Psixik jarayonlarni shakllanishida tilning ahamiyati

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	38.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Psixik jarayonlarni shakllanishida tilning ahamiyati

Купить

Mehnat faoliyatida tilning shakllanishi va vujudga kelishi
Inson mehnat qurollarini ishlat ish nat ijasida faoliy at ga
munosabat ning boshqa shak llari v ujudga k ela boshlay di. Inson
biologik mot iv larni boshqarishni o’rganadi, insonnning maqsadlari
murak k ab xarak t erga ega bo’la boshlay di. Ular mehnat qurollarini
av v al t oshlardan ishlat gan bo’lsalar, k ey inroq insonlar must aqil
rav ishda mehnat qurollarini ishlab chiqara boshlay dilar. Ibt idoiy
jamoadagi mehnat t aqsimot i ham ularni ijt imoiy hay ot ga qadam
qo’y ganligidan dalolat beradi 1
. A gar ay ol olov ni asrash
funk siy asini bajarsa, erk ak lar ov qilish funk siy asini amalga
oshirishgan. Jamoa bo’lib qilishda mehnat t aqsimot lari ham
shak llangan, agar bir odam bir v azifani bajarsa, ik k inchisi boshqa
v azifani bajargan. Ibt idoiy jamoa t uzimidagi insonlarning xat t i-
harak at lari anglanmagan t arzda amalga oshirilgan, bu
hay v onlarning xat t i-harak at ida k uzat ilgan holat lar sirasiga k iradi.
Shundan k elib chiqqan holda shuni t a’k idlash mumk ink i,
murak k ab ongli faoliy at bu ijt imoiy muxit riv ojlanishining
maxsulidir 2
.
Inson nutqi hayvonlar nutqidan tubdan farqlanadi. Hayvonlarda ham bir
birlari bilan ma’lumot almashinish mavjud. Bu asosan gala bo’lib yashaydigan
hayvonlarning faoliyatida kuzatilishi mumkin. Masalan turnalar galasida, gala
sardori xavfni ko’rsa turnalarni ogohlantiradi,maymunlarda ham shu holatni
kuzatishimiz mumkin. Maymunlarda 30-40 tagacha tovushni ajratish xususiyati
mavjud bo’lib ular turli vaziyatlarda turlicha tovush chiqaradilar. Hattoki arilarda
ham so’zlashuv uslubi mavjud ekan. Ular asallarni topishda shu signallar tizimidan
foydalanishadi. Lekin shuni aytish joizki hayvonlarning tili insonlarnikidan tubdan
1
Psychology David G. Myers Hope College Holland, Michigan
2
Psychology David G. Myers Hope College Holland, Michigan

farqlanadi. Insonlarning tilida sifat va munosabatlar mavjud. Masalan «oyna» so’zi
otni anglatsa, «sariq» so’zi sifatni anglatadi. Bu funksiya nemislarda predmetlarni
aniqlash funusiyasi deb nomlanadi, bu holatni hayvonlarda kuzatish mumkin emas.
Inson va hayvon tillari bir birlaridan tubdan farqlanadi. Turnalar havf mavjud
bo’lgan vaziyatda chiqargan ovozlari buyum yoki narsalarni anglatmaydi, u
affektiv holatni anglatishi mumuin. Turnalar havotirlanadilar va shu havotir
ularning ovozlarida aks etadi, bu holat esa boshqa turnalarga yuqadi.
Maymunlar ham havotirni his qilishadi va kerakli tovushni chiqara
boshlashadi. Maymunlardagi tovushlar turli tumandir, ular turli holatlarini aks
ettirishlari mumkin. Masalan: qoniqish, havotir, ochlik, xotirjamlik. Biroq bu
tovushlarning barchasi emosional holatlarni aks ettiradi. Maymunlarni
predmetlarni anglatishga qaratilgan xatti harakatlar samarasiz yakunlangan.
Ularda predmetlarni ko’rsatish holatlari kuzatilmadi. Hayvonlarning tili oddiy
tilligicha qolgan, ular faqat holatlarni aks ettirishlari mumkin ekan.
Insonning nutqi bir qator qonuniyatlariga egadirlar. Agar hayvonlarning nutqi
ma’lum bir emosional holatlarni anglatsa inson nutqi predmetlarni anglatadi.
Nazariy jihatdan nutqning paydo bo’lishi turli xil afsona va nazariyalarni keltirib
chiqargan. Ko’pgina olimlarning fikriga ko’ra nutq bu maxsus in’om sifatida
insonga berilgan eng katta sov g’ adir. Boshqa olimlarning fikriga ko’ra esa
nutqning paydo bo’lishi, hayvonlarning instinktiga borib taqalar ekan. Bu tovushga
taqlid gazariyasi deb nomlangan. Hamma nutq shakllari taqlid sifatida vujudga
kelganmi, yoki yo’q degan savollar ham paydo bo’lgan.
Nuare tomonidan nutqning paydo bo’lishiga doir nazariya ishlab chiqilgan.
Bu quyidagicha ko’rinishga egadir. Jamoa bo’lib mehnat qilish jarayonida bir
biriga bir nima deyishni obyektiv ehtiyoji paydo bo’ogan. Jamoa bo’lib mehnat
qilgan paylarda bir nima deyish ehtiyoji eng kerakli ehtiyojlardan biri hisoblanadi.
Bu holat boshida xatti-harakatlar va tovushlar bilan aks etgan, so’ngra bular
predmet nomlariga aylangan, bu hatti-harakatlar faqat kishioarning mehnat qilish
jarayonida ko’ringan, boshqa faoliyatda ko’rinmagan. So’zlar avval mehnat
jarayonida paydo bo’lgan, so’ngra ular predmetlar bilan birgalikda qo’llanilgan, bu

$holatlar mehnat jarayonlaridan keyin ham qo’llana boshlagan. Bu oddiy diffuz nutq deb nomlangan, shu diffuz nutq tilning shakllanishiga asos bo’lib xizmat qilgan. Asta sekinlik bilan mehnat jarayonida vujudga kelgan so’zlar, tovushlar va jestlar, faoliyatdan ajrala boshlagan, mehnat bilan aloqasini asta sekinlik bilan yo’qota borgan va mustaqillikka erishgan. Shu tariqa nutqning leksik kodi rivojlangan. Til kodlar tizimi hisoblanadi, ular orqali insonlar bir birlari bilan muloqot qiladilar. Nutqning asosi so’zlar xisoblanadi. Ular predmetlarni va faoliyatlarni anglatishi mumkin. So’zning psixologik strukturasi quyidagilardan iborat. Birinchisi: predmet va funksiyalarni o’rnini almashtiradi. Har bir so’z ma’lum bir predmetni anglatadi. Masalan yosh bolada tajriba o’tkazilgan, bola qo’n g’ iroq chalinganda rezinali nonni bosishi talab qilingan. So’ngra shuni rasmi bilan qo’n g’ iroqni bosishgan, bolada shartli refleks paydo bo’lgan, shundan so’ng rasm so’zga almashtirilgan, bolada shartli refleks so’zga nisbatan ham paydo bo’lgan. Bu Ivanov-Smolenskiy tajribasi hisoblanadi. Bundan tashqari Pavlovning shogirdi professor Dolinin tomonidan tajriba o’tkazilgan. Markosa ham shunga doir bir qator tajribalar o’tkazgan. Nutqiy faoliyatlar asta sekinlik bilanmehnat faoliyatidan ajralgan holda mustaqil bo’la boshlagan. Sintagma, ibora yoki gaplar nafaqat buyumlarni aks ettiradi, balki tayyor voqyealarni ham ko’rsatadi. Sintagma yoki gapni ikki xil ko’rinishi farqlash mumkin. Voqyealar kommutasiyasi va munosabatlar kommutasiyasi. Voqyealar kommutasiyasi uy yonmoqda, daraxt yiqildi, bola yi\layapti kabi so’zlarda aks etadi. Voqyealar kommutasiyasi bu asosiy va oson iboralar funksiyasidir, munosabatlar kommutasiyasi esabu murakkab funksiyalar hisoblanadi. Munosabatlar kommutasiyasini rasmlar bilan ifoda qilish qiyin kechadi. Nutqning funksiyasi Insonning hayvonot olamidan farq qiluvchi, uning fiziologik, psixik va ijtimoiy rivojlanish qonuniyatlarini aks ettiruvchi asosiy xususiyatlardan biri nutq deb ataluvchi alohida psixik jarayonning mavjudligi hisoblanadi. Nutq – bu$

odamlarning til vositasida muloqot qilishi. Gapira olish va begona tilni tushunish
malakasiga ega bo’lish uchun tilni bilish va undan foydalana olish zarur.
Psixologiyada «til» va «nutq» tushunchalari mavjud. Til – bu odamlar uchun
ma’lum ma’no va ahamiyat kasb etuvchi tovush birikmalarini yetkazuvchi shartli
ramzlar tizimi. Til jamiyat tomonidan ishlab chiqilgan bo’lib, odamlarning ijtimoiy
ongida ularning ijtimoiy turmushini aks ettirish shakli, shuningdek, ijtimoiy-
tarixiy 3
rivojlanish mahsuli bo’lib hisoblanadi. Tilning noyob hodisaviyligi
shundaki, har bir odam atrofdagilar muloqotda bo’ladigan tarkib topgan tilga ega
bo’ladi va rivojlanish jarayonida uni o’zlashtirib boradi.
Til – bu murakkab hosila. Istalgan til, avvalo, tilning leksik tarkibi deb
ataluvchi ma’nodor so’zlarning ma’lum tizimiga egadir. Bundan tashqari, til so’z
va so’z birikmalari turli shakllarining ma’lum tizimidan iborat bo’lgan til gram-
matikasiga, shuningdek, aniq bir tilga xos bo’lgan ma’lum tovush yoki fonetik
tarkibga egadir.
Til, asosan, har bir so’z ma’nosini mustahkamlash uchun xizmat qiladi.
So’zning istalgan ma’nosi umumlashtirishni anglatadi, masalan, slova «odam»,
«mashina», «stol» va boshqalar.
Tildan farqli ravishda nutq deb ma’lumot yetkazish, ko’rsatma, savol,
buyruq berish shaklida amalga oshiriladigan nutqiy muloqot jarayoniga aytiladi.
Nutq yordamida u yoki axborotni yetazish uchun ma’lum ma’noga ega bo’lgan
mos so’zlarni tanlash emas, balki ularni aniqlashtirish ham lozim. Nutqdagi har bir
so’z ma’lum ma’nogacha qisqartirilgan bo’lishi zarur. Bunga so’zni ma’lum
kontekstga kiritish bilan erishiladi. Masalan, «Bu qanday mashina?» degan savol
bilan bizni jismning o’zida qiziqtirayotgan holatni aniqlashtirmoqchi
bo’lganimizda murojaat qilamiz, agarda «Bu kimning mashinasi?», deb savol
bersak, bizni jism emas, uning kimga tegishliligi qiziqtirayotgani ma’lum bo’ladi.
Nutqda so’z ifodalari bilan yetkaziladigan mazmundan tashqari, bizning
so’zlayotganlarimizga nisbatan munosabatimiz ham ifodalanadi. Bu hodisa
3
Evolutionary Psychology David M. Buss, third edition , The University of Texas at Austin, 2008 р 416

nutqning emotsional-ifodali jihati deb ataladi va iborani talaffuz qilishda
qo’llaydigan so’zlarning jaranglash toni bilan belgilanadi.
Va nihoyat, nutq psixologik jihatdan mohiyatga ega bo’lgan u yoki bu ibora
maqsadini aks ettiruvchi kontekstdan iborat bo’ladi.
Shunday qilib, nutqiy muloqot – bu murakkab va ko’p tomonlama jarayon.
A.N. Leontyevning fikriga ko’ra, har bir nutq akti «o’ziga xos nutqning shakli va
turi, aniq sharoitlar va muloqot maqsadlariga ko’ra, turli nutq vositalarini
qo’llashni talab etuvchi psixologik muammoning yechimini topishdan iborat»7.
Xuddi shu nutqni tushunishga ham tegishlidir.
Muloqoting universal vositasi sifatidagi hozirgi zamon nutq holatigacha
odamning uzoq davom etgan filogenezdagi taraqqiyot jarayoni bo’lib o’tgan edi.
Shuni ta’kidlab o’tish lozimki, nutq – bu insonga xos bo’lgan faoliyat. Nutq bilan
birga til ham, ilk marotaba faqat insoniylik jamiyatida, hamkorlikdagi mehnat
jarayonida yuzaga keldi.
H o zirgi zamon fan ma’lumotlariga ko’ra, dastlabki nutq vositasi majmuiy
ki-netik nutq bo’lgan. Nutqning bu shakli ibtidoiy obrazli tafakkur bilan
bog’langan bo’lib, taxminan yarim million yil avval mavjud bo’lgan. Majmuiy
kinetik nutq deb, tana harakatlari yordamida ma’lumot yetkazishning sodda
tizimiga aytiladi.
Nutq rivojlanishining keyingi bosqichida nutq harakatlarining asta-sekin
mehnat faoliyatidan ajralib, nutq vositalari sifatida ixtisoslashi, ya’ni, ularning
jestlarga aylanishi bilan bog’liq. Harakatlarning nutqiy va mehnat harakatlariga
bo’linishiga odamlar mehnat faoliyatining murakkablashishi sabab bo’ldi. Natijada
maxsus qo’l bola til va qo’l (kinetik) nutqi paydo bo’ldi. Shunday qilib, odam qo’li
mehnat va muloqotning asosiy vositasi bo’lib qoldi.
Tovushli nutqqa o’tish, taxminan, 100 ming yillar avval boshlangan bo’lishi
mumkin. Bu ishlab chiqarishning rivojlanishi va mehnatning birlamchi bo’linishi
bilan bog’liq bo’lgan. Qo’l nutqi bajara olmaydigan jism va hodisalar alohida
tushunchalar tizimida aniqroq belgilanadigan, nutqqa bo’lgan talab paydo bo’ldi.

Muloqot jarayonida qo’l imo-ishoralari ma’lum mujmal tovushli ovoz bilan
birga ijro qilingan. Asta-sekin nutq tovushlari rivojlanib, sayqallanib bordi. Vaqt
o’tishi bilan ular kinetik nutq bajargan vazifalarni o’z zimmalariga oldilar, bundan
tashqari, odam nutqi taraqqiyotini ta’minlab berdilar. Shunday qilib, nutq va til
yangi sifat darajasi – tovushli aniq nutq darajasiga ko’tarildilar.
Dastlab tovushli nutq takomillashmagan edi. So’zlar, birlamchi, qo’l imo-
ishoralari kabi juda umumiy, noaniq ma’noga ega edi. Bir xil so’z mazmuni
turlicha bo’lgan jismlarni belgilashda qo’llanilishi mumkin edi (ibtidoiy
polisemantizm). Ilk so’zlar yaxlit iboralar bilan ifodalangan, deb taxmin qilish
mumkin, dastlabki nutq shakllari juda oddiy bo’lgan. Ularda yashirin ma’no,
jumlalar bo’lmagan. Nutq aniq maqsadlarda, qandaydir ma’lumotni
yetkazishdagina ishlatilgan. So’ngra mehnat ta’sirida so’z ma’nolari rivojlana
borgan, va bu asta-sekin murakkab morfologiya va sintaksisga ega bo’lgan tilning
shakllanishiga olib keldi.
Nutq rivojlanishining keyingi bosqichi yozuvning yaratilishidir. Yozuvli
nutq og’zaki nutq kabi o’z taraqqiyotida bir necha bosqichlardan o’tdi. Dastlab
yozuv belgilari paydo bo’ldi, keyinroq esa, tovushli nutq paydo bo’lishi bilan
yozuv belgilari tovushlar ma’nosini aks ettira boshladi, bu esa harf-fonetik turdagi
zamonaviy yozuvning yuzaga kelishiga olib keldi
Irsiy jihatdan nutq tafakkur bilan birga ijtimoiy-mehnat amaliyotida paydo
bo’ldi va u bilan insoniyat ijtimoiy-tarixiy taraqqiyot jarayonida rivojlandi. Nutq
yaxlitligicha ong tomonidan boshqariladi. Ongning asosiy vazifasi – turmushni
anglash, aks ettirish, til va nutq buni maxsus holatda bajaradilar: ular turmushni,
belgilagan holda aks ettiradilar.
Til va nutq o’zaro farqlanadilar. Til – muloqot vositalarining qat’iy me’yoriy
tizimi, nutq esa – muloqot jarayonida fikr va hissiyotlarni yetkazish uchun
qo’llanma. til uni qo’llaydigan odamlar uchun bir xildir, nutq individual tarzda
o’ziga xos bo’ladi. Nutqda alohida olingan odam yoki odamlar jamoasining
psixologiyasi ifodalanadi, til esa o’zida halq psixologiyasini ifodalaydi.

Shu bilan birga, nuq va tilning o’zaro aloqasi shubhasizdir, chunki ma’lum
tilsiz nutq bo’lmagani kabi, nutqda qo’llanmaydigan til ham bo’lmaydi.
Demak, nutq – bu verbal kommunikatsiya, ya’ni, til vositasidagi muloqot
jarayonidir. Inson nutqi xilma-xil shakllarga ega. Lekin nutqning qanday shaklidan
foydalanmaylik, u nutqning ikki asosiy: og’zaki yoki yozma turlaridan biriga
tegishli bo’ladi.
Bunda ikki tur ma’lum o’xshashlikka ega bo’ladi. Bu o’xshashlik hozirgi
zamon tillaridagi yozma nutq, xuddi og’zaki nutq kabi tovushli ekanligidan iborat:
yozma nutq belgilari bevosita ma’noni emas, so’zning tovush tarkibini yetkazadi.
Og’zaki nutqning asosiy boshlang’ich ko’rinishi bo’lib, suhbat shaklida
kechadigan nutq hisoblanadi. Bunday nutq suhbat yoki dialog deb ataladi. Uning
asosiy xususiyati suhbatdosh tomonidan faol olib boriladigan nutq hisoblanadi,
ya’ni, suhbat jarayonida ikki suhbatdosh ishtirok etib, tilning sodda gap va
iboralarni qo’llaydilar. Dialog nutqning ochiq holda ifodalanishi talab etmaydi,
chunki suhbatdosh suhbat davomida nima haqida so’z yuritilayotganini tushunadi
va boshqa suhbatdosh tomonidan bildirilgan iborani fikran yakunlay oladi. Shunga
o’xshash vaziyatlarda birgina so’z boshqa suhbatdosh tomonidan aytilgan iborani
yakunlab qo’yishi mumkin. bunda birgina so’z yaxlit iboraning o’rnini bosadi.
Nutqning boshqa shaklini so’zlovchi tomonidan aytilgan nutq tashkil etadi,
bunda tinglovchilar uning nutqini idrok qiladilar, lekin unda to’g’ridan-to’g’ri
qatnashmaydilar. Bunday nutq monolog deb ataladi. Ma’ruzachining nutqi
monologik nutq hisoblanadi. Bu nutq psixologik jihatdan dialogdan
murakkabroqdir, chunki u tinglovchidan o’z mulohazalarini tushunarli, qat’iy
mantiqqa asoslangan holda bayon qilish malakasini talab etadi. Bunda so’zlovchi
yetkaziladigan axborotning tinglovchilar tomonidan o’zlashtirilishini baholashi
zarur, ya’ni, u faqat o’z nutqinigina emas, balki tinglovchilarni ham kuzatishi
kerak bo’ladi.
Dialog ham, monolog ham faol va sust bo’lishi mumkin. Nutqning faol
shakli – bu so’zlovchining nutqi, tinglovchining nutqi esa sust shaklda namoyon
bo’ladi. Gap shundaki, tinglayotganimizda tashqaridan unchalik sezilmasada,

ichimizda so’zlovchining so’zlarini takrorlaymiz. Odamlar faol va sust nutq
shakllarining rivojlanish darajasiga ko’ra ajratiladilar. Ko’pincha odam boshqa
odamning nutqini yaxshi tushunadi, lekin o’zining fikrlarini yetkazib berolmaydi.
Va, aksincha, odam yetarlicha yaxshi so’zlab berishi mumkin, lekin boshqalarni
tinglashni umuman bilmaydi.
Nutqning boshqa turi yozma nutq hisoblanadi. Yozma va og’zaki nutqlar
o’rtasida psixologik tafovutlar mavjud. Og’zaki nutqning yozma nutqdan
farqlaridan biri og’zaki nutqda so’zlarning qat’iy ravishda ketma-ket kelishi, bir
so’z talaffuz etilganida undan oldin kelgan so’z na so’zlovchi va na tinglovchi
tomonidan idrok qilinmasligidan iborat. Yozma nutqda boshqacharoq: yozayotgan
ham, o’qiyotgan ham o’zlarining idrok maydonlarida bir vaqtning o’zida so’zlar
qatoriga ega bo’ladilar, ehtiyoj tug’ilgan vaziyatlarda esa bir necha satr yoki sahifa
orqaga qaytishlari mumkin. Yozma nutqning og’zaki nutq oldidagi afzalligi
shundan iborat. Yozma nutqni ixtiyoriy ravishda tuzish mumkin, chunki
yozganlaringiz doimo ko’z oldingizda bo’ladi. Shu bilan birga, yozma nutq
murakkab nutq shakli bo’lib hisoblanadi, chunki u avvaldan o’ylab iboralar tuzish,
mulohazalarni aniqroq bayon etishni talab etadi, negaki, unga emotsional tus berib,
zarur imo-ishoralar bilan amalga oshira olmaymiz.
Nutqning yana bir – kinestetik shakli mavjud. Nutqning bu turi insonda
o’tmish davrlardan buyon saqlanib qolgan. Vaqt o’tishi bilan nutqning ushbu turi
o’z vazifalarini yo’qotgan va hozirda asosan nutqning emotsional-ifodali
tarkibiy qismlari – imo-ishoralar sifatida qo’llaniladi.
Lekin odamlarning kinestetik nutq avvalgidek nutqning asosiy turi bo’lib
sanaladigan katta guruhi mavjud. Bunda kar-soqov bo’lib tug’ilgan yoki baxtsiz
hodisa yoki kasallik natijasida so’zlash yoki eshitish qobiliyatidan mahrum bo’lgan
odamlar nazarda tutiladi. Albatta, hozirgi zamon kinestetik nutqi qadimgi
kinestetik nutqdan tubdan farq qiladi. U bir muncha taraqqiy yetgan bo’lib, belgili
daraklarning yaxlit tizimiga ega.

Nutq turlarining ichki va tashqi nutq turlariga bo’linishining yana bir
umumiy ko’rinishi mavjud. Tashqi nutq muloqot, axborot almashinuv jarayonlari
bilan bog’liq. Ichki nutq, avvalambor, tafakkur jarayonini ta’minlash bilan bog’liq.
Og’zaki, ayniqsa, yozma nutqqa tayyorgarlik ko’rishda so’zlovchining o’z
ichida nutqni qaytarib olish davri mavjud. Mana shu ichki nutqdir. Unga
parchalarga bo’linganlik xosdir, u vaziyatga bog’liq bo’ladi. Ichki nutq tashqi nutq
asosida shakllanadi.
Tashqi nutqning ichki nutqqa ko’chirilishi (interiorizatsiya) tashqi nutq
tuzilishining qisqarishi bilan birgalikda kechadi, ichki nutqning tashqi nutqqa
o’tishi (yeksteriorizatsiya) esa, aksincha, ichki nutq tuzilishini ochib berishni, uni
mantiqiy, hamda grammatik qoidalarga muvofiq ravishda tuzishni
Psixik jarayonlarni shakllanishida tilning ahamiyati
Inson ongi ijt imoiy chuqur t abiat ga ega. U predmet li faoliy at
jaray onida, bolaning k at t alar bilan muloqot ida, k at t alarning bir
birlari bilan muloqot jaray onlarida shak llanadi v a boshlanishidan
ijt imoiy xarak t erga ega. Muloqot jaray onida bolaga umuminsoniy
t ajribalarning asosi beriladishuning uchun indiv idual psixologik ,
alohida shaxs psixologiy asi ijt imoiy holat hisoblanadi. Agar
umuminsoniy t ajribani berish jaray onida so’zlar alohida ahamiy at
k asb et sa, iboralar ham insoniy t ajribalarni y et k azishida muhim
rol o’y nay di.
Ma’lumotlarni gaplar orqali yetkazish ikkiga bo’linishi mumkin. Aniq
voqyealar haqida xabar yetkazish yoki voqyea kommutasiyasi va mashhur
mantiqiy munosabatlar orqali yotkazish yoki munosabatlar kommutasiyasi
mavjuddir.
Munosabatlar kommutasiyasi hissiy tajribadan ongning murakkab rasional
shakllariga o’tishda muhim ahamiyat kasb etadi.

Tilga ta’sir qilishning uch shakli ham mavjud. Insonning tilida nafaqat
so’zlar saqlanadi, unda mantiqiy tizimlar ham mavjud. Bular tashqaridan kelgan
ma’lumotlarni nafaqat qabul qilish, balki tahlil qilish qobiliyatiga ega. Demak til
insonda mantiqiy xulosalar chiqarish imkoniyatini beradi.
Y osh bola o’zining indiv idual t ajribalariga t ay anib xulosa
chiqarish imk oniy at iga egadir. Olov ni t anani k uy dirishini ot a
onasidan bilish y ok i o’zining hissiy sezgisi orqali ham bilish
mumk in 4
. A gar inson faqat o’z t ajribasiga t ay anib xulosa chiqarsa,
uning indiv idual imk oniy at lari chek langan bo’lar edi. Shuning
uchun ham t il orqali mant iqiy fi k rlarni aniqlash mumk in.
O’z tajribasiga tayanmay, mantiqiy munosabatlar asosida xulosa chiqarish
imkoniyati bilishning yangi rasional va mantiqiy shakllari uchun alohida ahamiyat
kasb etadi.
Hattoki voqyealar ishtirokchisi bo’lmagan taqdirda ham o’zining bilish va
mantiqiy strukturasiga tayangan holda xulosa chiqarish imkoniyatini beradi.
Tilning mantiqiy tizimida insonga tayyor tafakkurning dinamik quroli
beriladi, shu tariqa mantiqiy strukturalar o’zlashtiriladi, insonni bilish
imkoniyatlari ortadi.
Bu ongning yangi imkoniyatlari, til orqali o’zlashtiriladi, bu esa ongning
rivojlanishiga asosiy omil bo’lib hizmat qiladi.
Tilning muhim funksiyalaridan biri bu, uning asosida sezgi, idrok, diqqat,
tafakkur, xotira, xayol, emosiya, iroda vujudga keladi. Bu qarash L.S.Vigotskiy
tomonidan fanga kiritilgan.
Ma’lumki hayvonlarda sezgi va kompleks idrok mavjud. Hayvonlarda
diqqat ham mavjud, u muhim signallarni tanlab oladi va kerak bo’lmagan
harakatlarni to’xtatadi, hayvonlarda ham xotira mavjud, u xotira orqali oldinga
tajribalar asoratini saqlaydi va ma’lum shart sharoitlarda ularni ishlatadi.
Tabiiy bunday funksiyalar ham insonlarda ham mavjud, lekin ularning
4
Evolutionary Psychology David M. Buss, third edition , The University of Texas at Austin, 2008 р417

$hayvonlardan farqi, insonlarda bu jarayonlar nutqqa bo\langan holda amalga oshiriladi. Bu funksiyalar ongning tarihiy shakllanishi bilan genetik jihatidan bog’liqdir 5 . Bularning hammasi inson psixikasining o’ziga xosligini tashkil qiladi. Insonning sezgisi va idrokining o’ziga xosligibu har bir sezgi va har bir idrok nafaqat sezuvchi komsponent, balki so’z orqali ifoda qilingan rasional komponentlar ham mavjud va aynan shu sezgi va idrokni muoakkablashtiradi. Masalan 1,5 mln rang turi mavjud. Biroq biz 12-15 yoki 20-30 so’z orqali ranglarni nomlaymiz ularni biz qizil, sariq, yashil, ko’k, qora. Biz oanglarni boshqa so’zlarini topa olmaymiz, lekin qalbimizda ularni nomlay boshlaymiz. Biz tovushlarni ham xuddi shunday tahlil qilamiz ularni ma’lum bir sifatlarga ajratamiz. Bu sezgilarning namoyn bo’lishiga misol bo’lishim mumkin. Har bir bilish jarayonlariga nutqning bevosita aloqasi mavjud. A dabiyotlar 1. Evolutionary Psychology David M. Buss, third edition , The University of Texas at Austin, 2008. 2. Psychology David G. Myers Hope College Holland, Michigan 3. V ы gotskiy L. S. Sobr. soch. v 6 t. M., 1982-1984. 4. Galperin P. Ya. Vvedeniye v psixologiyu. M., 1976. Galperin P. Ya. K ucheniyu ob interiorizasii // Vopr. psixologii. 1966. № 6. 5. Gippenreyter Yu.B. Vvedeniye v ob щ uyu psixologiyu. M., 1996. 6. Ananyev B. G. O problemax sovremennogochelovekoznaniya M., 1977 7. Aristotel. Soch. v 4 t. T. 1. M., 1975 8. Bodrov V.A. Psixologiya professionalnoy deyatelnosti. Teoreticheskiye i prikladn ы ye problem ы . M.: Izd-vo «Institut psixologii RAN», 2006. 9. Fonarev A. R. Psixologiya stanovleniya lichnosti professionala: Uchebnoye posobiye. M.: Izd-vo Moskovskogo psixologo-sosialnogo instituta, 2005. 5 Evolutionary Psychology David M. Buss, third edition , The University of Texas at Austin, 2008 р418$

Psixik jarayonlarni shakllanishida tilning ahamiyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Информация о документе

Продавец

Psixik jarayonlarni shakllanishida tilning ahamiyati

Похожие документы