Propan-butan fraksiyasini katalitik aromatlash reaksiyasining kinetik qonuniyatlari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	2.0MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Propan-butan fraksiyasini katalitik aromatlash reaksiyasining kinetik qonuniyatlari

Купить

PROPAN-BUTAN FRAKSIYASINI KATALITIK AROMATLASH
REAKSIYASINING KINETIK QONUNIYATLARI
MUNDARIJA
KIRISH …………………….………..…………………………………… . 5
I- BOB. NEFT YO’LDOSH GAZLARINI KATALITIK
AROMATLASH JARAYONLARI KATALIZATORLARI, TARKIBI
VA XOSSALARI
1.1- § . Neft yo’ldosh gazlarini katalitik o’zgarishi mahsulotlari va unda
ishlatiladigan seolitli katalizatorlar tahlili ................. ............................ ....... .... 1 2
1.1 .1 - § . Neft yo’ldosh gazlari ni qimmatbaho suyuqlikka aylantirish
usullari.............................................................................................................. 1 2
1.2 - § . Neft yo’ldosh gazlari ni katalitik o’zgarishida qo’llaniluvchi se olitli
katalizatorlar ning tahlili ......................................... ...... ................................... 1 4
1. 2.1 - § . Pentasilli seolit katalizatorlarining tuzilishi va faol markazlari …….. 1 5
1. 2. 2- § . Faol markazlarning tabiati va ularning xossalarini boshqarish
usullalari 18
1.2.3 - § . Faol markazlarning konsentrasiyasini boshqarish usullari… ……… 20
1. 3 - § . Yuqori kremniyli seolit va unga asoslangan katalizatorlarning
katalitik va kislotali xossalari.......... ...................................................... ........... 2 3
1.4- § . Yuqori kremniyli seolitli katalizatorlar ishtirokida yengil
uglevodorodlarning aromatlanishi . .... ......... ................................................... ... 25
1.5- § . Seolitli katalizatorlarda C
1 -C
4 alkanlardan aromatik uglevodorodlar
olish jarayonining fizik-kimyoviy asoslari............ ......................................... . 26
1.6- § . YuKS tarkibli katalizatorlarning propan-butan fraksiyasini katalitik
aromatlashda qo’llanilish imkoniyatlari........................... ................................ 3 2
1.7- § . Texnologik jarayonlarda seolitli katalizatorlardan foydalanish ..... ....... 3 3
1.8- § . Yengil parafinlardan kimyoviy mahsulotlar ishlab chiqarishning
zamonaviy texnologiyalari.................................. ..... ........................................ 35
1. 9- § . Neft yo’ldosh gazlaridan oqilona foydalanish muammosini hal
qilishning istiqbolli yo’llari.................. .............. ........................................ ...... 3 8
Birinchi bob bo’yicha xulosalar ...................... ..... ..................... .. ................... 39
1

II -BOB. TAJRIBA QISMI. NEFT YO’LDOSH GAZLARINI
AROMATLASH UCHUN KATALIZATOR TARKIBINI TANLASH
VA REAKSIYA MAHSULOTLARI TAHLILI
2.1- § . Yuqori kremniyli se olit lar asosida katalizatorlar tayyorlash..... ..... . ........ 41
2.1.1 - § . Yuqori kremniyli seolitlarni olish usullari . ....................................... . .. 4 1
2. 1.2 - § . Yuqori kremniyli seolitlardan modifikasiyalangan katalizatorlar
tayyorlash…………... ...................................................................................... 42
2 . 2- § . Neft yo’ldosh gazlarini katalitik aromatlash reaksiyasida boshlang’ich
va oxirgi mahsulotlar tahlili .............................................................................. 43
2.3-§. Yuqori kremniyli seolitli katalizatorlarning faolligi va kislotali
markazlarini tekshirish……………………….. ............................................... 44
2 . 3.1 - § . Katalizator faol markazlarnning tuzilishi va kislotaligini aniqlash .… 44
2 . 3.2- § . Katalitik xossalarni tekshirish .............................................................. 48
2 .3.3 - § . Zn-Zr / YuKS katalizatori sintezi va uning fizik-kimyoviy va tekstur
xarakteristikalari ............................................................................................... 50
Ikkinchi bob bo’yicha xulosalar ........................................ .. ..................... ..... 59
III -BOB . K ATALIZATOR VA INGRADIYENTLARNING FIZIK-
KIMYOVIY VA TEKSTUR XARAKTERISTIKALARI
3 . 1- § . Neft yo’ldosh gazlarining aromatlanish jarayoniga turli omillar
ta’sirini o’rganish……………………. ...................................... . ............... ...... 61
3.2- §. YuKS li katalizatorlar ishtirokida propan-butan fraksiyasining katalitik
aromatlanishi.. ....................................................................................... ........... 65
U chinchi bob bo’yicha xulosalar .................................... ........... .... ................ 70
UMUMIY XULOSALAR ………………………… ................................. ..... 71
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ................................ .. 72
2

DISSERTATSIYADA QO’LLANILGAN SHARTLI BELGILAR :
NYG - Neft yo’ldosh gazlar i;
ArU -Aromatik uglevodorodlar;
YuKS -Yuqori kremniyli seolit;
BKM - Brendsted kislota markazlari ;
LKM - Lyuis kislota markazlari ;
YaMR –yadro magnit rezonansi ;
IQ – infraqizil;
UB-ultrabinafsha;
BET-Brunauyer Emmet va Teller ;
HD D - haroratli dasturlashtirilgan desorb s iya ;
CTL- coal-to-liquid, “ ko’mirdan suyuq holatga ” ;
BT L - biomass– to-liquid , “ biomassadan suyuq holatga ” ;
BT K- benzol-toluol-ksilol ;
GMDA- geksametilendiamin ;
S
ArU - aromatik uglevodorodlarga nisbatan selektivlik
W-hajmiy tezlik ;
X- konversiya ;
Y- aromatik uglevodorodlar unumi ;
C –adsorbsiya issiqligi ;
V - hajm, m 3
;
Ρ - zichlik, kg/ m 3
;
T,t - harorat, K, ° C ;
m, M - og’irlik, kg;
P - bosim, MPa;
3

KIRISH
Dissertatsiya mavzusining dolzarbligi va zarurati. Bugungi kunda neft
va gaz muhim kimyoviy xomashyo bo’lib, hozirgi zamon sanoati va
energetikasining barcha tarmoqlarida neft va gaz mahsulotlaridan eng ko’p
miqdorda foydalaniladi. Neft yo’ldosh gazlaridan oqilona foydalanish zarurati neft
qazib oluvchi qurilmalarda ularning juda ko’p miqdorda yoqib yuborilishi bilan
bog’liq. Yo’qotishlar asosan kichik va o’rta masofadagi uzoq muddatli konlar
hisobiga yuzaga kelmoqda, ularning ulushi so’nggi paytlarda sezilarli darajada
oshmoqda. Shu jumladan , mash’ala da dunyo bo’yicha 170 mlrd. m 3
dan ko’p gaz
atmosferaga chiqarib yuborilmoqda hamda ekologiyaga katta zarar keltirilmoqda.
Bir yilda O’zbekiston Respublikasi konlaridan atmosferaga chiqariladigan gazlar
umumiy qazib olinadigan ko’rsatgichga nisbatan 3% ni tashkil qilsa-da, bu katta
miqdordagi xomashyoning yo’qotilishiga va atmosferaning ma’lum darajada
ifloslanishiga olib keladi.
Hozirgi vaqtda neft yo’ldosh gazlaridan unumli foydalanish uchun neft
xomashyosi qazib olinadigan joylarda gazni qayta ishlash inshootlarini barpo etish
maqsadga muvofiq bo’lib , bu esa katalizatorlar ishtirokida neft yo’ldosh gazlaridan
aromatik uglevodorodlarni olish imkonini beradi. Respublikamiz mustaqilligidan
so’ng, barcha sohalar qatorida neft va gaz sanoati rivojlanishiga alohida e’tibor
berildi. Aromatik uglevodorodlar (ArU)-organik sintezda muhim boshlang’ich
xomashyolar bo’lib hisoblanadi. Aromatik uglevodorodlar asosida sintetik tolalar,
plastmassalar, farmasevtik va qishloq xo’jaligi preparatlari, bo’yoqlar, turli xil
kauchuklar va boshqa mahsulotlar olinadi. Organik sintezda benzol, toluol,
etilbenzol va ksilollar dan ko’proq foydalaniladi . Hozirgi vaqtda aromatik
uglevodorodlar neft suyuq uglevodorodlarini kreking va piroliz qilib olinmoqda.
Shuning uchun, neftni muqobil xom-ashyo manbalariga almashtirish muhim
masala bo’lib qolmoqda. Bunday muqobil xomashyo zahiralari tabiiy gaz, neft
yo’ldosh gazlari va biogazlardir.
4

Hozirgi vaqtda neft va gaz xomashyolarini qazib olish va yangi konlarni
ochish bilan dunyoda ko’pgina yirik kompaniyalar shug’ullanmoqda. O’zbekiston
Respublikasida tarmoqni jadal rivojlanishida “Sho’rtan gaz kimyo majmuasi”
MChJ, “Sho’rtanneftgaz” MChJ, “Muborakneftgaz” MChJ, “O’zgeoburg’ineftgaz”
AK va “Neftgazqazibchiqarish” AK lar ning alohida o’z o’rni bor . Hozirgi vaqtda
“Sho’rtanneftgaz” MChJ tasarrufidagi Shimoliy Sho’rtan konida neft yo’ldosh
gazlarini utilizasiya qilish va “Sho’rtan” konidagi gaz quduqlari gazlarini
gazsizlantirish ishlari olib borilmoqda.
O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha Harakatlar
strategiyasida, «Sanoatni sifat jihatidan yangi bosqichga ko’tarish, mahalliy
xomashyo manbalarini to’liq qayta ishlash, tayyor mahsulot ishlab chiqarishni
jadallashtirish, yangi turdagi mahsulotlar va texnologiyalarni o’zlashtirish»
vazifalari belgilab berilgan [1-4].
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-
sonli «2017-2021 yillarda O’zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta
ustuvor yo’nalishi bo’yicha Harakatlar strategiyasi» to’g’risidagi Farmoni, 2018
yil 17 yanvardagi PQ-3479-sonli «Mamlakatimiz iqtisodiyoti tarmoqlarini zarur
mahsulotlar va xomashyo turlari bilan barqaror ta’minlash chora-tadbirlari
to’g’risida»gi, 2018 yil 25 oktyabrdagi «O’zbekiston Respublikasida kimyo
sanoatini jadal rivojlantirish chora-tadbirlari to’g’risida» PQ–3983 son, 2019 yil 3
apreldagi «Kimyo sanoatini yanada isloh qilish va uning investisiyaviy
jozibadorligini oshirish chora-tadbirlari to’g’risida»gi PQ-4265-son qarorlari va
2020 yil 12 avgustdagi PQ-4805-son "Kimyo va biologiya yo’nalishlarida uzluksiz
ta’lim sifatini va ilm-fan natijadorligini oshirish chora-tadbirlari to’g’risida"gi
qarorlari hamda mazkur faoliyatga tegishli boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlarda
belgilangan vazifalarni amalga oshirishda ushbu dissertatsiya tadqiqoti natijalari
muayyan darajada xizmat qiladi .
5

Muammoning o’rganilganlik darajasi. Neft yo’ldosh gazlarining katalitik
o’zgarish lar i va ulardan aromatik uglvodorodlar, olefinlar va yuqori molekulyar
alkanlar olish texnologiyalarini yaratish bo’yicha S.A.Kurmayev,
A.V.Vosmerikov, A.A. Dergachev, A.L. Lapidus, L.N.Vosmerikova, A.M.
Kozlov, V.I . Zaykovskiy, L.N Vosmerikov, X.M.Minachev, V.S.Arutyunov, Ye.I.
Sыganova, S.Yu. Saviskiy, A.L.Fridman, B.Tuktin, D. N. Gizzatullina , L. P.
Gossen, G. Caeiro, R.H. Carvalho, X.Wang, N. A. Mamonov, K.Frey, L.M.
Lubango, V.S. Nayak, V.R.Chodhary, G. Gianetto, R. Mongue, J.J. Spivey,
G.Hutchings, S. Majhi, P. Mohanty, K.K.Pant, C. Karakaya, S.H. Morejudo, H.
Zhu, R.J. Kee, G.Caeiro, R.H.Carvalho, X. Guo, L. Zhao, S. Scott, X. Bao, M.
Tian, T.Q. Zhao, P.L. Chin, B.S. Liu, Jennifer E. Readman, Ian Gameson,
A.Joseph Hriljac, Paul A. Anderson, M.S.Scurrell, L.Guczi, M.V.Luzgin,
A.A.Gabrienko, V.A.Rogov, A.V Toktarev, V.N.Parmon, A.G.Stepanov, S.R.
Rasulov, A.F.Axmetov, S .M.Turobjonov, N.I.Fayzullayev va boshqalar ilmiy-
tadqiqotlar olib borganlar.
Ular tomonidan neft yo’ldosh gazlaridagi yengil parafinlarni qimmatbaho
suyuq mahsulotlarga aylantirish, aromatlash reaksiyalari uchun katalizator
yaratish va jarayonning texnologiyalari , seolit li katalizatorlar ishtirokida aromatik
uglevodorodlar olish , u yoki bu mahsulotlar hosil bo’lishi selektivligi ning seolitlar
tuzilishi, tarkibi va ularning kislotalik xossalari, katalizatorlarni oldindan
tayyorlash sharoitlari va gazsimon uglevodorodlarni konversiyalash jarayoni
sharoitlariga bog’liqligi o’rgani b chiqilgan.
Neft yo’ldosh gazlarini katalitik aromatlash jarayoni bo’yicha ko’plab
tadqiqotlar olib borilganligiga qaramasdan , yuqori unumdorlik va selektivlikka ega
bo’lgan, barqarorligi yuqori, turg’un, mustahkam, arzon va faol, kokslanishni
kamaytiradigan katalizatorlar yaratilmagan.
Tadqiqotning maqsadi neft yo’ldosh gazlarining katalitik o’zgarishlarini
o’rganishdan iborat.
6

Tadqiqotning vazifalari:
Neft yo’ldosh gazlarini katalitik aromatlash reaksiyasida turli usullarda
olingan turli tarkibli seolitli katalizatorlarning faolligini o’rganish;
olingan katalizatorning katalitik faolligini neft yo’ldosh gazlarini katalitik
aromatlash jarayonida tadqiq etish va olingan katalizatorlarning tekstur va fizik-
kimyoviy xarakteristikalarini aniqlash;
mahalliy xomashyolar asosida olingan YuKS li katalizatorlarda C
1 -C
4 -
alkanlardan aromatik uglevodorodlar olish jarayonining fizik-kimyoviy asoslarini
o’rganish va maqbul sharoitni tanlash ;
yaratilgan katalizatorni qo’llab , neft yo’ldosh gazlari tarkibidagi
uglevodorodlardan aromatik uglevodorodlar olishning ilmiy asoslarini ishlab
chiqish.
Tadqiqotning obyekti Shimoliy Sho’rtan koni neft yo’ldosh gazlari ,
bentonit, sirkoniy nitrat, rux nitrat, ammoniy molibdat, natriy tetraboratlar
hisoblanadi.
Tadqiqotning predmeti YuKS katalizatorlari ishtirokida neft yo’ldosh
gazlarining katalitik aromatlanish reaksiyasi kinetik qonuniyatlarini o’ rganish
hisoblanadi .
Tadqiqotning usullari. Tadqiqotlar jarayonida fizikaviy, kimyoviy, fizik-
kimyoviy (IQ, UB, YaMR va. h. k.) hamda olingan tajriba natijalarini statistik
qayta ishlashning matematik usullaridan foydalanilgan.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat :
neft yo’ldosh gazlarini mahalliy xomashyolar asosida olingan (MoO
3 )
x ∙
(ZnO)
y∙ (ZrO
2 )
z ∙ (B
2 O
3 )
k tarkib li YuKS katalizatorida katalitik aromatlab, aromatik
7

uglevodorodlar olish reaksiyasi oqimli katalitik qurilmada o’rganilgan va olingan
natijalar asosida jarayon borishining maqbul sharoiti tanlangan;
olingan yangi tarkibdagi yuqori unumdorlik va selektivlikka ega bo’lgan
YuKS katalizatorlarining katalitik faolligi neft yo’ldosh gazlarini katalitik
aromatlash jarayonida tadqiq etilgan va (MoO
3 )
x∙ (ZnO)
y ∙ (ZrO
2 )
z ∙ (B
2 O
3 )
k
katalizatorning yuqori darajada rivojlangan sirt yuzaga ega ekanligi, uning sirt
yuzasi qiymati 257 m 2
/g ga teng ekanligi aniqlangan;
seolitlar tuzilishi fizik-kimyoviy jihatdan tadqiq qilingan va faol
markazlarning tabiati va katalitik tizimlarning maqbul tarkibi (MoO
3 )
x
∙ (ZnO)
y ∙
(ZrO
2 )
z ∙
(B
2 O
3 )
k ekanligi aniqlangan ;
Tadqiqot ning amaliy natija si quyidagilardan iborat:
Neft yo’ldosh gazlarining konversiya darajasi, mahsulot tarkibi va
mahsuldorligi modifikasiya qilingan Mo, Zn, Zr va B qo’shimchalarning tabiati va
miqdoriga bog’liqligi aniqlangan ;
neft yo’ldosh gazlari dan aromatik uglevodorodlar olish unumini oshirishga
imkon beruvchi sharoitlar, yuqori tanlab ta’sir etuvchi va ish qobiliyati yuqori
bo’lgan yangi tarkibli YuKS katalizatorlari yaratilgan;
Neft yo’ldosh gazlarini katalitik aromatlash reaksiyasida tekshirilgan turli
tarkibli katalizatorlardan (MoO
3 )
x
∙ (ZnO)
y ∙ (ZrO
2 )
z ∙ (B
2 O
3 )
k tarkibli katalizatorining
yuqori katalitik faollikga ega ekanligi va kokslanishni kamaytirishi va yuqori
stabillikga ega ekanligi aniqlan gan;
propan-butan fraksiyalarini katalitik aromatlab, aromatik uglevodorodlar
olish reaksiyasida reaksiya unumiga yaratilgan turli tarkibli katalizatorlarning
katalitik faolliga o’rganilgan;
8

[(MoO
3 )
x (ZnO)
y (ZrO
2 )
z (B
2 O
3 )
k )] tarkibli katalizatorning fizik-kimyoviy va
tekstur xarakteristikalari o’rganilgan hamda uning propan-butan fraksiyasini
katalitik aromatlashdagi qo’llanilish imkoniyatlari tekshirilgan;
mahalliy xomashyolar asosida YuKS katalizatorlar i olish texnologiyasi
yarati lgan.
Tadqiqot natijalarining ishonchliligi. Yaratilgan katalizatorlarni va
olingan mahsulotlarni tahlil qilishda foydalanilgan asbob - uskunalarning
zamonaviyligi , eksperimental tadqiqotlarda standartlashtirilgan usullarning
qo’llanilishi , tajribalar natijalariga matematik modellashtirish usuli bilan ishlov
berilganligi , nazariy va eksperimental natijalarning mos kelishi , bajarilgan
tadqiqotlar asosida sintez qilingan .
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Tadqiqot
natijalarining ilmiy ahamiyati neft yo’ldosh gazlaridan aromatik uglevodorodlar
olish reaksiyalari uchun [(MoO
3 )
x (ZnO)
y (ZrO
2 )
z (B
2 O
3 )
k )] tarkibdagi yuqori
unumdorlik va selektivlikka ega bo’lgan va stabilligi yuqori bo’lgash katalizator
yaratilganligi, uning kislotali xossalari, g’ovakligi, sirt yuzasi, faol markazlarining
tuzilishi va holati o’rganilganligi va jarayonlarning kinetik qonuniyatlari
o’rganilganligi va yangi katalizatorlari olish texnologiyasi yaratilganligi bilan
izohlanadi.
Tadqiqotning amaliy ahamiyati mahalliy xomashyolar asosida olingan
katalizatorlarni qo’llab propan-butan fraksiyasini katalitik aromatlash natijasida
organik sintez uchun muhim bo’lgan ArU lar olish imkoniyatini oshirishga, NYG
dan unumli foydalanishga va NYG utilizasiyasiga qo’yiladigan talablarni to’liq
bajarishga imkon beradi.
9

Tadqiqot natijalarining e’lon qilinganligi. Dissertatsiya mavzusi bo’yicha
jami 4 ta ilmiy ish chop etilgan.
Dissertatsiyaning tuzilishi va hajmi. Dissertatsiya tarkibi kirish, 3 ta bob,
umumiy xulosalar, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati 82 betdan iborat.
10

I-BOB. NEFT YO’LDOSH GAZLARINI KATALITIK AROMATLASH
JARAYONLARI KATALIZATORLARI, TARKIBI VA XOSSALARI
1.1- § . Neft yo’ldosh gazlari ni katalitik o’zgarishi mahsulotlari va unda
ishlatiladigan seolitli katalizatorlar tahlili
C
1 -C
4 -alkanlar tabiiy, neft yo’ldosh gazlari va neftni qayta ishlash zavodlari
chiqindi gazlarining tarkibiy qismi bo’lib, ulardan ko’p funksiyali katalizatorlar
ishtirokida aromatik uglvodorodlar, olefinlar va yuqori molekulyar massali
alkanlar olish mumkin. Biroq, bugungi kunda yengil uglevodorodlarning asosiy
qismi texnologik yoqilg’i sifatida ishlatilmoqda yoki fakellarda yoqib
yuborilmoqda. Ayni vaqtda dunyo olimlari yengil uglevodorodlardan unumli
foydalanish maqsadida katta tadqiqotlar olib borishmoqda. Yengil
uglevodorodlarni qayta ishlab, xalq xo’jaligi uchun muhim moddalar ishlab
chiqarishda mahsulotlar unumi asosan, katalizatorlarning tabiatiga, tarkibiga,
katalizatorlarni tayyorlash usuli va reaksiyani o’tkazish sharoitiga bog’liqdir.
Yengil alkanlarning aromatik uglevodorodlarga va olefinlarga katalitik o’zgarishi
bugungi kunda seolitli katalizatorlar ishtirokida intensiv ravishda rivojlanib
bormoqda.
1.1.1- § .Neft yo’ldosh gazlari ni qimmatbaho suyuqlikka aylantirish usullari
Neft yo’ldosh gazlaridan foydalanish va utilizasiya qilish holati bugungi
kunda qoniqarli darajada emasligi barchaga ma’lum. Bu masala bo’yicha butun
dunyoda talablar qattiq qo’yilgan bo’lib, neft qazib oluvchi tashkilotlar
atmosferaga chiqarib yuboradigan gazlarni qisqartirishi bilan bog’liq va xom
ashyolardan foydalanishning tejamkor texnologiyalaridan foydalanishni ishlab
chiqish va amaliyotga tadbiq etish dolzarbdir.
Neftning tarkibidagi yo’ldosh gazlar o’zining tarkibi bo’yicha gazni qayta
ishlovchi korxonalar uchun kerakli bo’lgan xomashyo resursi hisoblanadi. Shu
bilan birgalikda undan foydalanish ekologik muammo yechimlarini topishda asosiy
masalalardan biri hisoblanadi. Ma’lumotlarga ko’ra, dunyoda yiliga deyarli 170
11

mlrd.m 3
hajmdagi neft yo’ldosh gazlari atmosferaga yoqib yuboriladi [ 5 ; 6 3-b.].
NYG ni utilizasiya qilish muammosi bir-biri bilan bog’liq bo’lgan uchta asosiy
global: ekologik, iqtisodiy va texnologik yo’nalishlarni o’z ichiga oladi.
Ma’lumki, NYG ning tarkibida metan, etan, propan, butan va boshqa
chegaralangan miqdordagi uglevodorod gazlari mavjud. Bundan tashqari suv
bug’lari, azot gazlari va oltingugurt gazlari bor. Neft qazib oluvchi korxonalarda
neftning tarkibidagi yo’ldosh gazni to’liq utilizasiya qilishning imkoniyati yo’q.
Bunday holat texnologiyalarning mavjud bo’lmaganligi hamda ularni tadbiq
qilishning iqtisodiy samaradorlik jihatidan o’zini qoplamasligidir. Shuning uchun,
NYGni utilizasiya qilish jarayonida u mash’alada yoqiladi va uglerodning ikki xil
oksidlari hamda boshqa mahsulotlar hosil bo’ladi. Bunlay holat o’z navbatida atrof
muhitning ifloslanishiga va atmosferaga chiqariladigan chiqindilarning belgilangan
normadan oshib ketishiga olib keladi va odamlarning sog’ligiga hamda jonli
tabiatga salbiy ta’sir ko’rsatadi. Bunday muammoni yechish uchun NYGni qayta
ishlaydigan iqtisodiy jihatdan samarali texnologiyalar yaratish zarurdir. YuKS
katalizatorlari ishtirokida NYGni katalitik oksidlash shunday texnologiyalar
qatoriga kiradi.
Neft yo’ldosh gazlari ni qayta ishlash mahsulotlari yoki aniqrog’i, gazni qayta
ishlash zavodlarida NYGni fraksiyalash mahsulotlari quruq gaz (QG, asosan
metan), barqaror benzin gazi (BBG, C
5+ uglevodorodlar) va yengil
uglevodorodlarning keng qismi (YeUKQ yoki propan-butan aralashmasi) va turli
maqsadlarda foydalaniladigan gazlar hisoblanadi [ 5 ; 6 3-64b.].
Propan-butan fraksiyasini neft yo’ldosh gazi tarkibiy qismlaridan ajratish
va uni siqish orqali suyultirish NYG ning barcha muammosini to’liq hal eta
olmaydi, chunki uning og’irroq tarkibiy qismini – C
5+ uglevodorodlarni qayta
ishlash, shuningdek suyultirilgan propan-butan (SPB) ni realizasiya qilish haqida
savol tug’iladi. Bundan tashqari, qimmat kompressor stansiyalarini qurish faqat
katta konlar uchun iqtisodiy jihatdan samarador bo’lishi mumkin. NYGning
hozirgi narxlarida, uni yiliga 1-1,5 million tonna neft qazib olinmaydigan kichik
konlardan sotish faqat gazni qayta ishlash zavodi ulardan 60-80 km uzoqlikda
12

joylashgandagina samarador bo’ladi [ 6; 7 7-b.]. Ammo neft zaxiralari ishga
tushirilishi bo’yicha kichik va o’rta konlar ko’pincha gazni qayta ishlash zavodidan
yuzlab kilometr uzoqlikda joylashgan. Bunda NYGni katalitik oksidlash samarali
usul bo’lib, ushbu usuldan foydalanish to’liq bo’lmagan yonish mahsulotlarini
atrofdagi biosferaga chiqarishni sezilarli darajada kamaytiradi, chunki faol katalitik
tizimlar organik moddalarni to’liq yonish mahsulotlariga - karbonat angidrid va
suvga aylantiradi [ 7; 1 3-14-b. ].
Shu bilan birga, NYGni utilizasiya qilish usuli uglevodorod gazlaridan
qo’shimcha miqdordagi qimmatbaho kimyoviy mahsulotlarni olishga imkon
bermaydi. NYGdan foydalanishning eng istiqbolli yo’nalishi bu bir vaqtning
o’zida aromatik uglevodorodlarning yuqori konsentratini (yuqori oktanli
qo’shimchalar - C
7 -C
9 alkilbenzinlarning bir qismi), benzol va quruq gazni ishlab
chiqarishdir. Ushbu mahsulotlarni olish uchun faol degidrogenlovchi tarkibiy
qismlar qo’shilgan pentasil oilasining yuqori kremniyli seolit bo’lgan ko’p
funksiyali katalizator talab qilinadi [ 8;31- 32-b. 9; 1 5-b.]. Ushbu texnologiya bir
qator afzalliklarga ega: u juda qimmat emas va tezda o’zini qoplaydi (2-3 yil
ichida), bu bizga mahalliy foydalanish mumkin bo’lgan mahsulotlarni (yuqori
oktanli benzin va qo’shimchalar) yoki uzoq masofalarga tashish foydali bo’lgan
qimmat mahsulotlarni olish imkonini beradi [5 ; 62-63-b.]. Bundan tashqari,
qimmatbaho neft-kimyoviy xomashyo - benzol, etilbenzol, toluol, ksilol va boshqa
aromatik uglevodorodlar olinadi, ularga ichki va tashqi bozorda talab yil sayin
oshib bormoqda.
Ushbu jarayonning amalda tatbiq etilishi neftning o’rnini bosadigan
mablag’larni tejash va aromatik uglevodorodlarni ishlab chiqarishni ko’paytirish,
shuningdek, nisbatan arzon gazli uglevodorodlardan samarali foydalanish uchun
zamin yaratadi.
13

1.2- §. Neft yo’ldosh gazlari ni katalitik o’zgarishida qo’llaniluvchi se olitli
katalizatorlar ning tahlili
Seolitlarning katalitik ta’sirining eng muhim xususiyatlaridan biri shundaki,
bu ular neft yo’ldosh gazlari tarkibidagi yengil parafinlarni qimmatbaho suyuq
mahsulotlarga aylantiradi. U yoki bu mahsulotlar hosil bo’lishining selektivligi
seolitlarning tuzilishi, tarkibi va ularning kislotalik xossalari, katalizatorlarni
oldindan tayyorlash sharoitlari va gazsimon uglevodorodlarni konversiyalash
jarayoni sharoitlari bilan belgilanadi.
Neft yo’ldosh gazlarini qayta ishlashning eng samarali usuli ularni kimyoviy
qayta ishlab aromatik uglevodorodlar olishdir [ 10;15 -b]. Aromatik
uglevodorodlarning katalitik sintezi bo’yicha bir qancha olimlar ilmiy–tadqiqot
ishlarini olib borishmoqda .
Ko’pgina adabiyotlar ma’lumotlariga ko’ra, bu jarayon uchun pentasil
tutuvchi seolit katalizatorlari va yuqori kremniyli se olit katalizatorlar eng samarali
hisoblanadi [ 11;3 6-b . 12;420 -b . 13;3 7-b]. Ularning yuzasida seolitning o’ziga xos
kislota markazlari, shuningdek katalizatorga promotor kiritilganda paydo
bo’ladigan suvsizlanish markazlari mavjud.
1.2.1- § . Pentasilli se olit katalizatorlari ning tuzilishi va faol markazlari
Yengil uglevodorodlardan samarali foydalanish muammosi olimlar oldiga
ularni qayta ishlashda yangi katalizatorlar yaratishni asosiy vazifa qilib qo’ydi.
Bunday katalizatorlar orasida sintetik seolitlar alohida ahamiyatga ega [ 14;47 -b.
15;193 -b.]. Seolitli katalizatorlar rivojlanishining yangi bosqichi pentasil oilasining
yuqori kremniyli seolitlari sintezi bilan bog’liq.
Metallar va ularning oksidlari bilan modifikasiyalangan seolit katalizatorlari
neftni qayta ishlash va neft-kimyo sanoatida keng qo’llaniladi. Bunday
katalizatorlarni ishlab chiqarishning an’anaviy usuli - bu metall tuzlarini tashuvchi
eritmalar yoki qattiq yuzaga shimdirish, so’ngra kiritilgan prekursorning termik
14

parchalanishidir. Biroq, ushbu usul har doim ham modifikatorni tashuvchining
asosiy qismda bir tekis taqsimlanishiga imkon bermaydi, shu bilan birga uning
katta qismi seolit kristallarining sirt yuzasiga tarqaladi, bu katalizatorning
samaradorligini pasaytiradi. Shuning uchun, modifikatorning bir tekis
taqsimlanishini ta’minlaydigan seolit katalizatorlarini modifikasiyalashning yangi
usullarini ishlab chiqish katta ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Seolit
gidrotermal sintezi jarayonida modifikatorni izomorf almashinuvi usuli orqali
to’g’ridan-to’g’ri kiritish istiqbolli hisoblanadi [ 1 5 ; 193 9 -19 42- b . 16;34-b. ]. Seolit
kristall panjarasida kremniy yoki alyuminiyning boshqa e l ementlar bilan izomorf
almashinishi katalizatorning kislotali va tekstur xossalarining o’zgarishiga olib
keladi. Natijada kerakli katalitik xususiyatlarga ega bo’lgan katalizator tayyorlash
mumkin bo’ladi. Keyingi vaqtlarda ularni sintez qilishning yangi usullari ishlab
chiqilgan bo’lib, alyuminiy kristall panjarasidagi atomlari boshqa elementlarning
(rux, temir, galliy va boshqalar) atomlari bilan almashtiriladi [ 14; 47-b. 16; 193 9-
1942-b.].
Kimyoviy tarkibi jihatdan seolitlar kristall tuzilishli alyuminosilikatlardir.
Seolit kristall panjarasi fazoviy uch o’lchamli tuzilishli va alyuminiy yoki kremniy
oksidli tetraedrlardan iborat. Har bir tetraedrning markazida alyuminiy yoki
kremniy ioni joylashgan va har bir kislorod atomi ikkita qo’shni tetraedrga tegishli
bo’lib, ularni bog’lab turadi. Tetraedrlar turli xil ko’rinishlarda bog’lanadi va turli
nisbatlardagi kremniy va alyuminiydan tarkib topgan. Tetraedrlar birlashtirilganda
4-,5-,6-,8-,12-a’zoli ikkilamchi element fazoviy tuzilishli halqani hosil qiladi [ 17;
75 -b].
Pentasillar tuzilishining asosiy xususiyatlari shundaki, ular kristall
panjarasining asosini besh a’zoli halqalar tashkil qiladi va bunday seolitlarda
alyuminiyning konsentrasiyasi past bo’ladi (Si/Al nisbati 15 dan o’n minggacha)
[ 14; 47-b . 17; 75 -b . 18; 29 -b. ]. Besh a’zoli halqalar sakkizta shunday halqalardan
tuzilgan yacheykaga bog’lanadi va birlashgan zanjirli qatlamlarni hosil qiladi.
Qatlamdagi har bir zanjir yonidagisi bilan oynadagi tasviri shaklida bo’ladi.
P anjarada pentasillar ichida to’g’ri burchak ostida kesishadigan kanallardan tashkil
15

topgan g’ovaklar tizimi mavjud. Alyuminiy ionlari seolitlarning kristall
panjarasida asosiy o’rinni egallaydi. Ular panjaradagi kremniy ionlarini izomorf
ravishda almashtiradi, ammo kislorod ionlariga nisbatan tetraedrik koordinasiyaga
ega bo’ladi. Natijada alyuminiyning koordinasion soni va valentligi bir-biriga
to’g’ri kelmaydi, bu A1 O
4 -
alyuminiy-kislorodli tetraedrda ortiqcha manfiy zaryad
hosil bo’lishiga olib keladi. Bu zaryad metall kationi yoki proton bilan qoplanishi
mumkin (dekationlashgan seolit shaklida). Qoplovchi proton A1 O
4 -
tetraedridagi
to’rtta kislorod atomlaridan biri bilan kovalent bog’lanadi, natijada ko’prik
ko’rinishdagi himoyalangan (izolirlangan) tuzilishli gilroksil guruhlar hosil
bo’ladi.
H
:
Si – O – Al

I Q -spektroskopiya usuli bunda protonodonor xossasiga ega kuchli Brendsted
kislota markazlari (V markazlari, BKM) hosil bo’lganligini aniqladi.
Himoyalangan (izolirlangan) ko’prik ko’rinishdagi gidroksillarga qo’shimcha
ravishda, pentasillar tarkibida panjara kislorod ioni bilan mustahkam vodorod
bog’lanishni hosil qiluvchi OH ko’prik guruhlar bor. Ularning konsentrasiyasi
umumiy OH lar sonining 20 % ini tashkil qilishi mumkin.
Bunday guruhlar xona haroratida ularga adsorbsiyalangan parafinlar bilan
tasirlasha oladi va yuqori haroratlarda himoyalangan holatga o’tadi. Bunday
turdagi gidroksillar V-markazlarga qaraganda kuchliroq protonodonorlik
xossalariga ega bo’lishi kerak [ 15; 19 39-1941-b . 19; 291-b . 18; 29 -3 0-b.].
Seolitlar, shuningdek, elektronoakseptor xossasiga ega bo’lgan aproton
yoki Lyuis kislota markazlarini (L-markaz, LKM) o’z ichiga oladi [2 0; 561-b.].
Bularga bo’sh r-orbitalli turli koordinasion-to’yinmagan atomlar yoki ionli
panjaralar, shuningdek musbat zaryadli kation almashinuvchilar kiradi.
Seolitlarning vodorodli shakllari suvsizlangach, ularning zaryadini qoplaydigan
16

protoni bo’lmagan Lyuis asosining tetraedrlari A1 O
4 -
hosil bo’ladi (1.1-rasmga
qarang).

1.1-rasm. Pentasillarning Brensted va Lyuis kislota markazlari.
Pentasillarning tarkibida juda oz miqdorda juda kuchli (super-kislota)
proton markazlari bor, ularning kislotaligi qo’shni L-markazning induksiya ta’siri
tufayli ortadi [2 1; 1038-1040-b.].
H +
|
– Si – O – Al – Si +
– O –
| ___ _____|
Seolitlar tarkibida turli xil tabiatdagi kislota markazlari bilan bir qatorda
oksidlanish-qaytarilish markazlari ham mavjud. Yuqori haroratda ishlov berish
natijasida ( 500 0
C dan yuqori) Brensted kislota markazlari boshqa ko’rinishdagi
markazlarga aylanishi mumkin [2 2; 996-997-b.]. Bunday markazlar ionlanish
qobiliyatiga ega bo’lgan organik molekulalar bilan ta’sirlashib kation-radikallarni
hosil qiladi.
1. 2 .2- § . Faol markazlarning tabiati va ularning xossalarini boshqarish
usullari.
Uglevodorodlarni konversiyalash reaksiyalyarida seolitlarning boshqa turlari
singari pentasillarning katalitik xossalari katalizator sirt yuzasidagi kislota
markazlarining mavjudligi bilan bog’liq [ 12; 422 -b . 23;7 78-780-b.].
Pentasillarning kislotali xossalari reagent molekulalarining ularga proton o’tkazish
17Piridin+B→
Piridin ioni
(v=1545-1550cm -1 Piridin+L→
Kordinatsion
bog’langan piridin
(v=1440-1450cm -1

orqali ionlash qobiliyati, gidrid ionining ajralishi yoki elektron o’tkazilishi orqali
namoyon bo’ladi.
Dekationlangan pentasillar yuzasida quyidagi turdagi gidroksil guruhlari
mavjud : kuchli Brensted kislotali markazlari bo’lgan ko’prikli gidroksil guruhlari
va silikagel guruhlariga o’xshash silanol gidroksil guruhlari [ 24; 17 -
1 9-b.]. Pentasillarda e lektron tortib olish xossasiga ega bo’lgan Lyuis kislota
markazlari ham bor. Dekationlangan pentasillar yuzasida LKM uch turda bo’ladi :
ulardan biri panjarali koordinasion to’yinmagan alyuminiy atomlaridan, ikkinchi
turi bir xil kremniy atomlaridan va nihoyat uchinchisi qo’shimcha (panjarasiz)
alyuminiy atomlaridan iborat [ 25; 278 -b.].
Alifatik ulevodorodlarni aromatlashda pentasillarning N-shakllarining
katalitik faolligini ifoda laydigan kuchli BKM lar bo’lib, ularda krekinglash,
oligomerlash va aromatlash reaksiyalari boradi. Bunda LKM lari jarayonning
ayrim bosqichlarida qatnashadi. Kuchli BKM, seolitlarning boshqa turlari masalan,
mordenitlar kabi dekationlangan turlari uchun xarakterlidir [ 26;107 1-1073-b.].
Uglevodorodlarni aromatlash jarayonida faqat pentasillar barqaror ishlaydi. Koks
hosil bo’lish jarayonida bu markazlarning barqarorligi, ulardagi seolit kanallarining
kichik o’lchamda ekanligi bilan izohlanadi .
[ 27 ] -ishda n-butanning aromatlanishi 400-550 0
C harorat oralig’ida H -
shakllardagi mordenit, erionit va ZSM-5 asosidagi, shuningdek rux yoki galliy
bilan promotorlangan katalizatorlar ishtirokida o’rganilgan. Olingan natijalar
shuni ko’rsatdiki, H-shaklidagi mordenit va erionit asosidagi katalizatorlar
o’rganilgan sharoitda aromatlash xususiyatiga deyarli ega emas, bunda
konversiyalangan xomashyo uchun koksning mahsuldorligi 30-40% ga yetadi.
Xuddi shu sharoitda pentasilda koks hosil bo’lishi selektivligi deyarli ikki barobar
pastdir. Kokslash tezligi ( H -mordenit ~ H -erionit » H-ZSM-5 ) kanallar
diametrining o’zgarishiga mos kelmaydi ( H -mordenit > H -erionit > H-ZSM-5 ) va
bu tadqiqotchining fikriga ko’ra, bu jarayonda fizik-kimyoviy omillar asosiy rol
o’ynaydi [ 28; 9895–9898-b. ].
18

[ 32 ] ish mualliflari 27
A1 va 29
Si da o’tkazilgan YaMR ma’lumotlari asosida
seolitlarda Al notekis tarqalgan degan xulosaga kelishdi. Past kremniyli seolitlarda
dekationlanish va termokimyoviy ishlov berilgandan so’ng, ikki xil guruhlar
aniqlandi. Ularning birinchisi kremniy atomlarining tashqi koordinasion sferasida
2- va 3 - alyuminiy atomini, shuningdek kationlar holatidagi alyuminiy atomlarini
o’z ichiga oluvchi guruhlar va i kkinchisi esa seolit asosidagi kremniy atomlarining
ikkinchi koordinasion sferasidagi 2- yoki 3- alyuminiy atomi bo’lgan va super
kislota xossasini namoyon etadigan proton-donor markazlar tarkibiga kiritiluvchi
guruhlardir. Ushbu markazlar to’liq degidrogenlangan va kondensatlangan
mahsulotlar hosil bo’lishi bilan yuqori tezlikda gidrid-ionlari almashinish
reaksiyalari sodir bo’ladigan katalitik markazlardir . Demak, Y tipidagi seolitlar,
alyuminiy tarqalishidagi lokallanish farqi tufayli mordenitlar va pentasillar kislota-
asosli markazlarinnng tuzilishi va tarkibi bilan farqlanadi. Pentasilda asosan
markaz faqat bo’lishi kerak [29;303 - 304-b. 30;133 -b. 31;272 -b.] .
Ruxning holati va uning kislota markazlari tabiati hamda konsentrasiyasini
o’zgartirishdagi rolini aniqlash uchun I Q -spektroskopik tekshiruvdan
foydalanilganda piridin, vodorod, uglerod oksidi va yengil parafinlar
molekulalarining modifikasiyalangan pentasillar yuzasi bilan o’zaro ta’siri, seolit
sintez sharoiti va tuzilish holati va ruxni kiritish sharoitlari bilan farq qilishi
aniqlandi [ 29; 30 5 -30 6-b . 33; 8 -10 -b . 34; 5 - 6-b.] .
Pentasillarni galliy yoki rux bilan promotorlash kuchli aproton
markazlarning paydo bo’lishiga olib keladi. Hosil bo’lgan LKM larda 30 0
C da
vodorodning dissosiativ adsorbsiyasi va yengil parafinlar bilan o’zaro ta’siri
natijasida C-H bog’ining kuchli qutblanishi kuzatiladi.
Ushbu markazlar degidrogenlash xossasiga ega va modifikasiyal a ngan
pentasilli katalizatorlarni bifunksional holatga keltiradi deb taxmin qilinadi
[ 13;3 9 -4 0-b.] .
19

1.2.3 - § . Faol markazlarning konsentrasiyasini boshqarish usullari
Yuqoridagi fikrlardan shu kelib chiqadiki, rux yoki galliy bilan
modifikasiyalangan pentasilli katalizatorlar krekinglash va degidrogenlash
markazlariga ega. U yoki bu markazning konsentrasiyasini o’zgartirish orqali
uglevodorodlarni aromatlash reaksiyasida katalizatorning faolligi va selektivligini
boshqarish mumkin.
Bunday boshqarish mumkin bo’lgan variantlarni ko’rib chiqamiz. Tarkibida
Na
2 O ning massasi 0,1% dan oshmaydigan dekationlashgan pentasillar yuqori
kislotalikka va aromatlash xossasiga ega [ 35;506 -b . 36;330-33 2-b.]. Ular
aromatlash reaksiyasi uchun samarali bo’lgan katalizatorlarni tayyorlashda
qo’llaniladi. BKM konsentrasiyasi pentasilning elementar yacheykalarda
alyuminiy atomlarining ko’payishi bilan ortadi, shuning uchun Si O
2 /Al
2 O
3
nisbatining pasayishi SVK - seolitlari asosidagi katalizatorlarining faolligi va
selektivligining o’zgarishiga olib keladi. H-ZSM-5, H -SVK va H -SVM da Si/Al
= 15 ... 140 seolitlar faolligi propan va izobutan konversiyasida silikat modulining
pasayishi bilan monotonik ravishda ortadi [ 35;506 -b . 36;330-33 1-b.]. Panjaraning
tarkibini o’zgartirib, rux va galliy bilan modifikasiyal a ngan pentasill i
katalizatorlarning katalitik xossalarini o’zgartirish mumkin. 1,5% li rux tutuvchi
Si/Al = 20, 49, 100 va 140 bo’lgan pentasillar faolligi propan va butan
konversiyasida aromatik uglevodorodlarning hosil bo’lishi alyuminiy
konsentrasiyasining oshishi va shunga mos ravishda BKM konsentrasiyasining
oshishi bilan ortadi [ 25;278 -b . 34; 9 -1 0-b . 37;43 3 -4 34-b]. Izobutan uchun bu past
darajada bo’ladi. Aromatik uglevodorodlarning selektivligi deyarli o’zgarmaydi.
Galliy bilan modifikasiyalangan Si/Al =20 namunasi bilan propan va izobutan
konversiyasida aromatik uglevodorodlarning hosil bo’l ish selektivligi ( S
A rU ) Si/Al
= 140 bo’lgan namunaga nisbatan 1,5 barobar yuqori [ 25;278 -b, 38;94 -b] .
M assasi 2,1% galliy bilan turli usullarda modifikasiyalangan SVM
(Si O
2 /Al
2 O
3 =51,5) pentasillarning kislota markazlari taqqoslangan. Birinchi
holatda, promotor gidrotermal sintezdan oldin qo’shilgan, ikkinchisida esa unga
20

galliy nitrat eritmasidan shimdirib, 550 ° C da havoda 3 soat davomida kuydirilgan.
Piridinning adsorbsiyasi va termoprogrammali desorbsiyasining IQ-spektroskopik
tadqiqoti natijalari tahlili galliy bilan turli usullarda modifikasiyalangan ikkala
namunadagi pentasilning LKM kuchida farq borligini aniqladi. Promotor sintez
bosqichi d a kiritilganda, panjara dan tashqari pentasil kanallarida lokallashgan
ionlardan iborat kuchli LKM lar hosil bo’ladi . Bu ishda SVM tipidagi seolitga
ruxni kiritish usuli (gidrotermal sintez, yuttirish) tasirini o’rganish natijalariga
asoslanib, h ar ikkala usulda olingan Zn-SVM da kislota markazlarining tarqal i shi
va kuchi orasida farq yo’q va ikkala namuna ham bir xil faollikka ega, degan
xulosaga kelishdi. Shu bilan birga, rux singdirilgan namunalar bilan taqqoslaganda,
ion almashinuvi natijasida hosil qilingan rux tarkibli pentasillar propan va
butanning aromatlanishida yuqori selektivlikka egaligi haqida ma’lumotlar
keltirilgan [ 38;89-94 -b . 39;c-669 -671-b . 4 0; 38-39-b] .
Pentasilning H -shakli 500 0
C dan yuqori haroratda qizdirilganda, kislotali
protonning ko’prikli OH guruhi s ilanni asosiy O H -guruhi bilan ta’sirlashishi
natijasida degidrogenlanadi (suvsizlanadi) :
Degidrogenlanish boshqacha mexanizmda ham borishi mumkin.
Ushbu mexanizmlarning qaysi biri amalga oshishidan qat’i nazar, BKM va
LKM konsentrasiyasining o’zgarishi yuz beradi, natijada bu sirt katalitik
xususiyatlarining o’zgarishiga olib keladi. Shu bilan birga, termik ishlov
berishning seolitning kislotali va katalitik xossalariga ta’sir darajasi seolitni sintez
21

qilish sharoitiga, shuningdek aromat la n ayotgan uglevodorod turiga bog’liq
[4 1; 55 0-55 1-b . ] .
Rux bilan modifikasiyalangan ZSM-5 seolitlari (Si O
2 /Al
2 O
3 =42 va 100) ga
500....750 0
C harorat oralig’ida 3 soat davomida termik ishlov belilganda n-geksan
va siklogeksan konversiyasi sezilarli darajada ortishi kuzatilgan [4 2; 40-41-b . ].
Shu bilan birga, yengil mahsulotlarning rentabelligi pasaygan va aromatik
uglevodorodlarning unumi ortgan. Haroratning ortishi bilan katalitik faollikning
o’zgarishi mualliflarning ta’kidlashicha, bu degidrogenlanish xossasiga ega
bo’lgan LKM sonining ko’payishi bilan izohlanadi. Termik ishlov berish
jarayonida pentasillarning sirti da degidroksillanish jarayoni sodir bo’ladi .
Galliyli seolit katalizatorini havo va vodorod bilan yuqori haroratda
qizdirish, ya’ni reaksiya muhitining ta’siri galliyning tarqalishi va holatiga ta’sir
qiladi [4 2; 40-41-b . 4 3 ; 9 9 -10 1-b.]. Yutt irish va ion almashinuv usulida galliy bilan
modifikasiyalangan SVM tipidagi pentasillar uchun, havo, vodorod va reaksion
muhitning ketma-ket ta’siri galliyning tarqalishi va holatiga ta’sir qiladi.
Namunalarga havo oqimida ishlov berish sirt qatlamlarida galliy miqdorining bir
tekisda kamayishiga olib keladi. Keyinchalik vodorod bilan qayta ishlash
galliyning tarqalishiga yordam beradi, ammo u kristallitlarning sirt yuzasida
qoladi. Katalizator reaksiya muhiti bilan o’zaro ta’sirlashganda, galliy seolit
kanallariga o’tadi. Reaksiya paytida galliyning H -SVM kanallariga ko’chishi
to’g’risidagi xulosa elektron mikroskopiya bilan tasdiqlandi. Galliyning
kamaytirilgan ulushi umumiy metall tarkibining 5% Ga/ H -SVM da 20 %
hamda 2,0 va 1,5 % Ga/ H -SVM da esa 30 % ni tashkil qiladi [4 4;128 -b.] .
Galliyning tarqalishi va tarqalishidagi shunga o’xshash o’zgarishlar «regenerasiya-
reaksiya»sining dastlabki, ikkinchi-uchinchi sikllarda galliyli seolit katalizatorlari
ishtirokida yengil parafinlarni aromatlashda kuzatiladi [ 35;90 -b . 4 4;128 -b . 45;33 4 -
335 -b.] .
H -SVK (SiO
2 /A l
2 O
3 — 50, qoldiq Na
2 O miqdori 0,1% dan kam) 490 0
C da
24 soat davomida termobug’li qayta ishlanganda kislota markazlari kuchi va
konsentrasiyasining pasayishi natijasida, propan-butan fraksiyasining
22

aromatlanishida pentasillarning faolligi va selektivligi sezilarli darajada kamayadi
[4 6;52-55 -b . 47; 27 -2 9-b.] . Termobug’ bilan ishlov berilgan pentasilga rux yoki
galliy kiritilishi natijasida LKM konsentrasiyasi, faolligi va aromatik
uglevodorodlarga nisbatan selektivligi ortadi. Ammo bu kattalik termobug’ bilan
ishlov berilmagan pentasillarnikiga qaraganda kamroq qiymatga ega bo’ladi.
Dekationlashgan shaklli pentasillar ishtirokida olefinlarning aromatlanishi
vodorodni qayta taqsimlash reaksiyalari natijasida arenlarning hosil bo’li shiga olib
keladi. C
3 - C
4 parafinlarini dekationlangan pentasillar ishtirokida aromat la sh
jarayonida S
ArU 25% dan oshmaydi. Agar jarayon mexanizmi degidrogenlanish
bosqichi tufayli o’zgartirilsa, S
ArU sezilarli darajada kamayishi mumkin, bu esa
vodorodning bir qismini gaz fazasiga chiqarilishiga olib keladi [ 47; 27 -2 9-b.] .
Bunday o’zgarishga, katalizatorning bifunksional ta’sirga ega bo’lishiga seolitga
degidrogenlash komponentini kiritish orqali erishiladi.
1.3- § . Yuqori kremniyli seolit va unga asoslangan katalizatorlarning
katalitik va kislotali xossalari
Aromatik uglevodorodlar hosil bo’lishida tarkibida 5,0% molibden saqlagan
katalizatorni turli metallar bilan modifikasiya qilinganda uning faolligi ortadi.
Shuning uchun unga rux, galliy, sirkoniy, marganes, temir metallarini qo’shib,
ularning katalitik faolligi o’rgan ilgan . [4 6;52-55 -b . 47;17-2 0. 48 ; 83-88 -b] .
Dastlabki tadqiqotlarning ko’rsatishicha neft yo’ldosh gazlarini katalitik
aromatlash uchun bentonitdan olingan yuqori kremniyli seolitning o’zini ishlatib
ko’rganimizda 450 0
C da V
NYG = 1000 soat -1
bo’lganda aromatik
uglevodorodlarning hosil bo’lishi kuzatilmadi. Bentonitdan olingan yuqori
kremniyli seolitga molibden metalining nanokukunlarlarini kiritganimizda neft
yo’ldosh gazlarining aromatik uglevodorodlarga aylanishi kuzatildi. Tadqiqotlar
natijasida bentonitdan olingan yuqori kremniyli seolit tarkibida Mo ning maqbul
konsentrasiyasi 5,0% bo’lganda boshlang’ich moddalar konversiyasi, aromatik
23

uglevodorodlarga nisbatan selektivlik va unum yuqori bo’lishi aniqlandi
[ 49; r303 1-3039 -b.] .
Katalizatorning katalitik faolligi nafaqat uning tarkibiga balki unga
termomexanik ishlov berish sharoitiga ham bog’liq. Katalizatorga termomexanik
ishlov berilganda ortiqcha energiyaga ega bo’lgan yuqori dispers zarrachalar
ko’proq hosil bo’ladi. Tarkibida 2,0 % sirkoniy saqlovchi katalizatorga 500- 550 0
C
da 2-3 soat davomida termomexanik ishlov berilganda uning aromatlovchi xossasi
deyarli o’zgarmadi. Harorat 550-600 0
C gacha oshirilganda katalizatorning
aromatlovchi faolligi ortishi kuzatildi. Shu bilan birga kreking va degidrogenlanish
reaksiyasi mahsulotlarining hosil bo’lish unumi kamayadi [ 49; 3032 -303 3-b.] .
Katalizatorning faolligi va selektivligi bilan bir qatorda uning muhim
ko’rsatkichlardan biri uzoq vaqt davomida yuqori aromatlash xossasini
o’zgartirmasdan ishlay olishi (stabilligi)dir. Uglevodorodlarni aromatlash
jarayonida katalizator sirtida koks hosil bo’ladi, bu esa katalizatorning samarali
katalitik ta’sirlashishiga salbiy ta’sir ko’rsa tadi va uning faolligini asta-sekin
kamaytiradi. Shuning uchun, katalizatorni regenerasiya qilish talab etiladi.
Katalizator regenerasiyasi 650 0
C da havo oqimida 8 soat davomida havodagi
kislorodning hajmiy konsentrasiyasini asta-sekin oshirish bilan olib borildi
[ 49; 3037 -3039 -b.] . Regenerasiyadan so’ng katalizator o’zining dastlabki faolligini
to’liq tiklaydi.
1.4- § . Yuqori kremniyli se olitli katalizatorlar ishtirokida yengil
uglevodorodlarni ng a romatl anishi
Neft yo’ldosh gazlarini qayta ishlashning eng samarali usuli ularni kimyoviy
qayta ishlab aromatik uglevodorodlar olishdir. Bugungi kunda tabiiy gazni va neft
yo’ldosh gazlarini katalitik qayta ishlab, bir bosqichda aromatik uglevodorodlar
olish dolzarbdir:
C
1 -C
4 alkanlar 550 − 600 0
C / kat
→ C
6 –C
10 aromatik uglevodorodlar
24

Aromatik uglevodorodlarning katalitik sintezi bo’yicha bir qancha olimlar
ilmiy –tadqiqot ishlarini olib borishmoqda [4 3 ; 97-103 -b . 45;330-33 1-b.].
Quyi alkanlarning aromatlanish reaksiyasi kechishining termodinamik
ehtimolligi yuqori bo’lib, bu butanlar uchun 400 0
C dan, propan uchun 500 0
C, etan
uchun 600 0
C dan yuqori.
Bu reaksiyada Zn, Zr va Pt saqlovchi yuqori kremniyli seolitlar yuqori
katalitik faollikka ega [ 45;330-33 1-b.]. Bu sistemalar katalitik ta’sirlashuvining
kamchiligi reaksiya natijasida ma’lum miqdorda koks va yuqori molekulyar
aromatik uglevodorodlar (naftalin, alkilnaftalinlar) hosil bo’lishidir. Natijada
katalizatorlarning barqaror ishlash muddati qisqaradi [ 51 ; 4 8 -49-b. ].
Adabiyotlardan ma’lumki, Mo-saqlovchi katalizatorlar neft yo’ldosh
gazlarini oksidlovchilar ishtirokisiz aromatlash reaksiyasida yuqori katalitik
faollikka ega [ 53 ; 19-2 0-b . 54; 20 -2 1-b.].
Oksidlovchilar ishtirokisiz 450-600 0
C da boradigan neft yo’ldosh gazlarini
degidroaromatlash jarayoni kamchiliklaridan biri koks hosil bo’lishi natijasida
katalizatorlarning tezda faolsizlanishidir. Katalizatorning faolligini
o’zgartirmasdan uzoq vaqt ishlashi uchun uni turli metallar (Cu, Zr, Pt, Zn, Fe, Co
va h.z) bilan promotorlash talab etiladi [ 45 ; 330-33 1-b.].
SVM pentasilining dekationlangan shakli ishtirokida metandan 750 0
C da
ham aromatik uglevodorodlar hosil bo’lmaydi, 0,5 % Pt va 0,72 % Sg bilan
promotorlangandan so’ng aromatik birikmalar hosil bo’lishi 14,9 % ni tashkil etdi
[ 55 ; 2 61 -263 -b.]. Etanning aromatlanishida H -shaklli pentasillar ma’lum faollikka
ega. Bundan tashqari, silikat moduli (Si/Al) 32 dan 15 gacha pasayganligi sababli
etanning konversiyasi (X
C2H6 ) 600 0
C va = 30 s da 27 % dan 57% gacha
ko’tarildi. Maksimal S
ArU (35%) Si/Al = 28 da 650 0
C haroratda olingan. Silikat
modulining pasayishi bilan metan va naftalinning unumi oshadi hamda vodorod va
alkilbenzollarning rentabelligi pasayadi [ 55 ; 2 60 -263 -b. 56 ; 94 -b].
Ruxni turli xil silikat modullari bo’lgan SVM va SVK pentasillariga kiritish
muhim promotorlovchi ta’sirga ega. Masalan, 650 0
C va 15s kontakt vaqtida
promotorlanmagan namunada etan konversiyasi ( X
C2H6 )
36,8% ni tashkil qildi, rux
25

kiritilgandan keyin esa bu ko’rsatkich 64,3 % gacha ko’tarildi [ 56 ; 94 -b.].
Katalizatorning umumiy faolligining oshishi aromatik kglevodorodlarga nisbatan
selektivligining ortishiga olib keldi. Bu ishda promotor tarkibining 10% gacha
oshishi etan konversiyasining ortishiga olib kelishi ko’rsatilgan. Galliyning
dekationlangan pentasil tutuvchi katalizatorga kiritilishi etanning aromatlanish
reaksiyasida promotorlovchi ta’sir ko’rsatadi.
Ga/H-ZSM-5 da etan 30% gacha S
ArU bilan aromatik uglevodorodlarga
aylanadi [ 57 ; 524-52 6-b.]. Etanning aromatlanishining o’ziga xos xususiyati
benzol va toluol bilan bir qatorda naftalin va metilnaftalinlarning katta miqdori
hosil bo’lishidir [ 58 ; 177-18 0-b . ].
1.5- § . Se olitli katalizatorlarda C
1 - C
4 alkanlardan aromatik uglevodorodlar
olish jarayonining fizik-kimyoviy asoslari
Katalizatorlarning selektivligi va barqarorligini oshirish uchun ular turli
metallar bilan modifikasiyalanadi: Mo, Zn, W, Zr , F e, Pt va Ga . Metanni
degidroaromat lash uchun eng samarali katalizator molibden bilan
modifikasiyalangan seolitdir. [ 50; 789-b . 58 ; 17 9 -18 0-b . 59 ; 30- b . 60 ; 15-1 6-b . 61 ;
c-1980- b.]. ZSM tipidagi seolitlarning katalitik ta’sirining eng muhim
xususiyatlaridan biri shundaki, bu ularning neft yo’ldosh gazlaridagi yengil
parafinlar ni qimmatbaho suyuq mahsulotlarga aylantirishidir. U yoki bu
mahsulotlar hosil bo’lishining selektivligi seolitlarning tuzilishi, tarkibi va ularning
kislotalik xossalari, katalizatorlarni oldindan tayyorlash sharoitlari va gazsimon
uglevodorodlarni konversiyalash jarayoni sharoitlari bilan belgilanadi [ 62; 95 -b .
63 ; 2 9 -3 1-b . 64 ; 36- 37-b . 65 ; 25-26 -b.]. C
3 - C
4 yengil alkanlarning
degidrosiklooligomerlanishi silikat moduli 60 ( H -A C -60) bo’lgan seolitda C
3 - C
4
alkanlari aralashmasi 350 0
C haroratdan dastlabki mahsulotga aylanib boshlaydi,
450 0
C va undan yuqori haroratda asosiy halqali mahsulotlar- asosan benzol,
toluol va ksilol yana oz miqdorda C
9+ alkilbenzol, naftalin va alkilnaftalinlar hosil
bo’ladi (1 .1 -jadval).
26

1.1-jadval
N-AS-60 seolitida C
3 - C
4 alkanlar aralashmasi konversiyasining mahsulotlari
tarkibi.
W,c -1
T
reaksiya , 0
C X,% S
1 ,% S
2 ,% S
3 ,% S
4 ,% Y,%
100 40 0 35 1 , 2 90 ,7 8 , 1 - -
1 00 4 50 60 1 , 4 76 ,6 7 , 4 1 4, 7 8 , 8
1 00 5 0 0 86 1 , 8 75 , 5 3 , 3 19 , 4 16,7
1 00 550 9 6 2 , 0 6 7, 4 2, 1 28 , 5 27.4
1 00 60 0 9 9 2 , 2 6 7, 1 1 , 4 28 , 3 28,0
2 00 60 0 9 2 1 , 8 66 , 1 2 , 4 29 , 7 27,3
4 00 60 0 80 1 , 9 6 6,7 4 ,4 26 , 9 21,5
Bu yerda, W-hajmiy tezlik, X- konversiya, S
1 , S
2 , S
3 va S
4 - mos ravishda
vodorod, C
1 - C
2 alkanlar, C
2 - C
4 alkenlar va aromatik uglevodorodlar hosil
bo’lish selektivligi, Y- aromatik uglevodorodlar unumi.
Qo’shimcha mahsulot tarkibiga gazsimon uglevodorodlar –metan va etan,
oz miqdordagi vodorod va C
2 - C
4 alkenlar kiradi. Jarayon haroratining ortishi bilan
xomashyoning konversiya darajasi va aromatik uglevodorodlar hosil bo’lish
selektivligi oshadi. 600 0
C da hajmiy tezlikning 100 dan 400 s -1
gacha ko’tarilishi
bilan S
3 -S
4 alkanlarning konversiyasi va aromatik uglevodorodlar hosil
bo’lishining selektivligi pasayadi, C
1 -C
2
alkanlari hosil bo’lish selektivligi ozgina
o’zgaradi va C
2 -C
4 alkenlar hosil bo’lish selektivligi 3 martadan ko’proq ortadi
[ 50; 793 - 792-b . 62 ; 95 -b]. Shunday qilib, dekationlangan seolitda yengil alkanlarni
konversiyalash jarayonining asosiy yo’nalishi reaksiya aralashmasining dastlabki
tarkibiy qismlarining krekingi bo’lib, aromatik uglevodorodlar hosil bo’lishining
selektivligi 30% dan oshmaydi .
Pentasil turli xil metallar bilan modifikasiyalanganda uning aromatik
uglevodorodlarni hosil qilishdagi faolligi sezilarli darajada ortadi. Buning uchun
rux, galliy, kadmiy, sirkoniy, platina, temir , xrom va kobalt ishlatilgan. Aromatik
uglevodorodlarning eng yuqori rentabelligiga Ga, Zn, Pt va Zr bilan
modifikasiyalangan seolitlarda C
3 -C
4 yengil alkanlarni konversiyalash jarayonida
erishildi [ 50; 789 - 791-b . 63 ; 27- b.]. Seolitga galliy oksidining ion almashinish
27

usuli bilan kiritilishi aromatik uglevodorodlar hosil bo’lish selektivligining sezilarli
darajada oshishiga sabab bo’ladi [ 64; 3 9 -4 0-b . 65 ; 124-12 5-b.].
Seolitga ruxni yuttirish usulida modifikasiyalash katalizatorning aromatlash
faolligini oshiradi. 550 0
C va 100 s -1
da aromatik uglevodorodlarning hosil bo’lish
selektivligi 0,5% Zn/AC da 53,4% ga yetadi. Rux oksidi konsentrasiyasi turli xil
bo’lgan namunalarda aromatik uglevodorodlarning hosil bo’lish selektivligi
keltirilgan (1. 2 -rasm) .
1.2-rasm. C
3 -C
4 alkanlar konversiyasining (1), vodorod hosil bo’lish (2), C
1 -
C
2 alkanlar (3), C
2 -C
4 alkenlar (4) va aromatik uglevodorodlar (5)
selektivligining seolitdagi rux oksidi konsentrasiyasiga bog’liqligi (T = 550 0
C,
W = 100 s -1
).
Rux oksidi konsentrasiyasining 2,0% ga ko’tarilishi bilan katalizatorning
aromatlash faolligi asta-sekin pasayadi, uning miqdori seolit tarkibida 3,0% ga
yetganda ya’ni 3,0% Zn/AC bo’lgan katalizatorning aromatlash faolligi ancha past
bo’ladi. Bundan tashqari, galliy tutuvchi seolitlardan farqli o’laroq, rux tutuvchi
namunalarda 400 0
C haroratda suyuq mahsulotlarning hosil bo’lishi kuzatilmaydi.
28

C
3 -C
4 alkanlari aralashmasidan aromatik uglevodorodlar olish uchun eng yuqori
selektivlik bilan ajralib turadigan 0,5% Zn/AC namunasi sinovlari shuni
ko’rsatadiki, bunda harorat 550 0
C ga ko’tarilganda xomashyoning hajmiy tezligi
ortishi bilan aromatik uglevodorodlar hosil bo’lishining selektivlgi ham oshadi va
ularning maksimal miqdori (56,0%) 500 s -1
hajmiy tezlikda hosil bo’ladi (1.2-
jadval).
1. 2-jalval.
0,5% Zn/AC katalizatorida C
3 - C
4 alkanlarning konversiya mahsulotlari
tarkibi.
W,c -1
T, 0
C X,% S
1 ,% S
2 ,% S
3 ,% S
4 ,% Y,% S
4 /S
2
100 550 99 3,3 42,7 0,6 53,4 52,9 1,25
200 550 98 3,5 39,6 2,1 54,8 53,7 1,38
400 550 97 3,5 38,8 2,2 55,5 53,8 1,43
600 550 95 3,6 37,9 2,9 55,6 52,8 1,46
800 550 94 3,5 37,6 3,5 55,4 52,1 1,47
1000 550 93 3,5 37,2 4,2 55,1 51,2 1,48
1200 550 92 3,4 36,7 6,4 53,5 49,2 1,46
1400 550 91 3,2 35,8 10,2 50,8 46,2 1,42
1600 550 87 3,1 35,3 13,6 48,1 41,8 1,36
1800 550 83 3,0 34,9 14,8 47,4 39,3 1,36
2000 550 80 2,8 34,4 16,7 46,0 36,8 1,34
500 450 40 2,5 52,0 5,3 40,2 16,1 0,77
500 500 74 3,0 44,2 3,4 49,4 36,6 1,12
500 550 96 3,7 38,0 2,3 56,0 53,8 1,47
500 600 99 4,1 35,6 1,1 59,2 58,6 1,66
Hajmiy tezlikning yanada oshishi aromatik uglevodorodlar hosil bo’lish
selektivligining asta-sekin pasayishiga olib keladi. Aromatik uglevodorodlarning
hosil qilish uchun hajmiy tezlikning 200 dan 1200 s - 1
gacha bo’lgan
o’zgaruvchanligi ahamiyatsiz va 1,5% dan oshmaydi. Aren va C
1 –C
2 alkanlarning
hosil bo’lishidagi selektivlik nisbati (C
4 /C
2 ) 1 dan katta, ya’ni , aromatik
uglevodorodlarni hosil qilish uchun propan va butanning asosiy qismi sarflanadi.
C
3 -C
4 alkanlarning boshlang’ich aralashmasining hajmi y tezligi ni 1200 s -1
dan
yuqoriga oshirish katalizatorning aromatik faolligining keskin pasayishiga olib
keladi va C
1 -C
2 alkanlar ning hajmiy tez ligi ozgina o’zgarganda ye ngil olefinlar
29

hosil bo’li shining selektivligi sezilarli darajada o rta di [47; 27-b. 50; 791-792-b. ].
Kontakt vaqtiga qarab C
2 -C
4 olefinlari hosil bo’l ishidagi selektivlikning o’zgarishi,
bu modifikasiyalan gan pentasillarda C
3 -C
4 yengil alkanlar konversiyasining asosiy
mahsuloti ekanligini ko’rsatadi. Haroratni 600 0
C ga ko’tarish bilan konversiyani
va aromatik uglevodorodlarning hosil bo’lish ini biroz oshirish mumkin. Aromatik
uglevodorodlarning hosil bo’lish reak s iyasi harorati orti shi natijasida selektivligi
maksimal qiymat ( 59,2% ) ga ye tadi [ 50; 791 - b. ]. Rux va kadmiyni se olitga
yutt irish orqali kiritish aromatik uglevodorod hosil bo’l ishi selektivligini deyarli
ikki baravar oshi shi ga olib keladi ( 1.3 -rasm). Biroq, Zr va Cd yengil alkanlarning
konversiya s ini oshirmaydi va hatt o dastlabki seolit bilan solishtirganda konversiya
kamayadi [47; 28-29-b . 50; 793-b ].
1. 3 -rasm. C
3 -C
4 alkanlarni aromatlash jarayonida ma’lum sharoitlarda
modifikasiyal a ngan pentasillarning katalitik faolligining qiyosiy
ko’rsatkichlari. N -AC , 5 , 0% Ga/AC , 0,5% Zn/AC , 5 , 0% Zr /AC , 5 , 0%
Cd/AC.
Rasmda ko’rinib turibdiki, tarkibida C
3 - C
4 alkanlarni aromatlash
jarayonida Ga -seolitlar yuqori barqarorlikka ega. Bundan tashqari, ular boshqa
metallarni o’z ichiga olgan seolitlarga nisbatan past haroratlarda faollik bilan
30

ajralib turadi, bu esa yengil alkanlarni yumshoq sharoitlarda konversiyalashga
imkon beradi [ 50; 790 - b . ].
Shunday qilib, pentasilga Ga, Zn, Zr va Cd kiritilishi C
3 -C
4 alkanlarining
degidratlani shini va vujudga kelgan olefinlarning de g idro s iklooligomer lanish ini
tezlashtiradi va natijada katalizatorning aromatik uglevodorodlarning hosil
bo’lishiga nisbatan selektivligini oshiradi [ 68; 95-b. 70; 101 -b . ].
1.6- § . YuKS tarkibli katalizatorlarning propan-butan fraksiyasini katalitik
aromatlashda qo’llanilish imkoniyatlari
Propan-butan fraksiyasidan oqilona foydalanish neft kimyosining ustuvor
vazifalaridan biridir. So’nggi yillarda propan-butan fraksiyasining neft-kimyoviy
sintez mahsulotlariga to’g’ridan-to’g’ri va bilvosita konversiyalari ko’rib chiqilgan
[ 71;15-16 -b . 7 2 ; 38 9 -b . 73; 351 -b . 7 4 ; 50 -b . 7 6 ; 1010- b . ].
Propan-butan fraksiyasini qayta ishlashning istiqbolli yo’nalishlaridan biri
bu ularning seolitli katalizatorlar ishtirokida aromatik uglevodorodlarga
aylanishidir. Olingan suyuq mahsulotlardan yuqori oktanli benzin qo’shimchasi
yoki neft-kimyo sanoati va organik sintez uchun qimmatbaho xomashyo sifatida
foydalanish mumkin [75; 42- b . 77; 154-15 5-b . 7 8 ; 150 -b ].
Hozirgi vaqtda propan-butan fraksiyalarini oksidlovchilarsiz bir bosqichda
aromatik uglevodorodlarga o’tkazish qobiliyatiga ega bo’lgan katalitik tizimlar
ishlab chiqilgan. Propan-butan fraksiyasining tarkibiy qismlarini aromatlash
jarayoni har xil katalitik tizimlar ishtirokida olib boriladi, ularning orasida yuqori
kremniyli seolitlar eng samarali hisobdanadi [ 79; 427 -b . 8 0;425-b .82; 26 -b . 83 ;
827- b. ]. Propan-butan fraksiyasining tarkibiy qismlari oksidlovchilarsiz boradigan
konversiya jarayonida tashuvchi tabiati, faol metall tarkibiy qismi, katalizatorni
tayyorlash usuli va sharoitlari uning faolligi va selektivligini belgilovchi asosiy
omillar hisoblanadi [ 8 3 ; 427 - 458-b. ].
Yuqori haroratlarda (700–800 0
C) propan-butan fraksiyasining tarkibiy
qismlarini oksidlovchilarsiz konversiyalashning kamchiliklaridan biri shiddatli
31

koks hosil bo’lishi natijasida katalizatorlarning tezda passivlanishidir [ 81; 11- b . 8 3 ;
431-b. ].
1.7- § . Texnologik jarayonlarda seolitli katalizatorlar dan foydalanish
Chet el kompaniyalari pentasil seolitli katalizatorlarda gazsimon
uglevodorod xomashyosini qayta ishlash uchun bir nechta katalitik jarayonlarni
taklif qilishdi.
«Cyclar» jarayoni.
Bir bosqichli «Cyclar» katalitik jarayoni UOP (AQSh) va British Petroleum
(Angliya) tomonidan birgalikda ishlab chiqilgan. Jarayon suyultirilgan neft
gazlarini aromatik uglevodorod va vodorodga aylantirish uchun mo’ljallangan.
Jarayon minimal ish bosimi 0,9 ...1,0 MPa, suyuq xomashyoning hajm iy oqim
tezligi 2 s -1
va 755 ... 810 K haroratda boradi. Xomashyoda mavjud bo’lgan
olefinlar aromatik uglevodorodlarning hosil bo’lishini oshiradi.
U O P tomonidan ishlab chiqilgan va sanoatni isloh qilish jarayonida keng
qo’llaniladigan bu jarayonda faol, selektiv va barqaror katalizatorni doimiy qayta
tiklash texnologiyasi bilan birgalikda foydalanilganligi tufayli nisbatan yumshoq
sharoitlarda C
3 -C
4 parafinlarini konversiyalashda yuqori unumda aromatik
birikmalar va vodorod olish mumkin [ 44 ; 1 28-b. ].
Yangi butan xomashyosini qayta ishlashda aromatik uglevodorodlar unumi
massa jihatdan 67,5%, vodorodniki esa massa jihatdan 5,5% ni tashkil qiladi, yangi
propan xomashyosini ishlatganda, aromatik uglevodorodlarning hosil bo’lishi
massa jihatdan 63,6% ni, vodorodniki esa 6% ni tashkil qiladi. Propan va butan
aralashmasidan iborat bo’lgan xomashyodan foydalanganda, aromatik
uglevodorodlar va vodorodning unumi aralashmadagi har bir tarkibiy qismning
nisbiy ulushiga qarab chiziqli o’zgaradi. [ 46 ; 53-55-b ].
«Cyclar» jarayonining texnologik sxemasi to’g’ridan-to’g’ri deyarli 100%
aromatik mahsulotga o’zgar tir ishni, neftni qayta ishlash va neft-kimyoviy
32

jarayonlar uchun vodorodni, C
3 -C
4 uglevodorodlarini ajrat ib olish va qayta
ishlashni, qo’shimcha mahsulotlar - metan va etanni chiqarib yuborishni
ta’minlaydi. Regenerator doimiy ravishda reaktordan chiqarilgan, ishlatilgan
katalizatorni tiklaydi. Reaktor va regenerator mustaqil va maqbul sharoitlarda
ishlashi mumkin, bu butun jarayonga foyda keltiradi. Xomashyon i oldindan
minimal tozalashni talab qilinadi, chunki katalizator kam miqdordagi oltingugurt,
suv, CO
2 va kislorodli birikmalarga sezuvchan emas. Agar toza ligi yuqori bo’lgan
vodorod olish kerak bo’lsa, xom ashyoni oltingugurtdan tozalash kerak [ 46 ; 53-
55-b ].
« Z -forming» jarayoni uchun xom ashyo suyultirilgan neft gazi bo’lib, undan
aromatik uglevodorodlar, yuqori darajada toza vodorod va yoqilg’i gazi ishlab
chiqariladi. Reaksiya qo’zg’almas katalizator yotqiziqli almashinish reaktorida
boradi. To’rtta reaktor bir qatorda joylashgan. Bunda ko’p bosqichli jarayon talab
etiladi, chunki reaksiya endotermikdir. Kerakli issiqlik reaktorlar orasida
joylashgan isitgichlardan olinadi.
Koksning katalizatorga qoplanishi tufayli u faolsizlanadi. Faqat koksni
yoqish orqali regenerasiya natijasida bir necha kun davomida katalizator faoliyatini
tiklash mumkin. Agar boshqa reaktor regenerasiyaga o’tkazilsa, jarayonga
kiritilgan kutish reaktori mavjud bo’lsa, reaktorlarda sodir bo’layotgan jarayonning
uzluksizligini ta’minlash mumkin. Ikki qurilma o’rtasida siklni almashtirish
mumkin. Operator xavfsizligini ta’minlash uchun kommutasiya kompyuter
tomonidan avtomatik ravishda boshqariladi. Kombinasiyalangan xomashyo isitish
pechida ma’lum bir haroratgacha qizdiriladi va birinchi reaktorga yuboriladi.
Reaksiya mahsuloti navbatdagi reaktordan keyin sovutiladi va gaz-suyuqlik
seperatoriga kiritiladi.
Reaksiya sharoitlari katalitik reformingga o’xshash, lekin harorat biroz
yuqori (500 ... 600 ° C), bosim esa pastroq bo’ladi. Xomashyoning hajmiy tezligi
0,5 ... 2,0 soat -1
. Agar boshqa sanoat maqsadlari amalga oshirilsa, reaksiya
sharoitlari o’zgartirilishi mumkin.
33

Seperatordagi past bosimli gaz fraksiyasi siqilib, keyin vodorodni tozalovchi
vositasi bo’lgan gazni regenerasiyalash bo’limiga yuboriladi. Gaz yuqori darajada
toza vodorod va chiqindi gazga ajraladi. Vodorodning tozaligi qo’llaniladigan
ajratish usuliga bog’liq. Membranali adsorber va bosimli o’zgaruvchan
adsorberlarning kombinasiyasi qo’llanilsa, mahsulotning 99,9% tozalik darajasiga
erishiladi. Chiqindi gaz oz miqdordagi vodorodni o’z ichiga oladi va asosan metan
va etandan iborat bo’ladi. Chiqindi gazning bir qismi issiqlik tashuvchi sifatida
reaksiya bo’limiga qaytariladi. Bu reaksiya tizimidagi vodorodning parsial
bosimini pasaytirishga yordam beradi va degidrogenlanish reaksiyasini
tezlashtiradi .
Qolgan chiqindi gaz tizimdan yoqilg’i sifatida chiqariladi. Suyuq fraksiya
stabilizatorga yuboriladi. Aromatik uglevodorodlar stabilizatorning pastki
qismidan chiqariladi, ular benzol, toluol va ksilol (BTK) olish uchun yuboriladi.
Aromatik bo’lmagan uglevodorodlarning tarkibi Z - formingdan keyin juda past
bo’ladi. Benzol, toluol va ksilollarning neftekimyoviy tanlab olinadigan sifati
ekstraksiya ishlatilmasdan turib distillash orqali ham yaxshilanishi mumkin.
Stabilizatordan yuqori pogon reaktorga qaytariluvchi chiqindi gaz bilan birga
qaytariladi.
Aromatik uglevodorodlarning rentabelligi ushbu jarayonda ishlatiladigan
xomashyo turiga qarab o’zgaradi. "Z - forming" va katalitik reforming
jarayonlaridan so’ng olingan mahsulotlarning tarkibini taqqoslashda shuni
ta’kidlash kerakki, "Z - forming" jarayonida benzol, toluol va chiqindi gaz olingan
mahsulotlar nng asosiy qismin i tashkil qil adi [ 46 ; 53-55-b. 47 ; 1 7 - 21-b. ].
1.8- § . Yengil parafinlardan kimyoviy mahsulotlar ishlab chiqarishning
zamonaviy texnologiyalari
Muqobil uglevodorod xom ashyosini sintetik suyuq uglevodorodlarga,
masalan CTL ( coal-to-liquid, “ ko’mirdan suyuq holatga ” ), BT L ( biomass– to-
liquid , “ biomassadan suyuq holatga ” ), G T L ( gas-to-liquid , “ gazdan suyuqlikga “ )
34

ga aylantirish sohasida innovasion texnologiyalar sinovdan o’tkazilmoqda. [8 4 ; 253-
b. ]. Hozirgi kunda dunyoda eng rivojlangan texnologiya G T L (gazdan suyuqlikka)
hisoblanadi. Mahalliy nashrlarda "sintetik suyuq yoqilg’i" atamasi qo’llaniladi.
Ushbu texnologiya uchun asosiy xom ashyo tabiiy gaz va neft yo’ldosh gazlaridir.
Dunyodagi tabiiy gaz zaxiralarini hisobga olgan holda, ushbu texnologiyaning
rivojlanishi dunyo mamlakatlari iqtisodiyotining barqaror o’sishiga olib keladi.
G T L texnologiyasini qo’llash nafaqat xom ashyo bazasini diversifikasiyalashga,
balki neft yo’ldosh gazlari xom ashyo sifatida ishlatilganda, ularning flakellarda
yoqib yuborilishi muammosiga ham yechim topiladi va bu esa, dunyodagi
ekologiyaning sezilarli darajada yaxshilanishiga olib keladi . 70-yillardagi neft
inqirozi ushbu texnologiyaning rivojlanishiga kuchli turtki berdi, shu vaqtning
o’zida uglevodorod gazidan sintetik suyuq yoqilg’i ishlab chiqarish texnologiyalari
yaratildi.
Ayni paytda bizda G T L -texnologiyasi, xususan - neft yo’ldosh gazini suyuq
uglevodorodlarga aylantirish texnologiyasi bo’yicha bir nechta yo’nalish mavjud.
G T L -texnologiyasida sintez gazini olish bosqichi hozirgi kunda juda chuqur
o’rganilgan va keng ommalashgan. G T L - texnologiyasini rivojlantirishning ushbu
yo’nalishi bo’yicha bir nechta jarayonlarni ko’rib chiqaylik.
Uglevodorod gazlarining qisman oksidlanishi. Ushbu jarayonda xomashyo
sifatida tabiiy gazlar, shu jumladan neft yo’ldosh gazlari ishlatiladi. Istiqbolli
tomoni, birinchi navbatda, og’ir qismlardan tozalangan gazdan zamonaviy
elektrostansiyalarda foydalanish imkoniyatlari bilan bog’liq. Ikkilamchi omil bu,
metanol va etilenning keyingi katalitik karbonillanishi natijasida keng ko’lamli
G T L -mahsulotlari olish imkoniyatidir. Ushbu usulning mohiyati shundan iboratki,
oksidlanish reaksiyasi ikki gaz metan (quruq) va yo’ldosh gaz (suyuq) ishtirokida
kislorod yordamida amalga oshiriladi va reaksiya natijasida CH
3 OH+CO va
C
2 H
4 +CO tarkibli bug’-gaz aralashmasi va boshqa oksidlanish mahsulotlari hosil
bo’ladi. Bundan tashqari, olingan tarkibiy qismlarning nisbati xomashyo tarkibi va
jarayon sharoitlari bo’yicha katta farq qiladi. Bu jarayondagi oksidlanish
mahsulotlari G T L -mahsulotlari hisoblanadi. Metanol va uglerod (II)-oksidi
35

aralashmasidan metilasetat, dimetilkarbonat, sirka kislotasi, etilendiasetat,
metilformiatlar olish mumkin. Etilen va uglerod (II)-oksidi aralashmasidan esa
dietilketon, 3,6-oktandion, 3,6,9-undekantrion, metilpropiona tlar olinadi [8 5 ; 504-
b ].
Metanning to’g’ridan-to’g’ri oksidlanishi . Metanning to’g’ridan-to’g’ri
oksidlanishining gaz fazali jarayoni 60-80 bar bosimda, harorati 450-550 0
C va gaz
aralashmasida 3-5% kislorod konsentrasiyasi bilan amalga oshiriladi [8 6 ; 21-b. ].
To’g’ridan-to’g’ri oksidlanish uchun asosiy mahsulotlarining nisbati, metanol hosil
bo’lishining eng maqbul sharoitlarini quyidagi sxema bo’yicha ifodalash mumkin.
2CH
4 + 2O
2 → 0,9CH
3 OH + 0,1CH
2 O + H
2 O
2CH
4 + 2O
2 →0,9CO + 0,1(CO
2 +H
2 ) + H
2 O
Metanolning CO ga nisbati odatda 1 ga tengva u haroratning ortishi hamda
kislorod konsentrasiyasining ortishi bilan kamayadi.
NYG ning qisman oksidlanishi . Ushbu jarayonda metanning og’irroq
gomologlari - pentan, butan va propan qisman oksidlanib, asosan, metanol, metan
va CO hosil qiladi. Kislorodning dastlabki konsentrasiyasiga qarab, CH
3 O H /CO
nisbati keng intervalda o’zgarishi mumkin. O
2 konsentrasiyasining oshishi bilan
CO kosentrasiyasi oshadi, mahsulotlarda metanolning miqdori unchalik sezilarli
darajada o’zgarmaydi va maksimal 6-7% ga yetadi. Shuning uchun kislorod
konsentrasiyasining ortishi bilan CH
3 O H /CO nisbati kamayadi. Metanol va CO ni
1:1 nisbatda olish uchun kislorodning dastlabki konsentrasiyasi ~ 5% bo’lishi
kerak va CH
3 OH/CO nisbati 2:1 ga teng bo’lsa, u ~ 2% bo’lishi kerak [8 6 ; 21-23-
b. ].
NYG og’ir tarkibiy qismlarining krekingi. NYG ning og’ir C
3+ tarkibiy
qismlarini oksidlovchi konversiyasi birmuncha yengil birikmalar hosil bo’lishiga
olib keladi (asosan etan, etilen, CO, CH
4 va H
2 ) [8 6 ; 21-25 ]. Jarayon parametrlari
va kislorodning dastlabki konsentrasiyasini o’zgartirish orqali C
2 H
4 va CO
nisbatlarini optimallashtirish mumkin, shu bilan birga oksidlanish uchun berilgan
aralashmadagi kislorod konsentrasiyasi eng katta ta’sirga ega. Reaksiya
mahsulotlarida kislorod konsentrasiyasining ortishi bilan CO miqdori sezilarli
36

darajada oshadi, etilen miqdori esa bir oz kamayadi. Natijada C
2 H
4 / CO nisbati
keng doirada o’zgarib turadi.
Aromatik uglevodorodlarni olish. Tabiiy va yo’ldosh gaz tarkibiy
qismlarini qayta ishlashning ushbu istiqbolli yo’nalishi ularning se olit li
katalizatorlarda aromatik uglevodorodlarga to’g’ridan-to’g’ri oksidlanishi tufayli
amalga oshiriladi. Konversiya natijasida qimmatbaho kimyoviy xom ashyo sifatida
ishlatilishi mumkin bo’lgan keng turdagi mahsulotlar olinadi. Bunday jarayon larni
quyidagi reak s iyalar orqali ifodalash mumkin
6CH
4 → C
6 H
6 + 9H
2
3C
2 H
6 → C
6 H
6 + 6 H
2
2C
3 H
8 → C
6 H
6 + 5H
2
CH
4 + 2C
3 H
8 → C
6 H
5 CH
3 + 6H
2
Taqdim etilayotgan jarayon neft yo’ldosh gaz lari dan foydalanish va benzol-
toluol-ksilol (BT K ) frak s iyasini olish imkoniyatini beradi, bu jarayonni xorijiy va
mahalliy kompaniyalar amalga oshirmoqdalar. Ularning ba’zilari: Yaponiyaning
Misubisi Oyl va Chayoda Korp orasiyasi . Ye ngil uglevodorodlarni aromatlash
uchun Z - for ming ni shakllantirish jarayonini ishlab chiqdi [8 6 ; 23-b. ]. Kompaniya
ishlab chiqarish quvvati kuniga 1590 m 3
butan bo’lgan yiliga 139 ming tonna BTK
ishlab chiqarish quvvatiga ega sanoat zavodi loyihasini ishlab chiqdi. OOO
«SAPR-neftexim» olimlari propan-butan frak s iyasini xushbo’y
uglevodorodlarning yuqori oktanli kon se ntratlariga katalitik qayta ishlash
jarayonini amalga oshirishdi.
1. 9- § . Neft yo’ldosh gazlaridan oqilona foydalanish muammosini hal
qilishning istiqbolli yo’llari

So’nggi yillarda yirik konlarning topilishi va ko’plab konlarning ishga
tushirilishi natijasida neft yo’ldosh gazidan foydalanish masalasi yanada dolzarb
bo’lib qoldi. Bundan tashqari, neftni qayta ishlash mahsulotlari mamlakatdagi
37

kimyo sanoati uchun asosiy uglevodorod xomashyosi bo’lib qolmoqda va
gazsimon uglevodorodlardan oqilona foydalanish darajasi qoniqarli emas. Shu
sababli, past molekulyar og’irlikdagi parafinli uglevodorodlarni qimmatbaho
kimyoviy mahsulotlarga, xususan, aromatik birikmalarga kimyoviy aylantirish
usullarini ishlab chiqish katta ahamiyatga ega. Ushbu jarayonning amalda tatbiq
etilishi neftning o’rnini bosadigan nisbatan arzon gazli uglevodorodlardan samarali
foydalanish va aromatik uglevodorodlarni ishlab chiqarishni ko’paytirish,
shuningdek, mablag’ni tejash uchun zamin yaratadi [5 ; 64-b ].
Neft yo’ldosh gazlarining asosiy tarkibiy qismlari metan bilan bir qatorda
propan va butan hisoblanadi. Uglevodorod xomashyosini qayta ishlash uchun
ekologik toza va chiqindisiz katalitik texnologiyalarni ishlab chiqishda yuqori
kremniyli seolitlari (YuKS) asosida samarali katalizatorlarni yaratish muhim
hisoblanadi [8 7 ; 12681–b. 8 8 ; 1–b, 8 9 ; 792–b,].
SO RFA neft kimyosi institutida ( SO RFA NKI) polifunksional
katalizatorlar yaratildi va ulardan foydalanish natijasida uglevodorod gazlarini
qimmatbaho suyuqliklarga kimyoviy aylantirish jarayoni amalga oshirildi.
Jarayonning mohiyati shundan iboratki, seolitli katalizatorning stasionar qatlamida
gazsimon uglevodorodlar 600-650°C haroratda, 0,2-0,5 MPa bosimda va
mahsulotning 150-200 s -1
chiqish hajmiy tezligida aromatik birikmalarga aylanadi.
Texnologiya yangi ko’p funksional bimetalli seolitli xususiyatlarga ega
katalizatorni ishlatishga asoslangan bo’lib, u yo’ldosh gazning nisbatan murakkab
komponentli tarkibi bilan belgilanadi [5 ; 62-64-b ]. Uni suyuq mahsulotga
aylantirish uchun katalizator tarkibida metannning parchalanishi, uning eng yaqin
gomologlarining degidrogenlanishi va oraliq mahsulotlarning aromatlanishi sodir
bo’ladigan faol markazlar bo’lishi kerak.
Birinchi bob bo’yicha xulosalar
Birinchi bobda neft yo’ldosh gazlarining katalitik o’zgarishlari, seolitli
katalitik sistemalar, katalizatorlarning tuzilishi va xususiyatlari, ular ishtirokida
38

maxsulotlar sintezi, seolit katalizatorlarining texnologiyada qo’llanilishi haqidagi
ma’lumotlar berildi.
Shuningdek, yengil uglevodorodlarning seolitli katalizatorlar ishtirokidagi
aromatlanishi, uning borish jarayonlari, metallar bilan modifikasiyalangan
katalizatorlar va ularning turlari, faolligi, selektivligi, stabilligi haqida to’xtalib
o’tildi.
Shunday qilib adabiyotlar sharhi qismidan ma’lumki, yengil uglevodorodlar
aromatlanish jarayoni tezligi va mahsulotlar unumi seolitli katalizator tarkibiga,
uning tayyorlanish sharoitiga, modifikator va promotor tabiatiga hamda
jarayonning o’tkazilish sharoitiga bog’liq ekan.
Yuqoridagi texnologiyalar, shubhasiz neft yo’ldosh gazlarini xomashyo
sifatida ishlatishga qaratilgan. Chunki hozirgi vaqtda gaz va neft qazib chiqaruvchi
kompaniyalar NYG ni yonishi tufayli katta yo’qotishlarga duch kelmoqdalar.
Yo’qotishlar nafaqat energiya manbaining isrof bo’lishiga balki, atrof muhitning
ifloslanishiga sabab bo’lmoqda. Shuning uchun NYG ini katalizatorlar ishtirokida
suyuq mahsulotlarga aylantirish dolzarbdir.
39

II-BOB. TAJRIBA QISMI. NEFT YO’LDOSH GAZLARINI
AROMATLASH REAKSIYASI KATALIZATORI TARKIBI, U LARNING
FIZIK-KIMYOVIY VA TEKSTUR XARAKTERISTIKALARI VA
REAKSIYA MAHSULOTLARI TAHLILI
2. 1 - § . Yuqori kremniyli se olit lar asosida katalizatorlar tayyorlash
Reaktivlar :
YuKS va unga asoslangan katalizatorlarni tayyorlash uchun quyidagi
reaktivlar ishlatilgan:
- natri y alyuminat;
- geksametilendiamin ;
- NH
4 Cl ning 25%- li suvli eritmasi ;
- alyuminiy nitrat Al(NO
3 )
3 ∙9H
2 O ;
- alyumosilikat geli ;
- suyuq shisha (29% SiO
2 , 9%Na
2 O, 62%H
2 O) ;
- 0,1 N HNO
3 ;
-Zn(NO
3 )
2 , ZrO(NO
3 )
2 , Na
2 B
4 O
7 , (NH
4 )
2 MoO
4 larning suvli eritmalari.
2. 1. 1- § . Yuqori kremniyli se olit larni olish usullari
Ishda Navbahor bentonitidan gidrotermik usulda olingan YuKS ishlatildi.
YuKS sintezi quyidagi bosqichlardan iborat: alyuminiy nitrat yoki sulfatni,
organik templat eritmalarini, suspenziyani, alyuminosilikat gelini tayyorlash;
seolitni gidrotermal kristallash va uni o’zak eritmadan filtrlab olish va yuvish.
Laboratoriya sharoitida seolitlar sintezi 100 sm 3
hajmdagi idishlarda
o’tkazildi. Yuqori kremniyli seolit (YuKS) lar sintezi asosida ishqoriy
alyuminokremnegellarni gidrotermik kristallash usuli yotadi .
Alyuminokremnegellarni gidrotermal kristallash turli xil organik birikmalar
(templatlar) ishtirokida o’tkazildi. Yuqori kremniyli seolitlar zanglamaydigan
40

po’latdan yasalgan avtoklavda 175-200 0
C da 6 sutka davomida quyidagi metodika
bo’yicha sintez qilindi.
Dastlabki reaksion aralashma suyuq shisha (29% SiO
2 , 9%Na
2 O, 62%H
2 O)
ga Al(NO
3 )
3 ∙9H
2 O templat sifatida geksametilendiamin va spirtli fraksiya qo’shib
tez aralashtirgan holda tayyorlandi. Reaksion aralashmaning pH qiymati unga 0,1
N HNO
3 eritmasini qo’shish bilan nazorat qilindi. Hosil bo’lgan aralashmaga
Navbahor tumanidan keltirilgan bentonit qo’shildi. Kristallanish jarayoni
tugagandan so’ng qattiq faza eritmadan Byuxner voronkasi yordamida ajratib
olindi va 12 soat davomida 120 0
C da quritildi va templatni yo’qotish uchun 8 soat
davomida 500-550 0
C da kuydirildi .
Olingan yuqori kremniyli seolitni dekationlashtirish uchun 10 g seolitga 100
g 25% li ammoniy xlorid qo’shib ishlov berildi. Eritma suv hammomida 90-100 0
C
da, doimiy aralashtirilgan holda 2 soat davomida ushlab turildi, keyin cho’kma ¿
filtrlandi, distillangan suv bilan yuvildi, quritildi va 550-600 0
C da 8 soat davomida
kuydirildi. Keyin dekationlashgan seolit kukuni tabletka qilib presslandi va
granulalar holida kesildi.
2. 1. 2- § . Yuqori kremniyli se olit lardan modifikasiyalangan
katalizatorlar tayyorlash
Modifikasiyalangan seolitli katalizatorlar YuKS ga ma’lum tuzlar
eritmalarini birgalikda yuttirish usuli bilan tayyorlandi.
Mo, Zn, Zr li katalizator quyidagicha tayyorlandi: 100 g massadagi YuKS ga
(NH
4 )
2 MoO
4 , Zn(NO
3 )
2 , ZrO(NO
3 )
2 larning 30% li eritmasi 12 soat davomida
yuttirildi. So’ngra katalizator eritmadan ajratib olindi va 350-400 0
C da azot
oqimida 3 soat davomida quritildi va 5-7 mm o’lchamdagi granula holatiga
keltirildi.
Mo, Zn, Zr , V li katalizator quyidagicha tayyorlandi: 100 g massadagi YuKS
ga (NH
4 )
2 MoO
4 , Zn(NO
3 )
2 , ZrO(NO
3 )
2 va Na
2 B
4 O
7 , larning 30% li eritmasi 12 soat
davomida yuttirildi. So’ngra katalizator eritmadan ajratib olindi va 1 soat
41

davomida 150 0
C da quritildi va havo oqimida 550-600 0
C da kuydirildi va 5-7 mm
o’lchamdagi granula holatiga keltirildi [83 ; 828-830-b. 9 2 ; 7928-b. ].
2.2- § . Neft yo’ldosh gazlarini katalitik aromatlash reaksiyasida boshlang’ich
va oxirgi mahsulotlar tahlili
Boshlang’ich moddalarni va reaksiya mahsulotlarini tahlil qilishda
xromatografik va IQ-spektroskopiya tahlil usullaridan foydalanildi. Gazlarning
uglevodorodli tarkibi LXM-80MD, vodorodning miqdori LXM-8, suyuq
mahsulotlar (katalizat) CHROM-5B xromatografida tekshirildi. Tashuvchi gaz
vazifasini LXM-80MD da vodorod, LXM-8 da azot va CHROM-5Bda geliy
bajardi [ 90 ; 919-b. 9 2 ; 889-b. 9 3 ; 7928-b. ].
Boshlang’ich moddalar va reaksiyaning gaz mahsulotlari tahlili sharoiti:
adsorbent sifatida solishtirma sirt yuzasi 1,55 m 2
/g va sochma zichligi 0,32 g/sm 2
bo’lgan seolit ishlatildi. adsorbentga massa jihatdan 25% geksadekan (suyuq faza)
yuttirildi. Kolonkaning uzunligi 6 m, ichki diametri 3 mm.
Tahlilni o’tkazish sharoiti: I
m = 140 mA, termostat harorati T
T = 25 0
C;
katorometr harorati T
K = 40 0
C, tashuvchi gaz (vodorodning) sarfi 30 ml/min.
Vodorodning tahlili . Gaz mahsulotlari tarkibidagi vodorod va uglevodorod
komponentlarining tahlili seolit 5A bilan to’ldirilgan kolonkada amalga oshirildi.
Seolit 5A 100 0
C gacha bo’lgan haroratda barcha uglevodorodlarni
(metandan tashqari) adsorbilaydi. Shuning uchun xromatogrammalarda vodorod va
metanga xos signallar yoziladi. Tahlilni o’tkazish sharoiti: tok mosta katorometri
I
m =100 mA; termostat harorati T
T = 30 0
C, katorometr harorati T
K = 40 0
C,
tashuvchi-gaz sarfi 30 ml/min.
Suyuq mahsulotlar (katalizat) tahlili. Suyuq mahsulotlar tahlili suyuq faza
SE-30 bilan to’ldirilgan ichki diametri 0,2 mm, uzunligi 50 m bo’lgan kapillyar
kvars kolonkada quyidagi maqbul sharoitda amalga oshirildi: termostatning
boshlang’ich harorati T
0 = 50 0
C; haroratning ko’tarilish tezligi 5 0
C/min, maksimal
haroratda ushlanish vaqti 10 minut, bug’latgich harorati T = 300 0
C, alanga
42

ionizasion detektor harorati T
AID = 300 0
C, tashuvchi-gaz (geliy)ning sarfi 1,5
ml/min.
2 . 3-§ . Yuqori kremniyli seolitli katalizatorlarning faolligi va kislotali
markaz larini tekshiri sh
Uglevodorodlarni aromatlash reaksiyasida katalitik sistemaning faolligiga
kislotali markazlar katta ta’sir ko’rsatadi. O’z navbatida kislotali markazlar
konsentrasiyalari ham ko’pgina omillarga bog’liq: seolitning dekationlashish
darajasiga, seolitning silikat moduliga, turiga, promotorning miqdoriga va kiritish
usuliga, termokimyoviy ishlov berish usuliga va boshqalar. [4 6; 52-55 -b . 47; 17-
2 0. 48 ; 83-88 -b. 83 ; 828-830-b. 9 2 ; 7928-b. ].
2.3.1- § . Katalizator faol markazlarnning tuzilishi va kislotaligini
aniqlash.
Katalizator faol markazlarining tuzilishi va sirt yuzasini aniqlash.
Katalizator faol markazlarining tuzilishi va holati elektron mikroskopiya
yordamida, sirt yuzasi esa BET metodi bo’yicha aniqlandi. BET tenglamasi
quyidagicha :P
V−(P0− P)
= 1
Vm− C + (C−1)
Vm∙C∙P0
(2.1 )
bunda P-adsorbsiya bosimi, Pa; P
0 –to’yinish bosimi, Pa; V -adsorbsion hajm,
sm 3
; V
m -molekulyar qatlamda adsorbilangan hajm, sm 3
; C –adsorbsiya issiqligini
xarakterlovchi konstantaga teng deb olindi.
Solishtirma yuza ( S ) quyidagi formula bo’yicha hisoblandi:
S = 4,38 V
m
m ( 2.2 )
bunda
Vm -monomolekulyar qavatni qoplash uchun zarur bo’lgan azotning hajmi
(grafik bo’yicha topiladi) sm 3
; qiyalik burchagi tangensi; 4,38-1 sm 3
azot band
qiladigan yuza, m 2
/sm 3
; m -namuna massasi, g
43

Solishtirma sirt–yuzani xromatografik usulda aniqlash uchun adsorb s iyada
muvozanatdagi bosim quyidagi formula bo’yicha hisoblandi:Pa= a∙Patm
100 (2.3 )
P
atm - atmosfera bosimi, mm.sim. ust;
a
-azot-geliy aralashmasidagi azotning ulushi;
Adsorbilangan azotning hajmi quyidagi formula bo’yicha hisoblandi:
Va= VD∙SD.p
SD
(2.4 )
bunda
VD -yuborilgan doza hajmi, sm 3
;
S
D . p -desorbsion pik yuzasi;
S
D -doza piki yuzasi.
Adsorbsiya izotermasi P
a
V
a ∙
( P
0 − P
a ) bilan ( P
a
P
0 ) orasidagi bog’liqlik asosida
tuzildi,
bunda
P0 -suyuq azot haroratida adsorbatning to’yingan bug’ bosimi, mm.sim.
ust.
Namunaning sirtida monoqavatda adsorbilangan azotning hajmi quyidagi
formula bo’yicha aniqlandi:
Vm= 1
m+b(2.5)
bunda m, b - grafik bo’yicha aniqlanadigan kattaliklar, 1/sm 3
.
Namunaning solishtirma sirt yuzasi ( S
sol ) quyidagi formula bo’yicha
aniqlandi:
Ssol= Vm∙S0
m1
(2.6 )
S
0 -1 sm 3
adsorbatning qoplash yuzasi, azot uchun S
0 =4,35m 2
/sm 3
;
m
1 -namuna massasi, g.
Rentgenofazali tahlil: Namunalarni rentgenografik tekshirish
(rentgenofazoviy tahlil) XRD-6100 (Shimadzu, Japan) difraktometrida o’tkazildi.
Fazalar identifikasiyasi adabiyotlardagi ma’lumotlar bo’yicha individual
komponentlar rentgenogrammalari (JSPDS kartoteka) asosida amalga oshirildi.
44

Liniyalar (chiziqlar) intensivligi piklar balandligi bo’yicha 100 balli shkalada
o’lchandi. Kristall panjarada tekisliklararo masofa (d, nm) Vulf-Bregg formulasi
bo’yicha amalga oshirildi:
n
-qaytarish darajasi
; λ -rentgen nuri to’lqin uzunligi, A
0 ;
Θ -siljish bregg burchagi,
grad.
Kristallitlarning o’rtacha o’lchami Selyakov-Sherrer tenglamasi bo’yicha
baholandi:

Katalizator zarrachalarining o’lchami qancha kichik bo’lsa, uning diffuzion
va issiqlik qarshiligi shuncha kamayadi va faolligi ortadi.
Katalizatorlarning kislotalik markazini tekshirish. Namunalarning
kislotali xarakteristikalari USGA-101 xemosorbsiya avtomatik analizatorida
ammiakning haroratli dasturlashtirilgan desorbsiyasi usulida o’rganildi. Buning
uchun 0,1-0,15 g miqdordagi namuna kvars reaktorga solindi va quyidagicha
ishlov berildi: Harorat 20 0
C /min tezlik bilan geliy oqimida (20 ml/min) 500 0
C
gacha ko’tarildi. Bu temperaturada qizdirish 1 soat davom ettirildi va 60 0
C gacha
sovutildi. Keyin namuna ammiak bilan to’yinishi uchun ammiak-azot aralashmasi
oqimida 15 minut ushlab turildi, so’ngra namuna geliy oqimida (30 ml/min) 100 o
C
da 1 soat davomida fizik adsorbilangan ammiakdan tozalandi. Keyin harorat 60 o
C
gacha pasaytirildi va namunani 8 o
C/minut tezlikda 750 o
C gacha geliy oqimida
(30ml/min) chiziqli qizdirish o’tkazildi. Ajralib chiqqan ammiak katarometrli
detektorda registrasiya qilindi. Bu model bo’yicha bitta kislotali markazga bitta
ammiak molekulasi adsorbilanadi. Demak, desorbilangan ammiak miqdori
namunadagi kislotalik markazi miqdoriga teng. Boshlang’ich
MoO 42− bentonitdan
ko’ra sirkoniy saqlovchi namunalarning kislotalik markazlari ko’proq bo’ladi [ 48 ;
83-88 -b. 83 ; 828-830-b. 9 2 ; 7928-7929-b. ].
45

Katalizatorlar yuzasining kislotali xossasi ammakning HDD (haroratli
dasturlashtirilgan desorbsiya) usulida sinab ko’rilgan, qurilma sxemasi 2.1-rasmda
kelirilgan.
2.1-rasm. Ammiakning haroratli dasturlashtirilgan desorbsiyasi usulida
katalizatorlarning kislotaligini aniqlash qurilmasi sxemasi : 1-Geliy balloni, 2-
plitka, 3-suv hammomi, 4-geliy oqimi uchun nay, 5-suyuq NH
3 li tubi yumaloq
kolba, 6-termometr, 7-KOH li quritgich, 8-tuzli va muzli lovushka, 9-shisha nay,
10-reometr, 11-teskari sovutgich, 12-kran, 13-reaktor, 14-pech, 15-stakan.
Katalizatorning katalitik faolligi nafaqat uning tarkibiga balki unga
termomexanik ishlov berish sharoitiga ham bog’liq. Katalizatorga termomexanik
ishlov berilganda ortiqcha energiyaga ega bo’lgan yuqori dispers zarrachalar
ko’proq hosil bo’ladi. Tarkibida 2,0 % sirkoniy saqlovchi katalizatorga 500-600 0
C
da 2-3 soat davomida termomexanik ishlov berilganda uning aromatlovchi xossasi
deyarli o’zgarmadi. Harorat 550-600 0
C gacha oshirilganda katalizatorning
aromatlovchi faolligi ortishi kuzatildi. Shu bilan birga kreking va degidrogenlanish
reaksiyasi mahsulotlarining hosil bo’lish unumi kamayadi [ 9 2 ; 7928-7929-b.
108 ; 165 - b. 108 ; 6 - 7-b. ].
Bentonitdan olingan yuqori kremniyli seolitga sirkoniy nitrat yuttirilgandan
so’ng unga 500-650 o
C da 2 soat davomida termik ishlov berildi va uning katalitik
faolligi o’rganildi. Bu vaqtda uning katalitik faolligida deyarli o’zgarish
46

kuzatilmadi. Katalizatorga 700-750 0
C da 3 soat davomida termik ishlov berilganda
uning aromatlovchi faolligining keskin oshishi kuzatildi. Reaksiya harorati 550 0
C
bo’lganda dastlabki holdagiga nisbatan aromatik uglevodorodlarning unumi 5,2%
ga oshdi [ 9 2 ; 7928-7929-b. 10 6;72-73- b. ].
Katalizatorning faolligi va selektivligi bilan bir qatorda uning muhim
ko’rsatkichlardan biri uzoq vaqt davomida yuqori aromatlash xossasini
o’zgartirmasdan ishlay olishi (stabilligi) dir. Uglevodorodlarni aromatlash
jarayonida katalizator sirtida koks hosil bo’ladi, bu esa katalizatorning samarali
katalitik ta’sirlashishiga salbiy ta’sir etadi va uning faolligini asta-sekin
kamaytiradi. Shuning uchun katalizatorni regenerasiya qilish talab etiladi.
Katalizator regenerasiyasi 650 0
C da havo oqimida 8 soat davomida havodagi
kislorodning hajmiy konsentrasiyasini asta-sekin oshirish bilan olib borildi.
Regenerasiyadan so’ng katalizator o’zining dastlabki faolligini to’liq tiklaydi.

2.3.2- § . Katalitik xossalarni tekshirish
YuKS namunalari va unga asoslangan kompozisiyalarning katalitik xossalari
C
1 -C
4 uglevodorodlarning katalitik o’zgarishlari asosida po’latdan yasalgan ichki
diametri 12 mm bo’lgan oqimli reaktorda, odatdagi atmosfera bosimida, 550-
650 0
C oralig’ida, reagentlar aralashmasining 175-350 ml/min hajmiy tezligida va
kontakt vaqti 0,5-17,0 sek bo’lgan sharoitda o’rganildi.
L aboratoriya qurilmasi ning te xnologik sxemasi 2 .2-rasmda ko’rsatilgan.
Tajriba lar xomashyoni katalizator namunasi joylashtirilg an reaktor orqali o’tkazib ,
hosil bo’lgan gazlar , suyuq mahsulotlar tarkibini va ularning miqdorlarini ng
o’zgarishini tahlil qilish orqali amalga oshirildi .
47

2.2 - rasm. Katalizator lar ni sina sh qurilmasi ning prinsipial texnologik sxemasi :
1-reaktor; 2-katalizator; 3-termopara; 4-gaz larni tayyorlash bloki; 5- KSP-4
rusumli haroratni qayd qilgich; 6- reaktorni qizdirgich haroratini boshqargich; 7-
gaz-mahsulotlari aralashmasi uchun suvli sovutgich; 8-gazlar va suyuq
mahsulotlarni ajratish uchun separator; 9-separatorni sovutish uchun muz solingan
idish; 10-tortish va tahlil qilish uchun suyuq mahsulotlar; 11- tahlil uchun va
gazometr uchun gaz mahsulotlari; 12 - gazometr; 13 –gaz mahsulotlarini tahlil
qilish uchun LXM-80MD rusumli xromatograf; 14 - suyuq mahsulotlarni tahlil
qilish uchun CHROM-5B rusumli xromatograf; 15, 16 - angidron va askarit
solingan naychalar .
Reaktor konstruksiya jihatidan metall (zanglamaydigan po’lat ) dan yoki
termoparani bo’ylama o’q bo’ylab biriktirish uchun cho’ntakni o’z ichiga oluvchi
kvars shishadan tayyorlangan trubasimon silindrdan iborat. Metall reaktor unga
payvandlangan shtuserga ega bo’lib, uning yuqorisi xom ashyoni kiritish uchun,
past k i qismi tayyor mahsulotni chiqarish va yangi katalizatorni yuklash uchun
xizmat qiladi. Kvarsli reaktorda mos ravishda chiqarish teshiklari mavjud [ 21 ; 40-
41 -b., 94 ; 5 6 8-b. ].
48

Kontakt vaqtining o’zgarishiga xomashyoni uzatishning hajmiy tezligi (W)
ni yoki reaktor 1 dagi katalizator miqdori 2 ni o’zgartirish orqali erishildi.
Ballondan reduktor orqali ajratib olingan dastlabki xomashyo tarkibida
membranali bosim boshqargichi, nozik uzatish drosseli va ch iqishdagi gaz sarfini
o’lchagichni o’z ichiga oluvchi chuqur quritish uzelini qamrab oladi. Reaktordagi
harorat regulyator 6-li elektr qizdirgich yordamida bir me’yorda ushlab turildi va
harorat KSP-4 rusumli asbobda yozib borildi.
Reaktordan chiqayotgan gaz mahsulotli aralashma suvli sovutgich 7 da
sovutildi, so’ngra separator 8 da gaz va suyuq mahsulotlarga ajratildi.
Gazlarni va reaksiya mahsulotlarining suyuq qismini to’liq ajratish uchun seperator
ichiga muz solingan idish 9-da qo’shimcha ravishda sovutildi. Separatordan
chiqqan gazlar 11 , (LXM-80MD va LXM-8) olti yo’lli xromatograflar dozatori 13
orqali hajmni aniqlash uchun gazometr 12 ga yo’naltirildi. Vaqti-vaqti bilan olti
yo’lli kran yordamida gaz mahsulotining tarkibini tahlil qilish uchun ma’lum
dozali (1 ml) namuna olindi. Suyuq mahsulotlar separatorda to’plandi [ 21 ; 40-41 -
b., 94 ; 5 6 8-b. ].
2.3.3- § . Zn-Zr / YuKS katalizatori sintezi va uning fizik-kimyoviy va tekstur
xarakteristikalari .
Rux va s irkon iyli se olitning sintezi al yu minosilikatning gidrotermal
kristallanish yo’li orqali amalga oshirildi, bunda alyuminiy ning bir qismi s irkon iy
va rux bilan almashtirildi. Zn 2+
va Zr 4+
ionlarining manbai sifatida te gishli nitrat
kislotasi tuzlarining suvli eritmalari dan foydalanildi. Struktu r a hosil qil uvchi
qo’shimchalar sifatida geksametilendiamin ( G MDA) ishlatil di , kremniy manbai
sifatida suyuq shishadan foydalanildi . Se olitdagi rux oksidi massa jihatdan 1,0 %
ni , s irkon iy oksidi 2,0 % ni tashkil et a di. Rux va s irkon iy al yu minosilikat (Zn-
Zr/ YuKS ) sintezi quyidagi uslubda amalga oshirildi : suyuq shishaga intensiv
aralashtirib turgan holda G MDA ning suvli eritmasi v a s irkon iy tuzl ari ning
eritma sidan qo’shildi . Re ak s i on aralashmaning pH qiymati 0,1 N nitrat kislota
49

eritmasi qo’shi sh orqali boshqarib boril di. Olingan reak s i on massaning
kristallanishi po’lat avtoklavlarda 180 °C haroratda 4 kun mobaynida olib bori ldi.
Kristallanish tugaganidan so’ng, qattiq faza suyuq fazadan filtrlash orqali ajratib
olindi, yuvuvchi suv muhiti p H ≤9 ga yetgunga qadar distillangan suv bilan
yuvildi. So’ngra 100 °C da havoda quritildi va 560 °C haroratda 12 soat davomida
kuydirildi. Seolitni faol H- shaklga o’tkazish uchun olingan namuna ga NH
4 Cl ning
25% li suvli eritmasi bilan 90 o
C da 1 soat davomida ishlov berildi, natriy
kationlari yo’qotilgandan so’ng NH
4 +
-shakl dagi seolit 120 o
C da 10 soat davomida
quritildi va havoda 560 o
C da 4 soat davomida kuydirildi .
Kuydirish haroratini katalizator ning x ossa lariga ta’sirini o’rganish uchun
650–750 °C haroratda atmosfera havosida 4 soat mobaynida u qayta ishl an di.
Olingan namunalarning sifat nazorati I Q -spektroskopiya va rentgen o fazali tahlil
yordamida amalga oshirildi. O’rganil ayot gan se olitlarning IQ-spektrlari IQ -Furye
spektrometrida Nicolet - 5750 da 2000-400 0 c m -1
sohasida KBr ( 250 mg KBr
uchun 1 ,5 mg YuKS) tabletkalarida havoda tasvirga olindi
[34; 3-11 b. 63: p- 27-
34.90; p-918-919 . 107 ; c-76-78. ].
Rentgeno faz oviy tahlil DISCOVER D8 (Bruker) diffraktometrida ,
monoxrom CuK
α - nurlanishi va LynxEye detektoridan foydalanib o’tkazildi.
Tekshirish 2 = 5-80 harorat, ϑ 0,02 daraja li qadam, nuqtadagi to’planish 3s
oraliqda amalga oshirildi. Propanni aromatik uglevodorodlarga aylantirish jarayoni
atmosfera bosimi da, 6,0 sm 3
hajmda reak s iya harorati 400-650 °C va
homashyo ning hajm iy tezligi 1000 soat -1
g acha bo’lgan oqim orqali turg’un
katalizator yotqizig’i bo’lgan s tend tipidagi jihozda o’rganildi [34; 3-11 b. 63: p- 27-
34. 9 0 ; r -919-920. ].
Olingan namunalarning kislotali xususiyatlari ammiakning haroratli
dasturlashtirilgan desorb s iya ( HD D) usuli bilan o’rganildi. Ammiak 100 °C da
oldindan tayyorlangan namunaga adsorb i landi. Se olit sirtidan ammiakning
desorbsilanishi chiziqli qizdirish rejimida 5 grad /min tezlikda amalga oshirildi.
K atalizator k islotali markaz larining kuchi termik desorb s iya egri chizig’idagi
maksim um harorat bo’yicha baholandi va ularning kon se ntra s iyasi ammiak
50

miqdori bilan, yani desorb s iya paytida desorbsiya cho’qqilarida desorbilangan
ammiak miqdori bilan aniq landi va 1 g katalizatorga nisbatan mk m ollarda
ifodalandi.
2.3-rasmda turli xil haroratda kuydirilgan Zn-Zr/ YuKS katalizatorining IQ -
spektrlari ke ltirilgan . Olin gan m a’lumotlardan ko’rinib turibdiki, barcha
namunalarda se olitga xos bo’lgan yutilish chiziqlari to’plami mavjud.
2. 3 -rasm. Turli xil harorat lar da: 550 o
C; 650 °C; 750 °C; 850 o
C k uydirilgan
Zn-Zr / YuKS katalizatorining I Q -spektrlar i
950–1250 v a 420–500 sm -1
chastota diapozonidagi eng intensiv yutilish
chiziqlari tetraedr ichidagi tebranish larga mos keladi . Yutilish chiziqlari 420-500
sm -1
gacha bo’lgan oraliqda δ (Si,AlO
4 ) ning deformasiyali tebranishlariga taalluqli
hisoblanadi. 55 0-5 6 0 sm -1
oralig’idagi yutilish chiziqlari [AlO
4 ] i [SiO
4 ]
panjaradagi tetraedrlarning tashqi bog’lanishlari tebranishlari bilan bog’liqligi
to’rt, besh va olti a’zoli halqalar mavjudligidan kelib chiqadi. 2.3-rasmdan ko’rinib
turibdiki, ishlov berish harorati ortishi bilan Zn-Zr/ YuKS katalizatori ning yutilish
chiziqlari nisbatan yuqori chastotal i sohaga siljishini kuzatish mumkin . [ 63: p- 27-
34. 9 0 ; r -919-920. ].
51

Yutilish chiziqlaridagi intensivliklarning 550 va 450 sm -1
, nisbati
namunalarning tozaligi va ularning kristallanish darajasi haqida fikr yuritish
imkonini beradi. Zn-Zr/ YuKS namunasining (550 °C) kristallanish darajasi 89 %
ni tashkil etdi, se olitni 650 °C da kuydirish kristallanish darajasining 81 % gacha
kamayishiga olib keladi. Se olitga ishlov berish haroratining yanada oshishi uning
kristallanish darajasining sezilarli darajada o’zgarishiga olib kelmaydi va 850 °C
haroratda kuydirilgan namuna uchun ham uning qiymati 8 1 % ni tashkil etdi, bu
esa rux va s irkon iy alyum ino silikatning yuqori termik barqarorligini ko’rsatadi
[9 0 ; r -919-920. 107 ; c-76-78. ].
Yuqori haroratda ishlov beri l gan Zn-Zr/ YuKS katalizatorining rentgen
fazali tahlili natijalari 2 . 4 -rasmda ko’rsatilgan. Tekshirilgan namunalarning
difraktogrammalarida se olit uchun xos bo’lgan chiziqlar to’plami mavjud.
2. 4 -rasm. 550 °C (1) va 850 ° C (2) haroratda kuydirilgan Zn - Zr / YuKS
katalizatorining rentgenogrammalari
2θ = 6-50° sohada bir nechta diffrak s ion ma ks im um ning mavjudligi yaqqol
ko’rinib turibdi. 23,0, 24,0 va 24,4° da eng intensiv triplet ( uchlik ) , 29,3 va 29,6°
da hamda 45,0-45,5° da duble t cho’qqilar kuzatildi. R ux va s irkon iy
al yu minosilikatga ishlov berish harorati ta’sirini o’rganish shuni ko’rsatdiki, 750
°C gacha quydirilganda namuna tarkibida sezilarli o’zgarishlar bo’lmaydi.
52

Zn-Zr/ YuKS katalizatoriga ishlov berishga haroratning tasirini o’rganish
natijalari propanning aromatik uglevodorodlarga aylanish jarayonining faolligi va
selektivligiga tasiri 2.7 -jadvalda keltirilgan.

2. 1 -jadval
Yuqori temperaturali sharoitda ishlov berilgan Zn-Zr / YuKS – dagi
jarayonlarning ko’rsatkichlari, 0
C
T, 0
C X, % A, % Mahsulot bo’yicha selektivlik , % mass
H
2 CH
4A
lkanlar
C2-C5
A
lkenlar
C2-C4 Aren l
a r
550 450 26 4,3 7,9 31,3 36,7 7,6 16,5
500 6 7 3 3 ,7 5 ,6 2 6 ,9 1 2 ,9 3 ,6 5 3 ,0
550 92 48,9 4,3 24,8 12,7 4,0 54,2
650 9 4 50,1 4,4 25,1 13,5 5,4 52.8
650 450 33 5,3 6,7 37,5 34,1 5,6 16,1
500 75 39,9 4,0 25,7 13,6 3,5 53,2
550 95 52,9 4,3 24,6 12,3 3,1 55,7
650 9 7 53,2 4,4 25,0 13,1 3,8 5 4 , 2
750 450 22 4,4 7,4 36,6 29,4 6,4 20,2
500 62 29,2 5,2 29,9 13,5 4,6 46,8
550 91 47,4 4,6 28,7 10,7 3,7 52,3
650 98 48,1 4,9 29,6 13,4 3,2 48,9
850 450 9 1,9 7,6 21,2 34,8 15,8 20,6
500 25 4,2 9,8 28,9 26,6 18,0 16,7
550 6 7 33,7 5,0 16,1 12,8 12,7 54.6
650 82 39,2 4,7 17,6 13,9 15,9 47,9
Eslatma: . T- jarayon temperatura si , X-konversiya, A- Aromatik uglevodorodlarning unum i .

Keltirib o’tilgan ma’lumotlardan ko’rinib turibdiki, Zn-Zr / YuKS
namunasida (550 °C) propanning sezilarli konversiyalanish reaksiyasi 440 °C
haroratda boshlanadi, 500 °C va undan yuqori haroratlarda maqsadli mahsulot –
aromatik uglevodorodlarning yetarli darajada ko’p hosil bo’lishini kuzatish
mumkin. Qo’shimcha mahsulotlar gazsimon uglevodorodlar - metan va etan, kam
miqdorda vodorod va C
1 -C
4 olefinlari hamda aromatik uglevodorodlarga
53

aylanmagan propandan iborat. Jarayon harorati oshishi bilan propan
konversiyalanish darajasi va aromatik uglevodorodlar hosil bo’lishi selektivligi
oshadi. 650 °C haroratda rux va s irkon iy al yu minosilikat (550 °C) namunasida
aromatik uglevodorodlar hosil bo’li sh konversiyasi va selektivligi mos ravishda 94
va 52,8 % ga ye tadi. Zn-Zr/ YuKS katalizatorini 650 °C haroratda kuydirish uning
umumiy va aromatlovchi faolligini ng oshishiga olib keladi 500 °C reak s iya
haroratida, unda hosil bo’lgan aromatik uglevodorodlar miqdori rux va s irkon iy
alyuminosilikat (550 °C) namunalariga nisbatan 5,2 % ga oshadi, 650 °C da
propanning konversiyalanish darajasi 97 % bo’lganda, aromatik uglevodorodlar
miqdori maksimal qiymatga (54,2 %) ye tadi. Reak s iya mahsulotlari da metan va
yengil olefinlarning miqdor i kamayadi. 750 °C haroratda kuydirilgan rux va
s irkon iy al yu minosilikat namunasi uchun katalizator aromatlash faolligining bir oz
pasayishi kuzatiladi. Reak s iya harorati 550 °C bo’lganida amalda propanning bir
xil konversiyalanishida uning tarkibidagi aromatik uglevodorodlarning unum i rux
va s irkon iy alyuminosilikat namunasi (550 °C) bilan taqqoslaganda 3,9 % ga
kamayadi. 850 °C haroratda ishlov berilgan rux va s irkon iy al yu minosilikat
namunasi uchun propan konversiyalanish darajasining sezilarli pasayishi
kuzatiladi, shu bilan birga uning yuqori haroratlarda aromatl a sh faolligining ancha
yuqoriligi saqlanib qoladi. Shuningdek propan uchun 550 °C da rux va s irkon iy
al yu minosilikat namunasida aromatik uglevodorodlar hosil bo’li shi selektivligi
(850 °C) propanning 67 % li konversiyalanish darajasi da 54,6%ni tashkil etadi.
Ushbu katalizatorda hosil bo’lgan mahsulotlar tarkibida yetarli miqdordagi C
1 -C
4
olefinlar mavjud bo’lib, jarayon haroratining 450 dan 650°C gacha ko’tarilishi
bilan ularning hosil bo’lish selektivligi 24,2 % dan 12,7 % gacha o’zgarib turadi.
Bu 850 °C da ishlov berilgan Zn-Zr/ YuKS katalizatori faolligining protonli
kislota markazlari ishtirokida sodir bo’layotgan oligomerlanish reaksiyasining
pasayganligidan dalolat beradi (2 .7 -jadval) [ 9 0 ; r -919-920. 107 ; c-76-78. ].
Propanning konversiyalanishida hosil bo’lgan suyuq mahsulotlar tarkibini
tekshirish natijalari r ux va s irkon iy alyuminosilikat namunalarida asosan benz o l,
toluol va ksilol (BT K frak s iyasi), C
8 -C
10 tarkibli alkilbenzollar, shuningdek
54

tarkibida naftalin va uning hosilalari bo’lgan yuqori molekulyar aromatik
birikmalar tashkil etadi. [ 9 0 ; r -918-918. 94 ; r -568-574. 95 ; r -521-522. ]. 2.5 -
rasmda Zn-Zr / YuKS katalizatorini kuydirish temperaturasining prop anni
konversiyalash natijasida hosil bo’lgan suyuq mahsulotlar tarkibiga bog’liqligi
bo’yicha ma’lumotlar keltirilgan.
2.5-rasm. Har xil haroratda kuydirilgan Zn-Zr / YuKS katalizatorida 550 °C
haroratda propan konversiyasi natijasida hosil bo’lgan suyuq mahsulotlar
tarkibi
Ko’rinib turibdiki, rux va s irkon iy al yu minosilikatning barcha namunalarida
katta miqdordagi BT K frak s iyasi hosil bo’ladi va uning suyuq mahsulotdagi ulushi
68 % dan ortiqni tashkil etadi. Bunday holda, Zn-Zr / YuKS katalizatori kuydirish
haroratining oshishi bilan uning katalizdagi miqdori ortadi va 850 °C haroratda
kuydirilgan rux al yu minosilikat namunasida benzol, toluol va ksilolning umumiy
miqdori 89,6% gacha yetadi. Rux va s irkon iy alyuminosilikatga ishlov berish
haroratining ko’tarilishi naftalin uglevodorodlari shakllanishining sezilarli darajada
55

pasayishiga olib keladi, C
8 -C
10 tarkibli alkilbenzollarning kon se ntra s iyasi juda kam
o’zgaradi [ 9 0 ; r -919-920. 94 ; r -568-574. 107 ; c-76-79. 10 7; 66-28. ].
Shunday qilib, olingan natijalarga asoslanib, 650 °C haroratda rux va
s irkon iy tutuvchi katalizatorga ishlov berish propanning konver s iyalanish
jarayonida uning umumiy va aromat lo vchi faolligining oshishiga olib keladi,
degan xulosaga kelish mumkin va 850 °C haroratda ishlov berilgandan keyin
katalizatorning faolligi sezilarli darajada pasayadi , shu bilan birga uning aromatik
uglevodorodlarga nisbatan selektivligi ancha yuqori ekanligi saqlanadi.
Propan konversiyalanishining o’zgarishi va aromatik uglevodorodlarning
hosil bo’lishida selektivlikni aniqlashdagi qonuniyatlarning o’zgarishi turli xil
haroratda Zn-Zr/ YuKS katalizatorini kuydirish jarayonida kislotali
xarakteristikalarining o’zgarishiga bog’liq. [ 9 0 ; r -919-920. 94 ; r -568-574. 95 ; r -
520-521. ]. Yuqori haroratda ishlov beri l gan Zn-Zr/ YuKS katalizatorining kislotali
xususiyatlarini o’rganish natijalari 2 .8 - jadval da k o’ rsatilgan.
2 . 2 -jadval
Yuqori temperaturali sharoitda ishlov berilgan Zn-Zr / YuKS namunasining
kislota xususiyatlari
I shlov
berish , 0
C T
maks , 0
C Konsentrasiya, mkmol/g
T
1 T
II C
I C
II C
C
550 20 8 44 2 68 6 34 2 102 8
650 19 8 43 1 64 8 33 9 9 87
750 18 9 42 3 6 10 2 15 8 35
850 16 8 Sglajen 58 8 1 72 753
Eslatma, T
I , T
II -termik desorb s iya egri chiziqlaridagi past va yuqori haroratli
cho’qqilarning maksimumlari harorati; C
I , C
II ,C
c -kuchsiz va kuchli kislotali
markazlar konsentratsiyasi va mos ravishda ularning yig’indisi.
Rux va s irkon iy al yu minosilikatning termodesorb s iyali egri chizig’ida (550
°C) ammiak desorb s iyasining ikki cho’qqisini kuzatish mumkin: past haroratli
cho’qqisi, maksimum harorat (T
max ) 205 °C dagi quyi temperaturali va T
ma x =440°C
temperaturadagi yuqori temperaturali cho’qqining paydo bo’lishi ikki turdagi
kislota markazlarining mavjudligini ko’rsatadi (2 . 6-rasm, 1-egri chiziq). Se olitga
56

650°C haroratda yuqori temperaturali ishlov berish uning kislotali xususiyatlarini
biroz o’zgartiradi.
Zn-Zr / YuKS katalizatorini kuydirish temperaturasining yana 850°C
gacha ko’tarilishi uning kuchli kislota markaz lari kon se ntra s iyasining sezilarli
darajada pasayishiga va yuqori termik barqarorligi bilan xarakterlanuvchi yuqori
issiqlik barqarorligi bilan ajralib turadigan kuchsiz kislota ma rkaz lari
kon se ntra s iyasining bir oz pasayishiga olib keladi. Bundan tashqari, katalizatorga
850 °C haroratda ishlov berilganda ammiakning past haroratli desorb s iyasi
maksimumining siljishini ham kuzatish mumkin va bu kislota markaz lari
kuchining pasayishini ko’rsatadi (2.-rasm, 4-egri chiziq).
2. 6 -ra sm . Turli xil temperaturalarda kuydirilgan Zn-Zr / YuKS
katalizatorining TD spektrlari: (° C): 1 - 550, 2 - 650, 3 - 750, 4 - 850
Zn-Zr/ YuKS katalizatori ga ishlov berish haroratining o rtishi ammiak
desorbsiyasining yuqori haroratli shaklini ng silliqla nishi shiga olib keladi, buning
57

natijasida 850 ° C haroratda kuydirilgan rux va sirkoniy alyuminosilikat
namunalari ning maksim umini aniq topish imkoniyati bo’lmaydi .
Shunday qilib, rux va sirkoniyli alyuminosilikatning kislotali xususiyatlarini
o’rganish shuni ko’rsatdiki, katalizatorga yuqori haroratli ishlov berish natijasida
uning kislotali markazlarining konsentrasiya tasirida qayta taqsimlanishi va bunda
kuchsiz Lyuis kislotali markazlarning ko’proq hosil bo’lishini kuzatish mumkin.
Buning natijasida rux va sirkoniy alyuminosilikatning katalitik xususiyatlari
o’zgaradi: propanni aromatik uglevodorodlarga aylantirish jarayonida uning
faolligi va selektivligi oshadi , uning tarkibidagi benzol, toluol va ksilolning ulushi
ortadi [ 9 0 ; r -919-920. ].
Katalizatorni modifikasiyalashning yetarli darajada oddiy va samarali
usuldan foydalanish, ya’ni unga oldindan yuqori haroratli sharoitda ishlov berish
rux va sirkoniy tutuvchi seolitning xossalarini maqsadli yo’naltirish va shu bilan
birgalikda gazsimon uglevodorodlarning bir-biriga aylanish jarayonini boshqarish
imkonini beradi.
Ikkinchi bob bo’yicha xulosalar
Ikkinchi bobda YuKS va ular asosidagi katalizatorlarning fizik-kimyoviy va
tekstur xarakteristikalari o’rganildi. Uglevodorodlarni aromatlash reaksiyasida
katalitik sistemaning faolligiga kislotali markazlarning ta’siri aniqlandi. O’z
navbatida kislotali markazlar konsentrasiyalarining ham ko’pgina omillarga :
seolitning dekationlashish darajasiga, seolitning silikat moduliga, turiga,
promotorning miqdoriga va kiritish usuliga, termokimyoviy ishlov berish usuliga
bog’liql i gi tajriba natijalari keltirilgan.
R ux va sirkoniyli alyuminosilikatning kislotali xususiyatlarini o’rganish
shuni ko’rsatdiki, katalizatorga yuqori haroratli ishlov berish natijasida uning
kislotali markazlarining konsentrasiya tasirida qayta taqsimlanishi va bunda
kuchsiz Lyuis kislotali markazlarning ko’proq hosil bo’lishini kuzatish mumkin.
58

Buning natijasida rux va sirkoniy alyuminosilikatning katalitik xususiyatlari
o’zgaradi: propanni aromatik uglevodorodlarga aylantirish jarayonida uning
faolligi va selektivligi oshadi,uning tarkibidagi benzol, toluol va ksilolning ulushi
ortadi.
Katalizatorni modifikasiyalashning yetarli darajada oddiy va samarali
usuldan foydalanish, yani unga oldindan yuqori haroratli sharoitda ishlov berish
rux va sirkoniy tutuvchi seolitning xossalarini maqsadli yo’naltirish va shu bilan
birgalikda gazsimon uglevodorodlarning bir-biriga aylanish jarayonini boshqarish
imkonini beradi.
59

I II -BOB . NEFT YO’LDSH GAZLARINING YUKS KATALIZATORLARI
ISHTIROKIDA AROMATLANISHI
3 .1- § . Neft yo’ldosh gazlarining aromatlanish jarayoniga turli omillar ta’sirini
o’rganish
Neft yo’ldosh gazlaridan aromatik uglevodorodning hosil bo’lish unumi
bentonitdan olingan yuqori kremniyli seolitni Zr, Zn va B bilan modifikasiya
qilinganda yuqori bo’lishligi aniqlandi.
Dastlabki tadqiqotlarning ko’rsatishicha neft yo’ldosh gazlarini katalitik
aromatlash uchun bentonitdan olingan yuqori kremniyli seolitning o’zini ishlatib
ko’rganimizda 450 o
C da V
NYG = 1000 soat -1
bo’lganda aromatik
uglevodorodlarning hosil bo’lishi kuzatilmadi. Bentonitdan olingan yuqori
kremniyli seolitga molibden metalining nanokukunlarlarini kiritganimizda neft
yo’ldosh gazlarining aromatik uglevodorodlarga aylanishi kuzatildi. Tadqiqotlar
natijasida bentonitdan olingan yuqori kremniyli seolit tarkibida Mo ning maqbul
konsentrasiyasi 5,0% bo’lganda boshlang’ich moddalar konversiyasi, aromatik
uglevodorodlarga nisbatan selektivlik va unum yuqori bo’lishi aniqlandi. Aromatik
uglevodorodlar hosil bo’lishida tarkibida 5,0% molibden saqlagan katalizatorni
turli metallar bilan modifikasiya qilinganda uning faolligi ortadi. Shuning uchun
unga rux, sirkoniy va bor qo’shib, ularning katalitik faolligini o’rgandik.
Molibden asosidagi katalizatorga turli metallarning promotorlovchi
xususiyatini tekshirib ko’rdik. Natijada molibden asosidagi katalizatorga sirkoniy
qo’shilganda eng yuqori natijalar olindi.
Tajriba natijalari 3 .1-rasmda keltirilgan.
60

3 .1-rasm. Molibden asosidagi katalizatorga turli metallar
promotorlovchi xususiyati
3 .1-rasmdan ko’rinib turibdiki, tarkibida 2,0% Zr va 5,0% Mo bo’lgan
bentonitdan olingan yuqori kremniyli seolitli katalizator yuqori katalitik faollikka
ega. So’ngra Mo asosida tayyorlangan katalizator tarkibidagi sirkoniyning
miqdorini 0,25 % dan 2% gacha oraliqda o’zgartirib ko’rganimizda eng yaxshi
sirkoniyning miqdori 2,0% bo’lganda olindi.
Reaksiyaning unumini yanada oshirish maqsadida tanlangan katalizatorga Zr
va Zn metallarini qo’shib reaksiyani o’tkazdik. Zr –Mo tarkibli katalizatorga rux
va galliy oksidlarining kiritilishi bilan katalizatorlarning katalitik faolligi ortadi.
Aromatik uglevodorodlarning unumi 5,0% Mo, 2,0% Zr , 2,0% Zn bo’lgan
katalizator ishtirokida yuqori bo’ldi. Tadqiqotlar natijasida quyidagi tarkibga ega
bo’lgan maqbul katalizator tanlandi: 5,0% Mo, 2,0% Zn, 2,0% Zr.
Katalizatorning katalitik faolligi nafaqat uning sifat va miqdor tarkibiga
balki, faol komponentlarning katalizator tarkibiga qanday modda shaklida
kiritilganligiga ham bog’liq [93 ; r -7925-7928. ]. Shuning uchun biz katalizator
tarkibiga ruxni turli birikmalar ko’rinishida kiritib, uning katalitik faolligini
tekshirdik.
61

Dastlab tekshirishlarni YuKS ga rux nitratni yuttirib, bunda ruxning miqdori
2 va 5% (massa jihatdan) 500-650 0
C haroratda o’tkazdik. Tajribalarning
davomiyligi 120 minut, dastlabki gazlar aralashmasining hajmiy tezligi 1000-1200
soat -1
gacha oraliqda o’zgartirib olib bordik. Harorat 550 0
C dan past bo’lganda neft
yo’ldosh gazlarining konversiyasi keskin kamayadi, harorat 650 0
C dan oshganda
esa koks hosil bo’lishi oshadi va selektivlik kamayadi. Olingan natijalar 3 .1-
jadvallarda keltirilgan.
3 .1-jadval
Neft yo’ldosh gazlarini aromatlash jarayonining haroratga, promotor
tabiatiga va xomashyo oqimining hajmiy tezligiga bog’liqligi
Katalizator
YuKS + t, 0
C V, c -1
Konversiya,% Selektivlik,% Unum,%
2 % Zn
Zn(CH
3 COO)
2 550 1200 32,0 30,6 9,8
10 00 49,8 65,5 32,6
600 1200 43,0 55,3 23,8
10 00 71,5 57,2 40,9
650 120 0 76,7 40,0 30,7
1000 96,5 41,7 40,4
5 % Zn
Zn(CH
3 COO)
2 600 1200 50,1 50,7 25,4
1000 69,3 60,7 42,1
650 1200 81,7 30,7 25,1
2 % Zn
Zn(NO
3 )
2 550 1200 54,0 61,3 33,1
600 1200 66,7 52,3 34,9
1000 70,6 56,8 40,1
625 1200 84,3 48,0 40,5
10 00 79,7 60,6 48,3
650 1200 90,1 43,6 39,3
1000 89,4 54,6 48,8
5 % Zn
Zn(NO
3 )
2 550 1200 58,6 55,1 32,3
600 1200 75,6 52,6 39,8
1000 73,6 53,3 39,2
625 1200 90,8 43,2 39,3
1000 89,3 59,1 52,8
2% Zn
ZnO 550 1200 46,0 49,3 22,7
600 1000 90,3 32,3 29,2
1200 69,5 44,3 30,8
600 1200 73,5 52,8 38,8
625 1200 91,5 44,0 40,3
62

Barcha hollarda ham dastlabki aralashmaning hajmiy tezligi kamaygan sari
aromatik uglevodorodlarning unumi ortadi. Harorat ko’tarilganda neft yo’ldosh
gazlarining konversiyasi va aromatik uglevodorodlar unumi ortadi, ammo
selektivlik kamayadi. Shu bilan birga katalizatda benzolning miqdori toluolning
gidrodealkillanishi natijasida ortadi, gaz fazada vodorod, metanning miqdorlari
ham ortadi [ 49 ; 3031p-3035. 9 8 ; 252 - 261 -b. ].
3 .2-jadval
Neft yo’ldosh gazlarini aromatlash jarayonida reaksion gazlar tarkibining
haroratga, promotor tabiatiga va xomashyo oqimining hajmiy tezligiga
bog’liqligi
Katalizator
YuKS T,
0
C V, c -1
Olingan gazlar tarkibi, %
H
2 CH
4 C
2 H
6 C
2 H
4 C
3 H
8 C
3 H
6 ∑ C
4
2 % Zn
Zn(CH
3 COO)
2 550 1200 28 ,9 4,5 2,0 2,3 40,0 3,7 18,6
1000 46,4 12,8 8,5 1,6 24,9 2,5 3,4
600 1200 50,5 9,6 5,8 2,7 21,8 5,3 4,3
1000 49,3 18,2 12,4 2,2 13,1 3,3 1,1
625 1200 51,6 17,9 11,3 3,2 10,2 4,6 1,2
1000 51,0 6,6 19,0 16,5 1,6 3,8 1,5
5 % Zn
Zn(CH
3 COO)
2 600 1200 40,1 14,2 6,6 4,0 25,5 4,8 4,9
1000 41,7 22,4 12,0 3,9 14,1 4,4 1,6
2%Zn
Zn(NO
3 )
2 550 1200 46,8 15,1 9,1 1,7 25,1 1,8 0,3
575 1200 53,9 16,8 8,9 2,0 16,0 2,3
1000 53,3 19,2 7,8 2,8 14,4 1,8 0,9
600 1200 51,6 24,5 14,1 1,6 6,6 1,5 0,1
1000 58,1 18,4 8,8 3,4 9,1 1,7 0,6
625 1200 61,3 21,2 10,0 2,1 4,2 1,3
1000 56,3 24,6 10,2 2,7 4,7 1,6
5%Zn
Zn(NO
3 )
2 550 1200 46,9 15,1 10,8 1,3 23,0 3,1
575 1200 49,1 21,0 14,7 1,3 12,1 2,0
1000 47,8 21,6 14,5 1,4 13,0 1,6
600 1200 47,7 28,6 17,3 1,5 3,9 1,1
1000 52,4 24,8 15,0 1,4 5,3 1,2
5%Zn
ZnO 550 1200 39,9 12,4 4,5 3,0 31,7 2,6 6,0
575 1200 52,8 17,1 8,0 2,1 17,5 2,2 0,5
1000 54,3 24,0 11,8 1,6 6,6 1,3 0,3
600
625 1200 57,7 17,9 8,1 2,4 11,0 2,1 0,9
1200 57,5 22,6 9,7 2,1 3,8 1,4 3,0
63

Ruxning maqbul miqdorini tanlashda nafaqat aromatik uglevodorodlarning
maksimal unumi bilan, balki katalizatorning barqaror ishlash muddati ham
inobatga olindi. Qayd etilganlardan kelib chiqib, katalizator tarkibida ruxning
miqdori 4% dan yuqori bo’lishi maqsadga muvofiq emas ekanligi isbotlandi.
3 .3-jadval
Neft yo’ldosh gazlarini aromatlash jarayonida katalizat tarkibining
haroratga, promotor tabiatiga bog’liqligi V = 1000soat -1
Katalizator
YuKS t, 0
C Katalizat tarkibi, % mass
∑ C
6 C
6 H
6 C
7 H
9 ∑ C
8 H
10 ∑ C
9 H
12 C
10 H
8 C
11+
2 % Zn
Zn(CH
3 COO)
2 550 1,3 25,7 46,6 21,6 0,4 2,3 2,1
600 2,0 35,6 44,4 12,5 0,7 2,8 2,1
625 1,3 25,7 46,6 21,6 0,4 2,3 2,1
2%Zn
Zn(NO
3 )
2 575 - 37,3 39,9 11,9 5,9 3,4 1,6
600 - 37,4 40,0 0,8 17,0 3,4 1,6
625 - 39,3 37,7 10,0 7,5 3,8 1,8
5%Zn
Zn(NO
3 )
2 600 - 32,1 35,9 11,2 0,2 11,8 8,8
Ruxning konsentrasiyasi 2% dan 5% gacha oshganda katalizatda naftenlar
miqdori ham oshadi (3.3- jadval). Yuqoridagi jadvallardan ko’rinib turibdiki, rux
asetatning suvdagi eritmasi ishlatilganda olingan natijalar rux nitrat
ishlatilgandagidan past .
3. 2 - § . YuKS li katalizatorlar ishtirokida propan-butan fraksiyasining
katalitik aromatlanishi
Ishda g’ovak nositel sifatida O’zbekiston Respublikasi Paxtachi tumanidagi
kaolindan olingan YuKS ishlatildi. Katalizator quyidagicha tayyorlandi: 100 g
massadagi YuKS ga (NH
4 )
2 MoO
4 , Zn(NO
3 )
2 , ZrO(NO
3 )
2 larning 30% li eritmasi 12
soat davomida yuttirildi. So’ngra katalizator eritmadan ajratib olindi va 350-400 0
C
da azot oqimida 3 soat davomida quritildi va 5-7 mm o’lchamdagi granula holatiga
keltirildi.
64

Katalizator namunasi (V=1,0 sm 3) kvars shishadan yasalgan diametri 12 mm
bo’lgan naysimon reaktorga joylashtirildi. Reaksiya boshlanishidan oldin
katalizator geliy oqimida 750 0
C gacha qizdirildi va 30 minut davomida ushlab
turildi, so’ngra 1000 soat -1
hajmiy tezlik bilan propan-butan fraksiyasi yuborildi.
Tadqiqotlar oqimli katalitik qurilmada katalizatorning harakatsiz fazasida
(katalizator hajmi 6 sm 3
), 450-600 0
C da, odatdagi atmosfera bosimi (P=0,1 MPa)
da, propan-butan fraksiyasining hajmiy tezligi 400-600 soat -1
bo’lgan sharoitda
o’tkazildi.
Propan va butanning aromatik uglevodorodlarga konversiyasida muhim
masala aromatik uglevodorodlar unumini oshirish va metan hamda etanning hosil
bo’lishini kamaytirishdan iborat.
C
1 -C
4 –uglevodorodlarning gaz fazada katalitik o’zgarishlari birinchi tartibli
reaksiya tenglamasiga bo’ysunadi:
W = k
ef ∙ C
UV ( 3.1 )
bunda
kef -reaksiya tezligining effektiv konstantasi, CUV -alkanning konsentrasiyasi.
Ideal siqib chiqaruvchi reaktorlar g a boradigan reaksiyalar uchun
k
ef = 1
τ ln 1
1 − α , C − 1
( 3.2 )
bunda
α -boshlang’ich uglevodorodning o’zg a rish darajasi; τ -kontakt vaqti.
Eng kichik kvadratlar usuli yordamida faollanish energiyasini tajriba yo’li
bilan aniqlash mumkin. buning uchun Arreniusning tenglamasi lagorifmik shakl
ishlatildi:
ln k
ef = ln A − E
aef
RT ( 3.3 )
bunda A-eksponensial oldi ko’paytiruvchisi;
Eaef -effektiv faollanish energiyasi; R -
universal gaz doimiysi 8,314 jmol
∙ K.
Koordinatalarda
ln kef va 1
T bog’liqlik asosida A va E
aef
R parametrlari topildi.
Tezlik konstantasini hisoblash birinchi tartibli reaksiya tenglamasi bo’yicha
amalga oshirildi, buni (rasmda keltirilgan) ln 1
1 − α
bilan kontakt vaqti
( τ)
orasidagi
65

koordinatalaridagi to’g’ri chiziqli bog’liqlik tasdiqlaydi [92; r-889-894., 103; r-
4082-4088., 109; 7-10-b.].
Propanning katalitik o’zgarishi reaksiyasining faollanish energiyasi ln k bilan
1/T o’rtasidagi bog’liqlik bo’yicha Arrenius tenglamasi asosida topildi.(3.14 va
3.15-jadval)
3.4-jadval
Propan-butan fraksiyasining katalitik o’zgarishlari reaksiyalarining kinetik
va aktivasion parametrlari
Reaktorga ishlov berish Uglevo
dorod T, 0
Ck∙10 2,c−1 Ea, kDj/mol ln k
0
Ishlovsiz CH
4 710
800 0 ,16
3,35 258,5 ±
12,9 25,5 ±
1,3
C
2 H
4 710
800 0,66
2,88 144,8 ±
11,3 12,6 ±
1,3
C
3 H
8 710
800 3,47
13,77 132,7 ±
10,6 13,0 ±
1,2
(MoO
3 )
x ∙
(ZnO)
y ∙
(ZrO
2 )
z CH
4 710
800 0,33
1,96 171,8 ±
9,9 15,3 ±
1,2
C
2 H
4 710
800 0,23
1,39 173,7 ±
10,0 15,2 ±
1,2
C
3 H
8 710
800 1,05
8,47 173,6 ±
8,7 16,8 ±
0,8
(MoO
3 )
x ∙
(ZnO)
y ∙
(B
2 O
3 )
z CH
4 710
800 0,6
3,35 160,0 ±
8,0 14,5 ±
0,7
C
2 H
4 710
800 0,62
2,94 148,6 ±
8,1 13,1 ±
0,9
C
3 H
8 710
800 5,2
12,5 96,4 ±
4,8 8,7 ±
0,4
3.5-jadval
C
1 -C
4 – uglevodorodlarning katalitik o’zgarishida propan parchalanishining
kinetik va aktivasion parametrlari
66

( V=50 ml/min; τ=¿ 1,34 s; d= 0,6 sm; S/V=5,6 ∙ 10 5
sm -1
)
Reaktorga ishlov berish Uglevo
dorod T, 0
C
k∙10 2,c−1 Ea,
kDj/mol ln k
0
Ishlovsiz CH
4 710
800 3,7
17,9 150,2±3,6 15,1±0,4
C
2 H
4 710
800 5,1
18,3 124,4±7,7 12,2±0,8
C
3 H
8 710
800 6,1
64,7 234,1±8,5 25,8±1,0
(MoO
3 )
x ∙
(ZnO)
y ∙
(ZrO
2 )
z CH
4 710
800 7,2
21,4 102,5±5,4 9,9±0,6
C
2 H
4 710
800 5,1
18,9 121,5±5,7 11,9±0,7
C
3 H
8 710
800 15,4
90,1 165,6±10,4 18,4±1,2
(MoO
3 )
x ∙
(ZnO)
y ∙
(B
2 O
3 )
z CH
4 710
800 5,5
15,9 118,2±6,6 11,4±0,8
C
2 H
4 710
800 2,9
13,5 145,3±3,7 14,3±0,4
C
3 H
8 710
800 7,9
64,2 199,0±4,9 21,8±0,6
Propan-butan fraksiyasini katalitik aromatlash jarayonida yuqori kremniyli
seolitlar yuqori katalitik faollikka ega bo’lib, 5,0% Mo/YuKS katalizatori
ishtirokida propan-butan fraksiyasining konversiyasi va aromatik uglevodorodlar
unumi ortishi aniqlandi. Shundan so’ng molibden asosidagi katalizatorga turli
metallarning promotorlovchi xususiyati tekshirib ko’rildi. Natijada molibden
asosidagi katalizatorga sirkoniy qo’shilganda eng yuqori natijalar olindi [92; r-889-
894., 93; r-7926-7928., 109; 7-10-b.].
Tajribalar asosida (MoO
3 )
x ∙( Zn O)
y ∙( Zr O
2 )
z /YuKS katalizatori ishtirokida
propan-butan fraksiyasini katalitik aromatlash reaksiyasida qo’llanilish
imkoniyatlari ko’rib chiqildi. Olingan natijalar quyidagi 3.5-rasmda keltirilgan.
67

3.2-rasm. Gazlar tarkibiga haroratning ta’siri
Yarim suyuq (aromatik) uglevodorodlarning unumi bilan harorat o’rtasidagi
bog’liqlik 3.6-rasmda ko’rsatilgan.
3. 3 -rasm. Aromatik uglevodorodlar tarkibiga haroratning ta’siri
68

Rasmdan ko’rinib turibdiki, harorat ko’tarilishi bilan benzol va toluolning
miqdori ortadi, ksilol va etilbenzolning umumiy miqdorlari oz bo’lsada kamayadi
[ 9 2 ; p-888 - 892 . 9 3 ; p-7926 - 7928 .10 9; 8-9 b. ].
Uchinchi bob bo’yicha xulosalar
Shunday qilib, quyi alkanlarni katalitik aromatlash reaksiyasi uchun
(MoO
3 )
x ∙
(ZnO)
y ∙
(ZrO
2 )
z ∙
(B
2 O
3 )
k tarkibli katalizator tanlandi. Ushbu katalizator
ishtirokida C
1 - C
4 -uglevodorodlarini katalitik aromatlash reaksiyasining ba’zi
kinetik qonuniyatlari o’rganildi. Tadqiqotlar natijasida tarkibi propan-98,2 %; izo-
butan-0,18 %; butan-1,62 % bo’lgan aralashma katalitik aromatlanganda reaksiya
unumi va aromatik uglevodorodlarga nisbatan selektivlik eng yuqori qiymatga ega
bo’lishi va bu vaqtda aralashmaning konversiyasi 95.4 % ni, aromatik
uglevodorodlar unumi 66.5 % ni va aromatik uglevodorodlarg a nisbatan selektivlik
69.7 % ni tashkil etishi isbotlandi.
Propan-butan fraksiyalarini katalitik aromatlab, aromatik uglevodorodlar va
suyuq yoqilg’i olish reaksiyasida reaksiya unumiga turli katalizatorlarning katalitik
faolliga o’rganildi. Tajribalar natijasida eng yaxshi modifikasiyalovchi
qo’shimchalar Zn , Zr, G a, va Mo ekanligi isbotlandi. Propanning konversiyasi
450 0
C da boshlanib, 600 0
C ga yetganda 100% ga erishiladi. Aromatik
uglevodorodlar 500 0
C da yetarli miqdorda hosil bo’ladi va 600 0
C da maksimal
qiymatga 52,5% ga erishiladi. Olingan natijalar asosida butanning aromatik
uglevodorodlarga konversiyasi propanga nisbatan oson borishi va 550 0
C da
butanning konversiyasi 100% bo’lgan holda aromatik uglevodorodlar unumi 47%
ni tashkil etishi isbotlandi.
69

UMUMIY XULOSALAR
Olib borilgan ilmiy-tadqiqot ishlarining natijalari asosida quyidagi xulosalar
qilindi:
1. Neft yo’ldosh gazlarini katalitik aromatlab aromatik uglevodorodlar olish
reaksiyasi va fizik-kimyoviy asoslari mahalliy xomashyolar asosida olingan YuKS
li katalizatorlarda oqimli katalitik qurilmada o’rganildi va olingan natijalar asosida
jarayon borishining maqbul sharoiti tanlandi.
2. Olingan yangi tarkibdagi yuqori unumdorlik va selektivlikka ega bo’lgan
YuKS katalizatorning katalitik faolligi neft yo’ldosh gazlarini katalitik aromatlash
jarayonida tadqiq etildi va katalizatorning tekstur va fizik-kimyoviy
xarakteristikalari o’rganildi.
3. Neft yo’ldosh gazlarini katalitik aromatlash reaksiyasida turli tarkibda va
turli usullarda olingan seolitli katalizatorlarning faolligi tekshirildi va aromatlash
reaksiyasining borish qonuniyatlari o’rganildi.
4. (MoO
3 )
x∙ (ZnO)
y ∙ (ZrO
2 )
z ∙ (B
2 O
3 )
k katalizatorida C
1 -C
4 -alkanlarning katalitik
o’zgarishi: aromatik uglevodorodlar unumi va selektivligi mos ravishda 550 0
C da
36,4% va 48,4% ni tashkil etadi. Harorat 550 0
C dan 650 0
C gacha ko’tarilganda
aromatik uglevodorodlar unumi va selektivligi mos ravishda 36,4% dan 49,9%
gacha, selektivlik esa 48,4% dan 57,6% gacha ortadi.
70

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.Sh.Mirziyoyev. “O’zbekiston Respublikasi Innovasion rivojlanish vazirligini
tashkil etish to’g’risida. PF-5264. 29.11.2017.
2.Sh.Mirziyoyev. O’zbekiston Respublikasida kimyo sanoatini jadal rivojlantirish
chora tadbirlari to’g’risida. PQ- 3983. 25.10 2018
3.Sh.Mirziyoyev. Kimyo sanoatini yanada isloh qilish va uning investisiyaviy
jozibadorligini oshirish chora-tadbirlari to’g’risida. PQ- 4265. 03.04 2019
4. Sh. Mirziyoyev. O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha
harakatlar strategiyasi. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni.
O’zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to’plami. 2017y., 6-son, 70-modda.
5 . Восмериков А.В., Кудряшев С. В. Перспективные технологии химической
переработки попутного нефтяного газа в ценные жидкие продукты //
Газохимия, 2010, -март-апрель, -С, 62-68.
6. Гайсин Р. Обременительный попутчик //Нефть России,2008. - №11. - С.76-79.
7. Мельников В.Б., Грунь Е.А. Утилизация попутного нефтяного газа
каталитическим сжиганием // Химическая технология, 2006. - № 2. С. 13-15.
8 . Восмериков А.В. Катализаторы на основе высококремнеземных цеолитов
для процессов получения высокооктановых компонентов и моторных топлив
из углеводородного сырья // Оборудование и технологии для нефтегазового
комплекса, 2007. - № 4. - С. 31-32.
9 . Восмериков А.В., Галанов С.И., Ечевский Г.В. Каталитические процессы
переработки углеводородного сырья //Бурение и нефть,2004. - № 4. - С. 16-17.
10. Дергачев А.А., Лапидус А.Л. Каталитическая ароматизация низшихалка-
нов // Рос.хим. ж. (Ж. Рос. хим. об-ва им. Д.И. Менделеева). 2008. Т. ЛИИ. №
4. С . 15–21.
11. Rasulov S.R., Mustafaeva G.R., Mahkmudova L.A. Perspective catalysts of
aromatization of propane. Neftepererabotka i neftehkimia, 2012, no. 1, pp. 36– 41.
(in Russian)
12. Vosmerikova L.N., Barbashin Ya.E., Vosmerikov A.V. Catalytic
71

Aromatization of Ethane on Zinc-Modified Zeolites of Various Framework Types.
Petroleum Chemistry, 2014, V. 54, no. 6, pp. 420-425. (in Russian)
1 3. Восмерикова Л . Н ., Волынкина А . Н ., Восмериков А . В ., Зайковский В . И .
Ароматизация этана и пропана на металлсодержащих цеолитах структурног
типа ZS М -5 // НефтеГазоХимия . 2015. № 1. С. 37–41.
14. Дезактивация и регенерация катализаторов, содержащих
высококремнистые цеолиты / Б.Л. Воробьев, В.Н. Моисеева, Н.С. Баринов и
др. - М.: ЦНИИТЭнефтехим, 1991.-47 с.
15 . Миначев Х.М., Казанский Д.А. Свойства и применение в катализе
цеолитов типа пентасила // Успехи химии. - 1988. - Т. 47. - Вып. 12. - С. 1937-
1960.
16. Фридман А. Л., Минигулов Р. М., Шевкунов С. Н . Новые
технологические решения в области утилизации попутного нефтяного газа //
Газохимия. - 2010. - № 2. - С. 34.
1 7 . Пигузова Л.В. Новые сверхвысококремнеземные цеолиты и их
применение в катализе. М.: ЦНИИТЭнефтехим. - 1977. - 75 с.
18. Нефедов Б.К. Физико-химические свойства ВК-цеолитов // Химия и
технология топлив и масел. -1992. - № 2. - С. 29-39.
19 . Исаков Я.И., Миначев Х.М. Новые возможности использования
цеолитных материалов в катализе // Нефтехимия. - 1990. -№ 3. - С. 291-305.
2 0 . Брек Д. Цеолитные молекулярные сита. - М.: Мир, 1976. - 561 с.
2 1 . С. А. Курмаев, А. Ф. Ахметов, О. Ю. Белоусова . Влияние содержания
промотора на каталитические свойства пентасилсодержащих катализаторов в
превращении углеводородов С3–С4 // Башкирский химический журнал. 2008.
Том 15. № 1 . c-40-41.
2 2 . Ечевский Г.В., Носырева Г.Н., Ионе К.Г. и др. Исследование стабильности
и селективности действия цеолитов различного химического состава // Изв.
АН СССР. Сер.Химия. -1986. - № 5. - С. 996-1006
2 3 . Зайковский В.И., Восмерикова Л.Н., Восмериков А.В. Ароматизация
этана на галлоалюмосиликате, модифицированном платиной и палладием //
Кинетика и катализ. 2012, Т. 53. № 6. С. 778–784.
72

2 4 . Каменский А.А., Шалимова Л.В., Козлова Е.Н. и др. Превращение
углеводородов на цеолитсодержащем катализаторе // Нефтепереработка и
нефтехимия. - 1993. - № 1.-С. 17-19.
2 5 . Ионе К.Г. Полифункциональный катализ на цеолитах. - Новосибирск:
Наука, 1982.-278 с.
2 6 . Миначев Х.М. Создание и исследование цеолитных каталитических
систем для превращения низкомолекулярных углеводородов в ценные
химические продукты. //Изв.АН РФ. Сер.Хим.1998, №6, с.1071-1079.
2 7 . Степанов В.Г., Литвиненко Н.Г., Ионе К.Г. Превращение алканов С2-С4
на модифицированных цинком цеолитах типа пентасила // Нефтехимия. -
1992. — № 10. — С. 14-22.
28. Catalytic chemistry for Methane Dehydroaromatization (MDA)on a
bifunctional Mo/HZSM5 catalyst in a packed bed / C. Karakaya, S.H. Morejudo,
H. Zhu, R.J. Kee // Ind. Eng. Chem. Res. –2016. – V. 55. – P. 9895–9906.
29 . Frey K., Lubango L.M., Scurrell M.S., Guczi L. Light alkane aromatization
over modified Zn-ZSM-5 catalysts: characterization of the catalysts by
hydrogen/deuterium isotope exchange//ReactionKinetics, Mechanisms and
Catalysis. - 2011. – Vol. 104. – P. 303 - 309.
3 0 . Caeiro G., Carvalho R.H., Wang X., e.a. Gas Phase catalysis by zeolites.
J.Molec.Catal .A: Chemical, 2006, Vol. 255, pp. 131-158.
3 1 . Нефедов Б . К ., Радченко Е . Д ., Алиев P.P. Катализаторы процессов
углубленной переработки нефти . - М .: Химия , 1992. — 272 с .
3 2 . Восмериков А. В., Ерофеев В.И. Исследование каталитической
активности Ga-содержащих цеолитов в процессе ароматизации низших
алканов_// Журнал прикладной химии. - 1993. - Т. 67. - Вып. 7. - С. 1152-1156
33. Козлов А.М., Худяков Д.С., Лапидус А.Л., Дергачев А.А. Ароматизация
пропан-бутановой фракции на пентасиле, модифицированном солями
цинка //Технологии нефти и газа. 2011. № 1. С. 7–10.
34. Fayzullayev N. I., Turobjonov S. M. Metan va neftningyo’ldosh gazlari-ni
katalitik aromatlash // Kimyo va kimyotexnologiyasi. 2015. – N 0
. 2. B. 3–11.
73

35. Дж. Рабо. Химия цеолитов и катализ на цеолитах. - М.: Мир, 1988. - Т. 1,
2. -506 с.
36. Дорогочинский А.З., Крупина Н.Н., Проскурин А.Л. Ароматизация этана
на цинксодержащих цеолитах типа ультрасил // Нефтехимия. -1986. - Т. 26. -
№ 3. - С. 330-334.
3 7. Миначев X.M., Брагин O.B., Васина T.B. и др. Ga-содержащие пентасилы:
Каталитическая активность в ароматизации низших алканов и свойства
поверхности по данным РФЭС //ДАН СССР. - 1989. -Т. 304. -№ 5. - С. 432-
435.
38 . Buckles Gavin, Huthings graham J., Williams Craig D. Aromatization of
propane over Ga/H-ZSM-5, an explanation of synergy observed between Ga3+ and
H4" // Catal. Lett. —1991.-V. 11.-No. l . - P . 89-94.
39. Ono Lachio, Kanae Kunihiko. Formation of aromatic hydrocarbons over ZnO-
ZSM-5 and Ga-ZSM-5 // J. Chem. Soc. Faraday Trans. - 1991. - V. 87. -No. 4. - P.
669-673.
4 0 . M. Tian, T.Q. Zhao, P.L. Chin, B.S. Liu, A.S.-C. Cheung, Methane and pro-
paneco-conversion study over zinc, molybdenum and gallium modified HZSM-5
catalysts using time-of-flight mass-spectrometry // Chemical Physics Letters 592.
2014. Rp. 36–40.
4 1 . Синицына О.А., Чумакова В.Н., Московская И.Ф. и др. // Вестник МГУ. -
1986.-Т. 27.-№6.-С. 550-553.
4 2 . Ахметов А.Ф., Белоусова О.Ю., Курмаев С.А. Влияние содержания
промотора на каталитические свойства пентасилсодержащих катализаторов в
превращении углеводородов С3-С4 // Башкирский химический журнал. -
2008. - Т. 15. - № 1. - С. 40-41.
4 3 . Хасанова Э.И., Назмиева И.Ф., Зиятдинов А.Ш., Салахов И.И., Копылов
А.Ю.Изучение процесса ароматизации пропана на цеолитсодержащем
катализаторе с различным отношением Si/Al // Нефтехимия, 2012. Т . 52. № 2.
С . 97–103.
44. Mowry J.L. et.al. Aromatization of propane and n-butane in process Cyclar.
//Oil and Gas J., 1985.-V. 3.- No . 48.- P . 128.
74

4 5 . Савицкий С.Ю. Разработка галлий скандий промотированного
цеолитового катализатора конверсии углеводородов попутного нефтяного
газа // Электронный научный журнал «Нефтегазовое дело». 2012. № 2. C.
330-335.
46. Jonson J.A. et.al. Aromatization olefins in process Cyclar. // Petrol. Int. - 1984.
–V.42.-No. 5.-P. 52-55.
47. Барбашин Я.Е., Рябов Ю.В., Восьмериков A.B. и др. // Нефтепереработка
и нефтехимия. - 1998. -№ 8. - С . 17-21.
48 . Jennifer E. Readman, Ian Gameson, Joseph A. Hriljac, Paul A. Anderson.
Cationic zinc–cadmium alloy clusters in zeolite A // Microporous and Mesoporous
Materials. V. 104. № 1-3. 2007. R. 83–88.
49 . S.Yu. Bobomurodova., N.I. Fayzullaev., K.A. Usmanova. Catalytic Aroma -
tization of Oil Satellite Gases // International Journal of Advanced Science and
Technology Vol. 29, No. 5, (2020), pp. 3031 – 3039
5 0 . Восмерикова Л.Н., Восмериков А.В., Литвак Е.И., Ушева Н.И.
Превращение природного газа на La-Mo-содержащих высококремнеземных
цеолитах. // Нефтехимия, 2010, т.50, №3, с.212-216.
51. Туктин Б., Шаповалова Л. Б., Егизбаева Р. И., Шаповалов А. А.
Неокислительная конверсия метана в ароматические углеводороды на
Мо/А1
2 О
3 и Мо–Со/А1
2 О
3 катализаторах, промотированных бентонитом
ZSM // Известия HAH PK. Серия химия и технология. 2013. – № 6. – С. 46–51
52 . Мамонов Н. А. Фадеева Е. В., Григорьев Д. А., Михайлов М. Н., Кустов
Л. М., Алхимов С. А. Металл–бентонитные катализаторы
дегидроароматизации метана // Успехи химии – 2013. – Т. 82, № 6. – С. 567–
585.
53 . Цыганова Е.И., Шекунова В.М, Александров Ю.А., Филофеев С.В.,
Лелеков В.Е. Каталитический пиролиз лёгких алканов в присутствии
металлов шестой группы // Вестник Южно-Уральского государственного
университета. Серия: Химия. 2016. Т. 8. № 3. С. 19-27.
54 . Цыганова Е.И., Шекунова В.М., Александров Ю.А., Филофеев С.В.,
Лелеков В.Е. Влияние металлов восьмой группы на кaталитический пиролиз
низших алканов // Журнал общей химии. 2015. Т. 85. № 1. С. 19-25.
75

55. Лафер Л.И., Дых Ж.Л., Васина Т.В. и др. // Изв. АН СССР. Сер. Химия. -
1989.-№2.-С. 259-263.
56. Кутепов Б.И. Ароматизация углеводородов на пентасилсодержащих
катализаторах.- М.: Химия, 2000. - 94 с.
57. Лафер Л.И., Дых Ж.Л., Якерсон В.И. и др. ИК-спектры катализаторов и
адсорбированных молекул // Изв. АН СССР. Сер. Химия. Сообщение 38. -
1989. - № 3. —С. 524-528.
58. Медин А.С., Боровков В.Ю., Казанский В.Б. Изучение механизма
ароматизации хемосорбированных на цеолитах типа H-ZSM-5 олигомеров
низших олефинов // Кинетика и катализ. - 1989. - Т.ЗО. - Вып.1. - С.177-183.
59. Ахметов А.Ф., Белоусова О.Ю., Курмаев С.А. // Нефтепереработка и
нефтехимия.-2007.-№ 11.-С. 30-31.
60. Аддитивное влияние оксидов хрома и цинка на активность цеолита марки
НЦВМ в ароматизации пропан-бутановой фракции/А.Г. Дедов, А.С. Локтев,
Л.Х. Кунашев, М.Н. Карташева, В.С. Богатырев, И.И. Моисеев//Химическая
технология. - 2002. - №. 8. - С. 15 - 19.
61. Активные центры цеолита НЦВМ, промотированного оксидами цинка и
хрома/А.Г. Дедов, А.С. Локтев, А.Н. Харланов, И.Ю. Карташев, Д.А.
Удальцов, И.И. Моисеев//Журнал физической химии. - 2004. - Т. 78. - № 11. - С.
1980 - 1985.
62. Кутепов Б.И., Белоусова О.Ю . Ароматизация углеводородов на
пентасилсодержащих катализаторах. - М.: Химия, 2000. – 95 с.
63 . Fayzullayev N.I., S.M.Turobjonov. Catalytic Aromatization of Methane //
International Journal of Chemical and Physical Science. -2015. -Vol. 4, No-4. P
27-
64 . Fayzullayev N.I., B.Sh. Shukurov., A. Normuminov. Kinetics and Mechanism
of the Reaction of Catalytic Dehydroaromatization of Methane // Petroleum
Science and Engineering. India. -2017; N6: 36-42pp.
65. N . I. Fayzullayev ., B . Sh. Shukurov . , A . O’. Normuminov . Kinetics and
mechanism of the reaction of catalyticdehydroaromatization of methane //
76

International Journal of Oil, Gas and Coal Engineering . 2017; 5(6): 124-129.
http://www.sciencepublishinggroup.com/j/ogce . doi: 10.11648/j.ogce.20170506.11
66. Ахметов А.Ф., Белоусова О.Ю., Курмаев С.А. // Нефтепереработка и
нефтехимия.- 2007. - № 12. - С. 25-26.
67. Гайербеков Т.М., Такаева М.И., Хаджиев С.Н. и др. Крекинг и
ароматизация н-алканов С
1 -С
4 на цеолитсодержащем катализаторе // Журнал
прикладной химии. —1991.-№4.-С. 950-953.
6 8 . Белоусова О.Ю., Кутепов Б.И. Ароматизация углеводородов на
пентасилсодержащих катализаторах. - М.: Химия, 2000. - 94 с.
69 . Казанский Д.А. Современные представления о механизмах гомогенного и
гетерогенного катализа: сходства и различия // Успехи химии. - 1988. - Т. 47.
- Вып. 12. - С. 1937-1960.
7 0 . Ахметов А.Ф., Белоусова О.Ю., Курмаев С.А. Влияние содержания
промотора на кислотные свойства пентасилсодержащих катализаторов в
превращении углеводородов С3-С4 // Башкирский химический журнал. -
2007. - Т. 14. - № 5. - С. 101.
7 1 . Белоусова О.Ю., Абдульминев К.Г., Панин П.В Ароматизация газов Сз-
С4 намодифицированных пентасилсодержащих катализаторах // Нефтяные
топлива и экология: Сб. научн. тр. -Уфа, 2003. - С. 15-16.
72. Ганбарова Е.А . , Алиев Т.А., Мамедов С.Э., Махмудова Н.И. Преврашение
природного газа на высококремнеземном цеолите типа ЦВМ
модифицированном нанопорошками циркония и молибдена // Бакинский
химический журнал. - 2015. – № 4. - С. 388-392.
73. A. Martínez , M. A. Arribas and S. Moussa , Zeolites in Catalysis: Properties
and Applications , The Royal Society of Chemistry, 2017, pp. 351–
408 Search PubMed
74. BP Statistical review of world energy. –London.: Pure print Group.2017. -50 p.
75. Миначев Х.М., Дергачев А.А. Превращение низкомолекулярных
углеводородов на цеолитах. // Итоги науки и техники. Кинетика.
Катализ. 1990, т.23, с.42-76.
77

76. Vosmerikova L.N., BarbashinYa.E., and Vosmerikov A.V. Synthesis and
acidicand catalytic properties of crystalline gallo-aluminosilicates. Zhurnal
prikladnoy khimii , 2000, Vol. 73, no. 6.pp. 1010-1014 (In Russian).
77. Госсен Л. П., Величкина Л. М. Экологические проблемы использования
нефтегазовых запасов и получения высококачественных нефтепродуктов //
Нефтехимия. 2012. – Т. 52. –№ 2. – С. 154–158.
78. Брагинский О.Б. Мировая нефтехимическая промышленность. М.:
Наука, 2003, 150 с.
79. Газизова О.В., Галеева А.Р. Вестник Казанского технологического
университета. 2013. Т . 16. № 18. С .266-269.
80 . Vosmerikova A. V., Zaikovskii V. I., Kozlov V. V. Methane conversion into
aromatic hydrocarbons over Ag–Mo/ZSM - 5 catalysts // Reaction kinetics and
catalysis letters. 2011. – Vol . 52, – № 3. – P . 427–433.
8 1 . Дуплякин В.К. Рос.хим. х. (Ж. Рос. хим. Об - ва им.Д.И. Менделеева). 2007.
Т . 51. № 4. С . 11–22.
82. Nayak V.S., Chodhary V.R. Acid strength distribution and catalytic properties
of H-ZSM-5 // J. Catal. 1983. V. 81. ¹ 1. Ð. 26–45.
83. N.I. Fayzullaev, S.Yu. Bobomurodova, G.A. Avalboev, M.B. Matchanova,
Z.T. Norqulova. Catalytic Change of C
1 -C
4 -Alkanes. // International Journal of
Control and Automation Vol. 13, No. 2, (2020), pp. 827 – 835
8 4 . Миргаязов И.И., Абдуллин А.И. Вестник Казанского технологического
университета. 2014. Т. 17. 9. С. 253-257
8 5 . Магомедов Р.Н., Никитин А.В., Савченко В.И., Арутюнов В.С. // Горение
и взрыв. Выпуск 7/Под общей ред.д.ф.-м.н. С.М. Фролова. М.:ТОРУС
ПРЕСС, 2014, 504 с.
8 6 . Магомедов Р.Н., Липилин М.Г., Арутюнов В.С. Нефтепереработка и
нефтехимия. Научно - технические достижения и передовой опыт . 2013. № 8.
С . 21-26.
87. Gabrienko A.A., Arzumanov S.S., Freude D., Stepanov A.G. Propane
Aromatization on Zn-Modified Zeolite BEA Studied by Solid-State NMR in
Situ//Journal of Physical Chemistry C. – 2010. –Vol. 114. – P. 12681–12688.
78

88. Recent progress in methane dehydroaromatization: from laboratory curiosities
to promising technology / S. Ma, X. Guo, L. Zhao,S. Scott, X. Bao // J. Energy
Chem. – 2013. – V. 22. – № 1. –P. 1–20.
89. Spivey J.J., Hutchings G. Catalytic aromatization of methane //Chem. Soc.
Rev. – 2014. – V. 43. – P. 792–803.
90. Fayzullaev N.I., Bobomurodova S.Y., Xolmuminova D.A. Physico-chemical
and texture characteristics of Zn-Zr/VKTS catalyst .// Journal of Critical
Reviews . Vol. 7, Issue 7, - 2020 . P. 917-920
91 . Direct conversion of natural gas to higher hydrocarbons: a review / / S. Majhi,
P. Mohanty, H. Wang, K.K. Pant // J. Energy Chem.– 2013. – V. 22. – P. 543–554.
92. N.I. Fayzullaev ., S.Yu. Bobomurodova., L.M. Kurbanova., A.Yu. Buronov . The
Physicochemical and Textural Characteristics of Catalysts in the Catalytic
Aromatization Reaction of Propane- Butane Fractions // International Journal of
Control and Automation Vol. 13, No. 4, (2020), pp. 888 – 896
93. N.I.Fayzullaev., S.Yu.Bobomurodova. Laws of Catalytic Aromatization
Reaction of C
1 -C
4 -Carbohydrates and Texture Characteristics of
Catalysts//International Journal of Psychosocial Rehabilitation, Vol. 24, Issue 04,
2020. P -7925-7934 .
9 4 . Металлцеолитные катализаторы дегидроароматизации метана / / Н.А.
Мамонов, Е.В. Фадеева, Д.А. Григорьев, М.Н. Михайлов,Л.М. Кустов, С.А.
Алхимов // Успехи химии. – 2013. – Т. 82. –№ 6. – С. 567–585.
95. Methane dehydroaromatization by Mo/HZSM5: Monoor bifunctional
catalysis // N. Kosinov, F.J.A.G. Coumans, E.A. Uslamin, A.S.G. Wijpkema, B.
Mezari, E.J.M. Hensen // ACS Catal. – 2017. – V. 7. – № 1. – P. 520–529.
96. Trofimova A.S., Erofeev V.I., Koval L.M. The Preparation of the lower olefins
from C
3 -C
4 Alkanes on ZSM-5 Zeolites modified by Lithium. Russ. J. Phys.
Chem. 2002;76:922–925 .
97. N. I. Fayzullaev, S. Yu. Bobomurodova, F. S. Karimov a , A.Yu. Buronov.
Catalytic Aromatization of Propane-Butane Fraction // International Journal of
Advanced Science and Technology Vol. 29, No. 5, (2020), pp. 6532 – 6540
79

98. Niu X., Gao J., Miao Q., Dong M., Wang G., Fan W., Qin Z., Wang J.
Influence of preparation method on the Niu performance of Zn-containing HZSM-
5 catalysts in methanol-to-aromatics. Microporous Mesoporous
Mater. 2014;197:252–261.
99 . Арутюнов В . С ., Лапидус А . Л . Введение в газохимию . М .: Изд * во РГУ
нефти и газа им . И.М. Губкина. 2005.108 с.
100 . Криштал М.М., Ясников И.С., Полунин В.И., Филатов А.М., Ульяненков
А.Г. Сканирующая электронная микроскопия и рентгеноспектральный
микроанализ в примерах практического применения / под общ.ред. М.М.
Криштала. М .: Техносфера , 2009. 206 с
101. Gabrienko A.A., Arzumanov S.S., Stepanov A.G., Freude D. Propane
aromatization on Zn-modified zeolite BEA studied by solid—State NMR in situ. J.
Phys. Chem. C. 2010;114:12681–12688.
102. Guo J., Lou H., Zhao H., Zheng L., Zheng X. Degydrogenation and
aromatization of propane over rhenium-modified HZSM-5 catalyst. J. Mol. Catal.
A Chem. 2005;239:222–227.
103. Xiao H., Zhang J., Wang X., Zhang Q., Xie H., Han Y., Tan Y. A highly
efficient Ga/ZSM-5 catalyst prepared by formic acid impregnation and in situ
treatment for propane aromatization. Catal . Sci . Technol . 2015;5:4081–4090.
10 4. Восмериков А.В. Современные технологии переработки пропан-
бутановой фракции // Нефтегазовые технологии. – 2000. – № 4. – С. 31-33.
105. Лафер Л.И., Дых Ж.Л.и др.ИК-спектры катализаторов и
адсорбированных систем// Изв. АН СССР. Сер. Химия. - 1992. - № 5. - С.
1038-1042.
106. Бобомуродова С. Ю. // Каталитические изменения нефтяных попутных
газов и текстурные характеристики катализаторов. Научный журнал
UNIVERSUM:химия и биология, выпуск: 9(75),Москва, сентябрь 2020, ст. 70-
76
107. Бобомуродова С. Ю., Матчанова М. Б., Холмуминова Д. А.// Разработка
цинк, цирконий проматированного цеолитового катализатора конверсии
пропан-бутановой фракции . Научный журнал UNIVERSUM: химия и
биология, выпуск: 9(75),Москва, сентябрь 2020, ст. 65-70
80

108. Fayzullayev N.I. , Bobomurodova S. Yu, . Xolmo’min o va D. A . C
1 -C
4
u glevodorodlardan aromatik uglevodorodlar olish. Neft-gaz sanoatida
innovasiyalar, zamonaviy energetika va uning muammolari. Xalqaro konferensiya
materiallari. 26 may 2020 yil. Toshkent. 165-166 betlar.
109. Bobomurodova S. Yu., Physicochemical Textural Characteristics prepared for
Catalytic Aromatization of Propane-Butane Fraction (MoO
3 )
x ∙(ZnO)
y ∙(ZrO
2 )
z /
HSZ Catalyst Contests. Korszerű mű szerek é s algoritmusa tapasztalati é s
elméleti tudományos kutatá si : tudományos m űvek gy űjtem énye a nemzetközi
tudom
ányos-gyakorlati konferencia anyagaival (Hang 2), Szeptember 18, 2020. st.
6-10
110. Bobomurodova S. Yu., Aromatization of C
1 -C
4 alkanes with HSZ catalysts of
different compositions. Do desenvolvimento mundial como resultado de
realizações em ciência e investigação científica : Coleção de trabalhos científicos
« ΛΌ GO Σ » com materiais da conferência científicopr
ática internacional (Vol. 2), 9
de outubro de 2020. Lisboa, Portugal: Plataforma Científica Europeia. st . 56-61.
81

Propan-butan fraksiyasini katalitik aromatlash reaksiyasining kinetik qonuniyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish