Prokariotlarning hujayra organoidlarining - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	19.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Prokariotlarning hujayra organoidlarining

Купить

MAVZU: PROKARIOTLARNING HUJAYRA ORGANOIDLARINING
XARAKTERLI XUSUSIYATLARI
REJA:
1. Sitoplazmatik membrananing tuzilishi va ahamiyati.
2. Sitoplazmaning himiyaviy tarkibi.
3. Hujayra organoidlari.
4. Bakteriya hujayrasining qo’shilmalari, tarkibi va ahamiyati.
5. Bakteriyalarda yadro apparatining tuzilishi

Hujayraning sitoplazma va o’zagi bor. Sitoplazmada hujayra qismlari-
organoidlar, ichki to’rsimon apparat markazi, markaziy tanachalar va boshqalar
bor. Shu bilan turli hil kiritmalar bor. Protoplazma so’zini birinchi chex olimi
Ya.I.Purkinye ishlatgan edi. Hozirgi vaqtda protoplazma deganda hujayraning
hamma qismlari – sitoplazma, o’zak va po’st tushuniladi. Protoplazma murakkab
organik birikmalardan tashkil topgan.
Bakteriyalar hujayrasining protoplazmasi.
Tashki po’st ichida bakteriya hujayrasining protoplazmasi bo’lib, uning ustki
qavati birmuncha qalin va yarim o’tkazgich hususiyatiga ega. Bu sitoplazmatik
membranadan iborat. Membrananing bor yo’qligi plazmoliz yo’li bilan isbotlanadi.
Agar bakteriya hujayrasini osmotik bosimi protoplazmaning osmotik bosimidan
yuqori eritmaga solsak, protoplazma tashqi po’stdan ajralib siqila boshlaydi.
Plazmoliz ham membrananing borligidan darak beradi. Membrananing qalinligi 30
A, achitkilarda esa 50 A bo’lishi kerak. Sitoplazmatik membrana ichida
protoplazmaning o’zi yoki boshqacha aytganda turli qo’shilmali sitoplazma
joylashgan. Yosh hujayralarda protoplazma yorug’likni o’tkazish jihatidan bir hil,
keyinchalik esa unda mikroskopda kuzatganda oson ko’rinadigan vakuolalar paydo
bo’ladi.
Sitoplazma fiziko-ximiyaviy jihatdan makro va mikrostruktura aniq
ifodalangan murakkab kolloid moddadir. Uning sirtqi taranglashishi aniq
ko’rinadi. U suv bilan aralashganligi uchun uni kam bo’rtadigan kolloidlarga
kiritish kerak. Bu kolloid sistemada doimiy faza suv, dispers faza esa turli
himiyaviy moddalarning zarralari hisoblanadi. Sitoplazmadagi asosiy himiyaviy
kompleks likoid-protein hisoblanadi. Protoplazmaning hossalari ana shu
kompleksning himiyaviy va fiziko-himiyaviy hossalariga bog’lik, bu kompleks
oqsil va lipoidlardan iborat. Sitoplazmaning oqsil moddalari tarkibida
aminokislotalar yig’indisidan tashkil topgan uzun-uzun polipeptid zanjirlari bor.
Amnokislotalar suv ajralishi hisobiga bir-biri bilan birikadi. Protoplazma tirik
moddaga hos bo’lgan hususiyatlarga ega. Protoplazma oziq moddalarning spesifik
strukturasiga aylantirish yo’li bilan o’zining ichki tuzilishini uzluksiz tiklash

qobiliyatiga ega. Himiyaviy tarkibi ma’lum darajada o’zgarib turishiga qaramasdan
protoplazmaning ko’rinishi bakteriya turlariga nisbatan turgun bo’ladi.
Oziq moddalar assimilyasiyasi jarayenida protonlar tevarak atrof muhitining
tarkibi va hossalariga ta’sir etishi tashqi muhit ta’siriga duch kelishi va sharoitga
qarab goh tez, goh sekin o’zini-o’zi tiklaydi. Bakteriya hujayrasining
protoplazmasida ham, asosan zapas oziq moddalar funksiyasini bajaruvchi turli hil
qo’shilmalar: granulyoza glikogen , yog’, valyutin, oltingugurt va boshqalar
uchraydi. Bulardan granulyoza va glikogen azotsiz moddalar bo’lib,
gidrolizlanganda glyukoza olinadi, valyutin azotli birikmalar qatoriga kiradi. Bu
(qo’shilma) moddalarning xammasi turli hil mikroorganizmlarda keng tarqalgan.
Bakteriya xujayrasida yog’ zapasi bo’lib, u hujayralarning quruq og’irligining 35-
50 % tashkil etadi. Bakteriyalar tanasida ayniqsa qarigan hujayra tanasida bo’sh
katakchalari, ya’ni vakuolalar ko’rinishi mumkin. Bu vakuolalar hujayra shirasi
bilan to’lgan bo’lib, ba’zan bunday vakuolalar ko’payib ketganda hujayra
protoplazmasi ari uyasi kabi kataklarga bo’lingandek ko’rinadi. Hujayrada
vakuolaning soni 6-10 tagacha bo’lib aktiv formasida 20 tagacha yetadi.
Bakteriyalar hujayrasida vakuolaning ahamiyatini hali to’liq o’rganilgan emas.
Ammo bu haqda 2 xil fikrlar bo’lib, birinchisi vakuolada hujayrada modda
almashinish jarayenida hosil bo’lgan ba’zi moddalar to’planadigan (ekzotokein)
joy deb hisoblasalar, ikkinchisi nafas olishda qo’shimcha fermentlarni ishlab
chiqishda qatnashadi deb ko’rsatadi. Bakteriyalarning sitoplazmasi harakatsiz
bo’lib, u yuqori zichlikka egadir. Sitoplazmada mayda donachalar-ribosomalar
bo’lib, ularning diametri 200 A ga teng, ularda asosan oqsil sintezlanadi.
Hujayralarda ribosomalarning soni asosan oqsillarning sintezlanishi bilan
o’lchanadi. Masalan, o’suvchi Escherichia coli di o’rtacha 15.000 ribosoma bo’lib,
u ularning o’rtacha og’irligini ¼ tashkil etadi. Ribosomalar 55 % oqsil, 4 %
fosfolipidlar va 40 % ribonuklein kislota (RNK) dan tashkil topgan. Ribosomalar
sitoplazmada ko’pincha erkin holda joylashgan infeksion va transport birikib
poliribosoma va polisomalarni hosil qiladi. Sitoplazmada nukleoidlardan tashqari

genetik strukturaga ega bo’lgan kam molekulali DNK bo’lib bir qancha
moddalarni sintezlaydi.
Bakteriyalar hujayrasining yadrosi.
Bakteriyalar hujayrasining markazida yadro moddasi – nukleoid –
dezoksiribonuklein kislota – (DNK) joylashgan bo’ladi. Bakteriyalarda ma’lum
ma’nodagi yadro uchramaydi, balki yadroning analogi – nukleoid uchraydi,
shuning uchun bakteriyalar prokariotlarga mansub. Nukleoidning alohida
membranasi yo’q, yadrochalar va ma’lum miqdordagi xromosomalar yo’q.
Bakteriya xujayrasining yadro va yadro mahsulotlarini to’g’ridan to’g’ri
mikroskopda ko’rib bo’lmaydi. Shuning uchun ham mahsus ishlanib bo’yaladi.
Yadro moddalari u hujayraning tez ko’payish vaqtida va hujayraning qarishi bilan
bog’liq bo’lgan nurli o’zgarishlar boshlanishi vaqtida bo’ladi. Biroq bakteriya
hujayralarida ribonuklein kislotani topish oson bo’lsa ham, ko’pincha yadroni
ko’rish qiyin. A.A.Imsheneskiy fikricha, turli hil bakteriyalarning yadro moddalari
turli hil holatda bo’ladi. Ba’zilarining yadro moddalari dispers holatda bo’lib,
protoplazmadan ajralib turadigan alohida donachalar hosil qilmaydi .. Boshqa
turlarining protoplazmasida esa hujayrada ayrim strukturalar (to’rsimon qavat)
ning hosil qilinishida qatnashuvchi alohida hromatinlar uchraydi. Uchinchi
hillarida bo’linib-bo’linib ketgan xromatin donachalar hujayraning bir yoki bir
nechta joyida to’planadi va shu yo’l bilan yadro protoplazmasi bilan ajrala
boshlaydi. Ko’pchilik ilmiy izlanishlardan keyin shunday xulosaga kelish
mumkinki, eng sodda tuzilgan bakteriyalarda yadro moddalar sitoplazmasida
diffuz holda bulsa ancha murakkab formalarida esa ma’lum struktura hosil qiladi.
Imnesheskiy ta’kidlashicha spora hosil qiluvchi bakteriyalarda yadro moddalari
diffuz holda bo’ladi va ular hayot siklini ma’lum stadiyasida ko’zga ko’rinadigan
struktura hosil qiladi. Yaqqol strukturani hosil bo’lishi sporalarning shakllanishi va
yetishish vaqtiga, ya’ni protoplazmaning aktiv faoliyati yoki uning tinim davri
bilan bog’lik bo’lgan davrga to’g’ri keladi.

Spirillalar ham alohida yadroga ega emas va ular hujayrasining tuzilishi boshqa
bakteriyalarning hujayrasining tuzilishidan farq qilmaydi. Faqat miksobakteriyalar
gruppasidagina yadro ma’lum darajada ajrala boshlaydi. Imnesheskiy
tekshirishlaridan ma’lum bo’lishicha bu gruppaning ayrim vakillarining yadrosini
diffuz holatda boshqalariniki esa polimorf va hatto ajralgan bo’ladi. Birinchi
gruppaning vakili Muxosossixdir. Bu bakteriyalarning aktiv faoliyati davrida yadro
diffuz holda bo’lib, tinim davrida esa yadro moddalari bir muncha ajraladi.
Ikkinchi guruhning vakili – Polyangiumdir. Bu bakteriyalar hayot siklining
hamma fazalarida yadrosi differensiallangan bo’ladi, lekin uning morfologiyasi
turg’un bo’lmasdan, xujayraning rivojlanish prosessida birmuncha o’zgarib turadi.
Faqat hujayraning bo’linishi oldidan barcha hromatin moddalar bir joyga
to’planadi va differensiyallangan yadro hosil bo’ladi, bu yadro esa 2- bo’linadi.
3-gruppaga Sorangium ni kiritish mumkin. Uning differensiyallangan yadrolari
hayotining hamma davrida saqlanadi. U asosiy bo’yoqlarda yashil rangga
bo’yaladi va ribonuklein kislota bilan aniq reaksiya beradi. M.A.Peshkovning
so’nggi ma’lumotlarida differensiyallangan yadro xaqiqiy bakteriyalar gruppasiga
kiruvchi bir qancha formalarida ham bo’lishini ko’rsatdi. Yadro moddalarining
himiyaviy tabiati bir muncha murakkab, agar sitoplazma tarkibining asosiy
himiyaviy kompleksi lipoid – protein bo’lsa, yadro tarkibida esa uning o’rnida
nukleoproteid kompleksi bor. U ikkita asosiy komponentdan:- alohida oqsildan va
ribonuklein kislotadan iborat. Bir vaqtlar, yadro moddalar tarkibiga juda murakkab
oqsillar kiradi deb tahmin qilingan edi. Lekin keyinchalik ular gistonlar deb
ataluvchi asosiy oqsillar gruppasiga kirishi aniqlandi. Nuklein kislotaning
himiyaviy tabiati ham yaxshi o’rganilgan.
Mikroorganizmlar yerdagi eng dastlabki tirik organizmlar bo’lib hisoblanadi. Bular
yerda asosan bundan 3 milliard yil oldin paydo bo’lgan.

ADABIYOTLAR
1. M.Inog‘omova, A.h.Vahobov. Mikrobiologiya va virusologiya asoslari.
Toshkent, “Universitet”, 2010, 203.
2. Mishustin E.N., Ems e v V.G. Mikrobiologiya. M. Kolos, 1987.
3. Ag ol V.I., Atabekov I.G. , Tixonenko T.I. , Kr o‘ lov V.N. Molekulyarnaya
biologiya virusov. M. Nauka, 1971.
Qo‘shimcha
4. Bo y ko A.L. Ekologiya virusov rasteniy. Uchebnoe posobie dlya vuzov.
Kiev,1990.
5.Nizametdinova YA.F., Mansurova M.L., Muzaffarova I.A.,
Kondratьeva K.V.. Vahobov A.h. Mikrobiologiyadan amaliy mashg‘ulotlar.
Metodik qo‘llanma. Toshkent, ToshDU, 1992
8. Gibbs A., Xarrison B. Osnov o‘ virusologii rasteniy. M.: Mir. 1978.
9. Vahobov A,h. O‘simlik viruslarini aniqlashda immunologiya usullarini
qo‘llash (Uslubiy ko‘rsatma) ToshDU ,1991.

Prokariotlarning hujayra organoidlarining

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish