Pragmatik pressupozitsiya hodisasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	36.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Pragmatik pressupozitsiya hodisasi

Купить

PRAGMATIK PRESSUPOZITSIYA HODISASI
Reja:
1. Diskurs haqida tushuncha.
2. Diskurs tuzilishi.
3. Diskursning asosiy qismlari.
4. Pressupozsitsiya haqida tushuncha.

Diskurs muloqotchilarning o‘zaro munosabatlari doirasida aloqa, xabar
va ta’sir etishga qaratilgan maqsadli harakatlaridir. Unda tilning eng muhim
ijtimoiy vazifalari o‘z aksini topadi. Bu vazifalar diskursda turli nutqiy aktlar
sifatida namoyon bo‘ladi. Pragmatikaga doir tadqiqotlarda diskurs
tuzilishining asosiy komponentlari sifatida so‘zlovchi va uning nutqi
qaratilgan shaxs, kommunikativ maqsad, nutq voqelanishining strategiya va
taktikalari, muloqot matni va nutqiy vaziyat kabilar qayd etiladi 1
. Ularga
asoslangan holda diskurs tuzilishini quyidagicha sxemalashtirish mumkin:
DISKURS TUZILISHI
Quyida diskursning asosiy qismlari hisoblangan bu tushunchalarga
qisqacha to‘xtalib o‘tamiz.
 Adresant.
Adresant – diskurs tuzilishida ishtirok etuvchi markaziy figura. Chunki
har qanday muloqot bo‘lishi uchun dastlab adresatning bo‘lishi talab etiladi.
Uning kim bilan munosabatga kirishish istagiga ko‘ra nutq qaratilgan subyekt
tanlanadi. Bu adresat hisoblanadi. Adresant va adresat o‘rtasidagi
munosabatlar doirasida kommunikativ maqsad yotadi. Bu maqsadning
amalga oshish yo‘llari va usullari mavjud adabiyotlarda strategiya va taktika
1
Якобсон Р. Избранные работы.- М.: Прогресс, 1985. С.34; Гак В.Г. Прагматика, узус и грамматика речи //
ИЯШ. –М.: 1982.-№5.-С.11-17.So’zlovchi
Adresant Hamsuhbat
Adresat vaziyat, sharoit
strategiya va taktika MAQSAD
MATN

atamalari bilan yuritiladi. Tildagi temporal munosabatlar, obyektiv va
subyektiv modallik, baho, emotivlik kabi tushunchalar so‘zlovchiga bog‘liq
kategoriyalar hisoblanadi. Nutqiy aktlar tahlilida so‘zlovchining muloqotdagi
faol yoki nofaolligi, tajovuzkorligi, xushomadgo‘yligi, romantikligi,
oliyjanobligi kabi bir qator nutqiy xulqni ifodalovchi xususiyatlari
aniqlanadi. Ijtimoiy tabaqalar nutqidagi o‘ziga xosliklar, guruhlardagi o‘zaro
muloqot xususiyatlari, ular orasidagi aloqa jarayonida qanday lisoniy
birliklarning tanlanishi turli ifoda usullarining paydo bo‘lishiga olib keladi.
Shu bilan birga bunday o‘zgarishlar so‘zlovchilarning yoshiga, jinsiga,
ma’lumotiga, nutq sodir bo‘layotgan muhitga ham bevosita aloqadordir 2
.
Shuning uchun baho diskursida so‘zlovchining ijtimoiy mavqeyi, yoshi, jinsi
kabilar uning lisoniy birliklardan tanlab olishiga ta’sir qiluvchi muhim
omillar hisoblanadi.
 Adresat.
Adresat – nutqiy aktni tashkil etuvchi muhim komponentlardan biri
hisoblanadi. Har bir xabar diskursda qo‘llanish maqsadiga ko‘ra adresatga
bog‘lanadi.Unda adresatga ma’lumot yetkazish, his-tuyg‘ulariga ta’sir etish,
munosabat bildirish, fikr ifodalashga yoki biror xatti-harakatni bajarishga
undash kabi maqsadlardan biri ko‘zda tutiladi. Xabarda adresatni harakatga
undash yoki uning psixologik holatini o‘zgartirish maqsadi amalga
oshiriladi 3
, chunki so‘z nafaqat tushunchalarning ifodasi, shu bilan birga
fikrlash, his-tuyg‘ular va obrazlarni keltirib chiqarish vositasi ham
hisoblanadi. Adresat va diskurs informativlik, ekspressivlik, nutqning
aniqligi 4
kabi kategoriyalar orqali bog‘lanadi. Tadqiqotlarda yakka adresat,
kollektiv adresat, ommaviy adresat, kvaziadresat, nomuayyan adresat,
2
Ирисқулов М.Тилшуносликка кириш.-Тошкент, “Ўқитувчи”, 1992.-Б.159-160.
3
Стивенсон Ч. Некоторые прагматические аспекты значения // НЗЛ. Вып. 16.-М.: Прогресс, 1985.-С. 129-154 .
4
Гак В.Г. Прагматика, узус и грамматика речи // ИЯШ. -1982.-№5.-С.11-17.

noma’lum adresat kabi turlar mavjudligi qayd etiladi 5
. Nutqiy akt adresatga
turli tomondan ta’sir qilishi mumkin. Maslahat, tahdid, ma’qullash, ayblov
kabi harakatlar adresatning aql-zakovatiga mo‘ljallanadi. Ishonch, shikoyat
kabi nutqiy aktlarda adresat his-tuyg‘ulariga, undash, ko‘ndirish esa adresat
irodasiga ta’sir etadi.
Demak, nutqiy aktlarni adresatga qanday ta’sir qilishiga ko‘ra ma’lum bir
guruhlarga ajratish va ularning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash mumkin.
 Presuppozi t siya.
Adresant va adresat presuppozitsiyasi masalasi nutqiy aktlarda
baholashning amalga oshishida muhim ahamiyat kasb etadi. Baholash
diskursida adresatning funksional imkoniyatlari bir muncha cheklangan. U
faqat axborotni qabul qilib oladi va uni o‘z o‘lchovlari asosida qayta ishlaydi.
Konkret vaziyat, madaniy muhitda aloqa bog‘lash qoidalari hamda me’yorlari
kabilar haqida yetarli axborotning mavjudligi harakat amalga oshishining
sharti hisoblanadi. Bu ma’lumotlar presuppozitsiyani tashkil etadi. «Nutqiy
kommunikatsiyaning to‘g‘ri va real amalga oshishi uchun kommunikantlar
nutq momentiga qadar muayyan faktlar bilan tanish bo‘lishi, umumiy vaziyat
bilan bog‘liq muayyan bilim – xabardorlikka ega bo‘lishlari lozim. Ana shu
faktlar, bilim tilshunoslikda presuppozitsiya nomi bilan umumlashtiriladi» 6
.
Kishining presuppozitsiyalarni tanlashi o‘z fikrlari va savollari asosida
belgilanadi. Presuppozitsiyalar – nutqiy axborot berilmasdan oldin
tushunilishi noma’lum bo‘lgan narsalardir. So‘zlashuv jarayonida til
birliklarining qay darajada qo‘llanishi nutq ishtirokchilarini bir-birlarini
tanish darajasiga ham bog‘liq. Agar bu daraja ko‘p vaqtni tashkil etsa, suhbat
mavzusi, nutq obyekti adresantga ham, adresatga ham birday tushunarli
5
Арутюнова Н.Д. Фактор адресата // Известия АН. Серия "Литература и язык".,- Т. №4. 1981. - С. 356-367;
Степанов Ю.С. В поисках прагматики (Проблема субъекта) // «Литература и язык». - 1981. - № 4.-С. 325-332; Стернин
И.А. Фактор адресата в речевом воздействии // Вестник ВГУ. Серия: Филология. Журналистика. - 2004. - № 1. - С. 171-
177; Дьячкова И.Г. Похвала и порицание как речевые жанры // Вестник Омского университета. - 1998. - №3. - С.
55-58.
6
Махмудов Н. Пресуппозиция ва гап. Ўзбек тили ва адабиёти. Тошкент,1986. №6, 29 -бет .

bo‘lganligi uchun baholashda umumiylik hosil qilinadi. Kam miqdordagi
lisoniy birliklar vositasida umumiy yaxlit fikrlar ifodalanadi. Bu esa
baholashda o‘ziga xos nutqiy tejamkorlikni yuzaga keltiradi.
Har qanday matn/diskursning funksional tahlili ifodaning ma’noviy
asoslari diskurs kategoriyalari bilan bog‘liq ekanligini ko‘rsatadi. Diskurs
nazariyasining muhim tushunchalari sifatida propozitsiya, presuppozitsiya,
eksplikatura, implikatura, inferensiya va referensiya kabilarni ko‘rsatish
mumkin.
A.V.Zelenshikov propozitsiyaning 1) haqiqiy ma’noni, 2) gapning
mazmuni bo‘la oladigan mavhum mohiyatni, 3) so‘zlovchining intensional
(mental) holatini ifodalovchi sifatida qarab, shunday xulosaga keladiki,
propozitsiya har qanday holatda ham tilning funksional tabiatini aks ettiradi
va gapda deskriptiv yoki propozitsional konsept modusi sifatida ifodalanadi.
Fikrning haqiqiy ma’nosi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan
propozitsiyaning namoyon bo‘lish usulini belgilashda so‘zning voqelikka
mos kelish yoki kelmasligiga bog‘liq holda rost yoki yolg‘on sifatida
qaralishi, amalga oshish yoki oshmasligiga e’tibor beriladi 7
.
Presuppozitsiyaning o‘rganilishida har bir muallifning o‘ziga xos
yondashuvini ko‘rish mumkin. Bunday yondashuvni presuppozitsiya
hodisasiga bergan ta’riflarda, tasniflarda va uning tabiatini belgilashda
ko‘rishimiz mumkin. Ularning barchasida gapning to‘g‘ri qo‘llanilishi va
to‘g‘ri anglanishi uchun zarur bo‘lgan va oldindan ma’lum bo‘lgan umumiy
bilimlar, kontekst va vaziyatni o‘z ichiga olish xususiyatidan kelib chiqilgan
holda tadqiq etiladi. Bunday har xillikni, bizningcha, shu hodisaning o‘zidan
qidirish kerak bo‘ladi. Chunki, presuppozitsiya hodisasi nihoyatda keng
qamrovli bo‘lib, har qanday gapda u yoki bu tarzda mavjud bo‘ladigan
murakkab hodisa bo‘ladi. Presuppozitsiya gapning to‘g‘ri qo‘llanilishi va
7
Зеленщиков А. В. Пропозиция и модаль ность. СПб.: Изд-во С.-Петербург, ун-та, 1997. –С. 208-209.

to‘g‘ri anglanishi uchun zarur bo‘lgan va so‘zlovchi haqida tinglovchiga
oldindan ma’lum bo‘lgan umumiy bilimlar, kontekst va vaziyat kabi
murakkab elementlarni o‘z ichiga olganligi bilan ham keng ko‘lamda
o‘rganilishi kerak bo‘lgan hodisa hisoblanadi 8
.
Presuppozitsiyani asosiy mantiqiy xulosa, mazkur fikrning rostligi a)
semantik jihatdan anomal bo‘lmasligi (semantik presuppozitsiya); b) mazkur
kontekstda o‘rinli bo‘lishi (pragmatik presuppozitsiya ) uchun shart bo‘lgan
ma’noviy qism sifatida talqin qilish mumkin.
M.L.Makarovning fikricha, «presuppozitsiya – fikrning kognitiv sodir
bo‘lishi, uning tabiati, presuppozitsiyaning tahlil qilinishiga imkon beradigan
atribut» 9
.Diskurs tahlili uchun fikrning o‘rinli va muvaffaqiyatli bo‘lishini
ta’minlovchi pragmatik presuppozitsiya muhim hisoblanadi. Uning asosida –
aloqachilarning umumiy kognitiv zahirasi (kontekst propozitsiyalarining
umumiy to‘plami – muloqot vaziyat qatnashchilarining birgalikdagi faoliyati
qiyin kechadigan yoki imkonsiz bo‘lgan umumiy presuppozitsiyalar zahirasi)
yotadi.
A.K.Mixalskaya fikricha: «Pragmatik presuppozitsiya – so‘zlovchining
ma’lum adresat uchun ma’qul keladigan fikrlarni ifodalash vaziyatida
qo‘llaydigan gaplaridir» 10
.
Bunday yondashuvda propozitsiya va presupppozitsiya orasida
dialektik bog‘liklik borligini P. S. Stolneyker propozitsiya agar so‘zlovchi
kontekstning boshqa ishtirokchilari ham shunday deb hisoblashiga asoslanib,
uning rostligini tabiiy deb hisoblasa, pragmatik ma’noda presuppozitsiya
hisoblanishini, unga nutqiy muomalada namoyon bo‘luvchi murakkab
qiziqish, moyillik sifatida qarash to‘g‘ri bo‘lishini qayd etadi 11
. Demak,
8
Раҳимов У. Пресуппозицияни ўрганишнинг назарий асослари//Ўзбек тилшунослигининг долзарб
муаммолари. Илмий мақолалар тўплами. – Андижон, 2012. 259-бет.
9
Макаров М. Л. Основы теории дискурса. – М., 2003.-С.135.
10
Михальская А. К. Педагогическая риторика: история и теория. – М., 1998. –С.32.
11
Столнейкер Р. С. Прагматика // Новое в зарубежной лингвистике. -Вып. 16. Лингвисти ческая прагматика. -
М., 1985. -С. 419-438.

presuppozitsiya so‘zlovchi tasdiqlari, savollari, buyruqlari kabi nutqiy
harakatlari asosida belgilanadi.
 Kommunikativ maqsad.
Kommunikativ maqsadning diskurs komponenti sifatida ifodalanish
darajasi lingvostilistik vositalarning qo‘llanilishiga qarab belgilanadi.
So‘zlovchining har bir nutqiy harakati zamirida ma’lum bir maqsad yotadi.
O‘zbek tilida muloqot jarayonida axborot, maslahat, nasihat, ishontirish,
ogohlantirish, rag‘batlantirish, tanbeh, tahdid, haqorat, qo‘rqitish kabi turli
kommunikativ maqsadlar nutqiy ifodalar sifatida namoyon bo‘ladi. Bu
ifodalarga nisbatan tilimizda «nutqiy akt» atamasi qo‘llaniladi. Biz bu haqda
ishning keyingi mavzularida alohida to‘xtalib o‘tamiz.
Kommunikativ maqsad tushunchasi kommunikativ akt bilan
chambarchas bog‘liq. Chunki so‘zlovchining maqsadi bevosita nutqiy
ifodalarda – nutqiy aktlarda o‘z ifodasini topadi. Bu kommunikativ
maqsadning illokutsiya (fikr-mulohazalarning maqsadli yo‘naltirilganligi)
bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi. Shunga ko‘ra, Dj.Syorl «illokutiv kuch»
tushunchasini nutqiy aktlar nazariyasining bosh yutug‘i deb hisoblaydi.
Muallif bu atama doirasida tanbeh, tahdid, haqorat, qo‘rqitish, tasdiqlash,
va’da berish kabi munosabat ma’nolarini – baholash maqomini tushungan.
Illokutiv kuch o‘zida illokutiv maqsad, samimiylik sharti, intensivlik shartini
mujassamlashtiradi va shu asosda nutqiy vaziyatda so‘zlovchining
maqsadlari ko‘p jihatdan uning intensional holati, istaklari, ijobiy
munosabati, adovati, jirkanishi, umid uzishi va shu kabilar bilan belgilanadi 12
.
Nutqiy aktlarda bu komponentlar turlicha namoyon bo‘ladi.
 Kommunikativ strategiya.
Kommunikativ strategiya har qanday diskursda asosiy
komponentlardan biri hisoblanadi. Diskursda obyektning u yoki bu
12
Сёрль Дж., Вандервекен Д. Основные понятия исчисления речевых актов // H 3 JL Вып 18. - М: Прогресс,
1986. - С. 172.

xususiyatigina emas, subyektning kommunikativ maqsadi ham ifodalanadi.
Lingvostilistik vositalarning tanlanishi, illokutiv aktning yuzaga chiqishi,
ya’ni so‘zlovchi nutqiga xos kommunikativ niyatning implitsit yoki eksplitsit
ifodalanishi subyektning maqsadli harakatiga bog‘liq. Shu asosda subyekt
diskurs strategiyasini (suhbat maqsadini qanday amalga oshirish usulini)
ham belgilab oladi.
Adresatning muayyan psixologik kayfiyatini vujudga keltirish va
saqlash, lingvomentallik asosida chegaralash (birinchi navbatda muloqot
jarayonida suhbatdoshga nisbatan muayyan pozitsiyani egallash); diskursning
har qaysi ko‘rinishida o‘zaro tushunishni ta’minlash; adresatning nutq
jarayonida o‘z javoblarini navbat bilan ifodalashi uchun sharoit yaratish
baholash diskursiga xos maqsadli harakatlar hisoblanadi 13
.
Diskursda so‘zlovchi o‘z maqsadiga erishish uchun turli disoniy
vositalar, nutqiy kombinatsiyalarni qo‘llaydi. Muloqotda qo‘llaniluvchi
verbal va noverbal vositalar, turli strategiya va taktikalar, kombinatsiyalar
bir umumiy maqsadga – so‘zlovchi kommunikativ maqsadining amalga
oshishiga xizmat qiladi.
 Muloqot vaziyati.
Har qanday nutqiy faoliyat muayyan kommunikativ vaziyatda bo‘lib
o‘tadi. Aynan shu so‘zlovchini u yoki bu nutqiy aktga undaydi.
Kommunikativ jarayonni murakkab ko‘rinishdagi «aloqaning tashqi shartlari
va muloqotchilarninng nutqi ko‘rinishi - fikr ifodalashi, diskursning ichki
tuzilishi» sifatida belgilash mumkin 14
. Kommunikantlarning aloqa
vaziyatidagi o‘zaro ta’siri bir necha bosqichda sodir bo‘ladi: aloqa o‘rnatish,
mavzu rivojlanishi va dialogni qo‘llash va uni tugatish. Xabar joyi va vaqti,
adresant, adresat hamda ularning maqsadlari kommunikativ vaziyat
13
Дейк Т.А. ван, Кинч В. Стратегии понимания связного текста // НЗЛ. Вып. 23.-М.: 1988. -С. 178.
14
Формановская Н. И. Речевое общение: коммуникативно-прагматический подход. – М., 2002. – С.42.

komponentlari hisoblanadi. Adresantning adresatga ma’lumot beruvchi
sifatida pragmatik yo‘naltirilishi adresat (qabul qiluvchi)ni til vositalarining u
yoki bu ko‘rinishini tanlash bilan qurollantiradi.
Ko‘rinadiki, kommunikatsiya doirasida so‘zlovchining ma’lum bir
nutqiy vaziyatda o‘z kommunikativ maqsadiga turli usul va vositalar orqali
erishishi murakkab jarayon bo‘lib, unda ishtirok etuvchi komponentlar
yaxlitligi diskurs strukturasini tashkil etadi.

Pragmatik pressupozitsiya hodisasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish