Prokariotlar morfologiyasi va tuzilishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	27.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Prokariotlar morfologiyasi va tuzilishi

Купить

PROKARIOTLAR MORFOLOGIYASI VA TUZILISHI
REJA:
1. Bakteriyalarning o’lchami va morfologik tuzilishi.
2. Prokariotlarning hujayra tuzilishi.
3. Prokariotlarning hu’jayra devorining tuzilishi
4. Gram musbat va gram manfiy bo’yaluvchi bakteriyalarning hujayra devorining
tuzilishi va farqi.

O’rganish obyektiga qarab mikroorganizmlar ham juda kichikligi bilan ajralib
turadi, ya’ni oddiy ko’z bilan qurib bo’lmaydigan (70-80 mgkl) organizmlar bo’lib
quyidagi o’lchov birligi bilan o’lchanadi.
– mm yoki mm ning mingdan bir bo’lagi, mikrometr yoki mikron
– 10 –3 mikrometr MKM yoki 10-3 mm
– 10-6 nanometr – nm
– 10-7 angstrem – A
– 10-9 pikometr - pm
Umuman mikroorganizmlar ko’z bilan ko’rib bo’lmaydigan eukariotlar (diatom ,
suv o’simliklari, yashil suv o’simligidan – Chlorella va achitqilar bo’lib,
prokariotlardan bular shakliga qarab 3 gruppaga, ya’ni
1. Yirik (5-125 mkm), 2. Urtacha. 3. Kichik guruxlarga bulinadi..
Shunday kilib kichik diatom suv o’simligi, bir xo’jayrali suv o’simliklari va
achitqilar kiradi, undan kichiklari bakteriyalarga kiradi. Bakteriyalarning o’rtacha
kattalikdagilari 0.5-3 mkm ni tashkil etadi. Ammo bakteriyalar orasida yirik
gigantlari ham bo’lib, masalan, xujayrasi ipsimon-oltingugurt bakteriyasi –
Beggiatica gigantca ning diametri 55 mkmgacha yetadi. Achromatium oxalifcrum
bakteriyalarning ichidagi eng yiriklaridan hisoblanib uzunligi 15-125mkm,eni5-33
mkm.Spiroxeta xo’jayrasining uzunligi to 500 mkm gacha. Bakteriyalar
xo’jayrasining eng kichiklari bu mikoplazmalardir. Mikoplazmaning xujayrasining
diametri 0.1-0.15 mkm. Bularning tanasi juda kichik bo’lishi bilan u umumiy fizik
tuzulishga ega bo’lib, 1200 aminokislota molekulalaridan va 100 ga yakin
fermentativ reaksiyalardan iborat, ya’ni bu kichik bir organizmda ma’lum bir
modda almashinuv mavjud. Mikoplazmalar oraliq organizm, ya’ni xujayraviy
zinda xujayrasiz organ bo’lib, teoretik jihatdan katta ahamiyatga ega ularning
viruslarga teng keladigan turlari ham bor. Bakteriyalarning kattaligini yorug’lik
mikroskoplari bilan ko’ra olsak, viruslarning kattaligi 16-200 nm oralig’ida bo’lib,
bular faqat elektron mikroskoplar yordamida qurila boshlandi. Viruslar o’zining
kattaligiga ko’ra eng kichik bakteriyalar va eng yirik organik molekulalarning

oralig’ini egallaydi. Demak, jonsiz molekulalar bilan tirik organizmlar o’rtasidagi
oraliq ko’prik bo’lib hisoblanadi.
PROKARIOTLARNING ShAKLI – yaqin vaqtlargacha turli tekshirishlar
natijasida barcha prokariotli organizmlarning tuzilishi bir xil tuzilishga ega, ya’ni
ayrimlari sferik, silindrik va spiralsimon shaklda deyilgan. Bular ko’pincha
koloniyani hosil qiladi. Prokariotlarni sferik tuzilishini ko’pincha koklar deb
asosan ular bo’linganda bir-biridan ajralib ketmaydi. Agarda xo’jayra bo’linib bitta
uqda joylashib qolsa juft bo’lsa unga diplokok deb ataladi. Diplokokning ba’zilari
loviyaga o’xshash, masalan, gonokok va minigokokklar ba’zi bir diplokokklar
ko’pincha ipak qurtlarining pillasiga o’xshaydi – Diplococcus lanccolatus yoki
pnevmakokk deyiladi. Diplokoklar orasida kasallik tarqatuvchi turlari ham
uchraydi, ya’ni bulardan o’pka pnevmoniya kasalligini ko’zg’aydi. Gonokokklar
jinsiy organlar va siydik yo’llarining shilliq pardasini shikastlaydi. Bular shu
yullarda yiring paydo qilib gonoreya-so’zak kasalligini keltirib chiqaradi. Bundan
tashqari diplokokk shilliq pardasini smirot leyningit kasalini qo’zg’atadi.
Streptokokklar (Streptococceus – bitta uram). Mikroskopda tekshirilganda
bir-biriga ketma-ket tizilib zanjir shaklida ko’rinadigan kokklarga streptokokklar
deyiladi. Zanjir hosil qiluvchi kokklar bir biri bilan protoplazmatik ko’prikcha
yordamida bog’langan bo’ladi. Bunday ko’prikchalar elektron mikroskoplarda
quriladi. Masalan, qonga o’tsa sepsis bo’lishi mumkin.
Stafilokokklar – bular g’ujum-g’ujum bo’lib joylashib, uzum shingiliga
o’xshaydi. Bular angina, mastit, chipqonni keltirib chiqaradi.
Tetrakokklar – Geteacoccus – bularni mikroskopda ko’rganda koklar 4 tadan
joylashganligini ko’rish mumkin, ya’ni kvadrat shaklida joylashadi. Bularga misol
kilib Micrococcus tetragencs ni olish mumkin.
Sarsina. Ko’pgina mikroblar bo’linib-bo’linib eniga va bo’yiga bo’linib bir-
biridan ajralib ketmay sferik shaklda joy oladi, bularga sarsina deyiladi. Masalan,
stafilokokk, streptokokk.

Tayoqchasimon. Ko’pchilik prokariotlar sferik shaklidagilar enidan sal bo’yi
chuziqroq bo’lib, bular tayoqchasimon deb yuritilib bular ham turlicha kuplarini
koklardan ajratib bo’lmaydi. Masalan, bakteriya, basilla.
Tayoqcha shaklidagi mikroblar orasida tashqi ko’rinishi jihatidan bir-biriga
o’xshashlari ko’p. Bularni tekshirganda o’lcham hisobida olinadi. Tayoqcha
shaklidagi mikroblarni ba’zilari "uzun" va "yug’on" bo’lishi mumkin. Masalan,
kuydirgi kasalligini kuzg’atuvchisi Bacillus onthracis ning bo’yi 4-8 mkm, eni 1.5
m ga yetadi.Bundan tashqari ayrimlari juda kichik, masalan, brusellyoz
bakteriyalari. Tayoqcha shaklidagi prokariotlarni bir-biridan ajratish uchun ularni
ikki uchi qanday tuzilganligi ham hisobga olinadi. Ayrimlarining ikkala uchi cho’rt
kesilgandek bo’ladi, ba’zi hillarining uchi tumtoqroq bo’ladi.
Diplobakteriya – tayoqcha shaklidagi bakteriyalar bo’linib bir-biridan
ajralmaydi va qo’shaloq bo’lib joylashadi.
Streptobasillalar- ayrim hollarda tayoqcha shaklidagi mikrob spora hosil
qiluvchi bo’lib, zanjirga o’xshash tuzilgan bo’ladi, aksincha sporasiz bo’lmasa
streptobakteriya deyiladi. Ularga hos xarakterli belgi uning turini aniqlashga
yordam beradi, masalan . Bac. anthracis – streptobasill ko’rinishida bo’ladi.
Egilgan yoki spiral shaklidagi prokariotlar.
Ba’zi bakteriyalarning shakli tayoqchaga o’xshasa ham, lekin tanasi birmuncha
egilgan bo’lishi mumkin. Bunday egilgan tayoqchaga vibrion (vibrio) deyiladi.
Ba’zi vibrionlar shu qadar egilgan bo’ladiki, mikroskopda ular xuddi vergulga
o’xshash bo’lib ko’rinadi. Vibrionlar orasida patogen xillari ham bor: masalan,
vabo vibrioni patogendir. Bundan tashqari ariq va suvlarda zararsiz vibrionlar bor,
agar mikrobning tanasi spiralga o’xshab 1-2 buralgan bo’lsa, bunday shakldagi
mikrobga spiral- Spirillum – deyiladi. Ohirgi vaqtlarda prokariotlar ichida
yuqorida qayd qilinganlardan tashqari xalqali va yarim xalqali xillari ham
uchraydi. Ba’zi bir xillarida shohlangan bo’ladi. Prokariotlarning shakl tuzilishini
asosan uning hujayra po’stining qattiq tuzilishidir. Xo’jayra po’sti yo’q
mikroorganizmlar mikoplazmalar deyiladi Mikoplazmalar odam va hayvonlarda
parazitlik qilib yashaydi. Ular o’zidan mahsus moddalar ishlab chiqarib, bularni

faqat himiyaviy eritmalarda ajratib olingan (bular turli shaklda bo’ladi). Yana
ipsimon shakllari ham bor. Bularga oltingugurt va temir bakteriyalari ipsimon
tuzilishga ega. Bularning patogenlik vakillari yo’q. Yuqorida ko’rib o’tilgan
turlardan tashqari yana bakteriyalardan uchburchakli va yulduzsimon shakllari bor.
Mikroorganizmlar kolimorfizm xususiyatiga ega bo’lib, maxsus o’zgara oladi,
ularning yoshi va rivojlanish stadiyasidan qat’iy nazar tashqi faktorlar ta’sirida:
ya’ni temperatura, oziqa muhit, turli konsentrasiyali tuzlar, turli hil ximiyaviy
moddalar va boshqalar. Mikrobiologlarda ko’p yillik tekshirish shuni ko’rsatdiki,
agar hosil bo’lgan yangi individning rivojlanishi uchun muhit qulay bo’lsa, u to’liq
shaklini o’zgartirib o’tgan ajdodlariga o’xshamaydi. Masalan, tayoqchasimonlar –
oval, sharsimon va boshqa shaklga aylanishi mumkin.
Prokariotlar hujayra po’stining tuzilishi.
Bakteriyalarning tashqi po’stini himiyaviy tarkibi bir hil bo’lmaydi va yuqori
o’simliklar po’stidan keskin farq qiladi. Agar o’simliklar po’stida sellyuloza
asosiy qurilish materiali bo’lib hisoblansa, bakteriyalar po’stida bu moddalar
yo’q. Ular azotsiz granulyoza va glikogen va azotli valyutin moddalardan tuzilgan.
Eng asosan hosil qiluvchi modda peptidoglikan.
Mikroorganizmlarning hujayra tuzilishi.
Prokariotlar va eukariotlarning hujayra tuzilishi va farqlari
Prokariotlar hujayrasining himiyaviy tarkibi
Hujayra po’stining tuzilishi va tarkibi
Sitoplazma va organoidlari.
Mikroorganizmlarning harakati va hivchinlarining joylashishi.
Prokariotlar bilan eukariotlarning hujayraviy tuzilishdagi farq.
Prokariotlar Eukariotlar
Yadro membranasi yo’q, mitozy yuli
bilan bo’linadi Takomillashgan yadro membrana bilan
o’ralgan.Mitoz yo’li bilan bo’linadi.
DNK gistonlar bilan bog’lanmagan
alohida molekulalar DNK gistonlar bilan bog’langan
xromosomada joylashgan.
Nafas olishda membranalar yoki Mitoxondriya mavjud

mezosomalar ishtirok etib,
mitoxondriya yo’q
Goldji apparati yo’q Goldji apparati mavjud
Vakuolasi kam uchraydi Doimo uchraydi
Turli hil faktorlarga chidamli Chidamsiz
Fotosintez prosessi. Bakterioxlorofill
pigmenti, qaytaruvchisi H
2 Xlorofill a,v,s,d yoki kislorod ajraladi
qaytaruvchi H
2 O
Jinsiy prosessda meyoz uchramaydi Meyoz sistemasi uchraydi
Xromosomalar soni bitta, gaploid Birdan ortiq, diploid

2. Bakteriyalar hujayrasining kimyoviy tarkibi:
Bakteriyalar hujayrasining asosini – azot, uglerod, kislorod va vodorod
tashkil etib, bakteriya hujayrasining quruq og’irligiga nisbatan N – 8-15 %, S- 45-
55 %, 0 2 – 30 %, va N 2 – 6-8 % ni tashkil etadi. Ana shu elementlarning
sintezlanishi natijasida mikroorganizmlar tanasida oqsil, nukleoproteidlar,
uglevodlar, lipidlar, nuklein kislotalar, ferment, vitaminlar va boshqa ko’plab
organik moddalar yig’iladi. Suv. Ko’pchilik bakteriyalarning sitoplazmasining 75
% - ( E – coli) dan 85 % (difteriya, sil kasal bakteriyasi va vabo vibrionlari)ga
yetadi. Sporada uning miqdori kam 40-50 %, suv hujayraning asosiy moddasidan
biri bo’lib, u hujayralarda 2 xil ko’rinishda:
1. Erkin holda,
2. Bog’langan -turli xil qismlar bilan bog’langan bo’ladi
1. Bog’langan suv – sitoplazmaning strukturaviy elementi bo’lib, u hyech
qanday erituvchi bo’la olmaydi.
2. Erkin suv (disiyers yoki kolloid) kristall moddalarning erituvchisi bo’lib,
turli hil reaksiyalarda ishtirok etib, bakteriyalarni aktivlashtiradi. Bundan
tashqari suv nafas olishda katta rol o’ynaydi.
Mineral moddalar. Bakteriyalar hujayrasida anorganik moddalar (P, S,Na, Mg
Cu, K, Fe, Ce va h.k.) .

Mikroelementlar. – (molibden, kobalt, bor, marganes, sins, mis va boshqalar),
umuman ular tanasining quruq og’irligining 2-14 % ni tashkil etib, xujayra hayotda
muhim rol o’ynaydi.
Organik moddalardan oqsillar, nuklein kislotalar, uglevodlar, yet
mahsulotlari. Bular bakteriyalar hujayrasida muhim rol o’ynaydi. Masalan, kaliy
katalitik hususiyatga ega bo’lib fermentlar hususiyatini aktivlashtiradi.
Sa – nitrifikasiya prosessida qatnashib, tuproqda azot to’planishini oshiradi
( azotobakter).
Bakteriyalarning hayot faoliyatida Z, S, M, Fu ham katta rol o’ynaydi, Fe –
nafas olish fermentlarining tarkibiga kirib oksidlanish prosessining katalizatori
bo’ladi. Bundan tashqari ion holdagi Fe. Mg. Su va boshqa mikroelementlar
aktinomisetlarda antibiotik xosil bulishida katnashadi. Mg – Mp DNK ni
aktivlashtiradi.
Elektron mikroskopda qaraganda bakteriyalarning hujayra pardasi asosan uch
qavatdan iborat ekanligi ko’rinadi. Uning tarkibiga muramin kislota,
aminokislotalar, lipidlar, glyukozamin va boshqa birikmalar kiradi. Hujayra
pardasi ostida sitoplazmatik membrana bor. Shu membrana moddalar
almashinuvida muhim rol o’ynaydi. Hujayra po’sti – prokariotlarning eng muhim
va kerakli struktural elementlaridan biri bo’lib hisoblanadi , bu ko’pincha tashqi
tomondan kapsula yoki dirildoq po’st bilan o’ralgan bo’lib, aksincha hyech narsa
bilan o’ralmagan bo’ladi. Mikroorganizmlarni hujayra po’sti umuman quruq
og’irligining 5-50 % tashkil etadi. Hujayra po’sti bu hujayra protoplast va tashqi
muhit o’rtasidagi chegaralovchi to’siq bo’lib, tanani bir shaklda tutib turuvchi
to’siq bo’lib hizmat qiladi. Hujayradagi tuzning konsentrasiyasi tashqi muhitga
nisbatan bir oz yuqori bo’lib, ular o’rtasida osmotik bosim yuzaga keladi va
hujayradagi tashqi muhitidan suvning kirishiga yo’l quymay mexanik to’siq bo’lib
hizmat qiladi.
Prokariotli mikroorganizmlarning hujayra po’sti o’zining tuzilishi va kimyoviy
tarkibi bilan keskin eukariotlardan farq qiladi, ya’ni uning tarkibidagi polimer
komplekslar boshqa organizmlarda uchramaydi. Bularda har bir turning hujayra

po’sti bir hil kimyoviy tuzilishga ega bo’lib, o’zgarmaydi va shuning uchun ham
turni aniqlashda muhim belgi bo’lib hizmat qiladi.
Prokariotli mikroorganizmlarning hujayrasining bo’yalish hususiyatiga qarab 2
guruxga bo’lib o’rganiladi. Agarda prokariotli mikroorganizmlarning tanasi
binafsha rang bilan so’ngra yod bilan bo’yalsa u paytda uning tanasi bo’yaladi.
Bo’yalgan tanani spirt bilan yuvilsa, ya’ni spirt ta’sirida 2 hil holat kuzatiladi:
Grammusbat turlar – bunda yuvilgandan keyin ham tanada bo’yoq qolgan
bo’ladi.
Grammanfiy turlarda – teskarisi, ya’ni bo’yoq yuvilib ketadi va rangsiz bo’lib
qoladi.
Grammanfiy va grammusbat mikroorganizmlarning hujayra po’stining
kimyoviy tuzilishi bilan keskin farqlanadi.
Prokariotli mikroorganizmlarning hujayra po’stida 7 gurux himiyaviy moddalar
mavjud, asosini peptidoglikan tashkil etadi. Grammusbat prokariotlarning
hujayrasining 50-90 % grammanfiylarida oz 1-10 % tashkil etadi. Agarda elektron
mikroskopda qaralsa grammusbatning hujayra po’sti qalin, bir qavatdan
grammanfiylariniki ko’p qavatli bo’lib ko’rinadi, u ancha murakkab tuzilishga ega
bo’lib himiyaviy tarkibi ham murakkab.
Kapsula. Ko’pchilik bakteriyalarning hujayra po’sti bo’rtadi va
shilimshiqlanadi, bunga kapsula deyiladi. Kapsula bakteriya hujayrasidan yirik
bo’ladi. Ba’zan juda ham yupqa bo’lishi mumkin. Bakteriyalar noqulay sharoitga
tushib qolgandagina kapsula hosil qiladi. U bakteriyalar hujayrasini himoya qiladi.
Kapsula tarkibida ko’pincha polisaxaridlar uchraydi, ba’zan esa glikoproteidlar va
polipeptidlar (Bacillusga) uchrashi mumkin. Ko’pchilik mikroorganizmlarning ana
shu kapsulasi ostida mahsus shilimshiq (to’siq) qavat hosil bo’lib, bu hujayrada
katta ahamiyatga ega, ya’ni birinchidan hujayrani tashqi mehanik ta’sirlardan
muhofaza qilib unga bakteriyalarning kirishiga yo’l qo’ymaydi,bunda ko’p tayyor
oziqalar to’planadi va kerak bo’lganda sintez qila boshlaydi. Bundan tashqari ular
bir-biri bilan birlashib koloniya hosil qiladi.

ADABIYOTLAR
1. M.Inog‘omova, A.h.Vahobov. Mikrobiologiya va virusologiya asoslari.
Toshkent, “Universitet”, 2010, 203.
2. Mishustin E.N., Ems e v V.G. Mikrobiologiya. M. Kolos, 1987.
3. Ag ol V.I., Atabekov I.G. , Tixonenko T.I. , Kr o‘ lov V.N. Molekulyarnaya
biologiya virusov. M. Nauka, 1971.
Qo‘shimcha
4. Bo y ko A.L. Ekologiya virusov rasteniy. Uchebnoe posobie dlya vuzov.
Kiev,1990.
5.Nizametdinova YA.F., Mansurova M.L., Muzaffarova I.A.,
Kondratьeva K.V.. Vahobov A.h. Mikrobiologiyadan amaliy mashg‘ulotlar.
Metodik qo‘llanma. Toshkent, ToshDU, 1992
8. Gibbs A., Xarrison B. Osnov o‘ virusologii rasteniy. M.: Mir. 1978.
9. Vahobov A,h. O‘simlik viruslarini aniqlashda immunologiya usullarini
qo‘llash (Uslubiy ko‘rsatma) ToshDU ,1991.

Prokariotlar morfologiyasi va tuzilishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish