshqa turdagi moddiy rag‘batlantirishlardan to‘g‘ri farqlash hisoblanadi. Chunki
ayrim holatlarda tashqi ko‘rinishidan oddiy sovg‘a yoki minnatdorchilik sifatida
baholanishi mumkin bo‘lgan harakatlar aslida korrupsion mazmunga ega bo‘lishi
mumkin. Shu sababli jinoyatni to‘g‘ri kvalifikatsiya qilishda har bir holatning
mazmuni, maqsadi, subyektlari va ularning o‘zaro munosabatlari chuqur tahlil
qilinishi zarur.
Mansabdor shaxsning o‘z xizmat mavqeidan foydalanishi deganda, nafaqat
mansabdor shaxsning o‘z xizmat vakolatlari doirasiga kiradigan harakatlarni sodir
etishi, balki boshqa mansabdor shaxslarga ta’sir ko‘rsatishi va ularning
vakolatlaridan foydalangan holda pora beruvchining manfaatlarini ko‘zlab harakat
qilishi tushuniladi.
Mansabdor shaxs tomonidan o‘zining shaxsiy aloqalaridan foydalanish
xizmat mavqeidan foydalanish sifatida baholanmasligi kerak. Mansabdor
shaxsning nafaqat xizmat mavqeiga kiruvchi harakatlarni, balki boshqa mansabdor
shaxslarning vakolatlari o‘rtasida pora oluvchining mansab mavqei bilan bog‘liq
bo‘lgan ushbu shaxslar muayyan tomonidan harakatlarning sodir etilishiga ta’sir
ko‘rsatishi va ularning vakolatlaridan foydalanishi jinoyatni mazkur modda
bo‘yicha kvalifikatsiya qilishning zaruriy shartidir 10
.
Pora olish — pora beruvchining manfaatlarini ko‘zlab muayyan harakatlarni
sodir etganlik uchun g‘ayriqonuniy haq olishidir. Pora beruvchining manfaatlari
deganda, nafaqat uning shaxsiy manfaatlari, balki uchinchi shaxslar, yaqin
qarindoshlar, yaqin shaxslar va boshqa shu kabilarning ham har qanday manfaatlari
tushuniladi. Mansabdor shaxs tomonidan o‘z bo‘ysunuvidagi shaxslardan ularning
manfaatlari yo‘lida biror harakat qilish uchun pul mablag‘lari yoki boshqa
qimmatliklarning olinishi pora olish sifatida kvalifikatsiya qilinishi lozim. Bunda
10
Jinoyat huquqi (Umumiy va maxsus qism). R.R. Zufarov, A.X. Saidov, H.T. Hojiev. – Toshkent: TDYU
nashriyoti, 2022.
22

sud hukmida pora beruvchi manfaatlarida qaysi harakatni sodir etish yoki etmaslik
uchun pora olinganligi ko‘rsatilishi lozim. Shuni ham ta’kidlash joizki, mansabdor
shaxs qilmishini pora olish deb kvalifikatsiya qilish uchun pora predmetini olish
vaqti hech qanday ahamiyatga ega bo‘lmaydi.
Pora mansabdor shaxs tomonidan pora beruvchi manfaatida muayyan
harakatni sodir etishgacha bo‘lgan vaqtda (sotib olish porasi) yoki pora predmeti
mansabdor shaxs tomonidan pora beruvchi manfaatida muayyan harakat sodir
etilgandan keyin olinishi mumkin (pora-mukofot). Bunda qilmishni kvalifikatsiya
qilish chog‘ida poraning oldindan shartlashilganligi ahamiyatga ega bo‘lmaydi.
Mansabdor shaxsning biror-bir mulkiy manfaatlarni ko‘rish yoki moddiy
qiymatliklar olish maqsadida o‘z xizmat yoki mansab vakolatlariga kirmaydigan
harakatlarni sodir etishga qaratilgan harakatlarini firibgarlik (JKning 168-moddasi)
yo‘li bilan o‘zganing mulkini olishga qaratilgan harakat sifatida tavsiflash lozim 11
.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 210 va 211-moddalarida pora
olish, pora berish hamda pora olish-berishda vositachilik qilish uchun javobgarlik
belgilangan. Mazkur moddalar o‘zaro chambarchas bog‘liq bo‘lib, biri mavjud
bo‘lmagan holatda boshqasining mavjudligi ham istisno etiladi. Ya’ni pora olish
bo‘lmasa, pora berish ham mavjud bo‘lmaydi, vositachilik esa aynan shu ikki taraf
o‘rtasidagi noqonuniy kelishuvni ta’minlovchi faoliyat sifatida namoyon bo‘ladi.
Pora olish va berish boshqa turdagi moddiy rag‘batlantirishlardan farqlash
ham amaliyotdagi murakkab masalalardan biridir. Chunki ayrim hollarda
mansabdor shaxsga sovg‘a berilishi yoki moddiy yordam ko‘rsatilishi pora sifatida
emas, odatiy insoniy munosabat sifatida namoyon bo‘lishi mumkin. Shuning
uchun pora va qonuniy sovg‘a o‘rtasidagi farqni aniqlashda harakatning maqsadi
va mazmuni hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ladi.
Agar moddiy qiymatlik mansabdor shaxsga uning xizmat mavqeidan
foydalanib muayyan harakatni sodir etishi yoki sodir etmasligi evaziga berilgan
bo‘lsa, bu pora hisoblanadi. Bunda pora oldindan kelishilgan bo‘lishi ham,
muayyan xizmat bajarilgandan keyin “mukofot” tariqasida berilishi ham mumkin.
11
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus qism / M. Rustambaev. – Toshkent: ʻ
“Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 746 b
23

Muhimi, moddiy manfaat bilan mansabdor shaxsning xizmat faoliyati o‘rtasida
bog‘liqlik mavjud bo‘lishidir.
Oddiy sovg‘a esa mansabdor shaxsning xizmat vakolatlari bilan bog‘liq
bo‘lmagan holda, hech qanday noqonuniy harakatni talab qilmasdan beriladi.
Masalan, yubiley munosabati bilan qonuniy tartibda berilgan esdalik sovg‘asi
pora hisoblanmaydi. Biroq amaliyotda ko‘pincha pora “sovg‘a” niqobi ostida
berilishi mumkin. Shu sababli huquqni qo‘llovchi organlar har bir holatda
sovg‘aning asl maqsadini aniqlashi lozim bo‘ladi.
Shuningdek, porani homiylik yoki xayriya mablag‘laridan farqlash ham
muhimdir. Agar korxona yoki tashkilot tomonidan davlat organiga homiylik
ko‘rsatilishi evaziga mansabdor shaxs ma’lum imtiyozlar yaratishi, noqonuniy
qaror chiqarishi yoki boshqa manfaatlar taqdim etishi nazarda tutilgan bo‘lsa, bu
korrupsion munosabat sifatida baholanishi mumkin. Aksincha, ochiq va qonuniy
asosda amalga oshirilgan homiylik faoliyati pora tarkibini yuzaga keltirmaydi.
Pora olish va berish jinoyatlarini kvalifikatsiya qilishda “minnatdorchilik
tariqasidagi mukofot” masalasi ham alohida e’tibor talab qiladi. Ayrim hollarda
fuqaro mansabdor shaxsga qonuniy xizmat ko‘rsatgani uchun keyinchalik sovg‘a
yoki pul beradi. Agar ushbu moddiy manfaat oldindan kelishilmagan bo‘lsa va
mansabdor shaxsning qarori unga bog‘liq bo‘lmagan holda qonuniy ravishda qabul
qilingan bo‘lsa, har doim ham bu pora sifatida baholanmaydi. Biroq sud
amaliyotida bunday holatlar ehtiyotkorlik bilan tahlil qilinadi, chunki
“minnatdorchilik” ko‘pincha yashirin pora shakliga aylanishi mumkin.
Vositachilikni firibgarlikdan farqlash ham muhim ahamiyatga ega.
Amaliyotda ayrim shaxslar mansabdor shaxslarga ta’sir o‘tkaza olishini aytib,
fuqarolardan pul olib, aslida hech qanday mansabdor shaxs bilan kelishuv
qilmaydi. Bunday holatda shaxsning harakatlari poraxo‘rlik emas, balki firibgarlik
sifatida kvalifikatsiya qilinadi. Chunki u pora olish-berish munosabatida real
vositachi emas, balki aldov yo‘li bilan moddiy manfaat orttiruvchi shaxs
hisoblanadi.
24

Oliy sud Plenumining poraxo‘rlik ishlari bo‘yicha qarorlarida ham
vositachilikni to‘g‘ri kvalifikatsiya qilish masalasiga alohida e’tibor qaratilgan.
Unda qayd etilishicha, vositachi pora beruvchi yoki pora oluvchining topshirig‘i
asosida harakat qilishi va pora predmetini yetkazib berish yoki kelishuvga
erishishga xizmat qiluvchi faoliyatni amalga oshirishi lozim. Aks holda, uning
harakatlari boshqa jinoyat tarkibini tashkil qilishi mumkin.
Shu bilan birga, pora olish va berish jinoyatlarining yashirin xarakterga ega
ekanligi ularni aniqlash va kvalifikatsiya qilishni murakkablashtiradi. Ko‘plab
hollarda pora qonuniy bitimlar, qarz shartnomalari, hadya yoki xizmat haqi
ko‘rinishida niqoblanadi. Shu sababli tergov organlari moddiy manfaatning asl
mohiyatini, taraflar o‘rtasidagi munosabatlarni va mansabdor shaxsning xizmat
vakolatlari bilan bog‘liqligini aniqlashi zarur.
25

XULOSA
Pora olish va berish jinoyatlari davlat boshqaruvi tizimining normal
faoliyatiga, davlat organlari obro‘siga hamda fuqarolarning qonuniy huquq va
manfaatlariga jiddiy zarar yetkazuvchi eng xavfli korrupsion jinoyatlardan biri
hisoblanadi. Mazkur jinoyatlar nafaqat davlat xizmatining qonuniylik tamoyillarini
buzadi, balki jamiyatda adolatsizlik, ishonchsizlik va huquqiy nihilizmning
kuchayishiga sabab bo‘ladi. Shu bois O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida
pora olish, pora berish hamda pora olish-berishda vositachilik qilish uchun alohida
jinoiy javobgarlik belgilangan.
Mazkur kurs ishini yozish davomida pora olish va berish jinoyatlarining
jinoiy-huquqiy tavsifi, ularning obyektiv va subyektiv belgilari, kvalifikatsiya
qilishdagi dolzarb muammolar hamda sud-tergov amaliyotidagi o‘ziga xos jihatlar
atroflicha tahlil qilindi. Tadqiqot natijasida poraxo‘rlik jinoyatlari murakkab
tarkibli va ko‘p hollarda yashirin shaklda sodir etiladigan jinoyatlar ekanligi
aniqlandi.
Kurs ishining birinchi bobida pora olish va berish jinoyatlarining obyekti,
predmeti hamda obyektiv tomoni tahlil qilindi. Ushbu jinoyatlarning bevosita
obyekti davlat organlari va boshqaruv tizimining normal faoliyatini ta’minlovchi
ijtimoiy munosabatlar ekanligi asoslandi. Pora predmeti sifatida pul mablag‘lari,
qimmatbaho buyumlar, mulkiy manfaatlar yoki mulkiy tusdagi xizmatlar ishtirok
etishi mumkinligi ko‘rsatib o‘tildi. Shuningdek, jinoyatning obyektiv tomoni
mansabdor shaxsning o‘z xizmat mavqeidan foydalangan holda muayyan harakatni
sodir etishi yoki etmasligi evaziga moddiy manfaat olishi yoki berishi orqali
namoyon bo‘lishi yoritildi.
Tadqiqot davomida pora olish va berish jinoyatlarining subyekti va subyektiv
tomoni ham alohida tahlil qilindi. Pora olish jinoyatining subyekti faqat maxsus
subyekt — mansabdor shaxs bo‘lishi mumkinligi, pora berish va vositachilik
jinoyatlarida esa umumiy subyekt qatnashishi mumkinligi asoslab berildi. Shu
bilan birga, mazkur jinoyatlar to‘g‘ri qasd bilan sodir etilishi, ya’ni aybdor o‘z
26

harakatining noqonuniy ekanligini anglagan holda uni amalga oshirishi ko‘rsatib
o‘tildi.
Ikkinchi bobda pora olish va berish jinoyatlarini kvalifikatsiya qilishning
dolzarb muammolari keng tahlil qilindi. Ayniqsa, jinoyatning tugallanish vaqti,
poraning oldindan kelishilgan yoki keyinchalik berilganligi, vositachilikning
mazmuni va chegaralari, shuningdek poraxo‘rlikni boshqa moddiy rag‘batlantirish
shakllaridan farqlash masalalari amaliy jihatdan muhim ekanligi aniqlandi. Sud-
tergov amaliyotida aynan shu masalalar bo‘yicha turli xil yondashuvlar uchrashi
jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishda murakkabliklarni yuzaga keltirayotgani
ta’kidlandi.
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, pora olish va berish jinoyatlarini to‘g‘ri
kvalifikatsiya qilishda mansabdor shaxsning xizmat vakolatlari, taraflar o‘rtasidagi
kelishuvning mazmuni, moddiy manfaatning maqsadi hamda harakatlarning real
mohiyatini aniqlash muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki tashqi ko‘rinishidan
qonuniy bitim, sovg‘a yoki homiylik sifatida namoyon bo‘luvchi ayrim harakatlar
aslida yashirin korrupsion munosabat bo‘lishi mumkin.
Bundan tashqari, pora olish va berish jinoyatlariga qarshi kurashishda faqat
jinoiy javobgarlik choralarini kuchaytirish yetarli emasligi ham ma’lum bo‘ldi.
Ushbu jinoyatlarning oldini olish uchun davlat boshqaruvi tizimida shaffoflikni
ta’minlash, mansabdor shaxslar faoliyati ustidan samarali nazorat o‘rnatish,
aholining huquqiy madaniyatini oshirish hamda korrupsiyaga nisbatan murosasiz
munosabatni shakllantirish zarur hisoblanadi.
Pora olish va berish jinoyatlari davlat va jamiyat manfaatlariga jiddiy xavf
tug‘diruvchi korrupsion jinoyatlar sirasiga kiradi. Ularni to‘g‘ri kvalifikatsiya
qilish jinoyat qonunchiligining adolatli qo‘llanilishida muhim o‘rin tutadi. Shu
sababli sud-tergov organlari tomonidan har bir holatning barcha huquqiy
belgilarini chuqur va har tomonlama o‘rganish, jinoyatni boshqa turdosh
huquqbuzarliklardan aniq farqlash hamda qonunni bir xilda qo‘llash amaliyotini
takomillashtirish muhim vazifalardan biri bo‘lib qoladi.
27

FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR
RO‘YXATI.
I. Normativ huquqiy hujjatlar va metodologik
ahamiyatga molik nashrlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: Adolat, 2023.
2. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi. – Toshkent: “Adolat”
nashriyoti, 2024.
3. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi. – Toshkent: Adolat,
2023.
4. O zbekiston Respublikasining Qonuni, “Korrupsiyaga qarshi kurashishʻ
to g risida”gi 03.01.2017 yildagi O‘RQ-419-son.
ʻ ʻ
5. O zbekiston Respublikasining Qonuni, “Manfaatlar to qnashuvi
ʻ ʻ
to g risida”gi 05.06.2024 yildagi O‘RQ-931-son.
ʻ ʻ
6. O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori, “Jamoat tartibini
ʻ
saqlash, jamoat xavfsizligini ta minlash va huquqbuzarliklar profilaktikasi
ʼ
sohasidagi Hukumat qarorlarini tizimlashtirish to g risida”gi 01.12.2025 yildagi
ʻ ʻ
754-son.
II. Ilmiy tadqiqotlar va adabiyotlar.
1. O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Umumiy qism /
ʻ
M. Rustambaev. – Toshkent: “Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 696 b
2. O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus qism /
ʻ
M. Rustambaev. – Toshkent: “Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 746 b
3. Jinoyat huquqi (Umumiy va maxsus qism). R.R. Zufarov, A.X. Saidov,
H.T. Hojiev. – Toshkent: TDYU nashriyoti, 2022.
4. Jinoyat huquqi maxsus qismi. M. Sodiqov. – Toshkent: “Huquq”, 2021.
5. Kriminologiya va jinoyatchilikning oldini olish. Qodirov S., Ziyodov O. –
Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2021. – 340 b.
6. Jinoyat huquqi: Maxsus qism. Karimov B.M.– Samarqand: SamDU
nashriyoti, 2020. – 458 b.
28

7. Jinoyat huquqi. Maxsus qism. Solijonov A.A. O‘quv qo‘llanma. –
Toshkent: “Voris-Nashr”, 2022. – 580 b.
III. Internet saytlar va resurslar.
1. www.lex.uz – O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik bazasi.
2. www.sud.uz – O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi rasmiy portal.
3. library-tsul.uz – Toshkent davlat Yuridik Universiteti elektron kutubxonasi.
29

Купить