Pragmalingvistika – tilshunoslikning yangi yo‘nalishi 12v - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	182.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Pragmalingvistika – tilshunoslikning yangi yo‘nalishi 12v

Купить

Reja:
I. Kirish. Pragmalingvistika – tilshunoslikning yangi yo`nalishi.
II. Asosiy qism:
1. Badiiy matnni pragmalingvistik tahlil qilish.
2. Tog`ay Murodning “Otamdan qolgan dalalar” romani pragmatik
tahlili. Muallif nutqi. Nutqiy muloqot.
2.1. Romanda diskurs. Subyekt va vaziyat.
2.2. Fonopragmatik o`rinlar.
2.3. Leksopragmatik o`rinlar.
2.4. Morfopragmatika va sintaksopragmatika.
3. “Otamdan qolgan dalalar” romanida tagma’no. pragmatic to`siq.
III. Pragmatik tahlil va tilshunoslik taraqqiyoti.
IV. Foydalanilgan adabiyotlar.
1

Kirish
Nutq - murakkab jarayon. Unda so`zlovchining olamga bo`lgan munosabati
o`z fikrlash doirasi bilan aks etadi. Nutqiy jarayonlarni, nutqiy vaziyatlarni tahlil
qilish bugungi shaxs psixologiyasini yaratishda muhim hisoblanadi. Shu jihatdan
olib qaraydigan bo`lsak, kurs ishi mazmuni tilshunoslikning yangi sohasi
pragmalingvistik yo`nalishda tahlil qilishni nazarda tutadi.
Ma’lumki, insonning so`zi uning mafkurasini belgilaydi. Inson o`z nutqi
orqali obyektiv olamga bo`lgan munosabatini ifoda etadi. Shu bilan birga milliy
o`zligini ham namoyish etadi. Inson nutqida uning dunyoqarashi, ongi, shuuri,
hissiyoti, idroki, bilimi, hayotiy tajribasi, iymon-e`tiqodi, umuman, inson ijtimoy
faoliyatida namoyon bo`luvchi siyosiy – mafkuraviy, falsafiy, axloqiy, diniy va
estetik qarashlari mujassam bo`lgan nutqining tahlili va pragmatik talqini
kishilarning bugungi milliy mustaqil hayotdagi o`rnini belgilashda muhimdir.
Hozirgi kunda tilni mazmuniy aspektda tekshirish tilshunoslikda dolzarb
masalalaridan biriga aylangan. Semantika, pragmatika kabi tilshunoslik
yo`nalishlari fan sifatida rivojlanib bormoqda, tadqiqotchilar tomonidan
mukammal o`rganilib bormoqda. Lingvistik pragmatika Yevropa tilshunosligida
nazariya sifatida ancha chuqur o`rganilgan. 1
Pragmalingvistika – yunoncha so`zdan olingan bo`lib, “ish, harakat” degan
ma’noni bildiradi. Semiotika va tilshunoslikning nutqda til belgilarining amal
qilinishini o`rganuvchi sohasi. Boshqacha aytganda, tilning belgilar tizimini
o`zlashtirib undan foydalanuvchi subyektlarning ayni shu belgilar tizimiga
munosabatini o`rganuvchi tilshunislik tarmog`i. pragmalingvistika haqida dastlabki
g`oya amerikalik olim Charlz Pris tomonidan o`rtaga tashlangan.
Pragmalingvistika insonning ijtimoiy faoliyatini o`zida qamrab oluvchi nutq
jarayoni, muayyan aloqa vaziyati orqali namoyon bo`ladi. Lingvistik
1
Hakimov M. O`zbek tilida matnning pragmatik tahlili(avtoreferat). 8- bet .
2

pragmatikaning aniq shakl, tashqi ko`rinishi mavjud emas. Uning doirasiga
so`zlovchi subyekt, adresat, ularning aloqa aralashuvidagi o`zaro munosabatlari,
aloqa-aralashuv vaziyatlari bilan bog`liq ko`plab masalalar kiradi. Masalan, nutq
subyekti bilan bog`liq holda quyidagi masalalar o`rganiladi: bayonning oshkora va
yashirin maqsadlari ( biron-bir axborot yoki fikrni yetkazish, so`roq, buyruq,
iltimos, maslahat, va`da berish, uzr so`rash, tabriklash, shikoyat va boshqalar);
nutq taktikasi hamda nutq odobi turlari; suhbat, so`zlashish qoidalari;
so`zlovchining maqsadi; so`lovchi tomonidan adresatning umumiy bilim
jamg`armasi, dunyoqarashi, qiziqishlari va boshqa hislatlariga baho berilishi;
so`zlovchining o`zi bayon qilayotgan bo`lgan munosabati kabilar.
Pragmalingvistikada nutq adresati, o`zaro aloqaga kiruvchilarning munosabatlari,
muayyan muayyan aloqa vaziyati singari omillar bilan bog`liq holda ham ko`plab
masalalar o`rganiladi. Pragmalingvistika g`oyalari evristik (yo`naltiruvchi )
dasturlash, mashina tarjimasi, information-qidiruv tuzilmalari va boshqalarni
ishlab chiqishda qo`llanadi.
Matnni pragmatik tahlilga olish shu til uchun muhim. Tilning sathlari va
pragmatikaning o`zaro munosabati orqali umumnazariy masalalarga oydinlik qilish
osonlashadi. fikrlar teriladi, umumlashtirilib, til uchun muhim qonuniyatlarni
yaratilishiga xizmat qiladi.
3

Asosiy qism.
Inson o`z nutqi orqali o`zligini namoyon etar ekan, demakki, milliy his,
milliy mafkurasini ham, milliy g`oya tushunchalarini ham qamrab oladi. Mana
shunday milliy ruh va milliy g`oya singib, o`zbekning asl o`zbekligi namoyon
bo`lgan nodir asarlarimizdan biri Tog`ay Murod muallifligida yaratilgan “Otamdan
qolgan dalalar” romani tadqiqotga olindi. U asarlarida jonli xalq tili boyliklaridan,
shevalaridan, ibora va maqollaridan ustalik bilan foydalana oldi. Asarlari
qahramonlarining har birini o`ziga yarasha individual nutq bilan ta’minladi.
Ularning nutqi orqali yangi davr ruhini berib, yangi so`z va iboralar, tasviriy
ifodalar yaratdi. U boshqa yozuvchilardan farqli o`laroq qisqa, ammo katta
mazmunga ega jumlalar tuzdi. Ular orqali chuqur mazmunli tasvirlar yaratadi.
Birgina “Otamdan qolgan dalalar” romanini olsak, voqealar Dehqonqul obrazi
orqali hikoya qilingan, nutqiy vaziyatlarga qahramon baho berib borgan.
Qahramon dunyoqarashi, ichki o`y-sezimlari orqali orqali voqealarni kuzatib
boramiz. Romanni, tahlilga tortishda, avvalo, asar voqealari tasvirlangan
zamon, muhitga e’tibor qaratish lozim. Negaki, bu til shu zamonni ifodalaydi, shu
zamonning mafkurasini, shu zamonda yashagan xalqning dunyoqarashi-yu, orzu-
armonlari bilan chambarchas bog`liq. “Otamdan qolgan dalalar” romani orqali
yozuvchi o`zbek millatining boshiga tushgan og`ir yillarni bir oilaning uch avlodi
misolida ta’sirchan bo`yoqlar bilan tasvirlaydi. Oqposhshoning asl niyatini
anglamay, bosqinchilarning uyatli qiliqlaridan orlanib, tug`ilib o`sgan yerini
tashlab ketgan Jamoliddin ketmon — XIX asrning oxiri - XX asrning boshlaridagi
xalq vakili edi. Nima qilib bo’lsa-da, yurt tuprog`ini bosqinchilardan tozalash
niyatida qo`liga qilich tutgan Aqrab (Chayon) XX asrning 20- yillarida milliy
istiqlol yo`ldida shahid bo`lgan bobolarimiz timsoli sifatida ko`rinadi. Shunday
shavkatli otalardan tug`ilgan Dehqonqul esa o`sha paytdagi hukmron Moskvaning
«paxta mustaqilligini ta’minlash» siyosati qurboni - millionlab huquqsiz
kolxozchilarning umumlashma obrazidir.
4

2.1. Romanda diskurs. Subyekt va vaziyat.
Tog`ay Murod uslubi takrorlanmas uslubdir. U ta’sir etishning takrorlash
yo`lidan boradi. Deyarli har bir abzasda buni ko`rishimiz mumkin. Takrorlar
matnda ifodalanayotgan voqaelarning ma’nosini kuchaytirishga xizmat qiladi.
Далаларим узра мезонлар учмай қолди. Далаларим узра сокин ҳам
ғамгин бир ҳолат чўкди.
Далаларим мудраб-мудраб олди.
Далаларим кўз илиб-кўз илиб олди.
Далаларим уйқуга кетди.
Мен энди далаларимга қўл уришдан тийилдим.
Pragmatik nuqtai nazardan asarda uchraydigan ba ’ zi o ` rinlarga diqqatimizni
qaratsak :
1. Pragmatikada vaziyat holati tahlili . Bizga ma ’ lumki , pragmatikada
presuppozitsiya degan tushuncha mavjud . Presuppozitsiya – nutqiy axborot
berilmasdan oldin tushunilishi noma ’ lum bo ’ lgan narsalardir , nutqiy
vaziyatning to ` g ` I va real amalga oshishi uchun komenikantlar nutq
momentiga qadar muayyan faktlar bilan tanish bo ` lishi umumiy vaziyat bilan
bog ` liq muayyan bilim – xabardorlikka ega bo ` lishi kerak . 
Бобомиз шунда-да Оқподшо бетига қайрилиб қарамайди. Энкаймиш
кўйи бутлари орасидан мўралайди.
Оқподшо оёқлари осмонда бўлиб кўринади, бошлари ерда бўлиб
кўринади. Оқподшо олабўжи бўлиб кўринади.
Asar qahramoni Jamoliddin ketmonning Oqposhsho odamlariga munosabati
qahramonning vaziyati , holati orqali ifoda etilyapti . Bu yerda mensimaslik ,
qo ` rqish emas , butun umri dalada o ` tgan , ketmon chopib kechgan , hayot bu dala
deb tushunadigan omi xalq vakilining “ bizning yerga nega keldi , uyida o ` z ishini
5

qilib yursa bo ` lmasmikan ” degan ma ’ nodagi ajablanishi va g ` ayridinlarga nisbatan
nafrat tuyg ’ ulari mujassamlashgan . 
Эшон тугул , — дейди генерал Скобелев. — Муҳамад Пайғамбар
бўлсаям , этигим пошнасига олмайман!
General Skobelev nutqidan olingan ushbu parchada tantanavor ruh bor. Islom
diniga nisbatan hurmatsizlik , bexudolik ko ` rinib turibdi . Uning namoz
o`qilayotgan vaqtda machitning to`pga tutishi, “ko`rib qo`yinglar, namozlaring,
xudolaring hech qanday yordam bermaydi mening qudratimning oldida”,
demoqchi bo`ladi.

Катта синфлар бўхчаларини машина ичига отиб-отиб туширади.
Мен-да, бўхчамни отаман— бўхчам елкамга қайтиб келиб тушади.
Тағин отаман— бўхчам кўксимга қайтиб келиб тушади.
Paxta dalasi ham bir front edi. Xalqimiz shunday kunlarni boshlaridan kechirganki,
biz yangi avlod bu voqealarni eshitsak yo o`qisak, tasavvur qilolmaymiz, hatto.
Parchada “qaytib kelib tushadi” iborasi takror qo’llangan. Bu o`sha harakat ham
takror qo`llanganini ko`rsatadi. Paxtaga yollangan o`quvchilar 5-sinfdan borishar
edi. Va yuqori sinflardagi singari norma talab qilishar, bajarilmasa jazo juda qattiq
bo`lardi. Ko`rpa-to`shaklarini mashinaga ortayotgan bolakay kichkinligi uchun
tepaga otolmaydi, kuchi yetmaydi. Yozuvchi esa bu vaziyatni “qaytib kelib
tushadi” iborasi orqali ifodalagan.

«5 сентябр. Сарлавҳа: Совет халқи1980 йилда коммунизмда яшайди».
Болалар битикларни овоз чиқариб-овоз чиқариб ўқийди.
— Бечоралар! — дейди. — Бу йил ҳақидан бор-йўғи беш кун ўқибди-я!
— Қайтанга биз маза қилибмиз— бир ой ўқибмиз!
Bolalikka xos soddalik bilan aytilgan ushbu jumlardagi vaziyat ayanchli . Bilim
olish uchun borgan maktab ostonasida besh kungina dars o`tishgan-u paxta terim
boshlangan. Hamma dalaga. Ilm paxta dalasidan olinadi. Paxta dalasi daftar, paxta
go`zalar qalam bo`ladi.
6

Мен нима дейишимни билмадим. Мен кўз остимдан раисимизга
қарадим. Раисимиз узр сўра, дея қўлини кўксига қўйиб ишора берди.
Мен дарров ўнг қўлимни кўксимга қўйдим.
— Тавба қилдим, — дедим.
Raisning qo ` lini ko ` ksiga qo ` yib ishora berishi Dehqonqulning Klara
Xadjayevna ga nisbatan “ nomaqbul ” so ` ziga uzr so ` ra , degan ma ’ noni ko ` ramiz .
7

2.2. Fonopragmatik o ` rinlar .
Nutqda tovush hamda ohanglarning ma ’ lum yashirin ( illokutiv ) maqsad bilan
qo ` llanishi natijasida muallif munosabatining ifodalanishi fonopragmatik tahlil
obyekti hisoblanadi . Leksema sememasidagi pragmatic semaning hosil bo`lishida
fonetik protsesslar alohida ahmiyatga ega. Bu tovush o`zgarishi, tovush
almashinishi, tovush tushish, orttirilish, tovush ikkilantirish hodisalari bilan yuzaga
chiqadi. Lingvistik birliklar tarkibidagi tovushlarning o`zgarishi natijasida hosil
bo`luvchi ma’nolarni fonopragmatika tahlil etadi. “Otamdan qolgan dalalar
romanidagi ba’zi fonopragmatik tahlil namunalari bilan tanishamiz: 
— Деҳқонқул ! Мен сенга айтиб эдим - ку , қизиллар эл бўлмайди , деб .
Энағарлар мени Юрчига олиб борди . Юрчининг қўрғонида қароргоҳи
бор экан . Оқчурин дегич каттаси бир тергамоқлик қилди - е , бир
тергамоқлик қилди - е ! Қизиллар шаънига тағин бир ёмон гап қилсанг ,
Сибир сургун бўласан , деди .

— Эй! — дея иягимдан кўтаради. — Жонинг борми ўзи?! Э, ўл -е , одам
бўлганинг билан -е ! Одам деган ўн килоям пахта терадими-а? Ўн кило-
я?!
Nutqda tovush orttirilishi bilan pragmatik semaning yuzaga kelishi fonostilistik
sath bilan bog`liq bo`ladi. “…alohida til bosqichi bilan lingvostilistika o`zining
aniq belgilariga ega bo`lmay, til birliklariga u yoki bu ekspressiv ma’no berish
bilan chegaralanadi. Odatda, tildagi biror stilistik xususiyatleksik yoki
Grammatik jihatdan to`la namoyon bo`lmasa, uni fonetik jihatdan
shakllantirish natijasida to`ldiriladi.” Fonostilistik tomondan tovush orttirilishi
nutqiy ohangdoshlikni hosil qilgan bo`lsa, pragmatic nuqtai nazardan
munosabatni yuzaga chiqaruvchi ma’nolar tahlili nazarda tutiladi.
Parchalardagi “e” tovushi orttirilgan tovush. Matndagi vaziyatning
kuchaytirilishiga xizmat qilyapti.
8

— Эй, моча чурка, мен сенга ўчир деяпман! — дейди Успенский.
Онамиз дами ичига тушиб кетади.
— Чанишев! — дейди отамиз. — Манави чўчқаларингга айт,
пошикаста-заифаларни ундайчикин сўкмайдилар!
— Сўкаётганим йўқ, — деди Успенский. — Мочани моча дейди-да.
Сен ҳанги чурка, заифанг моча чурка! Юртинг— Чуркистон!
— Ундай дема! Туркистон де, Туркистон! Мен Ўрусиянгни
Чўчқаистон деётганим йўқ!
Tovush almashinish hodisasi asosida ma ’ no hosil bo ` lib , bu nutq muallifining
adresatga nisbatan salbiy yoki ijobiy munosabati bilan bog ` liq . Parchadagi
Turkiston so ` zidagi “ t ” tovushini almashtirib “ ch ” deb talaffuz qilinishi orqali
turkistonliklarni mensimaslik , kamsitib gapirish shu “ ch ” tovushiga yuklatilgan .
Unga javoban Aqrabning “Chuchqaiston” deb atashi leksik birlikdan foydalanib,
bir-birini kamsitish ma`nolari hosil bo`lyapti.

— У-у-у, ўн бир кило! — дейди. — Ўн бир кило-я, у-у-у ! Бунча пахтани
қандай қилиб тердинг-е? Қойил-е!
Tovush ikkilantirish bilan nutqda “ta’kid”, “piching” kabi ma’nolar yuzaga
chiqadi. “O`-o`-o`” deya tovushning ikkilantirilishi ma’noni kuchaytirish bilan
birga adresatning obyektga bo`lgan haqorat, ustidan kulish, bajargan ishining
normaga to`g`ri kelmasligini ifodalashga xizmat qilyapti

Оппоқ соч одам болаларга ўйчан-ўйчан боқиб қолади.
— Болаларим... — дейди. Оппоқ соч одам лабларини чў чч айтириб-
чў чч айтириб ўйлаб қолади.
— Болаларим... — дейди. — Мен сизларни бола дейишгаям тилим
бормаяпти. Сизлар катталар ҳаётини бошдан кечираяпсиз. Сиз
кўраётган кунлар болалик эмас— қарилик. Қачон боладай бўлиб кун
кўрасиз— унисини пахтадан сўрайсиз. — Болаларим, — дейди, —
бизнинг юртга Амир Темурлар керак. Бизнинг юртга Бобурлар керак.
9

Бизнинг юртга Улуғбеклар керак. Жуда, жуда керак! Аммо сизлар
Темур бўлолмайсизлар, сизлар Бобур бўлолмайсизлар, сизлар Улуғбек
бўлолмайсизлар. Лекин юртга тўрт мучали бус-бутун одамлар керак.
Лекин юртга соғлом-соғлом одамлар керак. Шундай экан,
ўзларингизни-ўзларингиз авайлангизлар, болалар
Cho ` chchaytirib leksemasidagi ch tovushining ikkilantirilgani ham bolalarga
achinish tuyg ` usining kuchayganini , pragmalingvistik jihatdan “ ta ’ kid ” ma ’ nosini
ko ` rsatadi .
10

2.3. Leksopragmatik tahlil :
Ma ’ lumki , leksemaning tashqi shakliy jihati uning mohiyati uchun
ahamiyatsiz bo ` lib , system tilshunoslik leksemalarning ichki mazmun tomoniga
asosiy e ’ tiborni qaratadi va xususiylarning umumlashlasi sifatida shakl va mazmun
aloqadorligini tahlil qiladi . Bu fikr nazariy adabiyotlarda ham alohida ta ` kidlanadi .
Jumladan , « tashqi nutqning aniq moddiy shakli nutq vaziyati bilan , so ` zlovchining
maqsad va imkoniyatlari bilan belgilanadi . System tilshunoslik nomemalarga ko`p
e’tibor qaratmaydi. Nomemaning aniq shakli nutq sharoiti bilan belgilanadi. Va u
leksemaning mohiyatiga ta’sir etmaydi. Leksemaning mohiyarti uning ichki
tomoni – semema orqali va shunga ko`ra leksemaning boshqa til birliklari bilan
munosabatga, aloqaga kirishuvi orqali belgilanadi.” 2
Tilshunoslikning alohida
bo`limi sifatida shakllanayotgan psixolingvistika, kommuniklativ tilshunoslik,
ijtimoiy tilshunoslik, lingvogeografiya va uslubshunoslik sohalarini
umumlashtiruvchi lingvistik pragmatika, asosan, leksemaning ichki tomoniga
e’tibor berib, uning nutqdagi pragmafunksional belgilarini tadqiq etadi. Shu jihati
bilan pragmatika system-tilshunoslik yo`nalishi bilan uzviy bog`lanadi.
Leksemaning ichki mazmu niy tarkibi lingvistik pragmatika uchun moddiy baza
hisoblanadi. “til leksemalarning ilmiy tadqiqidagi asosiy tayanch nuqta bo`lib,
leksemalarning ichki tomoni semema hisoblangani” uchun lingvistik pragmatika
hamasosan leksema sememalari yuzasidan ish ko`radi. Bu yo`nalishdagi lingvistik
pragmatikaning leksema sememasi bilan bog`lanishi va ana shu asosda ish ko`rishi
xususidagi tadqiqotlar ham mavjud.
Leksema sememasining tuzilishiga ko`ra turli darajadagi ma’no noziklilar
njutqdagi pragmasemantik vazifasi jihatdan uch guruhga bo`linadi.
1.betaraf (neytral)
2. uslubiy bo`yoqdor.
2
Неъматов Расулов Р . Узбек тили систем лексикологияси асослaр и .
Укитувчи.Тошкент, 199 5, 55-бет.
11

3. nutq vaziyati bilan aloqador ishora vazifasini bajaruvchi shaklan leksema,
mazmunan ichi bo`sh so`zlar.
Yozuvchi Tog`ay Murod esa surxon shevasi orqali ko`plab tagma’nolar
yaratadi.
 « Энди ... аямга нима дейман ?»
Epizodik qahramon bo`lgan Ibodin soqov duduq bo`ladi. Xalq borib Oqposhsho
turargohni bosib, ularni o`ldirish uchun borayotganda yo`lda qatiq sotish uchun
turadi. Hech kim qatiq olmaydi. Negaki, qatiqni o`ylkashga, qorinni o`ylashga
hech kimda toqat yo`q edi. Maqsad - tezroq yurt tuprog`iga kirgan
g`ayridinlarni qirish. Bu xabarni eshitgan oqposhsho odamlari xalqni bostirish
uchun keladi. Yo`lda yana Ibodinga duch kelishadi. Qatiqqa tuflab ketishadi.
Soqov esa qatiqni ularning ustiga sochib yuboradi. Oqposhsho odamlari uni
otib o`ldirishadi. Va soqov tilidan aytilgan ushbu so`zlar, o`ylar Ibodin
soqovning soddaligi, omiligi, shu bilan bir qatorda undaham oriyat borligini
ko`rsatadi. 
— Ана , ол , ўзбак , — дейди Қурбон . — Қорақирғизда дала бўлмайди .
Дала ўзбакда бўлади. Қорақирғизда мол бўлади. Қорақирғиз қир-адирда
мол боқади. Ўзбак дашт - далада экин экади .
Бобомиз Қурбон қорақирғизни қуруқ қўймайин дея , қўйин ковлайди .
Қурбон қорақирғиз бобомиз билагидан ушлайди .
— Тек ўтир , ўзбак , тек ўтир , — дейди . — Ўзбак қўйнида бўлди нима ,
қорақирғиз қўйнида бўлди нима .
Qirg`izlar shevasi bilan aytilgan bu leksemalarda ham qirg`iz xalqining, ham
o`zbek xalqining bir-biriga do`stona munosabati va birovdan qardzor bo`lishni
xohlamasligi kabi munosabatlarni ifoaqlashga xizmat qilyapti.

— Ўрусияда сенинг башарангдай қоратупроқ бор. Сен ана ўша
қоратупроққа ярашасан!
12

— Қоратупроқ— сарт-собака... Сарт-собака— қоратупроқ... Жуда
ҳамоҳанг!
Sinonimik qatorda “ bashara ” so ` zi salbiy bo ` yoqdor so ` z . Tinglovchiga bo ` lgan
mensimaslik , haqorat munosabati singriligan ushbu so ` z ma ’ nosi keying jumlalar
orqali yana ham kuchayganligini ko ` rishimiz mumkin : qoratuproq - sart - sabaka ,
sart - sabaka – qoratuproq . 
— Ҳа, йўл бўлсин, нўғай? — дейди Оқподшо.
— Мен ҳам намозимни ўқиб олайин, жаноблар, — дейди Асҳал нўғай.
— Сен чўқинтирилмаганмисан?
— Худога минг қатла шукур, мусулмон фарзандиман .
Oqposhshoning no ` g ` ayga cho ` qintirilmaganmisan degan savoli zamirida o ` sha
paytda ba ’ zi odamlar namozdan , sajdadan qaytib cho ` qinishga o ` tganligi ,
no ` g ` ayning oqposhshoga xizmat qila turib hali ham namoz o ` qiyotganligidan
ajablanish munosabati bor . No`g`ayning javobi esa qahramonning majburlikdan,
jonini saqlash uchungina xizmat qilayotganidan dalolat beradi. “xudoga shukr”
degan jumla ham ishklatishi mumkin edi. “ming qatla” leksemasi ma’noni
kuchaytiribgina qolmay, senlarga o`xshab bosqinchilik qilib odamlarga zulm
o`tkazayotganim yo`q, musulmonlar bunday qilishmaydi, degan mpunosabatlar
ham yashiringan.

Бир эрта Абил жарчи кўчама-кўча жар солади:
— ...Барча-барча ҳовуз бўйлаб борсин! Йўқсиллар ҳукумати билан
кўришув бўлади!
— Ювуқсизлар ҳукумати дейдими? — дейди онамиз.
Отамиз онамиздан бетини буриб-буриб кулади.
— Деҳқонқул! — дейди отамиз. — Ювуқсизлар ҳукумати десанг-да
бўлади, Шўролар ҳукумати десанг-да бўлади!
“ Yo ` qsil ” hukumati so ` zining o ` rniga “ yuvuqsiz ” leksemasining Aqrabning
turmush o ` rtog ` i tilidan aytilgani oqposhsho hukumatining obro ` sizligini ,
13

oidamlarning hukumatga bo ` lgan nafratini kuchliligini ko ` rsatishga xizmat
qilyapti . Er-xotin bir-birini ismi bilan emas, bosh farzandining ismi bilan atashi
ham ifodalanyapti. 
— Деҳқонқул! Неча маротаба айтаман, босмачи дема деб. Босмачилар
ана— қизиллар!
— Бари шундай деяпти-да, менда нима айб.
— Бари айтса-да, сен айтма. Чин, бизнинг қишлоқдан Рашид
икковимиз, чин. Биз нима қилайлик, бари дин-имонини сотаяпти.
Бирови Шўро бўлаяпти, бирови фирқа бўлаяпти, бирови ҳосилот
бўлаяпти. Деҳқонқул! Мен уларни жигит санамайман, Йўқ, жигит
санамайман . Гапни ўроли келди, айтайин... Улар хунаса ! Ҳа, хунаса!

— Чанишев! Ўзбак қаерда таваллуд топади— ана ўша ерда ўлади!
Ўзбак ўз эл-юртида ўлади! Ўзбак ўз ўлан-тўшагида ўлади! Ўзбак—
ана шундай ўзбак!
— Ўлимга маҳкум учун ерни фарқи нима, туземец, — дейди Успенский.
— Ўрис! Чин, сен учун фарқи йўқ, чин. Қаерда хушҳаво табиат бўлади
— ўша ер ўрис учун юрт бўлади. Қаерда қорни тўяди — ўша ер ўрис
учун юрт бўлади. Ўрис— ана шундай ўрис!
Aqrabning Chanisheyev bilan bo`lgan suhbati ularning xarakterini ochishda juda
muhim. Bu o`rinlarda Aqrabning mardligi, o’z vatani uchun jonidanda kechishga
tayyorligi ko`ramiz, hech bo’lmasa bitta “qizil”ni o’ldirib, vatan tuprog’idan yo’q
qilishni o’ylab yashagan, kezi kelganda gapga usta, nohaqlikni hazm
qilolmaydigan qahramon gavdalanadi.

— Ўртоқлар, ўлан-лапарлар айтманглар! — дейди. — Партия-
совет қўшиқларидан айтинглар!
Paxtaga ketayotgan maktab o ` quvchilariga aytilgan ushbu birgina jumla , hattoki ,
nafas olayotganimiz ham bosim ostida ekanligini ko ` rsatadi . Butun hamma-
14

hamma narsa, hamma-hamma o`y-xayollar sovet uchun bo`lisi kerak edi, partiya
uchun bo`lishi kerak edi. 
— Нега ўйнаб қўяй, дейди ?
— Ким билади. Зиёд дегичи гапи ўролида масалан, масалан ,
дейди. Шундай гап-да.
“ O ` ynab qo ` yay ”, “ masalan ” qahramon tilida ko ’ p uchrab , takrorlanib turadigan
so ` zlarga misol .

— Ўртоқлар! — дейди. — Эгизак фарзандларим оталари
шонли коммунистик партия сафига қабул этилган улуғ айём
кунларда дунёга келди! Мен шу улуғ санага бағишлаб, эгизак
қизларимга шонли коммунистик партия асосчиларидан Роза
Люксембург билан Клара Цеткин отларини қўяман! Бир қизимни
Роза қўяман, бир қизимни Клара қўяман! Чалп-чалп чапак бўлади.
Муаллимларимиз: — Ура-а-а, ура-а-а! — дея чапак чалади.
Dehqonqul o ` qiydigan maktab direktori paxta terimida faol bo ` lgani uchun qizil
bayroqni qo ` lga kiritib , kommunistik partiya a ’ zosi bo ` lish imkoniga ega bo ` lgani
bir bayram edi . Muallimlaning “Ura-ura”sida ma’no bormi, manfaat bormi?! Og`ir
yillar bo`lgan. Tarvuzni to`rtburchak shaklga bo`lib tarvuz to`rtburchak bo`ladi,
yumaloq bo`lmaydi deysizlar desalar, shunday deyish kerak edi.

« Оғир бўлса - да майли , — дейман . — Ўлиб пахта тергандан
кўра , шуни кўтариб юрабераман » .
Bola Dehqonqulning bolalarcha o`ylashi, paxta terimidan ko`ra shu bayroqni
olib yurishni afzal ko`rgani, aslida, buning nima ekanliginin bilmasligi juda
achinarli. Paxta dalasiga paxtani tezroq ochiltirish, hosilning yaxshi olinishi uchun
busifot degan dori sepish kerak edi. Bayroq dori sepuvchi samalyotlarga bir belgi
bo`lishi kerak edi. Bu dori esa juda zaxarli. 5-sinf bola uchun bu juda achinarli
holat. Majburlik. Zulm. Itoat.
15

Далаларимдан оппоқ-оппоқ ҳовур ҳаволанди. Далаларимдан элас-
элас овоз ҳаволанди. Овоз далаларим остидан келдими ё
олислардан келдими— билиб бўлмади. Далаларим хўрсинди.
Овозда ранг-рўй-да бўлмади , овозда бўй-баст-да бўлмади.
Овоз дейин дедим— овозг а менгзамади , овоз демайин дедим—
овоз шундай пешонамдан келди.
Далаларим энтикди. Далаларим уйғонди. Далаларим кўз очди.
Далам мени имлади, далам мени чорлади.
“ Ovoz ” leksemasi bu o ` rinda bahor kelayotganidan darak , yerdagi ishlar
boshlanishidabn darak . Metonimiya ma’no ko`chish turi orqali ot so`z turkumining
boshqa ma’no berayotganini ko`rishimiz mumkin.

Мен аёлни қизим-қизим, дейин дедим— катта одамни қизим
дейиш учун тилим бўлмади. Мен аёл отига хон ё ғул қўшиб
айтайин, дедим— фарғоначи бўлмадим.
Бўлдим-бўлдим, сурхони бўлдим— байча дейин-да.
— Қани, ё, бисмилло! — дея қўшқўллаб кўришдим. —
Омонгинамисиз, Кларабайча? Вақтигинангиз хушми,
Кларабайча ? Ўйнаб-кулибгина юрибсизми, Кларабайча?..
— Нима-нима?
— Кларабайча?
Аёл лаб бурди. Аёл қош керди.
— Байча? Какая байча? — деди. — Мен Клара Ходжаевнаман !
Surxon shevasida “ baycha ” yanga ma ’ nosida ishlatiladi .” qizim ” deyishga uyalib
“ baycha ” so ` zini tanlagan Dehqonqulning bunday deyishi Klara Xadjayevnaga
haqoratdek tuylgani uning “ nima - nima ” degan savolida ko ` rinadi . Odatda , bu
olmoshdan hayajonlanganda , ajablanganda , qabul qilolmaganda foydalaniladi . Bu
o ` rinda ham “ nima - nima ” olmoshi orqali aytilgan fikrni qabul qilolmaslik akti
namoyon bo ` lyapti . ” Qanaqa baycha , men Klara Xadjayevnaman ” deya urg ` u
berilishi orqali qahramonning dimog ` dor , o ` zini katta olishi kabi xarakteri ochiladi .
16

— Ёзувчи? Ким дейди? — деди косагул шоир.
— Тоғай Мурод, дейди.
— Тоғай Мурод? Тоғай Муродни биламиз! — деди косагул шоир.
— О-о, Тоғай Мурод худони балоси у, худогинани балоси у!
— Жиян тоғага тортади-да! — деди раисимиз. Идеология керма
қош бўлди .
Matndagi “ kosagul ”, “ kermaqosh ” iboralari ot va sifat so ` z turkumlarining
ma ’ nosini ochadi . Qahramonlarga bunday sifat berilishi ularning tashqi ko`rinishi
va xarakteri bilan bog`liq.

— Ҳа , даланг билан қўшилиб чалпак бўлгин , чалпаккина бўлгин !
Ҳа, даланг билан қўшилиб қўшмозор бўлгин, қўшмозоргина
бўлгин! Шу аёлга бир нима бўлсин қани, мен сени нима қиламан
экан!
— Ўзи, нима бўлди, айтинг қаникайин?
— Очиқ мозор бўлди, очиқ лаҳад бўлди!
“ Mozor ”, “ lahad ” sinonimlarini yonma - yon qo ` llash orqali ifodaning ta ’ sir kuchi ,
hayajonning yuqoriligi ifodalanmoqda . Dehqonqulning onasi o ` zini qo ’ yishga joy
topa olmayotgani seziladi . Sinonimik qator esa qahramonning ruhiy holatini ochib
berishga , ma ’ noning kuchayishiga xizmat qilyapti .
17

Nutqiy akt
Ifodaning mazmuniy tarkibi so ` zlovchining menligi bilan bog ` liq holda
semiologik tuzilishiga ko ` ra 4 darajaga ajratiladi 3
:
Performativ ifoda tushunchasining mohiyati kishining mental holati bilan aloqador
quyidagi so`zlar bilan ifodalanganida oshkora belgiga ega bo`ladi. Jumladan,
“va’da”, “iltimos”, “ogohlantirish”, “qo`rqitish”, “qasamyod”, “vasiyat”, “uzr”,
“kechirim”, “minnatdorlik” kabi kishining ichki maqsadini ifoda etuvchi
so`zlarning lug`aviy ma’nosini to`g`ridan –to`g`ri qo`llashi performativlarning
oshkora shakli deb qaraladi.
Harakat ifodasining grammatik xususiyati uning ikkinchi asosiy belgisi
hisoblanadi. Lingvistik adabiyotlarda ta’kidlanishicha, harakat ifodasi tarkibida
qo`llanuvchi fe’l birinchi shaxs, birlik, hozirgi zamon, aniqlik fe’li, aniq nisbatda
qo`llanadi 4
. Ostin ta’biri bilan aytganda, “bu shakl bilan boshqa zamondagi va
shakldagi fe’llar o`rtasida sistematik tarzda assemetriya namoyon bo`ladi. Aynan
mana shunday assemetriyaning mavjudligi performativ fe’lning asosiy belgisi
sanaladi. Performativlarning yuqoridagi shakllardagi qo`llanishi ularning
grammatik chegarasi – asosini belgilaydi. Ana shu grammatik asosning yo`qolishi
bilan ifodaning performativlik darajasi nolga teng bo`ladiva u ifoda tasviriy
belgiga ega bo`ladi. Masalan, 
Оқподшо қадамба-қадам кўради. Адирма-адир кўради. Қирма-қир
кўради. Тоғлаб-тоғлаб кўради.
3
Дорошенко А.В. Побудительные речевые акты в косвенных контекстах. В кн.:
Логический анализ языка. М ., 1989. с.77.
4
Лингвистический э н ц и к л о п е д и ч е с к и й словарь. М ., 1990, с . 372
18

Охир-оқибат— бобомиз даласини топиб келади.
Бобомиз аланг-жаланг бўлиб қолади. Бобомиз довдираб - довдираб
қолади .
Умрда шундай кун бўлади: одам бирдан айниб қолади!
Кўнгилга қил сиғмайди. Кўнгил бир хижил бўлади, бир ланж бўлади.
Кўнгилни нимадир бир нима бармоқ ботириб-бармоқ ботириб
тирнайди. Кўнгилни бир ҳадик босиб келади. Кўнгил туб-туби нимадир
бир нима бўлади, дейди.
Ҳадик юзларга ўтади. Ҳадик қобоқларга ўтади.
Чап қобоқ пир-пир учади.
Кафт чап қобоқ силаб-сийпайди.
Лаблар қобоқ силамиш кафтни чўлп-чўлп ўпади.
— Кет, бор, кет!..

— Эшитганим йўқ, ит бўлайин агар, эшитганим йўқ!
— Эл-халқим, кела бер-чи кела бер, деб бақирдим. Қани, бировгина
жонзот овоз берса, отинг нима деса!
— Бари менга ўхшаб далада юрган-да?
— Ҳа, даланг билан қўшилиб чалпак бўлгин, чалпаккина бўлгин! Ҳа,
даланг билан қўшилиб
қўшмозор бўлгин, қўшмозоргина бўлгин! Шу аёлга бир нима бўлсин
қани, мен сени нима қиламан экан!
— Ўзи, нима бўлди, айтинг қаникайин?
— Очиқ мозор бўлди, очиқ лаҳад бўлди!

19

Tagma ’ no
Tagma ’ no presuppozitsiyadan farqli ravishda so ` zlashuvchilarning ichki
maqsadini yashirin ifodalash uchun xizmat qiladi . Presuppozitsiya esa istalgan
matn semantic matn tuzilsihining mantiqiy tahlili yordamida aniqlsh mumkin.
— Нега ўйнаб қўяй, дейди ?
— Ким билади. Зиёд дегичи гапи ўролида масалан, масалан ,
дейди. Шундай гап-да.
“ O ` ynab qo ` yay ”, “ masalan ” qahramon tilida ko ’ p uchrab , takrorlanib turadigan
so ` zlarga misol . Bu individual tagma`no. qahramonlarning ma`lum xarakterlarini
ochib berishga xizmat qiladi. Dehqonqul nimadandir xursand bo`lganda yoki
achchiqlanganda shu so`zlarni ko`p qo`llaydi.

Шудгор кетидан Дилнавоз солдим. Дилнавоз— длина базовой
гридёр нож— 4, дегич техника. У ер текислайди. Узунлиги ўн
қадамни олади. Тўрт оёғи билан тўрт қулочлик кетмони бўлади.
“Dilnavoz soldim” iborasi orqali traktorga ishora qilinmoqda.

— Машъал бригадирингиз шуми, ўртоқ раис? — деди аёл.
— Шул-шул, — деди раисимиз. — Деҳқонқул шул!
— Деҳқонқул... классический от! Лекин шу…
Nutqda “jim qolish” usuli ham bor. So`zlovchi aytayotgan fikrini jim qolib ham
tushuntirishi mumkin. Klaraning “Dehqonqul..” deyishi zamirida ismni ma’nosini
o`ylashi, bu ism yoqmayotganligini ifodalaydi. Keingi jumlalarda bu to`liq
ochiladi. “klassichiskiy ot”. “Lekin shu…” endi Klara uning tashqi ko`rinishi
haqida o`ylayotgan edi.
— Чин , пича ўқимаган , чин .
20

— Гап ўқишда эмас , ўртоқ раис . Юқоридан партия - ҳукумат
арбоблари ташриф буюриб , илғор пахтакорингизни кўрсатинг
деса , қандай қилиб кўрсатамиз ?
— Кўрсата берамиз, нима қипти?
Raisning bu gapida esa dehqon bo`lsa bu, tinimsiz mehnat ostida bo`lsa, mehnat
qilgan inson ertadan kechgacha dalada, saraton quyoshining ostida bo`ladi, bundan
boshqacha bo`lishi mumkin emas, degan ma’nolarni ko`ramiz.
— Институтда эстетикадан неча баҳо олгансиз? Тўғри, аввало
меҳнат. Лекин меҳнат ўз йўлига; Илғор пахтакор учун ташқи
кўриниш ҳам керак. Илғор пахтакор партия-советарбоблари
билан қўл олиб-қўл беради. Илғор пахтакор мажлисларда,
матбуотда чиқишлар қилади. Бу кўриниш билан қандай қилиб
чиқиш қилади?
Endi bu jumlalarda o ` sha davr , partiya , hukumat , qog ` ozga o ` raglan dabdababozlik
bo ` y ko ` rsatadi .
21

Pragmatik to ` siq

Pragmatik to ` siq tushunchasi , asosan so ` zlovchi hamda tinglovchi o ` rtasidagi
kommunikativ munosabatda aniq ko ` rinadi . Ayniqsa, nutq ishtirokchilari
tasavvurida olam hamda til bilimlarining darajalanishi pragmatic to`siqning asosi
deb qaraladi. Pragmatic to`siqlar ham implikativ mazmun ko`rinishlaridan biri
bo`lib,u faqat tinglovchi uchun ma’lum bo`lishi bilan ajralib turadi. Matn
mazmunining anglanishida paydo bo`luvchi pragmatic to`siqnitagma’nodan
farqlash lozim. Matnning tagma’nosi oshkora va yashirin axborotning mantiqiy
tahlili yordamida aniqlansa, pragmatic to`siq na propozitsiya mazmuni, na
presupozitsiya, na tagma’no orqali aniqlanadi, uning mazmuni uslubiy vosita
sifatida so`zlovchining shaxsiy fikrlashi hamda talaffuz imkoniyatlari vositasida
aniqlanadi.
— Ҳорманг энди, она қизларим!
— Саломат бўлинг, — жавоб берди дала юлдузлари лабларида
табассум ўйнаб.
— О, яхши, яхши! Турмуш шароитларингиз қалай,
қийналмаяпсизларми ўзи?
— Қийналиш қаёқда, ҳамма нарса етарли. Уйларимизда газ,
радио, телевизор бор. Ҳар куни кечқурун колхоз клубида кино
кўриб турамиз. Биз пахтакорлар учун ҳамма нарса муҳайё! —
деди қизлар бахтиёрларча.
— Пахта териш қийин эмасми?
Қизлар юзларида бахт ва шодлик ўйнаб, ўзларининг дил
сўзларини изҳор этди:
— Пахта теришнинг нимаси қийин? Пахта териш гул теришдай
гап! «Оқ олтин»лар лўппи-лўппи бўлиб, бизга табассум билан
термулиб туради. Биз авайлабгина олиб, этагимизга соламиз!
— О, поэзия, поэзия!
22

— Пахта териш гул теришдан осон! Гулнинг тикани бор,
авайламаса бўлмайди. Пахтанинг эса тикани йўқ, шундайгина
кафтимизга олиб, этакка соламиз-қўямиз, вассалом. 
— Далада юрганлар тушлик қилмайдими? — сўрадик биз
бригадирдан.
— Улар мана бу маданий ҳордиқ чиқараётган илғорлар билан
социалистик мусобақа ўйнаган, — деди бригадир ғурур билан. —
Илғорларга етиб олайлик деб, туш вақтидаям пахта теради,
илғорларнинг дам олиб ўтирганидан фойдаланади. Тадбиркор,
серғурур қизлар-да! Рўмолларининг учида нони бор, шуни йўл-
йўлакай тишлаб еб, пахта тераверади.
— О, ана буни чинакам меҳнатсеварлик деса бўлади!
— Дала меҳри!
— Пахта ишқи!
— Ватанга фидокорлик!
Шу пайт колхоз агитмашинаси шийпон олдига келиб
тўхтади. Радиокарнайдан колхоз агитатори Жавлонбой
аканинг жарангдор овози янгради:
— Терим илғорларига шон-шарафлар! Азиз теримчилар, ярим
кунда юз килограммдан«оқ олтин» териб, эл хирмонига тўккан
Хурсандой билан Норгулойга тенглашингиз! Ҳозир
эшиттириладиган«Бахт ялласи» ана шу икки илғор дугонанинг
бугунги ютуғига бизнинг олқишимиз бўлади! Диққат, «Бахт
ялласи»!
Бахтиёрлар ўлкаси бу— яйрашинг, ўйнанг, кулинг,
Булбулигўё бўлиб, хўп сайрашинг, қувнанг, кулинг,
Тер тўкиб сизлар шу юртда бунданам бахтли бўлинг...
Бахт ялласидан ҳорғин кўзлар тиниқлашди, белларга,
қўлларга қувват кирди, оёқларга дармон кирди.
23

Xulosa

Xulosa qilib aytadigan bo`lsak, o`zbek tilshunosligi oldidagi bu yo`nalish
matnni tahlil qilish, qahramon nutqini tahlil qilish orqali biz muloqot jarayonini
o`rganamiz, turli vaziyatlardan aynan nutqimiz orqali chiqish yo`llarini
o`rganamiz. Nutq inson psixologiyasi, turmush tarzi va shu bilan birga,
dunyoqarashlarini, bilimlarini ifoda etar ekan, nutq so`zlanayotganda bu jihatga
e`tabor qaratish lozim.
O`zbek tilida matnni pragmatic yo`nalishda o`rganish lisoniy birliklarning
an’anaviy tilshunoslikda e`tibordan chetda qolgan jihatlarini yoritishda tadqiqotchi
uchun katta imkoniyat beradi. Matnni bunday o`rganish ularning pragmasemantik
sistemadagi o`rnini belgilashga yo`l ochadi.
O`zbek tili matniga xos pragmatic xususiyatlarni o`rganish umuminsoniy
madaniyatning bir qismi bo`lgan nutq madaniyati, uslubshunoslik hamda
insonning fikrlash faoliyati va ichki ruhiyatini nazariy va amaliy jihatdan aks
ettiruvchi psixolingvistika masalari bilan uzviy bog`lanadi.
Pragmatika nazariyasi kishilar o`rtasidagi aloq-aralashuv jarayoniga xos
verbal va noverbal munosabatning mohiyatini anglashda muhim ahamiyat kasb
etadi. Millatga bo`lgan hurmatning asl namunasi sifatida tilimizga davlat tili
maqomining berilganligi o`zbek tili va unga xos milliy xususiyatlarni o`rganishga
dunyo xalqlari intilishining qiziqishi pragmatika nazariyasiga, uning mohiyatiga
bo`lgan ehtiyojini yanada orttirmoqda. 5
O`zbek romanchiligi keyingi yillarga kelib, davr qahramonlarini yaratishda
va ularda hayotning murakkab muammolarini, turmushning eng muhim ijtimoiy
qatlamlaridagi siljishlarni zamondoshlar tafakkuridagi o’zgarishlarni
umumlashtirib, individuallashtirib bera olish san’atini namoyon qiladi. Iste’dodli
so’z san’atkorlari o’z qahramonlari xarakterini kashf etish jarayonida turmushda
5
Hakimov M . O`zbek tilida matnning pragmatik tahlili(avtoreferat).
24

uchrab turuvchi tasodifiy xususiyatlar va muammolarni emas, aksincha, inson
shaxsining tub mohiyati va o`zagini tashkil etuvchi, nisbatan barqaror va davr bilan
birgalikda unga hamohang ravishda boradigan xususiyatlariga ijtimoiy turmush va
muhit ta’sirida tarkib topgan asosiy iroda yo’nalishini belgilovchi etakchi
jihatlarga tayanadi. Ana shu nuqtai nazardan iste’dodli romannavis Tog’ay
Murodning “Otamdan qolgan dalalar” romani ham ijtimoiy hayotdagi
qaramaqarshiliklarni Dehqonqul obrazi orqali haqqoniy ko`rsatib bergan.
Mustamlaka davrida o’zbek xalqining qiyinchiliklarga, hatto ustma-ust fojialarga
duchor qilingani ham moddiy va ma’naviy jihatdan ezilganligini ko`rsatish
“Otamdan qolgan dalalar” romanining asosiy g`oyaviy mazmunini tashkil etadi.
Asarda xalqimizning 130 yillik tarixi mustamlakachilik siyosati ayovsiz fosh
etilgan va keskin qoralangan. Demak, bu roman mustaqillik sharofati tufayli
yuzaga kelgan ijtimoiy-siyosiy roman. Asarda hayot haqiqati haqqoniy yoritib
berilgan.
Asarning bosh qahramoni Dehqonqul o`zbek xalqining timsoli sifatida
tasvirlangan. Asarda uch avlod vakillari Jaloliddin Ketmon, uning o`g`li Aqrab va
uning farzandi Dehqonqul obrazi orqali hayotimizning fojiali qirralarini mahorat
bilan yoritib bergan.
Lingvistik pragmatika mohiyatini ifoda etuvchi hodisalarga xos masalarni
tadqiq etishadabiyotshunoslik, uslubiyat nuqtai nazaridan badiiy asar tilining san’at
darajasida bezatilgani, ishlanganligi, maqsad va g`oyaga xizmat qiklishini
ko`rsatish, sof tilshumoslik nuqtai nazariga ko`ra tilning Grammatik qurilishidagi
o`ziga xosliklarni hamda uni mantiqan to`g`ri qo`llash, shuningdek, so`zlovchi va
tinglovchi orasidagi ichki maqsadning ifodalanishida tilning barcha
imkoniyatlarini belgilashdan iborat bo`ladi.
Lingvistik pragmatika bilan aloqador barcha hodisalar nutq ishtirokchilari
orasidagi bayon qilish va anglash birligini ta’minlashda uslubiy vositaga tayanadi.
25

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Сафаров Ш. Прагмалингвистика. -Т.: Ўзбекистон миллий
энциклопедияси давлат илмий нашриёти, 2008.
2. Пардаев Азамат.Прагмалингвистика.СамДУ.2020.
3. M.Hakimov. O`zbek tilida matnning pragmatik tahlili(avtoreferat).
4. Махмудов Н. Пресуппозиция ва г a п. УТА. 1986, 6-сон, 29-бет.
5. Murod T . “ Otamdan qolgan dalalar ” . – T .: “ Sharq ”, 2012, 447 bet .
26

Pragmalingvistika – tilshunoslikning yangi yo‘nalishi 12v

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish