Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 32.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Professional o‘zbek tanqidchiligining yuzaga kelishi va 20 -yillar tanqidchiligidagi bahslar

Купить
Professional o’zbek tanqidchiligining yuzaga kelishi va 20 -yillar tanqidchiligidagi bahslar Reja: 1. XX asrning boshlaridagi milliy uyg’onish va jadidchilik harakati davridagi adabiy-tanqidiy qarashlar. 2 . XX asrning boshlaridagi o’zbek adabiy tanqidchiligining tug’ilishi va shakllanishi. 3. 20-yillar adabiy tanqidining vujudga kelishidagi ilmiy izlanishlar: A.Sa’diy, Olim Sharafiddinov, Otajon Hoshim, M.Behbudiy, Fitrat, Cho‘lpon kabi tanqidchi va adabiyotshunoslar faoliyati misolida. 4. 20-yillar adabiy tanqidchiligida madaniy merosga va adabiy ijodga bir tomonlama qarashlarning aks etishi (Sotti Husaiyn, Ziyo Said, Kashshof Trig’ulov, Yunus Latif, Jalil Boybulatov, Miyonbuzruk Solihov va boshqa adabiy tanqidchilar ijodi misolida). 5. Adabiy tanqidda ijtimoiy voqyelik, yangi inson, g’oyaviylik va badiiylik muammolarining talqini. Mavzuga oid qisqacha annotatsiya XIX asr oxirlarilari va XX asr boshlari o’zbek adabiyoti taraqqiyotida kechgan o’zgarishlar tarixi bevosita adabiy jrayonning bir qismi bo’lgan adabiy tanqidchilikda ham namoyon bo’ldi. Endi adabiyotshunoslik qatori tanqidchilik ham alohida fan tusini ola boshladi. Ilk bora tanqid so’zi qo’llandi. Yangi yo’nalishdagi adabiy tanqidiy asarlar vujudga kela boshladi. Cho’pon, Fitrat, Vadud Maxmud, Behbudiy, Qodiriy va boshqalar adabiy tanqidning ham yangilanishiga xizmat etadigan asarlar yaratdilar. XX asr 20 yillaridan adabiy tanqidning keskin sinfiy kurash sharoitida rivojlanishi munaqqidlarni ham ikki guruhga ajratib yubordi. Vadud Mahmud, Abduhamid Cho‘lpon, Abdurauf Fitrat kabilar so‘z san’atining chin ixlosmandi bo‘lib adabiyotga sadoqatini to‘liq namoyon etdi.Ular badiiy asarni siyosatdan holi baholashni maqsad ayladi.Abdurahmon Sa’diy,Sotti Husayn kabilar asardan siyosiy xato topishga urg‘u berdilar.Tanqidchining yozuvchi ijodi haqidagikuzatishlari,tanqidchining tanqidchi maqolasiga munosabatini o‘rganish masalaga oydinlik kiritadi. Bunda asosiysi ,xolis va adabiyotning mohiyati to‘g‘ri anglangan mulohazalar tanqid kelajagi uchun asos sanaladi. Munaqqidlar faoliyatini o‘rganish talabaning mustaqil muqoyasa etish,aniq xulosa chiqarish malakasini orttiradi. Adabiy tanqid badiiy asar yutuq hamda kamchiligini shaxsiy g‘araz, maqtovsiz xolis aytish, to‘g‘ri baholash, fikrni ilmiy asoslashni talab etadi. Adabiy tanqidni mafkuralashtirish jarayoni tezlashishi munaqqidlarni ham ikkiga ajratdi. Vulgar sotsiologik ruhdagi qarashlar S.Husayn,A.Sa’diy,J.Boybo‘latov kabilar ijodida yetakchilik qiladi. Ma’rifiy, ilmiy yo‘nalishdagi fikrlar A.Fitrat, A.Cho‘lpon ,V.Mahmud kabilar ijodining bosh mezoni edi. Mumtoz adabiyot namunalarini e’lon qilish,zamonaviy yozuvchilar ijodining xos jihatini yoritish,adabiy janrlar taraqqiyoti borasidagi fikrlarni namoyon etish munaqqidning sharafli burchi. Fitrat, Qodiriy, Cho‘lponlar badiiy asar jozibasi,estetik qimmati masalasini jiddiy o‘rganib, o‘zlari ham yetuk asarlar yaratishga munosib hissa qo‘shdilar.”Adabiyot nadir”,”Adabiyot qoidalari” kabi asarlarda tanqid,so‘z san’ati,ijodkorga yondashuv yuksak darajada namoyon bo‘lgani kuzatiladi. Ular ijodini noxolis baholagan tanqidchilarning maqolasini o‘rganish masalaga oydinlik kiritadi .”O‘zbek yosh shoirlari”,”O‘zbek adabiyotida chig‘atoychilik”,”Roman ham haqiqat” kabi maqolalarda ijodkor,badiiy asarni baholash jarayoni kuzatilib tahlil etiladi. Badiiy asarga biryoqlama yondashuv,zamonasozlikka berilish tanqid rivojiga putur yetkazishi ma’lum. "Butun jamiyatimiz tarixi kabi, adabiyotimiz tarixi kabi tanqidchiligimiz tarixi ham bag‘oyat murakkab bo‘lgan, uning har lahzasi ijodiy fikr bilan dogmatizm, haqiqat bilan yolg‘ov vijdoniylik bilan murosasozlik o‘rtasidagi kurashga to‘la" deb yozgan O.Sharafiddinov yuqorida eslatganimiz maqolasida. Binobarin, yaratilajak tanqid tarixi rivojlanish yo‘llaridagi keskinlikni sira yumshatmay, bo‘yamay, ro‘y-rost ko‘rsatib bermog‘i darkor. Shu mantiqqa suyangan holda asr boshidagi adabiy tavqidni xolis, obektiv yul bilan tahdid etishga kirishish boshlandi. Bu silsilada H.Boltaboyevning Fitratning adabiy-tanqidiy qarashlariga bag‘ishlangan qator maqolalari va Fitrat ilmiy merosi tadqiq etilgan doktorlik ishi, Sh.Yoqubovning "Otajon Hoshimning adabiy-tanqidiy faoliyati", U.Sultonovning "Cho‘lponning adabiy-tanqidiy qarashlari", B. Karimovning "Vadud Mahmudning 20-yillar adabiy tanqidchiligidagi o‘rni", H.Umrzoqovning "G‘ozi Yunusning ijodiy yo‘li", U.Jo‘raqulovning "Fitratning tadqiqotchilik mahorati", R. Tojiboyevning "O‘zbek adabiy tanqidi tarixidan" deb nomlangan nomzodlik dissertatsiyalarini misol qilib ko‘rsatish mumkin. XX asr professional o‘zbek tanqidchiliga shakllanishida Vadud Mahmud hissasi katta. Badiiy idrok tanqidchining asosiy xususiyatlaridan biri. Alisher Navoiy, Cho‘lpon ijodi Vadud Mahmud talqinida. «Alisher Navoiy», «Turk shoiri Ajziy», «Cho‘lponing «Buloqlari» maqolalari va taqrizining tahlili, Vadud Mahmud ijodida tarixiy-qiyosiy, tarixiy-tipologik yondashuvining o‘rni. Tanqidchi asarlarida R.Tagor, M.Gandi, Edgar Po asarlarga munosabat. Unnng maqolalarida vorisiylik masalasi. Navoiy, Fuzuliy, Ajziy asarlarining xolis talqini. Mazkur maqolalardagi ishqi ilohiy, ishqi majoziy haqidagi mulohazalar. V.Mahmud ijodi haqida 20-30 yillar tanqidchiliga. Adabiy tanqid go‘zallik kashf etishi zarurligi haqida. V.Mahmud «Yosh o‘zbek shoirlari», «Sa’diyning savodi» singari maqolalarda didsizlik, go‘zallikni his etmaslikning tanqid qilinishi. Tanqidchi ijodida bahsning o‘rni. Vadud Maxmudning vulgar sotsiologizmga qarshi kurashi. Vadud Mahmud va Abdurahmon Sa’diy. Vadud Mahmud va 20- yillardagi Samarqand adabiy-tanqidiy muhiti. Vadud Mahmud va tojik ma’rifatchilari, yozuvchilari, olimlari. XX asrning birinchi yarmi adabiy-tanqidiy jarayonda Abdurahmon Sa’diyning o‘rni. Unga rus va turk mumtoz adabiyotshunosligining ta’siri. A.Sa’diy ijodida turkiy adabiyot. O‘zbek yozuvchilari ijodining talqini. Navoiy, Yassaviy, Cho‘lpon haqidagi maqolalari. A.Sa’diy ijodi va mafkura. Mafkura tomonidan tanqidchi erkining bo‘g‘ilganligi. Vulgar sotsiologizmning A.Sa’diy ijodidagi ko‘rinishlari. Uning V.Mahmud, H.Olimjon haqidagi maqolalari. Oybekning «Tanqid sohasidagi savodsizlik va ur-yiqitchilikka qarshi o‘t ochaylik» maqolasida A.Sa’diyga munosabat. A.Sa’diy Navoiy ijodi tadqiqotchisi. «Navoiy o‘zbek mumtoz adabiyoti taraqqiyotining yuksak bosqichi» mavzuidagi doktorlik dissertatsiyasidagi yutuq va kamchiliklar haqida Ye.E.Bertels. A.Sa’diy o‘zbek tanqidchiligida obzor maqolalarning asoschilaridan biri ekani. “O‘zbek yosh shoirlari” (1923), “Olti yil ichida o‘zbek she’riy adabiyoti” (1924), «O‘zbek burjua adabiyotda maqolalarining tahlili. Adabiy tanqid XX asr boshlarida ancha ijodiy yutuqlarga erishgan esa-da, malum nuqsonlarga yo‘l qo‘ydi. Shular haqida fikr yuritishdan oldin asr boshlarida paydo bo‘lgan har xil tashkilotlar va ularning adabiyot hamda adabiy tanqidga munosabatini ko‘rsatib o‘tish joiz. Zero, XX asrning 20-yillarii adabiy jarayoni uchun mushtarak xususiyatlardan biri har xil adabiy tashkilotlarning mavjudligi va bir-biriga o‘xshamasligi edi. Buning natijasida ijodkorlarni proletar va dehqon yozuvchisi, inqilobiy yozuvchi va "poputchik" (yo‘lovchi) kabi toifalarga ajratish odatga aylangan edi. Jumladan, o‘sha davrdagi adabiy-tanqidiy maqolalarda G‘ayratiy, U.Ismoilov, G‘.G‘ulom -proletariat yozuvchilari, H.Olimjon, Oydin, Sh.Sulaymon, S.Abdulla-inqilobiy yozuvchilar, Elbek va Oybek -"poputchiklar" deb baholangan edi. Bu davrdagi adabiy tanqid: 1) adabiy tansidiy shakllar (janrlar) sohasida; 2) mumtoz merosga munosabat; 3) yangi insonni yaratishga munosabat kabi uch sohada izlanganini kuzatish mumkin . Adabiy tanqidning shakllanish bosqichida o‘zining ilk qadamlarini, asosan, taqrizdan boshlaganin takidlash joiz. Adabiy taqrizlar avval teatr spektakllariga nisbatan ko‘proq yozilgai bo‘lsa, keyinchalik badiiy asarlar yoki alohida to‘plamlar nisbatan ham yozila boshlandi. Bunga "Za-nay" imzoli muallifning "Xalil farakt"."Cho‘l bolasi" taxallusiy muallifning "Yer yulduzlari", S.Ayniyning qissalari, A.Qodiriyning romanlariga yozgan taqrizlari misol bo‘la oladi. Ayni chog‘da o‘tmishdagi ijodkorlar va zamondoshlar hayoti, adabiy faoliyatiga bag‘ishlangan maqolalar yuzaga kela boshladi. To‘g‘rulning "Eski shoirlarimizdan Muqimiy", L.Olimiyning "Unutilgan shoir" (So‘fizoda haqidagi) kabi adabiy portret harakteridagi, Fitratning "Muqaddimatul-adab”, Cho‘lponning‘ "Tagor va tagorshunoslik", "500 yil" maqolalarida mumtoz badiiy xazinamizning qimmatini yo‘qotmagani va uning yangn avlodga xizmat qila oladigan tomonlari ochib beriladi. Bu maqolalarning har biri o‘ziga hos fazilatlarga ega, albatta. Yozuvchi va tanqidchilarning ko‘pchiligi o‘zbek adabiyotining dolzarb masalalari bilan shug‘ullandilar. Fitrat, A.Qodiriy, Cho‘lpon, A.Sadiy, Elbek, yoshlardan esa H.Olimjon, G‘.G‘ulom, Mirtemir, Botu, Sh.Sulaymon, Sotti Husayn, A.Qahhor, Oltoy, O.Hoshim, Yunus Latiflar tanqidiy, ilmiy-marifiy ishlari bilan matbuot sahifalarida tez-tez ko‘rinib turdilar. Ular o‘zbek adabiyotining shakllanishiga doir eng muhim muammolar ustida bahs yuritganlar. Shu tariqa, adabiy tanqid o‘z tadrijiy shakllanish jarayonida tubandagi ikki shaklda ko‘rinib turdi: 1. XX asr boshlaridagi o‘zbek matbuotida "tanqid" rukni ostida, asosan, turli ijtimoiy-siyosiy, axloqiy va diniy mavzudagi bazi adabiy, ilmiy maqolalar, feleton, ocherk, hikoyalar, har xil munozaralar, publitsistik maqolalar shaklida ko‘rinib turdi, janriy xilma-xillik asosida shakllandi, biroq ularda hali qorishiqlik ustivor edi. 2. Y igirmanchi yillarga kelib, matbuotda "Tanqid va adabiy mubohasalar", "Fanniy tekshirishlar", "Matbuot va adabiyot","Sanoi nafisa olamida" kabi yangi ruknlar ochildi, ularda badiiy to‘plamlar, sahna asarlari, darsliklar, nashriyot ishlariga oid taqrizlar elon qilindi. Adabiy jarayonga doir bu xildagi original maqolalar, taqrizlar qatorida qardosh xalqlar adabiyoti, ularning sanatkorlariga oid maqolalar yoritib borildi. Sharq va G‘arb sanati, go‘zallik haqidagi qarashlar xususida, shuningdek, V.Belinskiy, N.Chernishevskiy, V.Plexanov va A. Lunacharskiylarning estetik qarashlariga bag‘ishlangan maqolalar berila boshlandi, adabiyot va sanatni partiya itoatiga o‘tkazishga oid ko‘rsatmalarni kengrok yoyish harakati boshlandi. O‘zbek adabiy tanqidining shakllanishida ozarbayjon publitsisti N.Narimonov va tatar adibi O.Ibrohimovlarning ilmiy-nazariy maqolalarining tasiri sezilarli bo‘ldi. O‘sha davrda o‘zbek matbuotida ular yozgan materiallarning bosilishi ijobiy hodisa edi. Ayni zamonda turli adabiy tur va janrlardagi asarlarni baholash zarurati adabiy-tanqidiy fikrning jonlanishiga sezilarli tasir ko‘rsatdi. O‘zbekistonda yashagan B.Pestovskiy, M.Sheverdin kabi rus yozuvchi va tanqidchilarining o‘zbek adabiyoti va teatr sanatiga bag‘ishlangan chiqishlari adabiy tanqidning faollashib borayotganidan darak berib turadi. Natijada XX asr boshlarida adabiy tanqidning vujudga kelishi jarayonida bir-biridan tubdan farq kiladigan ikki tamoyil ko‘zga tashlanib koldi: 1. Xolisona ilmiy izlanishlar yo‘lidan borish . Bu silsilada Fitrat, Cho‘lpon, A.Sadiy, S.Ayniy, V.Mahmud, Olim Sharafiddinov, O.Hoshim kabi tanqidchi va adabiyotshunoslar va ular qatorida endigina tanqidchilik faoliyatini boshlagan H.Yoqubov, Oybek, Sh.Sulaymonlar izlanishlari kiradi. 2. Vul’gar sotsiologizm asosidagi izlanishlar yo‘li : Bu guruhga mansub adabiyotshunoslar madaniy merosga nigilistik munosabatda bo‘lib, adabiy dalillarni talqin qilishda sxematizmga yo‘l qo‘ydilar. Masalan, talantli tanqidchi S.Husayn o‘zbek adabiyotining yosh xodimlarini tarbiyalashda, istedodlarni adabiyotga olib kirishda yaxshi tashabbus ko‘rsatdi. Ammo A.Qodiriy ijodini vulgar sotsiologizm nuqtai nazaridan turib, sxematik tarzda tahlil qildi. Bunday nuqsonlar Miyonbuzruk Solihov, Ziyo Said, Umarjon Ismoilov, Yunus Latif, J.Boybo‘latov kabi tanqidchilar ijodida ko‘p uchrar edi. “Tanqid nima?" degan savolga birinchilardan bo‘lib Axlullo Haybul, Elbek, Vadud Mahmud, Nemat Hakim, Abdurahmon Sadiy o‘z maqolalarida javob izlay boshladilar. O‘z davrining ziyoli kishilaridan biri, shoir, nosir, pedagog Elbek tanqidchilik sohasida samarali ishlar qildi. Uning tanqid haqidagi fikrlari V.Belinskiy qarashlariga yaqinligi bilan ajralib turadi. U tanqid deganda har qanday sohada ishlovchi kishilarning o‘z kasbi bo‘yicha yaratilgan asarlarining yutuq va kamchiliklarini shaxsiy g‘araz yoki maqtovlarsiz, xolisona aytib, ularga to‘g‘ri yo‘l-yo‘riq ko‘rsatishni nazarda tutadi. "Tanqid demak, bir ishda yo bir narsada bo‘laturg‘on kamchiliklarni shul ishning ishlovchilariga ko‘rsatib, kuzatdiruv va to‘ldiruv uchun aytiladurg‘on so‘z demakdur". Ne’mat Hakim esa tanqidnint fannny (ilmiy) tanqid, satirik tanqid, adabiy- badiiy tanqid kabi turlari hakida gapirarkan, ilk bor uning ichki tasnifini amalga oshiradi va har biriga xos farqli xususiyatlarinn tushuntiradi, shu tariqa adabiy tanqid xususidagi tushunchalarni kengaytirishga harakat qiladi. U tanqidchilar orasida A.Sadiy faoliyatini maqullaydi. Chindan-da, A.Sadiy jiddiy masalalar haqida birinchilardan bo‘lib fikr yuritardi, binobarin, uning tanqid haqidagi mulohazalari ham diqqatga sazovor. XX asr boshi adabiy tanqid chiligida: a) tanqidchining yozuvchi ijodi haqidagi kuzatishlari; b) yozuvchining badiiy asarlarga bahosi yoki yozuvchi tanqidi; v)tanqidchining tanqidchilar maqolalariga munosabati singari uch yo‘nalish ko‘zga tashlanadi. Aytib o‘tish joizki, uchala yo‘nalishda yaratilgan tanqidiy ishlar orasida ilmiy, obektiv mulohazalarga ega ishlar qatorida dalillarni buzib ko‘rsatadigan subektiv namunalar ham uchraydiki, bunday qarashlar adabiyotning, adabiy tanqidning to‘g‘ri rivojlanishiga salbiy tasir ko‘rsatar edi. Adabiy tanqidning jonlanishida tanqidchining yozuvchi ijodi haqidagi xolisona fikrlari muhim rol o‘ynadi. Jumladan, Hamza va A.Qodiriy ijodi haqidagi dastlabki ilmiy maqolalar shunday qimmatga ega. A.Sadiy Hamza ijodi haqida fikr yuritar ekan, unga sho‘ro davri va uning mafkurasi nuqtai nazaridan baho bersa-da, jumladan, uning quyidagi so‘zlari Hamzaning adabiyotda tutgan o‘rnini to‘g‘ri belgilagani bilan bugungi kungacha o‘z ahamiyatini yo‘qotgan emas: "Xususan asarlarining ko‘pi o‘zbeklarning zamondagi o‘z turmushlaridan, shu vaqtdagi turli ijtimoiy hayot voqealaridan olinib yozilgan bo‘lmoqlari ayrim diqqatni jalb etib turadi. O‘zida yurak shoiri bo‘lish, muzikachilik va turli kuylar ixtiro etish, dramaturglik ham artistlik yig‘ilgan bir shaxsni ham biz hali yolg‘iz Hakimzoda o‘rtoqda ko‘ramiz". XX asr boshlaridagi adabiy tanqid Hamza ijodini o‘rganishda ikki yo‘ldan : biri Hamza ijodiga obektiv, sanat mezonlari asosida baho berish va ikkinchisi Sho‘ro mafkurasi taqozosiga ko‘ra Hamza ijodini soxtalashtirish yoki uni mohiyatan sho‘ro mafkurasi talablariga muvofiqlashtirgan holda talqin qilish yo‘lidan bordi. Shu qarashdagi mudaqqidlar unga "sho‘ro ijodkori" degan siyosiy yorliqni “sharaf”ga aylantirdilar. Birinchi yo‘nalishda izlangan "Bog‘bon" taxallusi, munaqqidning "Iffat qurboni", "Yulg‘inboy" kabi taqrizlari etiborli. Muallif ularda "Boy ila xizmatchi" "sanoyi nafisa" nuqtai nazaridan talabga javob bermasligini etirof etib, aktyorlar o‘yinidagi zaif tomonlarni to‘g‘ri ko‘rsatadi. Teatr tanqidchisi Mirmulla Shermuhammedov Hamza asarlarini odilona va xolis, o‘zi aytganidek, "betarafona" tahlil etadi. Shu tariqa matbuotda "Qizil qalam" majmuasida Hamzaga bag‘ishlab yozilgan maqolalar, shoir asarlariga berilgan taqrizlar malum manoda hamzashunoslikning o‘ziga xos o‘zanga aylana boshlanganini taminlaydi. Ammo hamzashunoslik shoir ijodini sho‘ro tuzumi manfaatlari nuqtai nazaridan baholashni ham unutmadi. XX asrning 20-yillari oxirlarida boshlangan bu qusurli biryoqlama jarayon 80-yillargacha adabiy tanqidda davom etdi. Shu uzoq muddat davomida hamzashunoslik murakkab yo‘lni bosib o‘tdi. Hamza shaxsiyatini "qip- qizil" proletar shoiri, kompartiya mafkurasiga sodiq, diniy etiqoddan qaytgan ijodkor tarzida ko‘rsatish asosida uni "o‘zbek sovet adabiyotining asoschisi, yalovbardori"ga aylantirdi. Adabiyotshunos Q. Yo‘ldoshev to‘g‘ri takidlaganidek: "Hamza bir umr davridan oldin yurgan. Shu bois bir umr fojeaviy hayot kechirgan. Bir umr o‘z xalqini o‘tli muhabbat bilan suygan, biroq o‘sha xalq zakovatli o‘g‘loni qalbini na tirikligida, na hayotdan ketgach, to‘liq tushunolmagan... Hamza ijodi ataylab ko‘tar-ko‘tar qilindi. U o‘ziga davrdosh, kayfiyatdosh bo‘lgan ijodkorlarga qarshi qo‘yildi" 1 . Binobarin, Hamza ijodini qanday bo‘lsa, shundayligicha, obektiv baholash zarurati istiqlol tufayli jiddiy ehtiyojga aylandi. O‘tgan asrning 20-yillaridan etiboran adabiyot va adabiy tanqidning keskin sinfiy kurash sharoitida rivojlanishi - ularning muhim xususiyatidir. Bunga Cho‘lpon asarlarining adabiy tanqidda jiddiy munozaralarga sabab bo‘lganini misol qilib ko‘rsatish kifoya. Adabiy jarayondagi munozaralar ikki yo‘nalishda olib borildi. Birinchi yo‘nalishga shoir ijodiga ob’ektiv, to‘g‘ri baho berilgan. Bunga A.Qodiriy, A.Sadiy, V.Mahmud, A.Alaviya, qisman Z.Bashir va Oybeklarning taqriz va maqolalarini mansub deyish mumkin. Ikkinchi yo‘nalishga Ayn, Usmonxon, Miyonbuzruk Solihov, 30-yillardan boshlab esa A.Sa’diy va Tuyg‘unlar yozgan taqriz va maqolalar mansub, bo‘lib ular Cho‘lpon ijodiga sof "markscha-lenincha" estetika nuqtai nazaridan baho berish asnosida shoir qismatining fojeaga giriftor etilishini tezlashtirishga sabab bo‘lishdi 2 . Afsuski, o‘zbek adabiyoti va tanqidchiligining tug‘ilishi hamda shakllanishi jarayonida, aniqrog‘i, XX asrning 20-30-yillarida iste’dodlarga shunday yondashish qaror topa boshlagan edi. Ayniqsa, O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti birinchi sekretari Akmal Ikromovning davr mafkurasiga asoslanib, Cho‘lpon ijodiga noto‘g‘ri yondashuvi bu jarayonni yanada keskinlashtirdi. Bunday biryoqlama qarashlar A.Qodiriy, A.Cho‘lpon, A.Fitrat singari adiblarning nohaq qamalib, fojeali qatl etilishlariga olib keldi. 1 Йўлдошев Қ. Кашф этиш эҳтиёжи // Ёшлик. 1990, № 9. Б.34. 2 Бунга қаранг: Шарафиддинов О. Чўлпонни англаш. Тошкент. “Чўлпон”, 1994. Badiiy ijodda g‘oyaviylik bilan badiiylik bir-biriga shu darajada birlashib, qorishib ketgandagina chinakam san’at asari paydo bo‘ladi. Ularning birini ikkinchisidan yuqori qo‘yish, badiiy ijod mohiyatini ijtimoiy borliq taraqqiyoti qonuniyatlaridan kelib chiqib tushuntirish, talqin etish vulgar sotsiologizmga olib keladi, adabiy-badiiy, ilmiy-estetik tafakkur ravnaqiga putur yetkazadi. XX asr 20-yillarining ikkinchi yarmiga kelib qator yosh shoirlarning kitoblari nashr etildi, jumladan, 1925 yil Oltoyning "Yer yulduzlari" to‘plami bosib chiqdi- yu, unga adabiy tanqid darhol o‘z munosabatini bildirishga shoshildi. Oltoy "Nafis adabiyotda sog‘lom mafkura va sog‘lom tanqid kerak" (1928), Sotti Husayn "O‘zbek adabiyotining hozirgi muhim masalalari" maqolalarini proletar adabiyoti muammolariga bag‘ishlashdi. 1929 yili nashr etilgan "Ko‘rmana" to‘plamiga yozgan so‘z boshisida S.Xusayn undan o‘rin olgan yigirmaga yaqin ijodkorlarning hammasini proletar yozuvchilari tarzida baholab, sub’ektivlikka yo‘l qo‘yadi. Shu tariqa adabiy tanqidni mafkuralashtirish jarayoni tezlasha bordi. Sheriyat, nasr va dramaturgiyada aksini topgan yangi inson obrazini tahlil qilishga adabiy tanqid sustroq kirishdi. Bu masalada ham taqriz oldinda bordi. Taqrizchilar M.Shermuhammedov, Ayniy, G‘ayratiy, Elbek, Oybek, X.Olimjon, Ziyo Said singari ijodkorlar va O.Sharafiddinov, O.Hoshim, S.Xusayn, A.Sadiy, Anqaboy kabi tanqidchi, adabiyotshunoslar edilar. Bular orasida ismi sharifi aniqlanmagan, faqat shartli taxalluslari ma’lum mualliflar ham bor. Chunonchi, "Mudbir" taxallusli tanqidchi Hamzaning "Istibdod qurbonlari'' dramasi haqida fikr yuritdi, undagi yangi obrazlarni o‘sha davrga mos holda tahlil qildi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Валихўжаев Б . Ўзбек адабиётшунослиги тарихи ( X - X 1 X асрлар ). T.: Ўзбекистон , 1993. 2. Назаров Б. ва бошқалар . Ўзбек адабий танқиди тарихи . T. Чўлпон НМИУ . 2012 3. Расулов А . Танқид, тадқин, баҳолаш . T.: Фан, 2006 4. Ўзбек адабий танқиди. Антология. Т. TURON - IQBOL . 2011 5. Каримов Б. Абдулла Қодирий ва герменевтик тафаккур.Т. Akademnashr . 2014.

Professional o‘zbek tanqidchiligining yuzaga kelishi va 20 -yillar tanqidchiligidagi bahslar

Купить